నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స.

సుబోధాలఙ్కారటీకా

గన్థారమ్భకథా

యో పాదనీరజవరోదరరాధితేన […రాదికేన (క.)],

లోకత్తయేన’వికలేన నిరాకులేన;

విఞ్ఞాపయీ నిరుపమేయ్యతమత్తనో తం,

వన్దే మునిన్దమభివన్దియ వన్దనీయం.

పత్తో సపత్తవిజయో జయబోధిమూలే,

సద్ధమ్మరాజపదవిం యదనుగ్గహేన;

సత్తాపసత్త [సత్తప్పసత్థ (క.)] విపులామలసగ్గుణస్స,

సద్ధమ్మసారరతనస్స నమత్థు తస్స.

యో భాజనత్తమభిసమ్భుణి సగ్గుణస్స,

తస్సాపి ధమ్మరతనస్స మహారహస్స;

సమ్భావితం ససిరసాహితసన్నతేహి,

సమ్భావయామి సిరసా గణముత్తమం తం.

యే’నన్తతన్తరతనాకరమన్థనేన,

మన్థా’చలోల్లసితఞాణవరేన లద్ధా;

సారా మతాతి సుఖితా సుఖయన్తి చఞ్ఞే,

తే మే జయన్తి గురవో గురవో గుణేహి.

౧. దోసావబోధ పఠమపరిచ్ఛేద

రతనత్తయప్పణామవణ్ణనా

౧. మునిన్దవదనమ్భోజ-గబ్భసమ్భవసున్దరీ;

సరణం పాణినం వాణీ, మయ్హం పీణయతం మనం.

౧. అథాయం గన్థకారో గన్థారమ్భే పుబ్బపయోగానుబన్ధసభావసిద్ధికవిగుణోపేతానం యతిపోతానం తదుపాయన్తరవిరతా కమన్తరాపేతపరక్కమసమ్భవేనాధిగతబ్యసనసతముపలబ్భ దయాసఞ్జాతరసరసహదయతాయ తదుపాయభూతం బన్ధలక్ఖణం విరచయితుకామోభిమతసిద్ధినిమిత్తమత్తనోధిగతసద్ధమ్మదేవతానుస్సరణం తావ దస్సేతుమాహ ‘‘మునిన్దే’’చ్చాది. నను ‘‘బన్ధలక్ఖణం విరచయితుకామో’’తి వుత్తం, కిమేత్థ లక్ఖణకరణేన అదిట్ఠలక్ఖణాపి దిస్సన్తి బన్ధన్తాతి? సచ్చం, తథాపి తే ఘుణక్ఖరప్పకాసా తబ్బిదూనం పయోగానుసారినో వా సియుం, పుబ్బే కతసత్థపరిచయా వా సియున్తి విఞ్ఞేయ్యం. వాణీ మయ్హం మనం పీణయతన్తి సమ్బన్ధో. వాణీతి వా సరస్సత్యపరనామధేయ్యా కాచి దేవతా, సా సబ్బావదాతా యథిచ్ఛితత్థసాధనపుణ్డరీకగబ్భే నిసీదతీతి లోకవాదో. వాణీతి పన పచ్చుహవిరహేనాభిమతసిద్ధినిబన్ధనేకతాణో సమ్మాసమ్బుద్ధభాసితో సద్ధమ్మో, తతోయేవాయం దేవతా రుప్పతే. తత్థ సరస్సతియా యథా’సత్తా జాతాయ మనోసమ్పీణనన్తి లోకో, సద్ధమ్మదేవతాయ తు మనోపీణనం, తస్సా సబ్బవజ్జరహితాయచ్చన్తనిమ్మలాయ నిరన్తరత్థనేకతాణప్పవత్తియా మనసో సమ్పీణనం. తేన చ పస్సద్ధి, తాయ పన సుఖం, తేనాపి సమాధి, సమాధిసమ్భవేన యథాభూతావబోధసమ్భవతో విచిత్తానేకసద్దత్థవిసేసా పటిభన్త్యనాయాసేన, తతో చ యథిచ్ఛితసిద్ధినిప్ఫత్తీతి వఙ్కవుత్తియా తప్పసాదమాసీసతి.

కింవిసిట్ఠోచ్చాహ ‘‘మునిన్దే’’చ్చాది. ఉభో లోకే మునాతి జానాతీతి ముని, ఇన్దతి పరమిస్సరియం పవత్తేతి సబ్బత్థాతి ఇన్దో, ముని చ సో ఇన్దో చ, మునీనం ఇన్దోతి వా మునిన్దో, సమ్మాసమ్బుద్ధో. తతోయం తస్స నిమిత్తకసఞ్ఞా. విజ్జమానేసుపి పరియాయసద్దేస్వఞ్ఞేసు కవికామితస్సత్థస్సేకన్తవాచకత్తేనో’ చిత్యసమ్పోసకోయం మునిన్దసద్దో, తథా హి యో ఉభయలోకజాననేన మునీనం పరమిస్సరియపుగ్గలానమ్పి పరమిస్సరియం వత్తేతి, సో పరం పీణేతి హేతుభావేన’త్రే’త్యు’చితమేవ, తథా పదన్తరానమ్పి ఓచిత్యం పోసేతి. తథా హి తాదిసస్స వదనారవిన్దోదరే సమ్భవా సున్దరీ, తతోయేవ పటిసరణం, తస్మా చ మనో పీణేతీతి. తస్స వదనం, తమివ మునిన్దవదనం, అమ్భోజం. తమేవ వా లక్ఖిసంయోగితాదిసధమ్మేన’మ్భోజం, పదుమం. తస్స గబ్భో. తత్థ సమ్భవేన పవత్తియా, ఉప్పత్తియా వా సున్దరీ నిరవజ్జా దేవతా. వాచా పన దోసలేసేనాప’సమ్ఫుట్ఠావ నిరవజ్జా, తథా చ వక్ఖతి ‘‘గుణాలఙ్కారసంయుత్తా’’ [సుబోధాలఙ్కార ౧౪ గాథా] ఇచ్చాది. తతోవాయం సరణం పాణినం సత్తానం పటిభానాదిగుణవిసేసావహత్తమత్తేన పటిసరణభూతా దేవతా. వాచా పన సబ్బుపద్దవనివారణేన సబ్బహితసుఖసమ్పదాసమ్పాదనేనచ్చన్తపటిసరణభూతా. సభావనపుంసకత్తా చేత్థ న లిఙ్గపరివత్తనం. మయ్హన్తి ఏకవచనేనత్తనో నిరభిమానత’మానేతి సజ్జనమాచారం. అభిన్నపదసిలేసో చాయం, సబ్బత్థేవావీకతసద్దప్పయోగతో. సిలేసో చాయం వఙ్కవుత్తియా సబ్బత్థ సిరిం పోసేతి. తథా చ వక్ఖతి ‘‘వఙ్కవుత్తీసు పోసేతి, సిలేసో తు సిరిం పర’’న్తి [సుబోధాలఙ్కార ౧౭౨ గాథా]. అయమేత్థ సఙ్ఖేపేన నయేన అత్థవణ్ణనా. విత్థారనయేన పన నానప్పకారేనత్థో సంవణ్ణేతుం సక్కా. తథా సతి గన్థగారవోపి సియాతి పకారోయమేవబ్భుపగతో.

