౫. భావావబోధపరిచ్ఛేద
౩౩౮. పటిభానవతా లోక-వోహార’మనుసారినా;
తతో’చిత్యసముల్లాస-వేదినా కవినా పరం.
౩౩౮. తదేవ యథాపటిఞ్ఞాతమలఙ్కారవిభాగం బోధేత్వా సమ్పతి రసవన్తాలఙ్కారప్పసఙ్గేనాధిగతం రసం సకల సంసారదుక్ఖనిస్స రణేకనిమిత్తవిముత్తిరసేకరసవిసుద్ధసద్ధమ్మాగమవిగ్గాహసప్పీణనోణతమతీనం పరమసద్ధాలూనమనధిగతత్తేపి లక్ఖణమత్తేన లోకవోహారకోసల్లమత్తపరిగ్గహాయ కిఞ్చిమత్తముపదిసితుం న సాకల్లేన ‘‘పటిభానవతా’’తిఆదిమాహ. పటిభానం తంతంఠానానురూపప్పవత్తా పఞ్ఞా. సా హి సరసరచనాయచ్చన్తోపకారికా, తతోవ కబ్బం ‘‘పటిభాన’’న్తి వుచ్చతి. తేనాహ ‘‘పటిభానవతా’’తి. కవినా లోకవోహారానుగన్తబ్బో. యో హి సకలం లోకవోహారం నానుసరతి, సో కవియేవ న హోతి. తేనాహ ‘‘లోకవోహారమనుసారినా’’తి. యతో ఓచిత్యం నామ కవీనం పరమం రహస్సం లోకవోహారేపి ఉచితఞ్ఞూయేవ పసంసీయతే, సముచితలోకవోహారానుసారేనేవ చ వక్ఖమానానుక్కమేన విరచితా రచనా సచేతనానం రసస్సాదాయ సమ్పజ్జతే, తస్మా ఓచిత్యే సముల్లసత్తం దిత్తం ఫుటమేవ బన్ధనం కాతుం వట్టతి. తతోవచ్చన్తమోచిత్యసముల్లాసవేదినా కవినా భవితబ్బం. తేనాహ ‘‘పరం ఓచిత్యసముల్లాసవేదినా’’తి. సబ్బఞ్చేతం ‘‘కవినా’’తి ఏత్థ విసేసనం, ‘‘కవినా’’తి చేతం ‘‘నిబన్ధా’’తి ఏత్థ అవుత్తో కత్తా.
౩౩౮. ఏవం యథాపటిఞ్ఞాతానమలఙ్కారానం దస్సనావసరే రసవన్తాలఙ్కారప్పసఙ్గేనాధిగతనవవిధసిఙ్గారాదిరసే సకలసంసారదుక్ఖనిస్సరణఅసహాయకరణభూతవిముత్తిరసేన ఏకరసభూతే అతిపణీతే సద్ధమ్మామతరసేయేవ లుద్ధానం సద్ధాబాహుల్లసుద్ధసంయమానం విముఖేపి లక్ఖణమత్తపరిఞ్ఞాణేన లోకవోహారేసు అసమ్మోహత్థం సఙ్ఖేపేన దస్సేతుకామో ఇదాని ‘‘పటిభానవతా’’ఇచ్చాదిమాహ. పటిభానవతా సరసరచనాయ అచ్చన్తోపకారట్ఠానోచితపఞ్ఞావిసేసవతా లోకవోహారమనుసారినా సకలలోకే వోహారానురూపమనుగతేన తతో యస్మా ఓచిత్యం నామ హదయతో అబహి కాతబ్బం, రహస్సమివ బన్ధతో వియోజనీయం న హోతి. తస్మా పరమతిసయేన ఓచిత్యసముల్లాసవేదినా ఉచితభావేన వత్తుమిచ్ఛితత్థస్స ఉద్దీపనస్సేవ అనురూపప్పకారేన ఇట్ఠత్థస్స సముల్లాసనం దిత్తిం జానన్తేన కవినా బన్ధకారకేన నిబన్ధాతి సమ్బన్ధో. పటిభా పటిభానన్తి పఞ్ఞాయేతం నామం, తతో జాతకబ్బస్సపి పటిభాతి వుచ్చమానత్తా అయం పఞ్ఞావిసేసో రచనాయ అచ్చన్తోపకారోతి ఞాతబ్బో. పటిభానమస్సత్థీతి చ, లోకస్స వోహారోతి చ, తం అనుగచ్ఛతి సీలేనాతి చ, ఓచిత్యేన సముల్లాసోతి చ, తం విజానాతి సీలేనాతి చ విగ్గహో.
౩౩౯. ఠాయీసమ్బన్ధినో భావ-విభావా సానుభావకా;
సమ్పజ్జన్తి నిబన్ధా తే, రసస్సాదాయ సాధునం.
౩౩౯. ‘‘ఠాయి’’చ్చాది. ఠాయినో వక్ఖమానరత్యాదయో తేహి సహ సమ్బన్ధో విభావాదీహి యోగే రత్యాదీనమస్సాదియత్తమానీయమానత్తా ఏతేసమత్థీతి ఠాయీసమ్బన్ధినో. సహ అనుభావేహి వక్ఖమానలక్ఖణేహీతి సానుభావకా, భావో విభావో చ, వక్ఖమానో భావేన భావాభాసోపి ఇమినావ సఙ్గహితో, రసస్సాదాయ సమ్పజ్జన్తీతి సమ్బన్ధో.
౩౩౯. ‘‘ఠాయి’’చ్చాది. ఠాయీసమ్బన్ధినో ఠాయీపదేన, తేన వాచ్చరతిహాసాదిఅత్థేన వా సమ్బన్ధుపగతా సానుభావకా వక్ఖమానానుభావేహి సహ పవత్తా భావవిభావా వక్ఖమానభావవిభావా నిబన్ధా వుత్తగుణోపేతకవినా బన్ధితా ఏకత్థ ఆహరిత్వా దస్సితా సాధునం ఇస్సాదిదోసరహితానం సజ్జనానం రసస్సాదాయ సిఙ్గారాదివక్ఖమానరసస్స అస్సాదనత్థం సమ్పజ్జన్తి పవత్తన్తీతి. ఇమాయ గాథాయ ఠాయీభావో బ్యభిచారీభావో కేవలభావో విభావో అనుభావో రసో చేతి ఇమే ఉద్దిట్ఠా భవన్తి, కథన్తి చే? భావవిభావానం ‘‘ఠాయీసమ్బన్ధినో’’తి విసేసనం భవతి, తేన భావస్స ఠాయీ చ సో భావో చేతి చ ఠాయీపదేన సమ్బన్ధత్తా ఠాయీభావో చ, పున బ్యభిచారీభావే సతి ‘‘ఠాయీభావో’’తి ఇమస్స సాధకత్తా ఇమస్సేవ ఠాయీభావపదస్స పయోగసామత్థియేన గమ్మమానో బ్యభిచారీభావో చ, పున ఠాయీపదేన సమాసమకత్వా విసుం దస్సితభావసద్దసుతియా ఠాయీభావబ్యభిచారీభావేహి అఞ్ఞో భావో చ, తథా ఏవ ఠాయీపదేన వాచ్చరతిహాసాదిఅత్థస్స ఉప్పత్తిఉద్దీపనద్వయం విభూతం కత్వా సజ్జేత్వా ఠితత్తా తేహి రతిహాసాదీహి అత్థేహి సమ్బన్ధినో ఆలమ్బణఉద్దీపనసఙ్ఖతవివిధవిభావా చ, ఏవమేవ సానుభావకపదేన సమాయోగేన దస్సితానుభావో చ, ‘‘రసస్సాదాయా’’తి ఇమినా నిద్దిట్ఠరసో చాతి ఏవమిమే ఠాయీభావాదయో ఉద్దిట్ఠా హోన్తి. ఠాయినా సహ సమ్బన్ధోతి చ, సో ఏతేసమత్థీతి చ, భావో చ విభావో చేతి చ, సహ అనుభావేహి వత్తన్తీతి చ, రసస్స అస్సాదోతి చ వాక్యం.
