౪. అత్థాలఙ్కారావబోధపరిచ్ఛేద

౧౬౪. అత్థాలఙ్కారసహితా, సగుణా బన్ధపద్ధతి;

అచ్చన్తకన్తా కన్తావ [యతోఅచ్చన్తకన్తావ (క.)], వుచ్చన్తేతే తతో’ధునా.

౧౬౪. ఏవం సద్దాలఙ్కారే పరిచ్ఛిజ్జ సమ్పత్యత్థాలఙ్కారం బోధయితుమాహ ‘‘అత్థాలఙ్కార’’ఇచ్చాది. సగుణా యథావుత్తేహి పసాదాదీహి సద్దగుణేహి సహితా బన్ధపద్ధతి కబ్బరచనం. అలఙ్కరీయతి కన్తిం నీయతి బన్ధో ఏతేహి సరీరమివ హారాదీహీతి అలఙ్కారా, తేహి అత్థాలఙ్కారేహి జాత్యాదిలక్ఖణేహి సహితా సంయుత్తా సతీ సగుణా పతిబ్బతాదిగుణోపేతా అత్థేన ధనేన అలఙ్కారేన ఆభరణేన సహితా యుత్తా కన్తావ అఙ్గనా వియ. యతో అచ్చన్తకన్తా అతిసయరమణీయా సియా, తతో తేన కారణేన యే అత్థాలఙ్కారా అవసరం పత్తా, తే అధునా ఇదాని వుచ్చన్తే కథీయన్తి.

౧౬౪. ఏవం సద్దాలఙ్కారవిభాగం దస్సేత్వా ఇదాని తన్నిస్సయంయేవ అత్థాలఙ్కారబన్ధమారభన్తో ‘‘అత్థాలఙ్కారి’’చ్చాదిమాహ. సగుణా యథావుత్తపసాదాదిసద్దగుణయుత్తా బన్ధపద్ధతి పజ్జగజ్జాదిపభేదా రచనావలి అత్థాలఙ్కారసహితా సభావవుత్తివఙ్కవుత్తిసఙ్ఖాతేన అత్థాలఙ్కారేన సంయుత్తా సగుణా అత్థాలఙ్కారసహితా కన్తా ఇవ పతిబ్బతాదీహి గుణేహి యుత్తా సువణ్ణరజతమణిముత్తాదిధనేహి గీవేయ్యకటకనూపురాదీహి ఆభరణేహి చ యుత్తా అఙ్గనావ అచ్చన్తకన్తా యతో అతిసయేన రమణీయా, తతో తస్మా తే అత్థాలఙ్కారా అధునా దాని వుచ్చన్తే. అలఙ్కరోన్తి బన్ధం సరీరం వా ఏతేహీతి చ, అత్థస్స అలఙ్కారాతి చ, తేహి సహితాతి చ, గుణేహి సహ వత్తతీతి చ, బన్ధస్స పద్ధతీతి చ, అచ్చన్తం అతిసయేన కన్తాతి చ విగ్గహో.

౧౬౫. సభావవఙ్కవుత్తీనం, భేదా ద్విధా అలంక్రియా;

పఠమా తత్థ వత్థూనం, నానావత్థావిభావినీ.

౧౬౫. కతిప్పభేదా తే ఇచ్చాహ ‘‘సభావ’’ఇచ్చాది. సభావవుత్తి వఙ్కవుత్తీతి ఇమేసం భేదా పభేదేన అలంక్రియా అత్థాలఙ్కారాద్విధాద్విప్పకారా. తేసు సభావవుత్తి కీదిసీతి ఆహ ‘‘పఠమా’’తిఆది. తత్థ తాసు పఠమా సభావవుత్తి వత్థూనం పదత్థానం జాతిగుణక్రియాదబ్బసభావానం నానా విచిత్తా, న ద్వేకావ అవత్థా అవసరా విభావినీ పకాసికా విఞ్ఞేయ్యా. జాత్యాదీనం పదత్థానం యథాసభావమనేకప్పకారం సమ్మదేవ వివరన్తీ సభావం పదత్థానం విచిత్తం వదతీతి సభావవుత్తి నామాతి అధిప్పాయో, సావ జాతియా పదత్థసరూపస్స తథాతథాపటిపాదకత్తేన వుత్తియా [దత్తియా (క.)] జాతిపి వుచ్చతి.