౧. సుపరిసుద్ధబుద్ధిగోచరపరమవిచిత్తగన్థకారకోయమాచరియ- సఙ్ఘరక్ఖితమహాసామిపాదో సపిటకత్తయసబ్బసత్థపారావతరణేన సఞ్జాతానప్పకపీతిసుఖమనుభవం పటిపత్తిపటివేధసాసనద్వయస్స పరియత్తిమూలకత్తా యేన కేనచి పరియాయేన తస్సా పరియత్తియా అత్థావబోధేన ‘‘అప్పేవ నామ సాధుజనం పరితోసేయ్య’’మితి తదధిగమోపాయభూతమిదం పకరణమారభన్తో గన్థారమ్భే ఇట్ఠదేవతాయ పణామకరణం సతాచారానురక్ఖణత్థం [సదాచారానురక్ఖణత్థం (క.)], విసేసతో అభిమతగన్థస్సానన్తరాయేన పరిసమత్తియా చ కారణమితి ఇట్ఠదేవతానుస్సరణం, గన్థన్తరారమ్భపటిక్ఖేపకజనపటిబాహనపుబ్బకాని అభిధానాభిధేయ్యకరణప్పకారపయోజనాని చ దస్సేన్తో ‘‘మునిన్దవదనమ్భోజ…పే… పరిస్సమో’’తి గాథత్తయమాహ. ఏత్థ పఠమగాథాయ ఇట్ఠదేవతాసఙ్ఖాతరతనత్తయప్పణామో దస్సితో, దుతియగాథాయ ఆరమ్భపటిక్ఖేపకజనా నిసేధితా, తతియగాథాయ అభిధానాదికం దస్సితం. తథా హి లోకుత్తరధమ్మనిస్సితపరియత్తిసఙ్ఖాతసబ్బఞ్ఞుభారతియా మనోసమ్పీణనాసీసనాపదేసేన అత్తనో నిస్సేసధమ్మరతనే పసాదో పకాసితో. సో పన ధమ్మప్పసాదో తదవినాభావతో బుద్ధసఙ్ఘేసుపి సిద్ధోతి రతనత్తయవిసయం పణామం వఙ్కవుత్తియా దస్సేతి. సో హి అత్థతో పణామక్రియాభినిప్ఫాదికా కుసలచేతనా. ఏత్థ ఫలం హేట్ఠా వుత్తమేవ.

పున సన్తేసు రామసమ్మాద్యలఙ్కారేసు పిట్ఠపిసనం వియ హోతీదం అలఙ్కారకరణన్తి వదన్తా విరుద్ధవాదినో రామసమ్మాదీనమత్థిభావం ఉబ్భావేత్వా [అభ్యుపగమేత్వా (క.)] తే సుద్ధమాగధికా న వళఞ్జేన్తీతి ఇమినా పటిసిద్ధా. నిరాకరణఫలఞ్హి గన్థస్స నిద్దోసభావోవ. అపిచ సద్దాలఙ్కారఅత్థాలఙ్కారదీపకేన అలఙ్కారసద్దేన గన్థసరీరసఙ్ఖాతసఞ్ఞినో సఞ్ఞాసఙ్ఖాతఅభిధానఞ్చ అలఙ్కారసద్దస్స సద్దాలఙ్కారాద్యభిధేయ్యఞ్చ సుద్ధమాగధికత్తం వత్వా అలఙ్కారసద్దస్స విసేసనభూతఅనురూపసద్దోపాదానేన బుద్ధవచనస్స ఉపయోగత్తం మాగధికవోహారేన భవతీతి గమ్యమానత్తా కరణప్పకారఞ్చ అలఙ్కారగన్థప్పవత్తియా అత్థాలఙ్కారాదినిస్సితత్తా ఇమినా అలఙ్కారసద్దేనేవ అలఙ్కారసఙ్ఖరణసఙ్ఖాతప్పయోజనఞ్చ దస్సేతి.

సత్థప్పయోజనానం సాధ్యసాధనలక్ఖణో సమ్బన్ధో పన సమ్బన్ధస్స నిస్సయభూతసత్థప్పయోజనానం దస్సనేనేవ తన్నిస్సితత్తా సయమ్పి వుత్తో హోతి. వుత్తం హి–

‘‘సత్థం పయోజనఞ్చేవ, ఉభో సమ్బన్ధనిస్సయా;

వుత్తా తంవుత్తియాయేవ, వుత్తో తన్నిస్సితోపి సో’’తి.

తస్సత్థో– సమ్బన్ధనిస్సయా సమ్బన్ధస్స ఆధారభూతా సత్థం, పయోజనఞ్చ ఉభో వుత్తా, తంవుత్తియాయేవ తేసం ఉభిన్నం కథనేనేవ తన్నిస్సితో తే నిస్సాయ పవత్తో సోపి సమ్బన్ధో వుత్తో భవతీతి.

ఏత్థ అభిధానకథనం వోహారసుఖత్థం, అభిధేయ్యాదికథనం పన తేహి యుత్తానంయేవ గన్థానం సుబుద్ధిపుబ్బకాదీనం ఉపాదేయ్యత్తఞ్చ తబ్బిపరీతానం ఉమ్మత్తకవచనాదీనమివఅనుపాదేయ్యత్తఞ్చ పకాసనత్థన్తి వేదితబ్బం. వుత్తఞ్హి –

‘‘సమ్బన్ధానుగుణోపాయం [సమ్బన్ధ్యనుగుణోపాయం (క.)], పురిసత్థాభిధాయకం;

వీమంసాధిగతం [వీమంసాధికతం (సీ.)] వాక్య-మతోనధిగతం […నధికతం (సీ.)] పర’’న్తి.

తస్సత్థో– సమ్బన్ధానుగుణోపాయం సాధియసాధనలక్ఖణసమ్బన్ధస్స నిస్సయభూతవాచ్చవాచకానం సమ్బన్ధిభూతానం అఞ్ఞమఞ్ఞానురూపగుణపరిజాననే కారణభూతం పురిసత్థాభిధాయకం చతుబ్బిధధమ్మఅత్థకామమోక్ఖసఙ్ఖాతానం పురిసత్థానం వాచకభూతం వాక్యం ‘‘ఏకాఖ్యాతో పదచ్చయో, సియా వాక్యం సకారకో’’తి [అభిధానప్పదీపికా ౧౦౬ గాథా] వుత్తలక్ఖణమజ్ఝపతితవాక్యసముదాయోపేతం మహావాక్యసరూపసత్థం వీమంసాధిగతం ఞాణగతిలక్ఖణఉపపరిక్ఖాయ అధిగతం అధిప్పేతం, అతో పరం వుత్తలక్ఖణసత్థతో అఞ్ఞం అనధిగతం నాధిప్పేతన్తి. ఇదం పనేత్థ గాథానం నిక్ఖేపప్పయోజనం.