భావఅధిప్పాయ
౩౪౦. చిత్తవుత్తివిసేసా తు, భావయన్తి రసే యతో;
రత్యాదయో తతో భావ-సద్దేన పరికిత్తితా.
౩౪౦. ఇదాని యథాఉద్దిట్ఠేసు ఠాయాదీహి భావవిభావానుభావరసేసు పఠమం భావం విభావేతుం భావసద్దమన్వత్థయతి ‘‘చిత్త’’ఇచ్చాదినా. చిత్తస్స వుత్తియో రమణహసనాదిఆకారేన పవత్తియో, తావ విసేసా విసిట్ఠసభావత్థాతి చిత్తవుత్తివిసేసా. రత్యాదయో ఠాయీబ్యభిచారీసాత్తికా. తుసద్దో విసేసే. యతో రసే సిఙ్గారాదయో భావయన్తి నిప్ఫాదేన్తి. తతో భావసద్దేన పరికిత్తితా భరతాదీహి కథితా. ఏత్థ హి ణ్యన్తో భూధాతు కరణే వత్తతే. యతో చాయం న కేవలం కరణేయేవ వత్తతే, అథ ఖో బ్యాపనే, పటిపాదనే చ, తస్మాస్స పటిభానం చిత్తం భావయన్తి బ్యాపేన్తి. అథ వా కవినో లోకట్ఠితిఞాణలక్ఖణం అధిప్పాయం భావయన్తి పటిపాదేన్తీతి భావాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.
౩౪౦. ఇదాని ఉద్దిట్ఠేసు ఠాయీభావాదీసు ఠాయీఆదీనం [ఠాయీభావాదీనం (క.)] తిణ్ణం సాధారణో భావో నామ ఏసోతి దస్సేన్తో అన్వత్థవసేన దస్సేతి ‘‘చిత్త’’ఇచ్చాది. చిత్తవుత్తివిసేసా తు చిత్తస్స ఉత్తరి వక్ఖమానారమ్మణహసనసోచనాదీహి, నిబ్బేదాదీహి, థమ్భాదీహి చ ఆకారేహి పవత్తిసఙ్ఖాతా అఞ్ఞమఞ్ఞం అసఙ్కరాకారసఙ్ఖాతా విసేసా పన ఠాయీబ్యభిచారీసాత్తికా యతో యస్మా రసే సిఙ్గారాదిరసే భావయన్తి నిప్ఫాదేన్తి కరోన్తి. నో చే, రసే సిఙ్గారాదిరసవిసయే పణ్డితానం చిత్తం భావయన్తి బ్యాపనం కరోన్తి. నో చే, తస్మింయేవ రసవిసయే కవినో లోకసభావం విసయం కత్వా పవత్తఞాణలక్ఖణం అధిప్పాయం భావయన్తి పటిపాదనం కరోన్తి. తతో భావసద్దేన హేతుకత్తరి నిప్ఫన్నేన రత్యాదయో రతిహాసాదయో పరికిత్తితా భరతాదీహి వుత్తా హోన్తీతి. ‘‘రత్యాదయో’’తి ఏత్థ ఆదిసద్దేన హాసాదయో ఠాయీభావా చ, నిబ్బేదాదయో బ్యభిచారీభావా చ, థమ్భపలయాదయో సాత్తికభావా చ సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బా. చిత్తస్స వుత్తియోతి చ, తా ఏవ విసేసాతి చ, భావో ఇతి సద్దోతి చ వాక్యం.
ఠాయీభావఅధిప్పాయ
౩౪౧. విరోధినా’ఞ్ఞభావేన,
యో భావో న తిరోహితో;
సీలేన తిట్ఠతి’చ్చే’సో,
ఠాయీభావోతి సద్దితో.
౩౪౧. ఠాయాదికే తివిధే భావే కమేనాహ ‘‘విరోధినా’’ఇచ్చాదినా. విరోధినా అఞ్ఞేన జిగుచ్ఛాదినా భావేన యో భావో రత్యాదికో న తిరోహితో నచ్ఛాదితో, ఏసో భావో అనుచ్ఛిజ్జమానత్తా ఏవ తిట్ఠతి సీలేనాతి, ఠాయీ ఏవ భావోతి ఠాయీభావోతి సద్దితో కథితో. యో భావాదీహి ఆలోకితస్సాదం నీతో సమానీతో, సో సామాజికేహి అస్సాదియమానత్తా రసోతి వుచ్చతి. వక్ఖతి హి ‘‘సవిభావ’’ఇచ్చాది.
౩౪౧. ఇదాని ఠాయీఆదికే తివిధభావే కమేన నిద్దిసతి ‘‘విరోధి’’ఇచ్చాదినా. విరోధినా అఞ్ఞభావేన రతిహాసాదీనం విరుద్ధేన జిగుచ్ఛాదినా అఞ్ఞభావేన యో భావో రతిహాసాదికో తిరోహితో న బ్యవహితో న హోతి, ఏసో విరుద్ధభావేన అబ్యవహితో భావో తిట్ఠతి సీలేనాతి ఇమినా అత్థేన ఠాయీ నామ హోతీతి కత్వా ఠాయీభావోతి సద్దితో కథితోతి. యో విభావానుభావాదీహి అస్సాదనీయత్తం పాపితో సబ్భేహి అస్సాదనీయత్తా రసోతి వుచ్చతి, సో ఠాయీ నామాతి వుచ్చతి. అఞ్ఞో చ సో భావో చేతి చ, తిరో కయిరిత్థాతి చ, ఠాయీ చ సో భావో చేతి చ విగ్గహో.