౧౬౫. పసత్థాలఙ్కారా [పసత్థాదిఅలఙ్కారా (క.)] పభేదతో ఏత్తకాతి దస్సేన్తో ‘‘సభావి’’చ్చాదిమాహ. అలంక్రియా అత్థాలఙ్కారా సభావవఙ్కవుత్తీనం భేదా పభేదతో ద్విధా ద్విప్పకారా హోన్తి. తత్థ తాసుద్వీసు పఠమా సభావవుత్తి వత్థూనం జాతిగుణక్రియాదబ్బలక్ఖణానం పదత్థానం నానావత్థావిభావినీ అనేకప్పకారస్స పకాసినీ హోతి. ఏత్థ జాత్యాదీనం పదత్థానం అనేకప్పకారసభావపకాసినీ సభావవుత్తి నామ. ఏసావ జాతి గుణాదిచతుబ్బిధపదత్థానం సరూపసఙ్ఖాతజాతియా తేహి ఆకారేహి పటిపాదనతో ఉపచారతో జాతి నామ హోతి. జాత్యాదిపదత్థానంయేవ యథాసభావం హిత్వా వత్థుపరికప్పితఅతిసయోపమారూపకాదిసరూపసఙ్ఖాతం వఙ్కసభావం పకాసేన్తీ వఙ్కవుత్తి నామ. యభావో చ వఙ్కో చాతి చ, తేసం వుత్తీతి చ, అలంకరోన్తి ఏతాహీతి చ, నానా అనేకా చ సా అవత్థా చాతి చ వాక్యం.

యథా –

౧౬౬. లీలావికన్తిసుభగో,

దిసాథిరవిలోకనో;

బోధిసత్తఙ్కురో భాసం,

విరోచి వాచమాసభిం.

౧౬౬. ‘‘యథే’’తి తం ఉదాహరతి. లీలాయ విలాసేన విహితాయ వికన్తియా గమనేన సత్తపదవీతిహారసఙ్ఖాతేన సుభగో సున్దరో దిసాసు దససు థిరమచలం విలోకనం యస్స సో బోధిసత్తఙ్కురో తదహుజాతో మహాబోధిసత్తో ఆసభిం వాచం ‘‘అగ్గోహమస్మీ’’తిఆదికముత్తమం నిబ్భయవచనం భాసం వదన్తో విరోచి విసేసేన రమణీయత్తం పత్తో. అయం సభావవుత్తి. ఏవం జాతిసభావవుత్యాదయోపి పరికప్పనీయా.

౧౬౬. ఇదాని సభావవుత్తియా ఉదాహరణం ఆహ ‘‘యథా – లీలావికన్తి’’చ్చాది. లీలావికన్తిసుభగో విలాసగమనేన సత్తపదవీతిహారేన సున్దరో దిసాథిరవిలోకనో దసదిసాసు అచలఓలోకనో బోధిసత్తఙ్కురో మహాబోధిసత్తఙ్కురో ఆసభిం వాచం ‘‘అగ్గోహమస్మీ’’తిఆదినా అభీతవచనం భాసం వదన్తో విరోచి అసోభీతి. ఇహ బోధిసత్తసఙ్ఖాతస్స దబ్బస్స లీలావికన్తిదిసాథిరవిలోకనవచోనిచ్ఛారణసఙ్ఖతానం అవత్థానం పకాసితత్తా దబ్బసభావవుత్తీతి ఞాతబ్బా. ఏసాయేవ దబ్బగతగత్యాదివిచిత్రసరూపం అలఙ్కరణతో అలఙ్కారో నామ, దబ్బగతగత్యాదయో పన అలంకిరియమానత్తా అలంకిరియా నామ. జాతిగుణక్రియాసభావవుత్తియోపి ఏవమేవ దట్ఠబ్బా. లీలాయ యుత్తా వికన్తీతి చ, తాయ సుభగోతి చ, దిసాసు థిరం విలోకనం యస్సేతి చ, బోధియా పఞ్ఞాయ సత్తోతి చ, సోయేవ అఙ్కురోతి చ, ఉసభస్స భావోతి చ వాక్యం. ఉసభస్స భావసఙ్ఖాతా అకమ్పనీయా ఠితి ఆసభం నామ, అకమ్పభావతో తేన సమాపి వాచా ఉపచారతో ఆసభీ నామ హోతి.