లోకే పదుమగబ్భే వసన్తియా సబ్బఙ్గధవలాయ యథిచ్ఛితత్థసాధికాయ సరస్సతీనామికాయ దేవతాయ ‘‘వాణీ’’తి వోహారతో ఇమినా అత్థేన యోజేత్వా అభిన్నపదసిలేసాలఙ్కారవసేన వుత్తత్తా పదత్థో ఏవం వేదితబ్బో – మునిన్దస్స సోభాసుగన్ధాదిగుణయోగతో ముఖసదిసస్స, నో చే ముఖసఙ్ఖాతఅమ్భోజస్స గబ్భే ఉదరే సమ్భవేన పవత్తియా ఉప్పత్తియా వా సున్దరీ నిద్దోసా, సోభనా వా పాణినం సరణం అతోయేవ అహితాపనయనహితావహత్థేన సబ్బసత్తానం పటిస్సరణభూతా వాణీ యథావుత్తగుణోపేతా సరస్సతీదేవతా, నో చే సబ్బఞ్ఞుభారతీతి వుత్తసద్ధమ్మరతనం మయ్హం మనం గన్థవిరచనే బ్యావటస్స మే చిత్తం పీణయతం అభిమతత్థసమ్పాదనేన పీణయతూతి.

ఉభయలోకజాననతో ముని చ సో ఇన్దభావపవత్తనతో ఇన్దో చేతి కమ్మధారయేన వా, అగారియమునిఅనగారియమునిసేఖమునిఅసేఖమునీనం చతున్నం పఞ్చమో హుత్వా ఇన్దోతి ఛట్ఠీతప్పురిసేన వా మునిన్దో. దేవతాపక్ఖే వదనమివ వదనన్తి అమ్భోజే, సద్ధమ్మపక్ఖే అమ్భోజమివ అమ్భోజన్తి వదనే చ ఉపచారేన గహితే కమ్మధారయో. మునిన్దస్స వదనమ్భోజమితి చ, తస్స గబ్భోతి చ, తస్మిం సమ్భవోతి చ, తేన సున్దరీతి చ వాక్యం. వాణియా విసేసనత్తేపి ఏకన్తనపుంసకత్తా సరణసద్దస్స న లిఙ్గపరివత్తనభావో. పాణినన్తి రస్సత్తం, దీఘస్స బ్యభిచారత్తా. మయ్హన్తి ఏకవచనేన అత్తనో సాధుగుణోదయకారణం నిరతిమానతం దీపేతి. సన్తేసుపి అఞ్ఞేసు జినపరియాయేసు మునిన్దసద్దో ఇట్ఠమనోసమ్పీణనఅమ్భోజతుల్యతాసున్దరిత్తసరణత్తసఙ్ఖాతానం అత్థన్తరానం ఓచిత్యం పోసేతీతి పయుత్తో. తథా హి తాదిసస్స ముఖం అమ్భోజతుల్యం, తస్మిం ముఖోదరే సమ్భవా సున్దరీ, తతోయేవ పాణినం సరణం. తస్మాయేవ మనోసమ్పీణనే పటుత్తం సుబ్యత్తమితి ఓచిత్యం హోతి. లోకే పత్థటమిదమోచిత్యమాదరణీయం హోతి. తస్మిఞ్హి ఉత్తమకవయోయేవ ఉపదేసకాతి. వుత్తఞ్హి –

‘‘ఓచిత్యం నామ విఞ్ఞేయ్యం, లోకే విఖ్యాతమాదరా;

తత్థోపదేసప్పభవా, సుజనా కవిపుఙ్గవా’’తి [సుబోధాలఙ్కార ౧౦౪ గాథా].

నిమిత్తవణ్ణనా

౨. రామసమ్మాద్యలఙ్కారా, సన్తి సన్తో పురాతనా;

తథాపి తు వళఞ్జేన్తి, సుద్ధమాగధికా న తే.

౨. అథేవమభిగతామితసిద్ధిసమ్పదాపాదనేకచతురపరమిట్ఠదేవతా- భావరూపితసద్ధమ్మరతనస్సో’ పదస్సితనిపచ్చకారేన ఇట్ఠదేవతాపూజం దస్సేత్వా ‘‘నను బన్ధలక్ఖణమత్థియేవ పుబ్బకం, తస్మా కిమనేన పిట్ఠపిసనేనే’’తి లక్ఖణన్తరారమ్భపటిక్ఖేపకజనపటిబాహనపుబ్బకమభిధేయ్యప్పయోజన- సమ్బన్ధే దస్సేతుమాహ ‘‘రామసమ్మే’’చ్చాది. రామసమ్మాదీనం రామసమ్మపభుతీనం పుబ్బాచరియానం, రామసమ్మాదయో వా తంసమ్బన్ధతో. భవతి హి తంసమ్బన్ధతో తబ్బోహారో యథా కిఞ్చిపి వేజ్జసత్థం ‘‘బిమ్బిసారో’’తి. అలఙ్కారా భూసావిసేసా, బన్ధాలఙ్కారపటిపాదకత్థేన అలఙ్కారఖ్యా గన్థవిసేసా వా. సన్తో సోభనా. ద్వేపి పురా పుబ్బకాలే భవా పురాతనా, పోరాణికా. ఉభోపి సన్తి. యజ్జపి సంవిజ్జన్తి. తథాపి తూతి నిపాతసముదాయోయం విసేసాభిధానారమ్భే. ఏవం సన్తేపీతి అత్థో. సుద్ధమాగధికాతి మగధేసు భవా, తత్థ విదితా వా మగధా, సద్దా. తే ఏతేసం సన్తి, తేసు వా నియుత్తాతి మాగధికా. సుద్ధా చ సక్కటాదిభాసితకాలుసియాభావేన విసుద్ధా, అసమ్మిస్సా వా అపరిచితత్తా తే మాగధికా చాతి సుద్ధమాగధికా, యతిపోతా. తే యథావుత్తే అలఙ్కారే ఆభరణవిసేసే న వళఞ్జేన్తి, పసాధనవిసేసే నానుభవన్తి. గన్థవిసేసే పన ఉగ్గహణధారణాదివసేన అత్తనో సుద్ధమాగధికత్తా, రామసమ్మాదీనఞ్చ సక్కటాదిభావతోతి అయమేత్థ సద్దత్థో. భావత్థలేసోపేత్థ పరిపూరతి, తథావిధపతీతియోగతో. సుద్ధమాగధికా అత్తనో పరిసుద్ధభావేన పుబ్బే సోభనాపి తే అలఙ్కారా ఇదాని మలగ్గహితభావప్పత్తా ‘‘కిం తేహి మలగ్గహితేహి అమ్హాదిసానం సుద్ధసత్తాన’’న్తి న వళఞ్జేన్తీతి.

‘‘పతీయమానం పన కిఞ్చి వత్థు,

అత్థేవ వాణీసు మహాకవీనం;

యం తం పసిద్ధావయవాతిరిత్త-

మాభాతి లావణ్యమివఙ్గనాసూ’’తి.

హి వుత్తం.