ఠాయీభావప్పభేదఉద్దేస
౩౪౨. రతిహాసా చ సోకో చ,
కోధుస్సాహభయ’మ్పి చ;
జిగుచ్ఛావిమ్హయా చేవ,
సమో చ నవ ఠాయినో.
౩౪౨. రత్యాదీనం నవన్నమేవ ఠాయిత్వం సమ్భవతీత్యాహ ‘‘రతి’’చ్చాది. సమో చేతి ఏవం ఠాయినో నవాతి యోజనా. నవేవేతే సకసకవిభావానుభావేహి సముల్లాసితా విసుమ్పి బన్ధితబ్బా కవినా, అభినేతబ్బా చ నటేన, తథా సేసభావాపి. తత్థ యది పనాయం రతి అసేసఇత్థిపురిసగుణయుత్తానం ఇత్థిపురిసానం అఞ్ఞమఞ్ఞం జనితా, చన్దాదీహి ఉద్దీపనవిభావేహి ఉద్దీపితా, ఉస్సుక్కతాదిబాధకేహి అనుభావేహి పరిపోసితా, సకసకానుభావసామత్థియా పతీయమానేహి అనేకరూపేహి బ్యభిచారీహి చిత్తతా సియా, తదా తు ఠాయీ రతి నటాభినయేన, సుబన్ధసవనేన వా సబ్భేహి అస్సాదియమానా సిఙ్గారరసత్తమాపజ్జతే. ఏవం యథాయోగం హాసాదిఠాయీభావానం హస్సరసాదిభావాపజ్జనే యుత్తిం సమన్నేయ్య.
౩౪౨. ఠాయీభావో నామ రత్యాదయో నవేవేతి దస్సేతుం ‘‘రతిహాసా’’తిఆదిమాహ. రతిహాసా చ సోకో చ కోధుస్సాహభయమ్పి చ జిగుచ్ఛావిమ్హయా చేవ సమో సన్తగుణో చాతి ఏవం ఠాయినో నవ హోన్తి. ఇమేసం రత్యాదీనం నవన్నం సరూపకథనం ‘‘సిఙ్గారహస్సకరుణా’’తిఆదికాయ ఉద్దేసగాథాయ అనన్తరే నిద్దేసే పాకటో హోతి. రతి చ హాసో చాతి చ, కోధో చ ఉస్సాహో చ భయఞ్చేతి చ, జిగుచ్ఛా చ విమ్హయా చేతి చ వాక్యం. ఇమే నవ చ ఏవం బ్యభిచారీభావసాత్తికాభావో చేతి ఇమే యథాసకమనురూపవిభావానుభావేహి దిత్తం కత్వా పచ్చేకం కవినా బన్ధితబ్బా, నటేన గహేత్వా దస్సితబ్బా చ. ఇమేసు తివిధభావేసు అయం రతి అసేసపుమిత్థిగుణేహి యుత్తేహి నరనారీహి అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉప్పాదితా, చన్దాదీహి ఉద్దీపనవిభావేహి ఉద్దీపితా, ఉస్సాహాదిపకాసకకాయికవాచసికపయోగసఙ్ఖాతానుభావేన పోసితా, సకసకానుభావసామత్థియేహి గమ్మమానానేకప్పకారబ్యభిచారీభావేహి విచిత్తకతా హోతి. ఈదిసా’యం రతి నటస్స అభినయేన చ పసత్థబన్ధసవనేన చ సబ్భేహి అస్సాదియమానసిఙ్గారాదిరసత్తం పాపుణాతీతి విఞ్ఞాతబ్బా. హాసాదీనం సేసఠాయీభావానం హస్సరసాదిభావాపత్తియం యుత్తి ఏవం యథారహం వేదితబ్బాతి.
బ్యభిచారీభావఅధిప్పాయ
౩౪౩. తిరోభావావిభావాది-
విసేసేనా’భిముఖ్యతో;
యేతే చరన్తి సీలేన,
తే హోన్తి బ్యభిచారినో.
౩౪౩. బ్యభిచారినో ఆహ ‘‘తిరోభావ’’ఇచ్చాదినా. తిరోభావో ఠాయీనం ఏకస్సాపి భావస్స నిబ్బేదాదినో అచిరట్ఠాయితా చ ఆవిభావో పాకటతా చ నానారసనిస్సయత్తా తే ఆదయో యస్స. ఆదిసద్దేన ఠాయీధమ్మస్స సుఖదుక్ఖాదిరూపస్స గహణం, సోవ విసేసో, తేన. ఠాయీధమ్మస్స సుఖదుక్ఖరూపస్స గహణం, అత్తనో ధమ్మస్స సుఖదుక్ఖరూపస్స ఠాయిని సమారోపనఞ్చాభిముఖ్యం. తథా హి రతియం పరిసమో సుఖానువిద్ధో భవతి, సోకే దుక్ఖానువిద్ధో. రతియం సుఖసభావాపి గిలానిప్పభుతయో బ్యభిచారినో సకమ్మం దుక్ఖమిమం సమారోపయన్తేవ. తతో తేన అభిముఖభావేన యే ఏతే భావా సీలేన చరన్తి పవత్తన్తి, తే బ్యభిచారినో హోన్తీతి.
౩౪౩. ఇదాని ఉద్దేసక్కమేన బ్యభిచారీభావే లక్ఖణతో దస్సేతి ‘‘తిరోభావా’’ఇచ్చాదినా. తిరోభావావిభావాదివిసేసేన బ్యభిచారీభావానం అత్తనో అనేకరసం నిస్సాయ పవత్తత్తా, లోకస్స భిన్నరుచికత్తా చ కిస్మిఞ్చి ఠాయీభావే బ్యభిచారీభావానమత్తనో గుణస్స లీనత్తఞ్చ కిస్మిఞ్చి తస్సేవ గుణస్స పాకటత్తఞ్చాతిఆదికేన విసేసేన అభిముఖ్యతో ఠాయీభావానం సుఖదుక్ఖరూపం అత్తని చ అత్తనో సుఖదుక్ఖరూపం ఠాయీభావేసు చ ఆరోపనసఙ్ఖాతేన అభిముఖభావేన యేతే భావా సీలేన చరన్తి పకతియా పవత్తన్తి, తే భావా బ్యభిచారినో నామ హోన్తీతి. ఏవమేవ [ఏవరూపా (క.)] పీళా సరూపేన ఏకో పరిసమసఙ్ఖతబ్యభిచారీభావో రతియం సగుణేన లీనో సుఖానువిద్ధో హుత్వా, సోకే సగుణేన పాకటో దుక్ఖానువిద్ధో చ హుత్వా పవత్తతే. ఏవమేవ సుఖసభావరతియం గిలానాదయో బ్యభిచారినో సకియం దుక్ఖసరూపం ఆరోపేన్తీతి కత్వా తిరోభావవిభావాదివిసేసేన అభిముఖం పవత్తన్తి. తిరోభవనమితి చ, ఆవిభవనమితి చ, తిరోభావో చ ఆవిభావో చేతి చ, తే ఆదయో యస్స ఠాయీభావేసు విజ్జమానానం సుఖదుక్ఖసభావానం అత్తని ఆరోపనస్సేతి చ, సోయేవ విసేసోతి చ, అభిముఖానం భావోతి చ విగ్గహో. బ్యభిచారీపదే విసద్దో విసేసత్థే అభిసద్దో అభిముఖభావే వత్తతి.