౧౬౭. వుత్తి వత్థుసభావస్స, యా’ఞ్ఞథా సా పరాభవే;

తస్సా’నన్తవికప్పత్తా, హోతి బీజోపదస్సనం.

౧౬౭. దుతియమాహ ‘‘వుత్తి’’చ్చాదినా. వత్థునో జాత్యాదిరూపస్స పదత్థస్స సభావో యస్సం అవత్థాయం యాదిసం రూపం తస్స అఞ్ఞథాభావేన తస్స రూపస్స తథేతం దబ్బాపనేన వుత్తి వచనం. పరా భవే అఞ్ఞా వఙ్కవుత్తి నామ సియా. కిం సా సాకల్లేన వత్తుం సక్కాతి ఆహ ‘‘తస్సా’’ఇచ్చాది. తస్సా వఙ్కవుత్తియా అనన్తవికప్పత్తా అపరిమితభేదకత్తా బీజస్స కారణత్తా సకలబ్యత్తిబ్యాపిసామఞ్ఞరూపస్స యతో పరే విచిత్తాలఙ్కారా పసవన్తి, ఉపదస్సనం కథనం హోతి నిరవసేసాభిధానస్స కేనాప్యసక్కుణేయ్యత్తా.

౧౬౭. ఇదాని వఙ్కవుత్తిం దస్సేతి ‘‘వుత్తి’’చ్చాదినా. వత్థుసభావస్స జాత్యాదిపదత్థసమ్బన్ధినో తాసు తాసు అవత్థాసు యో సభావో విజ్జతి, తస్స సభావస్స అఞ్ఞథా విజ్జమానాకారం హిత్వా వత్తుపరికప్పితేన అతిసయఉపమారూపకాదిఅఞ్ఞపకారేన యా వుత్తి యం కథనం అత్థి, సా పరాభవే సభావవుత్తితో అఞ్ఞా వఙ్కవుత్తి నామ సియా. తస్సా వఙ్కవుత్తియా అనన్తవికప్పత్తా అప్పమాణపక్ఖత్తా కథనేన పరిసమాపేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా నయతో తస్స అనన్తపక్ఖస్స పరిగ్గహణత్థం బీజోపదస్సనం కారణమత్తస్స నిదస్సనం హోతి. వక్ఖమానభేదతో ఏకమేకమ్పి అత్తనా సదిసం అనన్తభేదపరిగ్గహజాననత్థం పహోతీతి అధిప్పాయో. వత్థూనం సభావోతి చ, అనన్తా వికప్పా యస్స సభావస్సేతి చ, తస్స భావోతి చ, బీజస్స ఉపదస్సనన్తి చ విగ్గహో.

వఙ్కవుత్తిఅత్థాలఙ్కారఉద్దేసవణ్ణనా

౧౬౮. తత్థా’తిసయఉపమా-

రూపకావుత్తిదీపకం;

అక్ఖేపో’త్థన్తరన్యాసో,

బ్యతిరేకో విభావనా.

౧౬౯. హేతుక్కమో పియతరం, సమాసపరికప్పనా;

సమాహితం పరియాయ-వుత్తిబ్యాజోపవణ్ణనం.

౧౭౦. విసేస రుళ్హాహఙ్కారా,

సిలేసో తుల్యయోగితా;

నిదస్సనం మహన్తత్తం,

వఞ్చనా’ప్పకతత్థుతి.

౧౭౧. ఏకావలి అఞ్ఞమఞ్ఞం, సహవుత్తి విరోధితా;

పరివుత్తిబ్భమోభావో, మిస్స’మాసీ రసీ ఇతి.