౨. సన్తో విఞ్ఞూహి పసత్థత్తా సోభనా పురాతనా పుబ్బకాలసమ్భూతా రామసమ్మాద్యలఙ్కారా రామసమ్మాదీహి ఆచరియేహి విరచితత్తా, తేసం తంసమ్బన్ధతో తబ్బోహారసదిసనామత్తా వా రామసమ్మాదయో నామ అలఙ్కారా కిస్మిఞ్చి వేజ్జసత్థే ‘‘బిమ్బిసారో’’తి వోహారో వియ. అలఙ్కారా భూసావిసేసా, అలఙ్కారత్తపటిపాదనతో అలఙ్కారనామికా గన్థవిసేసా వా సన్తి కిఞ్చాపి విజ్జన్తి, తథాపి తు ఏవం సన్తేపి సుద్ధమాగధికా సక్కటపాకతాదీసు అఞ్ఞభాసాసు పరిచయాభావతో కేవలమాగధికా తే రామసమ్మాదికే అలఙ్కారే న వళఞ్జేన్తి పసాధనవసేన, ఉగ్గహణధారణాదివసేన న సేవన్తి. మగధేసు భవా, తేసు వా విదితా మగధా, సద్దా. తే ఏతేసం అత్థి, తేసు నియుత్తాతి వా మాగధికా. సుద్ధసద్దో మగధవిసేసనో, మాగధికవిసేసనో వా హోతి. సద్దానం తాదిసపతీతివిసేసయోగతో భావత్థలేసోపి ఇధ దిప్పతి. తథా హి సుద్ధమాగధికా అత్తనో సుద్ధత్తా తేసం విన్యాసేన సోభనత్తే సతిపి భాసాయ పురాతనత్తా అపరిసుద్ధోతి అవమఞ్ఞమానా న వళఞ్జేన్తీతి. వత్తిచ్ఛితస్సత్థస్స ఉపత్థమ్భకభూతో భావత్థలేసోపి మహాకవీనం వచనేసుయేవ లబ్భతీతి దట్ఠబ్బో. వుత్తం హి–

‘‘పతీయమానం పన కిఞ్చి వత్థు,

అత్థేవ వాణీసు మహాకవీనం;

యం తం పసిద్ధావయవాతిరిత్త-

మాభాతి లావణ్యమివఙ్గనాసూ’’తి.

తస్సత్థో – మహాకవీనం పూజితకవీనం వాణీసు వచనవిసేసేసు పతీయమానం గమ్మమానం యం కిఞ్చి వత్థు యో కోచి అత్థలేసో అత్థేవ అత్థి ఏవ, తం వత్థు అఙ్గనాసు వనితాసు పసిద్ధావయవాతిరిత్తం హత్థపాదాదిపాకటసరీరావయవతో అధికం లావణ్యమివ మనోగోచరీభూతసున్దరత్తం వియ పసిద్ధావయవాతిరిత్తం పకాససద్దావయవతో అధికం హుత్వా ఆభాతి దిప్పతీతి.

అభిధానాదివణ్ణనా

౩. తేనాపి నామ తోసేయ్య-మేతే’లఙ్కారవజ్జితే;

అనురూపేనా’లఙ్కారే-నే’సమేసో పరిస్సమో.

౩. తేనేచ్చాది. యేన తే అలఙ్కారే న వళఞ్జేన్తి, తేన కారణేన అలఙ్కారవజ్జితే ఆభరణేహి, గన్థవిసేసేహి వా రహితే, అలఙ్కారా వా యథావుత్తవజ్జితా యేహి తే, ఏతే యతిపోతే ఏసం యతిపోతానం అనురూపేన ఇదాని విరచియమానత్తాభినవభావతో, దసబలవదనకమలమజ్ఝవాసితభాసితవిరచితభావతో చ అనుచ్ఛవికేన అలఙ్కారేన ఆభరణేన, అలఙ్కారసత్థేన వా తోసేయ్యం అపినామ యథిచ్ఛితపసాధనవసేన, సవనధారణాదివసేన వా వళఞ్జనేన సన్తుట్ఠే కరేయ్యం అప్పేవ నామ యన్నూనాతి ఏసో పరిస్సమో అయం అమ్హాకం తాదిససన్తుట్ఠిజనకాలఙ్కారపకరణప్పయోగో.

అలఙ్కరోన్తి అత్తభావమనేనాతి అలఙ్కారో, ఆభరణం హారకేయూరాది. అలఙ్కరోన్తి బన్ధసరీరమనేనాతి అలఙ్కారోతిమినా పన అలఙ్కారసద్దేన పసాదాదయో సద్దాలఙ్కారా, సభావవుత్యాదయో చ అత్థాలఙ్కారా నానప్పకారా సఙ్గహితా, యేహి సద్దత్థసఙ్ఖాతం బన్ధసరీరం సోభతే, యథా హి పురిససరీరే హారకేయూరాద్యలఙ్కారో న్యస్యతే, యేన సోభతే, తథా బన్ధసరీరేపి సద్దాలఙ్కారా, అత్థాలఙ్కారా చ నిక్ఖిపీయన్తి, యతో సోభతే. తేనేవ వక్ఖతి ‘‘తం తు పాపేన్తులఙ్కారా, విన్దనీయతరత్తన’’న్తి [సుబోధాలఙ్కార ౯ గాథా] చ, ‘‘అత్థాలఙ్కారసహితే’’చ్చాదికఞ్చ [సుబోధాలఙ్కార ౧౬౪ గాథా].

అలఙ్కారవిధానభావేన తు బన్ధసరీరమ్పి తదత్థియా అలఙ్కారో, తథా తప్పటిపాదకం సుబోధాలఙ్కారనామధేయ్యసత్థం అలఙ్కతపటిపాదకత్తేన మఙ్గలసుత్తన్తి వియ. వక్ఖతి హి ‘‘గన్థోపి కవివాచాన-మలఙ్కారప్పకాసకో’’ [సుబోధాలఙ్కార ౧౨ గాథా] చ్చాది. అత్ర ఉచ్చతే –

‘‘ముఖ్యోలఙ్కారసద్దోయం, సద్దత్థాలఙ్కతిస్సితో;

సామత్థియా త్వధిట్ఠానే, తథా సత్థేపి తబ్బతీ’’తి.

అనేనస్సాభిధేయ్యాదీని వుచ్చన్తి. అభిధీయతే ఇతి అభిధేయ్యం, సముదితేన సత్థేన వచనీయత్థో. సో చ సరీరాలఙ్కారవిభాగకప్పనాయ తేసం పటిపాదనం. సుబోధాలఙ్కారేన హి తే పటిపాదీయన్తి. యేన చ యో పటిపాదీయతి, తస్సాయమత్థో భవతీతి అభిధేయ్యసత్థోపి. దస్సితమేవ తు సరీరాలఙ్కారసఙ్ఖరణం పయోజనం, తం నిస్సాయ సుబోధాలఙ్కారప్పవత్తితో. యస్స హి యముద్దిస్స పవత్తి హోతి, తం తస్స పయోజనం, తం పన కవిత్తకిత్తిపసిద్ధాదిలక్ఖణం, పరమ్పరాయ తదత్థతాయ సుబోధాలఙ్కారసఙ్ఖరణస్స. సత్థపయోజనానం, సాధియసాధనలక్ఖణో సమ్బన్ధో తు నిస్సయపదస్సినా దస్సితోయేవ. యథాహ –

‘‘సత్థం పయోజనఞ్చేవ, ఉభో సమ్బన్ధనిస్సయా;

వుత్తాతంవుత్తియాయేవ, వుత్తో తన్నిస్సితోపి సో’’తి.