బ్యభిచారీభావప్పభేద
౩౪౪. నిబ్బేదో తక్కసఙ్కా సమ-
ధితిజళతా దీనతుగ్గాలసత్తం,
సుత్తం తాసో గిలాను’స్సుకహరిస-
సతిస్సావిసాదాబహిత్థా.
చిన్తా గబ్బా’పమారో’మరిసమద-
మతుమ్మాదమోహా విబోధో,
నిద్దావేగా సబిళం మరణ-
సచపలాబ్యాధి తేత్తింసమే’తే.
౩౪౪. తే దస్సేతి ‘‘నిబ్బేదో’’ఇచ్చాదినా. దీనతుగ్గాలసత్తన్తి దీనతా చ ఉగ్గతఞ్చ ఆలసత్తఞ్చ, గిలాని ఉస్సుకఇతి ఉస్సుక్కం. చపలఇతి చాపల్లం, సహ చపలేన సచపలో, సో చాయం బ్యాధి చ, మరణఞ్చ సచపలబ్యాధి చ సమాహారే. తఞ్చ సహ బిళాయ వత్తతీతి సబిళన్తి ఏతే యథావుత్తబ్యభిచారీభావా తేత్తింస హోన్తీతి. ఉస్సాహవతా వీరరసో తంవసేనేవ అస్సాదీయతి. భీరునా తు సోవ భయానకరసవసేనేతి లోకసభావస్స అనేకత్తా తదత్థమేతే బ్యభిచారినో ఏకేకస్సరసస్స బహవో వణ్ణనీయా, యతో తంవణ్ణనాద్వారేన సబ్బోపి తేసు కిఞ్చి అస్సాదేతీతి. తత్థ యస్మా పన మారణోపగతవేరిదస్సనమేకమేవ తఙ్ఖణేయేవ భిన్నం పకతివసేన భీరునో భయస్స హేతు, సఙ్గామలోలస్స తు ఉస్సాహనిమిత్తం సియా. తథా నటేన కతం వికతమాభరణం క్రియావా నీచపకతీనం ఠాయినో హాసస్స హేతు, గమ్భీరపకతీనం బ్యభిచారినో హాసస్స, తస్మా భావే వణ్ణయతా కవినా భావా తథా వణ్ణనీయా, యథోచిత్యపరిపోసో సియా. ఓచిత్యభఙ్గో తు మహతా వాయామేన పరిహరితబ్బో.
తేసు నిబ్బేదో అత్తావమాననం. తస్స చ ఇత్థీనఞ్చ నీచానఞ్చ దాలిద్దియం విభావో, యోగీనం తు తత్వసంవేదనం విభావో, అస్సుపతనచిన్తాదయో ఏత్థ అనుభావా.
తక్కో వితక్కనం. తస్స సన్దేహో విభావో, సిరోకమ్పాది అనుభావో.
సఙ్కాయ విరుద్ధచరణం విభావో, కమ్పాదయో అనుభావో.
సమో ఖేదో. తత్థ గత్యాది విభావో, సేదాది అనుభావో.
ధితి సన్తోసో. ఞాణాది విభావో, అనుభావో భోగాలోలతాది.
జళతా అప్పటిపత్తి. తస్సా ఇట్ఠానిట్ఠదస్సనాది విభావో, అనిమిసనయనాలోచనాది అనుభావో.
దీనతా చేతసో అనోజతా. తస్సా విభావో దుగ్గతతాది, అనుభావో మలినవత్థతాది.
ఉగ్గతా దారుణత్తం. తస్సా విభావో బలవాపరాధాది, తస్స అనుభావో తజ్జనాది.
ఆలసత్తస్స పరిసమాది విభావో, జిమ్హతాది అనుభావో.
సుత్తస్స నిద్దా విభావో, తస్సాదాదయో అనుభావో.
తాసో చిత్తక్ఖోభో. విభావో అస్స గజ్జితాది, కమ్పనాది అనుభావో.
ఆయాసపిపాసాది విభావో గిలానియా, వివణ్ణతాదయో అనుభావో.
కాలక్ఖమతా ఉస్సుకం. విభావో తస్స రమణీయదస్సనిచ్ఛాది, అనుభావో తురితతాది.
చేతోపసాదో హరితో. తత్ర ఉస్సవాది విభావో, అస్సుసేదాదయో అనుభావో.
సదిసదస్సనాది విభావో సతియా, అనుభావో భముసమున్నమనాది.
పరేసముక్కంసాసహనతా ఇస్సా. తస్సా దుజ్జనత్తగబ్బాదయో విభావో, దోసకథనావజాననాదయో అనుభావో.
విసాదో ఖేదో. విభావో తస్స ఆరద్ధకారియాసిద్ధాది, బాధయతాపాది అనుభావో.
అబహిత్థా కాయసంవరణం. తస్సా విభావో లజ్జాది, అనుభావో’ఞ్ఞవిక్రియా.
చిన్తా ఇట్ఠాలాభాదీహి, అనుభావో ముకులితనయనాది.
గబ్బో అభిమానో. విభావోస్స ఇస్సరియాది, అనుభావో అవజాననాది.
అపమారో గాహరుక్ఖాదీహి [గాహరుక్ఖపతనాదీహి (?)], భూపాతాదయో ఏత్థ అనుభావో.
అమరిసో అక్ఖమతా. విభావో అస్సావమాననాది, సిరోకమ్పనతజ్జనాదయో అనుభావో.
మదో పమాదుక్కంసో. తస్స విభావో పానం, చలమానఙ్గవచోగతిహాసాదయో అనుభావో.
మతి కఙ్ఖచ్ఛేదో. ఉపదేసాది విభావో, ముఖవికాసాది ఏత్థ అనుభావో.
అసమేక్ఖితకారితా ఉమ్మాదో. తస్స విభావో సన్నిపాతగహణాది, అట్ఠానరుదితగీతహాసాదయో అనుభావో.
మోహో భయాదీహి, అనుభావో థమ్భకమ్పాది.
దురాచారాదీహి బిళం, అధోముఖతాది అనుభావో.