౧౭౨. ఏతే భేదా సముద్దిట్ఠా, భావో జీవితముచ్చతే;

వఙ్కవుత్తీసు పోసేతి, సిలేసో తు సిరిం పరం.

౧౬౮-౧౭౨. యథోద్దేసం నిద్దిసితుకామో ఉద్దిసతి ‘‘తత్థే’’చ్చాది. తత్థాతి తస్సం వఙ్కవుత్తియం ‘‘ఏతే భేదా సముద్దిట్ఠా’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. సముద్దిట్ఠాతి సఙ్ఖేపనయేన వుత్తా. అతిసయో ఉపమా రూపకం ఆవుత్తి దీపకఞ్చ, సమాసో సమాసవుత్తి పరికప్పనా చ, విసేసో రుళ్హాహఙ్కారో చ, జీవితముచ్చతేతి తదభావే బన్ధస్స ఛవస్సేవ హేయ్యత్తా వుత్తం, సిలేసో తు వఙ్కవుత్తీసు సభావవుత్తిం హిత్వా వత్థుసభావతో అఞ్ఞథా యథా తథా పరికప్పనరూపాసు అతిసయాదీసు వుత్తీసు పరం సిరిం కన్తిం పోసేతి తం పూరేతి ఆవహతీతి.

౧౬౮-౧౭౨. భేదవన్తానం పదత్థానం సభావకథనం ఉద్దేసక్కమేన పాకటం హోతీతి వత్తమానేహి అలఙ్కారేహి ఉద్దిసన్తో ‘‘తత్థాతిసయ…పే… రసీ’’తి గాథాచతుక్కమాహ. తత్థ తత్థాతి తిస్సం వఙ్కవుత్తియం ఇతి ఏవం ఏతే పఞ్చతింస భేదా సముద్దిట్ఠా సఙ్ఖేపేన వుత్తాతి. ఏతేసం పన పదానం అత్థో నిద్దేసే ఆవిభవిస్సతి. ఇమినా భావో చ సిలేసో చ అతిప్పసత్థోతి దీపేతి. భావో భావాలఙ్కారో జీవితం బన్ధస్స పాణభూతోతి వుచ్చతే, భావరహితస్స బన్ధస్స ఛవసరీరస్స వియ అనుపాదేయ్యత్తా, సిలేసో తు సిలేసాలఙ్కారో పన వఙ్కవుత్తీసు అతిసయోపమాదివఙ్కవుత్తీసు పరముక్కంసభూతం సిరిం సోభం పోసేతి పూరేతి.

నిద్దేసవణ్ణనా

౧౭౩. పకాసికా విసేసస్స,

సియా’తిసయవుత్తి యా;

లోకాతిక్కన్తవిసయా,

లోకియాతి చ సా ద్విధా.

౧౭౩. తత్థాతిసయవుత్తీనం తావ నిద్దిసన్తో ఆహ ‘‘పకాసికా’’ఇచ్చాది. విసేసస్స వత్థుగతస్సాతిమత్తస్స పకాసికాయాతి అనువదిత్వా సా అతిసయవుత్తి సియాతి విధీయతే, అతిసయస్స వత్థునో ఉక్కంసస్స పటిపాదికా వుత్తి అతిసయవుత్తి. సా చ దువిధాతి ఆహ ‘‘లోక’’ఇచ్చాది. లోకం లోకప్పతీతిం అతిక్కన్తో విసయో గోచరో యస్సా సా లోకాతిక్కన్తవిసయా చ లోకే భవా లోకఠితిమనతిక్కన్తత్తాతి లోకియా చాతి అతిసయవుత్తి ద్విధా ద్విప్పకారా భవతి.