అభిధేయ్యాదికథనఞ్చ తంసమఙ్గిస్సేవ చ వీమంసావిసేససమఙ్గీనముపాదీయమానత్తా, అఞ్ఞాదిసస్స పన ఉమ్మత్తకవచనాదినో వియ హేయ్యత్తా. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘సమ్బన్ధానుగుణోపాయం, పురిసత్థాభిధాయకం;

వీమంసాధిగతం వాక్య-మతోనధిగతం పర’’న్తి.

వాక్యన్తి చేత్థ వాక్యలక్ఖణోపేతమన్తరవాక్యసన్నిచయం మహావాక్యసరూపం సత్థమేవాధిప్పేతం.

౩. యేన తే తే అలఙ్కారేన వళఞ్జేన్తి, తేన కారణేన అలఙ్కారవజ్జితే ఆభరణవిసేసేహి, గన్థవిసేసేహి వా వజ్జితే, తే విరహితే యేహి ఏతే సుద్ధమాగధికే ఏసం సుద్ధమాగధికానం అనురూపేన అభినవభావతో మాగధికసరూపం అనుగతరూపేన, దసబలభాసితవిరచితత్తా వా అనుకూలేన అలఙ్కారేన ఆభరణవిసేసేన, గన్థవిసేసేన వా తోసేయ్యం అలఙ్కారవళఞ్జాపనేన, గన్థవిసేసే [గన్థవిసయే (క.)] ఉగ్గహణధారణాదికారాపనేన వా సన్తుట్ఠే కరేయ్యం అపినామ యంనూన సున్దరమితి, ఏసో పరిస్సమో అయం మమ అలఙ్కారపకరణప్పయోగో. అపినామాతి ఏత్థ ఇతిసద్దో గమ్యమానో.

అలఙ్కారేహి వజ్జితా, అలఙ్కారా వజ్జితా యేహి వాతి చ. రూపస్స అను అనురూపం, రూపం అనుగతం అనురూపం వా, తేన అనురూపేన. అలఙ్కరోన్తి అత్తభావమనేనేతి అలఙ్కారో, హారకేయూరాది ఆభరణపక్ఖే, గన్థపక్ఖే తు అలఙ్కరోన్తి బన్ధసరీరమనేనేతి అలఙ్కారో. ఇమినా ముఖ్యభావేన పసాదాదిసద్దాలఙ్కారా చ సభావవుత్యాదిఅత్థాలఙ్కారా చ పవుచ్చన్తి. అముఖ్యతో పన ఇమేసం ద్విన్నం అలఙ్కారానమధిట్ఠానభూతబన్ధసరీరమ్పి, తథా మఙ్గలసుత్తరతనసుత్తాదివోహారో వియ అలఙ్కారపకాసకం ‘‘సమ్మా బుజ్ఝన్తి ద్విప్పకారా అలఙ్కారా అనేనే’’తి ఇమినా అత్థేన లద్ధసుబోధాలఙ్కారవరనామధేయ్యసత్థమ్పి వుచ్చతి. వుత్తమిదమేవ –

‘‘ముఖ్యోలఙ్కారసద్దోయం, సద్దత్థాలఙ్కతిస్సితో;

సామత్థియా త్వధిట్ఠానే, తథా సత్థేపి తబ్బతీ’’తి.

ఏత్థ సామత్థియం నామ తదాధారతప్పటిపాదకత్తవోహారతో తదాధేయ్యతప్పటిపాదనీయం న భవతి చే, అఞ్ఞం కిం భవతీతి అఞ్ఞథానుపపత్తిలక్ఖణమేవాతి.

౪. యేసం న సఞ్చితా పఞ్ఞా-నేకసత్థన్తరోచితా;

సమ్మోహబ్భాహతావే’తే, నావబుజ్ఝన్తి కిఞ్చిపి.

౫. కిం తేహి పాదసుస్సూసా, యేసం నత్థి గురూనీ’హ [గరూనిహ (క.)];

యే తప్పాదరజోకిణ్ణా, తే’వ సాధూవివేకినో.

౪-౫. ఏవం లక్ఖణారమ్భపటిక్ఖేపకజనపటిబాహనపుబ్బకమభిధేయ్యాదికం దస్సేత్వా ఇదాని సత్థతోవ సబ్బత్థ గుణదోసవివేచనం. అతోయేవ వుచ్చతి –

‘‘సబ్బత్థ సత్థతోయేవ, గుణదోసవివేచనం;

యం కరోతి వినా సత్థం, సాహసం కిమతోధిక’’న్తి.

తస్మా గుణదోసవిభాగవిచారణం నామ తబ్బిదూనంయేవ, నాసత్థఞ్ఞూనం పురిసపసూనం. తథా చాహ –

‘‘గుణదోసమసత్థఞ్ఞూ, జనో విభజతే కథం;

అధికారో కిమన్ధస్స, రూపభేదోపలద్ధియ’’న్తి [కాబ్యాదాస ౧.౮].

యేనేవం, తేనేత్థ గుణదోసదస్సనే పసన్నానేకసత్థచక్ఖుయేవాధిగతో, నఞ్ఞో తబ్బిపరీతోత్యన్వయబ్యతిరేకవసేన దస్సేన్తో ‘‘యేస’’న్తిఆదిగాథాద్వయమాహ. తత్థ యేసన్తి అనియముద్దేసో, యేహీతి అత్థో. యేహి న సఞ్చితా న రాసికతా, నానాసన్తానవుత్తినీపి ఏకత్తనయేన ఏకస్మిం సన్తానే న వాసితా నపరిభావితాతి వుత్తం హోతి. కా సా? పఞ్ఞా హేయ్యోపాదేయ్యవివేకరూపా. కీదిసీతి ఆహ ‘‘అనేకసత్థన్తరోచితా’’తి. అనేకస్మిం తిపిటకతక్కబ్యాకరణాలఙ్కారసత్థాదికే సత్థన్తరే ఉచితా సవనధారణాదివసేన పరిచితా సాయం పఞ్ఞా యేసం న సఞ్చితాతి పకతం. ఏతేతి యథాఉద్దిట్ఠానం నియమవచనం. సమ్మోహబ్భాహతాతి యథావుత్తాయాతిసయవతియా పఞ్ఞాయాభావతో బలప్పత్తేన మోహేన అబ్భాహతా విసేసేన పహతా, ఏవసద్దితా హోన్తీతి అధిప్పాయో. యతో ఏవం, తస్మాపి కిఞ్చిపి హేయ్యోపాదేయ్యరూపం యం కిఞ్చిదేవ అట్ఠానానియోజకతాదిసగురుపాదసుస్సూసానిస్సయపటిలద్ధవివేకపఞ్ఞాతి- సయాలాభేన నావబుజ్ఝన్తి, న జానన్తీత్యత్థో. యతో ఆలసియాదిదోసలేసపరిగ్గహోపి సతతాచరియసేవనవసేన సిరోవికిణ్ణతాదిసగురుపాదపఙ్కజమ్బుజపరాయనో చిరేనపి కాలేన నానావిధసత్థన్తరకతపరిచయబలేన పప్పోతి తాదిసం పఞ్ఞావేయత్తియం. తేనేవాహ భగవా –

‘‘నిహీయతి పురిసో నిహీనసేవీ,

న చ హాయేథ కదాచి తుల్యసేవీ;

సేట్ఠముపనమం ఉదేతి ఖిప్పం,

తస్మా’త్తనో ఉత్తరితరం భజేథా’’తి [అ. ని. ౩.౨౬].