మరణం విభావఅనుభావేహి సుపసిద్ధం.
చపలతా రాగదోసాదీహి, సచ్ఛన్దచరణాది అనుభావో. బ్యాధి పాకటో.
యే వా పనఞ్ఞే ఇధ నిద్దిట్ఠా చిత్తవుత్తివిసేసాపి సంవిజ్జన్తి సుఖుమభేదా, తేసు కేచి వుత్తేస్వన్తోగధా హోన్తి. యథా హి ఇచ్ఛాసభావా సబ్బే కామా రతియం అన్తోగధా, తథా దోసప్పకారా కోధా మరిసఇస్సాదీస్వన్తోగధా, దుక్ఖసభావా సోకసమబ్యాధిగిలాని విసాదాదీస్వన్తోగధా. పీత్యాదయో సుఖసభావా హరిసేతి దట్ఠబ్బం. తేసు భయా తాసో అఞ్ఞో, సఙ్కా తథా అమరిసో. తస్మా ఇస్సా, తథా గిలానితో సమో, నిద్దాయ సుత్తం, ఉస్సుకా చపలతా, తథా మోహా పలయో వక్ఖమానో అఞ్ఞోతి మన్తబ్బం.
౩౪౪. ఇదాని తే బ్యభిచారీభావే సరూపేన దస్సేతి ‘‘నిబ్బేదో’’ఇచ్చాదినా. నిబ్బేదో అత్తనిన్దాసఙ్ఖతో చ, తక్కసఙ్కా చ, సమధితిజళతా పరిసమో సన్తోసలక్ఖణా ధితి జళతా చ, దీనతుగ్గాలసత్తం దీనభావదారుణభావఅలసభావా చ, సుత్తం సయనఞ్చ, తాసో చిత్తక్ఖోభో చ, గిలానపరిమద్దితభావో చ, ఉస్సుకహరిససతిస్సావిసాదాబహిత్థా ఉస్సాహపితిసతిఇస్సాఖేదఆకారసంవరా చ, చిన్తా చ, గబ్బో అభిమానో చ, అపమారో చ, అమరిసమదమతుమ్మాదమోహా అక్ఖన్తిపమాదాధిక్కా కఙ్ఖచ్ఛేదఉమ్మాదమోహా చ, విబోధో పబోధో చ, నిద్దావేగా నిద్దా చ, ఆవేగసఙ్ఖాతో సమ్భమో చ, సబిళం లజ్జాసహితం మరణసచపలాబ్యాధి మరణఞ్చ చాపల్యసహితా బ్యాధి చేతి. ఏతే తేత్తింస బ్యభిచారీభావా నామ హోన్తి. తక్కో చ సఙ్కా చేతి చ, సమో చ ధితి చ జళతా చేతి చ, దీనతా చ ఉగ్గో చ అలసత్తఞ్చాతి చ, ఉస్సుకఞ్చహరిసో చ సతి చ ఇస్సా చ విసాదో చ అబహిత్థా చేతి చ, అమరిసో చ మదో చ మతి చ ఉమ్మాదో చ మోహో చేతి చ, నిద్దా చ ఆవేగో చేతి చ, సహ బిళాయ వత్తతీతి చ, సహ చపలేన చాపల్యేన వత్తతీతి చ, సచపలో చ సో బ్యాధిచేతి చ, మరణఞ్చ సచపలబ్యాధి చేతి చ వాక్యం. మరణసచపలాబ్యాధీతి సమాహారద్వన్దో. తస్మా ‘‘సబిళ’’న్తి పదం ఏతస్స విసేసనం హోతి.
లోకసభావస్స అనేకవిధత్తా ఏకోయేవ వీరరసో ఉస్సాహవతా వీరరసాకారేన అస్సాదనీయో హోతి, సోయేవ భీరునా భయాకారేన అస్సాదనీయో హోతి. తస్మా ఏకేకస్స రసస్స ఇమే బహూ బ్యభిచారినో వణ్ణేతబ్బా హోన్తి. ఏవం సతి అనేకాధిప్పాయకో లోకో తేసు కిఞ్చి అస్సాదేతి. ఏవం సతి బన్ధో సబ్బజనస్స కన్తో హోతి. తస్సం భావవణ్ణనాయం యస్మా మారేతుమాగచ్ఛన్తానం సత్తూనం దస్సనమేకమేవ తఙ్ఖణే జనాధిప్పాయతో భిజ్జిత్వా పకతిభీరూనం పురిసానం భయస్స చ యుద్ధలోలస్స ఉస్సాహనస్స చ కారణం హోతి. ఏవం నటేన హసనత్థం కతవికతమాభరణఞ్చ తాదిసకిరియా చ ఉత్తానపకతికానం పురిసానం ఠాయీహాసస్స చ గమ్భీరపకతికానం బ్యభిచారీహాసస్స చ హేతు భవేయ్య. తస్మా భావే వణ్ణేన్తేన కవినా ఓచిత్యభఙ్గమకత్వా సక్కచ్చమోచిత్యం సజ్జేత్వా భావప్పకాసకాని సవిభావానుభావకవివచనాని వణ్ణేతబ్బాని. ఏత్థ భావావబోధకవిభావాదీనం జానితబ్బత్తా తేహి తేహి భావేహి సద్ధిం ఏవం వేదితబ్బా.
తేసు భావేసు అత్తావమాననలక్ఖణో నిబ్బేదో. ఇత్థీనం, హీనానం [హీనాచారానం (క.)] వా ఉప్పజ్జతి చే, దాలిద్దియం ఆలమ్బణవిభావో నామ, యోగీనం చే, తథావబోధో ఆలమ్బణవిభావో, ఏత్థ అస్సుపతనచిన్తాదికం అనుభావో నామ.
వితక్కస్స సన్దేహో ఉద్దీపనవిభావో నామ, సిరోకమ్పాదికం అనుభావో నామ.
సఙ్కాయ విరుద్ధప్పవత్తి ఉద్దీపనవిభావో, కమ్పాదికో అనుభావో. ఉపరి ‘‘విభావో’’తి వుత్తే ఆలమ్బణుద్దీపనేసు ద్వీసు యం యుజ్జతి, తం గహేతబ్బం.
ఖేదలక్ఖణస్స సమస్స గమనాదికం విభావో, సేదాది అనుభావో.
సన్తోసలక్ఖణాయ ధితియా ఞాణాది విభావో, భోగేసు అలోలభావాది అనుభావో.
అయోగ్గతాలక్ఖణాయ జళతాయ ఇట్ఠానిట్ఠానం అజాననాది విభావో, వివటనయనేహి అభిముఖవిలోకనతాది అనుభావో.
చిత్తస్సనిత్తేజలక్ఖణాయ దీనతాయ దుగ్గతతాది విభావో, మలినవత్థతాది అనుభావో.