౧౭౩. ఇదాని ఉద్దేసక్కమేన అతిసయవుత్తిం దస్సేతి ‘‘పకాసి’’చ్చాదినా. విసేసస్స జాత్యాదిపదత్థగతఅధికవిసేసస్స యా వుత్తి పకాసికా, సా అతిసయవుత్తి నామ సియా, సా అతిసయవుత్తి లోకాతిక్కన్తవిసయా చ జాత్యాదిపదత్థానం యథాసభావసఙ్ఖతలోకఠిత్యాతిక్కన్తవిసయత్తా లోకాతిక్కన్త విసయాతి చ లోకియాతి చ యథావుత్తలోకమనతిక్కమ్మ పవత్తనతో లోకియాతి చేవం ద్విధా ద్విప్పకారా హోన్తి. వదతీతి వుత్తి, అతిసయస్స వుత్తీతి చ, లోకం అతిక్కన్తో విసయో ఏతిస్సాతి చ, లోకే భవాతి చ విగ్గహో. ‘‘విసేసస్స పకాసికా’’తి పసిద్ధగుణానువాదేన సా అతిసయవుత్తి సియాతి అపసిద్ధం అతిసయవుత్తివిధానం కరోతి, యథా ‘‘యో కుణ్డలీ, సో దేవదత్తో’’తి. అనువాదకఅనువాదనీయభేదో ఉపరిప్యేవమేవ దట్ఠబ్బో.

౧౭౪. లోకియాతిసయస్సే’తే,

భేదా యే జాతిఆదయో;

పటిపాదీయతే త్వ’జ్జ,

లోకాతిక్కన్తగోచరా.

౧౭౪. అయం ద్విప్పకారా అతిసయవుత్తి సభావవుత్యాదీహి భిన్నాతి చే? ఆహ ‘‘లోక’’ఇచ్చాది. జాతిఆదయో యతో పదత్థస్స విచిత్తం సరూపం వదతీతి విచిత్తసరూపపటిపాదికా సభావవుత్తిపి అలఙ్కారో, అలఙ్కారియం తు వత్థుమత్తం, తతో సభావవుత్యాదయో యే భేదా విసేసా, ఏతే లోకియాతిసయస్స భేదా, యథా సరీరే యం సహజం సున్దరత్తం, తస్స పోసకాపి ముత్తావలిప్పభుతి అలఙ్కారోతి వుచ్చతి, ఏవం బన్ధేప్యలఙ్కారియవత్థునిమిత్తం ధమ్మత్తం యాయ ఉక్కంసీయతి, సా ఉక్కంసోతి వుచ్చతి. సా చ వుత్తి అలఙ్కారసద్దేన వుచ్చతే. సా పన అతిసయవుత్తియేవ. తేనేవాహ ‘‘లోకియాతిసయస్సేతే, భేదా యే జాతిఆదయో’’తి. యతో ఏవం, తతో లోకాతిక్కన్తవిసయా చ విసుం దస్సనీయాతి ఆహ ‘‘పటీ’’తిఆది. తుసద్దో భేదే. అజ్జ తు ఇదాని పన లోకాతిక్కన్తగోచరా పటిపాదీయతేతి సమ్బన్ధో.

౧౭౪. ఇదాని ఏసా ద్విప్పకారాపి అతిసయవుత్తిసభావవుత్యాదీహి అనఞ్ఞాతి దస్సేతుం ‘‘లోకియే’’చ్చాదిమాహ. జాతిఆదయో జాతిగుణాదిపదత్థగతవిచిత్తసరూపస్స పకాసనతో నిస్సయవోహారేన ‘‘జాత్యాదయో’’తి నిద్దిట్ఠా జాతిసభావవుత్తిగుణసభావవుత్యాదయో యే భేదా విసేసా, ఏతే లోకియాతిసయస్స లోకియాతిసయవుత్తియాయేవ భేదా అవయవా. తత్థ లోకియాతిసయవుత్తి నామ జాతిసభావవుత్తిగుణసభావవుత్యాదయోయేవాతి. ఏసాయేవ విచిత్రరూపపటిపాదికా ఉక్కంసాతి చ వుచ్చతి. ఏవం లోకియాతిసయవుత్తియా ‘‘లీలావికన్తిసుభగో’’తి ఉదాహరణస్స గమ్యమానత్తా వక్ఖమానం పటిజానాతి ‘‘పటిపాదీయతే’’చ్చాదినా. అజ్జ తు ఇదాని పన లోకాతిక్కన్తగోచరా అతిసయవుత్తి పటిపాదీయతే ఉదాహరణతో నిప్ఫాదీయతి. లోకే భవోతి చ, తస్స అతిసయో ఆధిక్కమితి చ వాక్యం.