తతో ఏతాదిసో పఞ్ఞవాయేవేత్థ గుణదోసవిభాగవివేచనే అధికారీ, నఞ్ఞో తబ్బిపరీతో పురిసపసూతి అయమేత్థాధిప్పాయో. రుళ్హో అత్థవిసేసో. తేనాహ ‘‘కిం తేహి పాదసుస్సూసా, యేసం నత్థి గురూనిహా’’తి. ఇహాతి ఇమస్మిం లోకే యేసం జనానం గురూనం కాతబ్బా పాదసుస్సూసా పాదపరిచరియా నత్థి, తేహి జనేహి యథావుత్తనయేన పఞ్ఞావేయత్తియరసానభిఞ్ఞేహి కిం పయోజనం, లేసమత్తమ్పి నత్థి, అనధిగతాయేవేత్థ ఏతేతి అధిప్పాయో. ఇదాని బ్యతిరేకముఖేన ఆహ ‘‘యే’’తిఆది. యే పుబ్బే కతపుఞ్ఞతాదిసమ్పత్తిసమ్పన్నా తప్పాదరజేహి తేసం గురూనం పాదధూలీహి ఓకిణ్ణా ఓనద్ధా గవచ్ఛితా, తేవ సాధూ యథావుత్తనయేన పఞ్ఞావేయత్తియేన అభిఞ్ఞాతా సజ్జనా ఏవ వివేకినో హేయ్యోపాదేయ్యగుణదోసవిభాగనియమనపఞ్ఞాసమ్పత్తిసమఙ్గినో హోన్తి, తేయేవేత్థ గుణదోసవివేచనే అధిగతాతి అధిప్పాయో. సా చాయం గురుపాదసుస్సూసా విసిట్ఠాదరేన కరణీయాతి వఙ్కవుత్తియా తదభ్యాసే సాధుజనే నియోజేతి.

౪-౫. యే సకలసత్థపరిచితఞ్ఞాణపాటవా యది దోసమారోపయన్తి, తేసం తద్దోసనిరాకరణం వినా పదేసావబోధనమత్తేన పణ్డితమానీనం వచనస్సాగురుకరణం వఙ్కవుత్తియా దస్సేన్తో చ తంద్వారేనేవ అత్తనో అనఞ్ఞసాధారణగురుగారవతం సాధుజనేహి పరమాదరేన సమ్పాదేతబ్బమితి దస్సేతుం ‘‘యేసం…పే… కినో’’తి గాథాద్వయమాహ. అనేకసత్థానం తిపిటకతక్కబ్యాకరణాదీనం అనేకేసం గన్థానం అన్తరే తత్వత్థసఙ్ఖాతఅబ్భన్తరే ఉచితా సవనఉగ్గహణధారణాదివసేన పరిచితా పఞ్ఞా సుతమయా పఞ్ఞా యేసం యేహి న సఞ్చితా, ద్విన్నమేకక్ఖణే పవత్తియాభావేపి ఉపచితసమూహభావతో, పుబ్బకాలికపఞ్ఞాయ అపరకాలికపఞ్ఞాయ అనన్తరఆసేవనాదిపచ్చయలాభతో అవత్థబాహుల్లపవత్తితో వా సఞ్చితబ్బాపి న రాసికతా. ఏతే ఈదిసపఞ్ఞాపాటవరహితా ఇమే సమ్మోహబ్భాహతా పఞ్ఞాపాటవాభావతో బలప్పత్తేన మోహేన విసేసేన పహతా ఏవ కిఞ్చిపి హేయ్యోపాదేయ్యం నావబుజ్ఝన్తి. న ఏకే అనేకేతి చ, తే చ తే సత్థా చేతి చ, తేసమన్తరమితి చ, తస్మిం ఉచితాతి చ సమ్మోహేన అబ్భాహతాతి చ విగ్గహో. తేన వుత్తం–

‘‘గుణదోసమసత్థఞ్ఞూ, జనో విభజతే కథం;

అధికారో కిమన్ధస్స, రూపభేదోపలద్ధియ’’న్తి [కాబ్యాదాస ౧.౮].

తస్సత్థో – అసత్థఞ్ఞూ జనో గుణదోసం కథం విభజతే. తథా హి రూపభేదోపలద్ధియం నీలపీతాదిరూపవిసేసావబోధనే అన్ధస్స అధికారో అభిముఖకరణం కిం హోతి, న భవత్యేవ, తస్మా అనేకసత్థన్తరగతసుప్పసన్నపఞ్ఞాచక్ఖునా ఏవ గుణదోసవివేచనం భవతి, తదభావే న భవత్యేవ. ఇదమేవ వుచ్చతే–

‘‘సబ్బత్థ సత్థతోయేవ, గుణదోసవివేచనం;

యం కరోతి వినా సత్థం, సాహసం కిమతోధిక’’న్తి.

తస్సత్థో – సబ్బత్థ గుణదోసవివేచనం సత్థతోయేవ హోతి, సత్థం వినా సత్థోచితతాదిసపఞ్ఞం వినా యం కరోతి గుణాగుణవిభాగం కరోతి, యం కరణం అత్థి, అతోధికం సాహసం కిం ఆసుం కిరియా అనుపపరిక్ఖనకిరియా నత్థేవ.

ఇహ ఇమస్మిం లోకే యేసం అకతపుఞ్ఞానం జనానం గురూనం

‘‘పియో గరు భావనీయో,

వత్తా చ వచనక్ఖమో;

గమ్భీరఞ్చ కథం కత్తా,

నో చా’ట్ఠానే నియోజకో’’తి [అ. ని. ౭.౩౭].