దారుణతాలక్ఖణస్స ఉగ్గభావస్సాతిసయాపరాధాది విభావో, తజ్జనాది అనుభావో.
అలసత్తస్స అట్ఠానపరిసమాది విభావో, వఙ్కికభావో అనుభావో.
సయనసఙ్ఖాతస్స సుత్తస్స నిద్దాది విభావో, అస్సాదాది అనుభావో. ఏత్థ అస్సాదనం నామ సేయ్యసుఖపస్ససుఖాదికం.
చిత్తక్ఖోభసఙ్ఖాతస్స తాసస్స గజ్జితాది విభావో, గజ్జితం నామ భయజనకవచనం. కోపేన కమ్పనా అనుభావో.
పీళాసఙ్ఖాతస్స గిలానస్స ఆయాసపిపాసాది విభావో, దుబ్బణ్ణతాది అనుభావో.
అనురూపకాలస్స అనోలోకనస్స ఉస్సుక్కస్స రమ్మవత్థుదస్సనిచ్ఛాది విభావో, తురితతాది అనుభావో.
చేతోపసాదలక్ఖణస్స హరిసస్స మఙ్గలకీళాది విభావో, సన్తోసవచనాది అనుభావో.
సరణలక్ఖణాయ సతియా సఞ్ఞాణదస్సనాది విభావో, భముక్ఖేపాది అనుభావో.
పరసమ్పత్తిఅసహనలక్ఖణాయ ఇస్సాయ దుజ్జనభావగబ్బాది విభావో, దోసకథనావజాననాది అనుభవో.
ఖేదలక్ఖణస్స విసాదస్స ఆరద్ధకారియాసిద్ధికారియబ్యాపత్తిఆది విభావో, మనోసన్తాపాది అనుభావో.
ఆకారసంవరణలక్ఖణాయ, రససభావపటిచ్ఛాదనలక్ఖణాయ వా అబహిత్థయలజ్జాది విభావో, తదఞ్ఞక్రియాకరణం, అధోముఖకరణం, పాదేహి భూమిఖణనన్తిఆది అనుభావో.
చిన్తాయ ఇట్ఠత్థాలాభాదీ విభావో, మకులితనయనాది అధోఖిత్తచక్ఖాది వా అనుభావో.
గబ్బస్స ఇస్సరియాది విభావో, అవజాననాది అనుభావో.
అపమారస్స యక్ఖపీళాది విభావో, భూమిపతనాదయో అనుభావో.
అక్ఖమలక్ఖణస్స అమరిసస్స అవమాననాది విభావో, సిరోకమ్పనతజ్జనాది అనుభావో.
పమాదాధిక్కలక్ఖణస్స మదస్స సన్తోసపానం విభావో, కమ్పమానహత్థపాదవచనగమనహాసాదీ అనుభావో.
కఙ్ఖాచ్ఛేదనలక్ఖణాయ మతియా ఉపదేసాది విభావో, ముఖసన్తోసాది అనుభావో.
అనుపపరిక్ఖకారితాలక్ఖణస్స ఉమ్మాదస్స సన్నిపాతజ్జరయక్ఖాది విభావో, అకారణరోదనహసనాది అనుభావో.
ముయ్హనలక్ఖణస్స మోహస్స అధికభయాది విభావో, సభావానవబోధనాది అనుభావో.
నిద్దాపగమసఙ్ఖాతస్స విబోధస్స కాలపరిణామాది ఆలోకసరణాది వా విభావో, అక్ఖిమద్దనాది అనుభావో.
మనోసమ్పీళనలక్ఖణాయ నిద్దాయ కస్సచి అచిన్తనఅకరణాది విభావో, అక్ఖిపిదహనాది అనుభావో.
భయాగమనలక్ఖణస్స ఆవేగస్స పచ్చత్థికదస్సనాది విభావో, ఉత్రాసకమ్పాది అనుభావో.
లజ్జాలక్ఖణాయ బిళాయ దురాచారాది విభావో, అధోముఖతాది అనుభావో.
మరణస్స సత్థపహారరోగాది విభావో, ముఖవికారాది అనుభావో.
చాపల్లస్స రాగదోసాది విభావో, అత్తనో సచ్ఛన్దచరణాది అనుభావో.
బ్యాధియా వాతపిత్తాదీనం ఉస్సదభావాది విభావో, నిత్థుననాది అనుభావో.
ఇమస్మిం సుబోధాలఙ్కారే అదస్సితసుఖుమభేదా అఞ్ఞాపి చిత్తవుత్తివిసేసా సన్తి, తేసు ఇచ్ఛాసభావా సబ్బే భేదా కామరతియఞ్చ, దోసపకారా కోధఅమరిసఇస్సాదీసు చ, దుక్ఖసభావా సోకసమబ్యాధిగిలానవిసాదాదీసు చ, పితిఆదయో హరిసే చ అన్తోగధాతి వేదితబ్బా. ఏవం సమానానం సఙ్గహే సతిపి తాసతో భయస్స చ, సఙ్కాయ అమరిస్స చ, అమరిసతో ఇస్సాయ చ, గిలానతో సమస్స చ, నిద్దాయ సుత్తస్స చ, ఉస్సుక్కతో చపలతాయ చ, మోహతో వక్ఖమానపలయస్స చ పాకటవిసేసేన అఞ్ఞథా విసుం విసుం దస్సితన్తి దట్ఠబ్బం.
సాత్తికభావఅధిప్పాయ
౩౪౫. సమాహితత్తప్పభవం, సత్తం తేనో’పపాదితా;
సాత్తికా’ప్య’నుభావత్తే, విసుం భావాభవన్తి తే.
౩౪౫. సాత్తికే వదతి ‘‘సమాహితే’’చ్చాదినా. సమాహితో ఏకగ్గతాభావాపాదనేన కతసమాధానో అత్తా చిత్తం తతో పభవం ఉప్పన్నం యం, తం సత్తం నామ. తేన సత్తేన ఉపపాదితా నిబ్బత్తితా థమ్భాదయో సాత్తికా వుచ్చన్తే. తే చ పున అనుభావాపి భవన్తి థమ్భాదిభావసంసూచనసభావవికారరూపత్తా. తఞ్చ ‘‘చిత్తవుత్తివిసేసత్తా’’ఇచ్చాదినా వక్ఖతి. తేనాహ ‘‘అనుభావత్తేపీ’’తి. ఏవం సత్యపి తే సాత్తికా విసుం పుథగేవ భావా భవన్తి, వుత్తనయేన చిత్తభవత్తవిరూపత్తా తేసన్తి.