నిద్దిట్ఠగుణోపేతానం ఆచరియానం కాతబ్బా పాదసుస్సూసా పాదపరిచరియా నత్థి, తేహి కిం పయోజనం. యే కతపుఞ్ఞా జనా తప్పాదరజోకిణ్ణా తేసం గురూనం పాదరజేహి గవచ్ఛితా, తేవ సాధూ జనా ఏవ వివేకినో కల్యాణమిత్తగురుపాసనాహి అధిగతవిసిట్ఠవివేకబుద్ధినో భవన్తి, తే ఏవ వివేకం జానన్తీతి భావో. సోతుమిచ్ఛా సుస్సూసా, తం నిస్సాయ కత్తబ్బపాదపరిచరియాపి తదత్థియా సుస్సూసా నామ హోతి. పాదేసు సుస్సూసాతి చ, తేసం పాదాతి చ, తేసు రజానీతి చ, తేహి ఓకిణ్ణాతి చ విగ్గహో. సిస్సానం సకలాభిబుద్ధియా గురుపటిబద్ధత్తా అత్తనో గుణతో అధికతరాయేవ సేవితబ్బా. వుత్తఞ్హి భగవతా –

‘‘నిహీయతి పురిసో నిహీనసేవీ,

న చ హాయేథ కదాచి తుల్యసేవీ;

సేట్ఠముపనమం ఉదేతి ఖిప్పం,

తస్మా’త్తనో ఉత్తరితరం భజేథా’’తి [అ. ని. ౩.౨౬].

౬. కబ్బనాటకనిక్ఖిత్త-నేత్తచిత్తా కవిజ్జనా;

యంకిఞ్చి రచయన్తే’తం, న విమ్హయకరం పరం.

౭. తేయే’వ పటిభావన్తో, సో’వ బన్ధో సవిమ్హయో;

యేన తోసేన్తి విఞ్ఞూయే, తత్థాప్య’విహితాదరా.

౬-౭. ఏవమేత్థాన్వయబ్యతిరేకవసేనాధిగతే దస్సేత్వా ఇదాని ‘‘కిం అమ్హాకం కబ్బనాటకపరిచయాభావేరచనావిసేసాభియోగోపజనితపరిస్సమేనా’’తి ఓలీనవుత్తినో సోతుజనే సముస్సాహేతి ‘‘కబ్బనాటకా’’తిఆదినా. కవిప్పయోగసఙ్ఖాతో బన్ధోవ కవినో ఇదన్తి కబ్బం. ముత్తకాదివాక్యస్వముత్తికాద్యవయవసభావా అన్తరవాక్యసముదాయసమ్పన్నం వుత్తజాతిభేదభిన్నం పజ్జమయం గజ్జమయం పజ్జగజ్జమయం చమ్పూనామకఞ్చ, మహావాక్యరూపం మహాకబ్బఞ్చ, తం పన మహాకబ్బం సగ్గేహి సగ్గనామకేహి పరిచ్ఛేదవిసేసేహి బన్ధ్యతే కరీయతీతి సగ్గబన్ధోతి పవుచ్చతి. తస్స తు లక్ఖణం ‘‘సగ్గబన్ధస్స ముఖం ఇట్ఠాసీసనం సియా పణామో వా బన్ధసమ్బన్ధినో కస్సచి అత్థస్స నిద్దేసో వా’’తిఆదినా అనేకధా వణ్ణేన్తి. తం యథా?

‘‘సగ్గబన్ధో మహాకబ్బ-ముచ్చతే త్వస్స లక్ఖణం;

పణామో వత్థునిద్దేసో, ఆసీసాపి చ తమ్ముఖం.

ఇతిహాసకథుబ్భూతం, సన్తసన్నిస్సయమ్పి వా;

చతువగ్గఫలాయత్తం, చతురోదాత్తనాయకం.

పురణ్ణవుతుసేలిన్దు-సవితూదయవణ్ణనం;

ఉయ్యానసలిలక్కీళా, మధుపానరతుస్సవం.

విప్పలమ్భవివాహేహి, కుమారోదయవడ్ఢిహి;

మన్తదూతప్పయానాజి-నాయకాభ్యూదయేహిపి.

అలఙ్కతమసంఖిత్త-రసభావనిరన్తరం;

నాతివిత్థిణ్ణసగ్గేహి, పియవుత్తసుసన్ధిభి.

సబ్బత్థ భిన్నసగ్గన్తే-హుపేతం లోకరఞ్జకం;

కబ్బం కప్పన్తరట్ఠాయి, జాయతే సాధ్వలఙ్కతీ’’తి [కాబ్యాదాస ౧.౧౪ – ౧౯ గాథా].

తత్థ ఇతిహాసకథుబ్భూతన్తి పురావుత్తకథాసన్నిస్సయం. సన్తసన్నిస్సయన్తి ఇతరసోభనాధికరణగుణరాజచరితాదినిస్సయం వా. చతువగ్గఫలాయత్తన్తి ధమ్మాదిచతువగ్గఫలాయత్తం. ధమ్మో నామ అబ్భూదయనిబ్బానహేతుకో. అత్థో నామ విజ్జాభుమ్యాదీనం యథాఞ్ఞాయమజ్జనం, అజ్జితానఞ్చ రక్ఖణం. కామో నామ నిరయో విసయో పయోగో. మోక్ఖో నామ సబ్బసంసారదుక్ఖనివత్తి. చతురోదాత్తనాయకన్తి ఉస్సాహసత్తిమన్తసత్తిపభూసత్తియోగేన చతురో కుసలో చాగాతిసయాదియోగేన ఉదాత్తో ఉదారో నాయకో విపక్ఖో, పటిపక్ఖో చ యత్థ, తం. మధు నామ సురా. విప్పలమ్భో విరహో. మన్తో నీతివేదీహి సహ కారీయనిచ్ఛయో. దూతో సన్ధానప్పవత్తో పురిసో. పయానం సఙ్గామాదినిమిత్తగమనం. ఆజి సన్ధ్యాభావే విగ్గహో. అసఙ్ఖత్తరసభావనిరన్తరన్తి అసంఖిత్తా బహుత్తా రసా సిఙ్గారవీరాదయో, భావా రతిఉస్సాహాదయో, తేహి నిరన్తరం పత్థటం. పియవుత్తసుసన్ధిభీతి పియాని సుతిసుభగాని వుత్తాని ఇన్దవజిరాదీని అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్బన్ధసంసగ్గతాయ సోభనో సన్ధి అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్గహా యేసం సగ్గానం, తేహీతి.

పునపి యథావుత్తేసు అఙ్గేసు నగరవణ్ణనాదీసు కిఞ్చ యథాసమ్భవం మధుపానాదిరహితమ్పి తఞ్ఞూనం మనో రఞ్జేతి ఉపాదియతేవ సబ్భీతి దస్సేతుమాహ–

‘‘కబ్బం న దుస్సతఙ్గేహి, న్యూనమప్యత్ర కేహిచి;

బన్ధఙ్గసమ్పదా తఞ్ఞూ, కామమారాధయన్తి చే’’తి [కాబ్యాదాస ౧.౨౦].

పునపి –

‘‘గుణతో పఠమం వత్వా, నాయకం తేన సత్తునో;

నిరాకరణమిచ్చేస, మగ్గో పకతిసున్దరో.

వంసవీరసుతాదీని, వణ్ణయిత్వా రిపుస్సపి;

తజ్జయా నాయకుక్కంస-కథనఞ్చ సుఖేతి నో’’తి [కాబ్యాదాస ౧.౨౧ ౨౨ గాథా] ఆహు.