౩౪౫. ఇదాని ఉద్దేసక్కమేనాధిగతకేవలభావసఙ్ఖాతం సాత్తికాభావం దస్సేతి ‘‘సమాహిత’’ఇచ్చాదినా. సమాహితత్తప్పభవం ఏకగ్గతాభావాపాదనేన కతసమాధానచిత్తతో సమ్భూతం సత్తం నామ హోతి. తేన లాభాలాభాదీసు ఏకాకారస్స హేతునా థిరభావేన ఉపపాదితా నిప్ఫాదితా థమ్భాదయో సాత్తికా నామ భవన్తి. తే సాత్తికా అనుభావత్తేపి చిత్తాకారసఙ్ఖాతథమ్భాదిపకాసనసభావవికారసరూపత్తా అత్తనో అనుభావత్తే సతిపి విసుం భావా భవన్తి యథావుత్త ‘‘చిత్తవుత్తివిసేసా తు, భావయన్తి రసే యతో’’తిఆదినా భావా నామ హోన్తీతి. ఇమే సాత్తికాభావానుభావవసేన దువిధా హోన్తి. సమాహితో చ సో అత్తా చేతి చ, తతో పభవమితి చ, సన్తో ఉపసన్తో చ సో అత్తా చేతి చ, సత్తతో భవన్తీతి చ, సత్తేన ఉప్పాదితాతి చ, అనుభావానం భావోతి చ వాక్యం. అపీతి అనుగ్గహత్థే నిపాతో.
సాత్తికభావప్పభేద
౩౪౬. థమ్భో పలయరోమఞ్చా,
తథా సేదస్సువేపథు;
వేవణ్ణియం విస్సరతా,
భావా’ట్ఠే’తే తు సాత్తికా.
౩౪౬. తే దస్సేతి ‘‘థమ్భో’’ఇచ్చాదినా. ఏత్థ థమ్భో అవిస్సరకాయచిత్తతా. పలయో అస్సాసపస్సాసమత్తావసేసో సుత్తావత్థాసభావో నిద్దాపభవో. సుబ్యత్తలక్ఖణా సేసా.
౩౪౬. ఇదాని సాత్తికే దస్సేతి ‘‘థమ్భో’’ఇచ్చాదినా. థమ్భో కాయచిత్తానం అవిసరభావసఙ్ఖాతో చ పలయరోమఞ్చా నిద్దాయ ఉప్పజ్జమానఅస్సాసపస్సాసమత్తాతిరిత్తసుత్తావత్థా చ పసాదాదిసమ్భవో రోముగ్గమో చ తథా ఏవం సేదస్సువేపథు చ భయాదీహి ఉప్పజ్జమానదాహో చ సన్తోసాదీహి ఉప్పజ్జమానఅస్సు చ కమ్పా చ వేవణ్ణియం విరూపతా చ విస్సరతా విరూపసద్దతా చాతి ఏతే అట్ఠ సాత్తికా భావా నామ హోన్తి. రోమానం అఞ్చో ఉగ్గమోతి చ, పలయో చ రోమఞ్చో చేతి చ, వేపనం కమ్పనమితి చ, సేదో చ అస్సు చ వేపథు చాతి చ, విరూపో వణ్ణో అస్సేతి చ, తస్స భావోతి చ, విరూపో సరో అస్సేతి చ, తస్స భావోతి చ వాక్యం.
౩౪౭. యదా రత్యాదయో భావా,
ఠితిసీలా న హోన్తి చే;
తదా సబ్బేపి తే భావా,
భవన్తి బ్యభిచారినో.
౩౪౭. న కేవలం వుత్తాయేవ బ్యభిచారినో, రత్యాదయోపీతి ఆహ ‘‘యదా’’ఇచ్చాది. భవన్తి బ్యభిచారినోతి యథాయోగం యథాసమ్బన్ధం బ్యభిచారినో హోన్తీతి అత్థో. సేసం సుబోధం.
౩౪౭. ఇదాని నిబ్బేదాదయో వియ రతిహాసాదయోపి కిస్మిఞ్చి కాలే బ్యభిచారినోపి హోన్తీతి దస్సేతి ‘‘యదా’’ ఇచ్చాదినా. రత్యాదయో రతిహాసాదయో భావా నవ ఠాయీభావా యదా ఠితిసీలా న హోన్తి చే విరోధీహి తేహి తేహి భావన్తరేహి బ్యవహితత్తా సభావతో ఠితిసభావా యది న హోన్తి, తదా తే భావా రత్యాదయో సబ్బేపి బ్యభిచారినో భవన్తీతి. యథాసకం బ్యభిచారితానురూపవిభావానుభావానం యోగానురూపేన బ్యభిచారీభావా హోన్తి. రతిఆది యేసం హాసాదీనమితి చ, ఠితి సీలం యేసం రత్యాదీనమితి చ విగ్గహో.
౩౪౮. విభావో కారణం తేసు’-
ప్పత్తియు’ద్దీపనే తథా;
యో సియా బోధకో తేస-
మనుభావో’య’మీరితో.
౩౪౮. ఇదాని విభావానుభావే దస్సేతి ‘‘విభావో’’ఇచ్చాదినా. తేసం రత్యాదీనం భావానం ఉప్పత్తియా, తథా ఉద్దీపనే చ కారణం ఆలమ్బణఉద్దీపనవసేన దువిధో విభావో నామ. తత్థ ఆలమ్బణవిభావో కన్తాది, ఉద్దీపనవిభావో చన్దాది. తేసం బోధకో ఞాపకో కాయికో చ వాచసికో చ బ్యాపారో సియా, అయం అనుభావో ఈరితో.
౩౪౮. ఇదాని విభావానుభావే దస్సేతి ‘‘విభావో’’ఇచ్చాదినా. తేసం ఠాయీభావాదీనం తిణ్ణం ఉప్పత్తియా చ తథా ఉద్దీపనే చ ఉప్పన్నానం దీపనే చ కారణం ఆలమ్బణఉద్దీపనవసేన దువిధో హేతు విభావో నామ, తేసం ఠాయీభావాదీనం బోధకో కాయికవాచసికో యో సియా నటకవీనం బ్యాపారో అత్థి, అయం అనుభావోతి ఈరితోతి. విసేసేన భావేతి వడ్ఢేతీతి విభావో. అనుభావేతి బోధేతీతి అనుభావో. ఏత్థ విభావో నామ రతివిసయే నరనారీనం అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆలమ్బణవిభావో, చన్దరమ్మదేసాది ఉద్దీపనవిభావో చేతి దువిధో. హాసాదీనమ్పి దువిధవిభావం యథారహం యోజేతబ్బం. అనుభావో నామ ఠాయీభావాదీనం తేసం తేసం భావానం పకాసకవాచసికబ్యాపారసఙ్ఖాతకవిపయోగో చ కాయికపయోగభూతో నటానం అభినయసఙ్ఖాతో తంతంభావసరూపనిరూపకో చేతి దువిధో బ్యాపారో.
౩౪౯. నేకహేతుం మనోవుత్తి-విసేసఞ్చ విభావితుం;
భావం విభావానుభావా, వణ్ణియా బన్ధనే ఫుటం.
౩౪౯. విభావాదివణ్ణనాయమేవ భావవిసేసావబోధో సియా, అఞ్ఞథా ‘‘దేవదత్తస్స సాస్సులోచనయుగం సఞ్జాత’’మితి వుత్తే సోకా ఆనన్దా రోగా చేతి కో నామ సక్కోతి కారణం నిచ్ఛితుం, చిత్తవుత్తివిసేసఞ్చ భావం వినా విభావానుభావం కవి వణ్ణేతుం నటోభినేతుం సామజ్జికో వా విఞ్ఞాతుం కో సక్కోతీతి దస్సేతుమాహ ‘‘నేక’’ఇచ్చాది. నేకహేతుం బహుహేతుం మనోవుత్తివిసేసఞ్చ భావం విభావితుం పకాసేతుం విభావానుభావా వుత్తలక్ఖణా బన్ధనే సభావనిరూపకపదే ఫుటం వణ్ణనీయా, విభావాదిరూపకేనేవ అవుత్తమ్పి కిఞ్చి పతీయతే.
౩౪౯. ‘‘దేవదత్తస్స చక్ఖూని అస్సుపుణ్ణానీ’’తి వుత్తే సోకేన సన్తోసేన రోగేన వాతి యథా అస్సుకారణకథనం వినా న జానాతి, ఏవం చిత్తస్స పవత్తిసఙ్ఖాతా రతిహాసాదయో తే తే భావా అత్తనో పతీతియానురూపం విభావానుభావకథనం వినా కవీహి వణ్ణేతబ్బా, నటేహి దస్సేతబ్బా, సబ్భేహి అస్సాదనీయా నత్థీతి ఠాయీఆదీనం వణ్ణనమేవ కాతబ్బన్తి ఇదాని అనుసాసేన్తో ఆహ ‘‘నేక’’ఇచ్చాది. నేకహేతుం తేసం తేసం భావానం ఉప్పత్యాదో ఆలమ్బణవిభావాదిబహుకారణవన్తం మనోవుత్తివిసేసం భావఞ్చ చిత్తస్స పవత్తివిసేససఙ్ఖాతభావఞ్చ విభావితుం పకాసేతుం విభావానుభావా అనన్తరనిద్దిట్ఠా బన్ధనే రసభావప్పకాసనే ఫుటం పకాసం కత్వా వణ్ణియా కవినా వణ్ణనీయా హోన్తీతి. న ఏకోతి చ, సో హేతు అస్సేతి చ, మనసో వుత్తీతి చ, తాయ విసేసోతి చ, విభావో చ అనుభావో చేతి చ వాక్యం.
౩౫౦. సవిభావానుభావేహి, భావా తే తే యథారహం;
వణ్ణనీయా యథోచిత్యం, లోకరూపానుగామినా.
౩౫౦. ఇదాని తే భావా లోకసభావానతిక్కమేన విభావాదీహి వణ్ణనీయాతి ఆహ ‘‘సవిభావే’’చ్చాది. సహ విభావేహి సవిభావా, తే చ తే అనుభావా చ, తేహి. యథారహన్తి అత్తనో సమ్బన్ధీనం వసేన యథారహం వణ్ణనీయా.
౩౫౦. ఇదాని విభావానుభావే నిస్సాయ వణ్ణనీయా తే భావా లోకసభావమనతిక్కమ్మ కాతబ్బాతి అనుసాసన్తో ఆహ ‘‘సవిభావా’’ఇచ్చాది. లోకరూపానుగామినా లోకవోహారమనువత్తమానేన తే తే భావా ఠాయీభావాదయో తయో యథోచిత్యం ఓచిత్యానురూపం సవిభావానుభావేహి విభావసహితేహి అనుభావేహి కరణభూతేహి యథారహం తేహి తేహి భావేహి సమ్బన్ధీనం విభావాదీనం వసేన అనురూపతో వణ్ణనీయా వణ్ణేతబ్బా హోన్తీతి. విభావేహి సహ యే వత్తన్తీతి చ, తే చ తే అనుభావా చేతి చ, అనతిక్కమ్మ అరహన్తి చ, అనతిక్కమ్మ ఓచిత్యమితి చ, లోకస్స రూపం సరూపమితి చ, తం అనుగచ్ఛతి సీలేనాతి చ విగ్గహో.
౩౫౧. చిత్తవుత్తి విసేసత్తా, మానసా సాత్తిక’ఙ్గతో;
బహినిస్సటసేదాది-అనుభావేహి వణ్ణియా.
౩౫౧. సాత్తికా కథం వణ్ణనీయాతి ఆహ ‘‘చిత్తే’’చ్చాది. చిత్తస్స వుత్తివిసేసో యేసం, తేసం భావో, తస్మా మానసా మనసి భవా సాత్తికా అఙ్గతో సరీరతో బహినిస్సటేహి నిగ్గతేహి సేదాదీహి అనుభావేహి వణ్ణనీయా, న పన సేదసలిలమేవ భావోతి అధిప్పాయో.
౩౫౧. ఏవం సామఞ్ఞేన భావవణ్ణనక్కమం దస్సేత్వా ఇదాని విసేసేన సాత్తికభావవణ్ణనా ఈదిసాతి దస్సేతి ‘‘చిత్త’’ఇచ్చాదినా. చిత్తవుత్తివిసేసత్తా చిత్తస్స పవత్తివిసేసత్తా మానసా చిత్తే భవా సాత్తికాభావా అఙ్గతో సరీరతో బహినిస్సటసేదాదిఅనుభావేహి బహినిక్ఖన్తసేదాదీహి అనుభావేహి కరణభూతేహి వణ్ణియా వణ్ణనీయా హోన్తీతి, అఙ్గతో బహి నిస్సటన్తి విసేసనేన విసిట్ఠభూతసేదాదీనమేవ భావానుభావత్తం వినా కేవలం సేదాదయో వుత్తా సమానా భావాదయో నామ న హోన్తీతి అధిప్పాయో. చిత్తస్స వుత్తీతి చ, సా ఏవ విసేసో యేసం సాత్తికానమితి చ, తేసం భావోతి చ, మనసి భవాతి చ, సేదో ఆది యేసం ఖేళాదీనమితి చ, నిస్సటా నిగ్గతా చ తే సేదాదయో చేతి చ, తే ఏవ అనుభావాతి చ వాక్యం.
రసఅధిప్పాయ
౩౫౨. సామజ్జికాన’మానన్దో, యో బన్ధత్థానుసారినం;
రసీయతీతి తఞ్ఞూహి, రసో నామా’య’మీరితో.