సబ్బమ్పేతం సద్ధమ్మామతరసపానసరసహదయానం సమ్ఫప్పలాపవిపులవిసప్పవేసోపద్దుతకబ్బనాటకపరమ్ముఖానం సతతచరితసఞ్చరితరతనభాజనానం సప్పురిసానం కిం హదయఖేదోపజనితపరిస్సమేనేతి తదనురూపమేవోపదస్సితన్తి.

నాటకం నామ భరతాదినాట్యసత్థే నానప్పకారనిరూపితరూపం కప్పం, తంలక్ఖణేకదేసభూతలక్ఖణాని పకరణాదీని నవ రూపకాని. నాటికా చ ఏత్థేవావరుమ్భన్తి. కబ్బఞ్చ నాటకఞ్చ, తేసు నిక్ఖిత్తం ఠపితం నేత్తఞ్చ చిత్తఞ్చ యేహీతి విగ్గహో. కే తే? కవినో. తత్థ నిక్ఖిత్తనేత్తచిత్తవచనేన సుతస్స చిన్తనఞ్చ ఊహాపోహముఖేన యథుగ్గహితనియామం, అవిపరీతత్థనిచ్ఛయనం, నిచ్ఛితస్స భావనా, నిరన్తరాభియోగో చ దస్సితో. కబ్బనాటకవచనేన సుతం, చిన్తితం, భావితఞ్చ దస్సితం. సుతే దస్సితే తన్నిస్సయం సుతమయఞాణమ్పి దస్సితమేవ సియాతి. ‘‘కబ్బనాటకనిక్ఖిత్తనేత్తచిత్తా’’తి ఇమినా సుతచిన్తాభావనానుక్కమేన సమ్పాదితపఞ్ఞాపాటవానం కబ్బరచనాయ సామత్థియం దస్సేతి. హోతి హి తాదిసానం తంసుతాది బన్ధనకారణం. వుత్తఞ్హి –

‘‘సాభావికీ చ పటిభా,

సుతఞ్చ బహు నిమ్మలం;

అమన్దో చాభియోగోయం,

హేతు హోతిహ బన్ధనే’’తి [కాబ్యాదాస ౧.౧౦౩ గాథా].

యంకిఞ్చీతి అత్తనో చిత్తారుళ్హం యంకిఞ్చి బన్ధజాతం. ఇమినా పన అనియమవచనేన అత్తనో తత్థ ఆదరాభావం దీపేతి. రచయన్తి కరోన్తి. ఏతం తేహి రచితం బన్ధజాతం పరం అచ్చన్తమేవ విమ్హయకరం న హోతి, తాదిసోపాయసమ్పత్తిసమ్పన్నస్స ఉపేయ్యసమ్పత్తిసబ్భావతో అనచ్ఛరియమేవాతి అధిప్పాయో. తత్థ తేసు కబ్బనాటకేసు రచనావిసేసఏకన్తోపాయభూతేసు అవిహితాదరాఅపి సుతాదివసేన అకతాదరాపి యే సప్పురిసా పఞ్ఞవన్తో యేన బన్ధవిసేసేన విఞ్ఞూ గుణదోసవిదునో సత్థఞ్ఞునో పణ్డితజనే తోసేన్తి పీణేన్తి. తోసేన్తియేవ హి తే తాదిసే సాభావికిపటిభావిరహేపి ఏతాదిసేసు అత్థేసు సుతచిన్తాభావనావసేన వాయమన్తా. వుత్తఞ్హి –

‘‘న విజ్జతీ యజ్జపి పుబ్బవాసనా-

గుణానుబన్ధి పటిభానమబ్భుతం;

సుతేన వాచు’స్సహనేనుపాసితా,

ధువం కరోత్యేవ కమప్యనుగ్గహ’’న్తి [కాబ్యాదాస ౧.౧౦౪ గాథా].

పటిభావన్తో హేయ్యోపాదేయ్యపరిచ్ఛేదలక్ఖణపఞ్ఞాయ పఞ్ఞవన్తో నామ, తేయేవ సప్పురిసా. సవిమ్హయో ‘‘కీదిసాయం, తాదిసోపాయన్తరరహితానమ్పి ఏతాదిసో బన్ధో సియా’’తి విమ్హయేన సహ వత్తమానోపి. సోవ బన్ధో తమేవ బన్ధనం తాదిసోపాయసమ్పత్తివిరహేనోపేయ్యసమ్పత్తియా సబ్భావతో, నాఞ్ఞోతి.

౬-౭. ఇదాని కబ్బనాటకేసు అపరిచితానమమ్హాకం గన్థరచనాసభావావబోధోవ కుతోతి ఓసక్కన్తే ‘‘కబ్బనాటకా’’దిగాథాద్వయేన సముస్సాహేతి. కబ్బనాటకనిక్ఖిత్తనేత్తచిత్తా కబ్బనాటకేసు సుతానులోకనచిన్తాభావనావసేన ఠపితనేత్తచిత్తా కవిజ్జనా కబ్బకారకా యం కిఞ్చి అత్తనో అభిమతం రచయన్తి కరోన్తి, ఏతం బన్ధనం పరం అతిసయేన న విమ్హయకరం అచ్ఛరియకరం న హోతి, నిరన్తరాభియోగతో సిద్ధోపాయమూలపఞ్ఞాసమ్పదాయ ఉపేయ్యభూతగన్థసఙ్ఖరణం భవత్యేవాతి అధిప్పాయో. కవినో ఇదం కబ్బన్తి చ, నటకస్స ఇదం నాటకం, నచ్చగీతాది. ఇధ పన తప్పటిపాదకకథాపకాసకగన్థో నాటకం నామ. కబ్బఞ్చ నాటకఞ్చాతి చ, కబ్బనాటకేసు నిక్ఖిత్తం నేత్తచిత్తం యేహీతి చ విగ్గహో. యే జనా తత్థ తేసు కబ్బనాటకేసు అవిహితాదరాపి సవనధారణాదివసేన అకతసమ్భమా ఏవ విఞ్ఞూ యేన గన్థరచనావిసేసేన తోసేన్తి పీణేన్తి, తేయేవ పటిభావన్తో పటిభానసఙ్ఖాతపఞ్ఞవన్తో భవన్తి. సోవ బన్ధో సవిమ్హయో అఞ్ఞేసం ఉప్పజ్జమానవిమ్హయేన సహితో. పటిభా ఏతేసం అత్థీతి చ, సహ విమ్హయేన వత్తతీతి చ, అవిహితో ఆదరో యేహీతి చ విగ్గహో. బాహిరసత్థాభియోగాభావేపి పుబ్బవాసనాభావేపి ఇహ నిరన్తరాభియోగం కరోన్తో తాదిససామత్థియం సాధేతీతి వుత్తం హోతి. వుత్తఞ్హి –

‘‘న విజ్జతీ యజ్జపి పుబ్బవాసనా-

గుణానుబన్ధి పటిభానమబ్భుతం;

సుతేన వాచు’స్సహనేనుపాసితా,

ధువం కరోత్యేవ కమప్యనుగ్గహ’’న్తి [కాబ్యాదాస ౧.౧౦౪ గాథా].