౧౭౫. పివన్తి దేహకన్తీ యే,

నేత్తఞ్జలిపుటేన తే;

నా’లం హన్తుం జినే’సం త్వం,

తణ్హం తణ్హాహరోపి కిం.

౧౭౫. తముదాహరతి ‘‘పివన్తి’’చ్చాదినా. జిన తే దేహకన్తీ సరీరసోభాయో యే జనా నేత్తఞ్జలిపుటేన అత్తనో నయనద్వన్దసఙ్ఖాతేన అఞ్జలిపుటేన పివన్తి, ఏసం జనానం తణ్హం పిపాసం లోభమేవ వా హరతి అనుపతతి [అపనయతి (?)]. తణ్హాహరోపి సమానో త్వం హన్తుం నివత్తితుం కిం నాలం కస్మా అసమత్థోసి. తణ్హాహరా నామ తణ్హమేవ నుదన్తి. అత్ర హనన్తామపిహ సమ్పనుదతి లోకఠితిం అతిక్కమ్మ దేహకన్తియా బహుత్తనధమ్మో వుత్తో.

౧౭౫. ఇదాని పటిఞ్ఞాతానుసారేన పటిపాదేతి ‘‘పివన్తి’’చ్చాదినా. భో జిన తే తుయ్హం దేహకన్తీ సరీరసోభాయో యే జనా నేత్తఞ్జలిపుటేన నేత్తసఙ్ఖాతేన హత్థపుటేన పివన్తి, ఏసం సాధుజనానం తణ్హం పిపాసం లోభమేవ వా తణ్హాహరోపి త్వం సబ్బేసం తణ్హావినాసకోపి హన్తుం నివారేతుం కిం నాలం కస్మా అసమత్థోసీతి. ఏత్థ పివనం నామ పిపాసం వినేతీతి లోకసభావో. తణ్హం హన్తుం నాలమితి లోకసభావమతిక్కన్తత్థో. కన్తీనం అధికపియతా అతిసయధమ్మో, తస్స వుత్తి పన తణ్హం హన్తుం నాలమితి లోకాతిక్కన్తఅత్థం విసయం కత్వా పవత్తో హోతి. సా పన కథేతుమిచ్ఛితం కన్తీనం అధికపియతం తణ్హాహననే అసమత్థం వత్వా దీపేతీతి వఙ్కవుత్తి నామ. వుచ్చమానానం ఉపమారూపకాదీనమ్పి వఙ్కవుత్తితా ఇచ్ఛితత్థస్స పకారన్తరేన పకాసనతోయేవ. యథా నామ సరీరసహజం పీనత్తాదిసున్దరత్తం ఉద్దీపనాకారేన ఠితా కటకఉణ్హీసహారాదయో అలఙ్కారా నామ భవన్తి, ఏవం బన్ధసరీరసఙ్ఖాతే అలఙ్కరణీయవత్థుమ్హి విజ్జమానఅతిపియతాదిమేవ ఉద్దీపేత్వా అలఙ్కురుమానా ‘‘తణ్హాహరోసి త్వం ఏసం కన్తీ పివన్తానం తణ్హం హన్తుం నాల’’మితి వాచాభఙ్గీ అలఙ్కారో నామ. అలఙ్కారియం నామ అలఙ్కాతబ్బకన్తిపియతాయ బహుత్తన్తి. ఉత్తరిపి అలఙ్కారఅలఙ్కారియవిభాగో చ అనురూపతో యోజనక్కమో చ ఏవమేవ దట్ఠబ్బో. దేహే కన్తీతి చ, అఞ్జలీయేవ పుటోతి చ, నేత్తానియేవ అఞ్జలిపుటోతి చ, తణ్హం హరతీతి చ విగ్గహో.

౧౭౬. ఉపమానోపమేయ్యానం, సధమ్మత్తం సియో’పమా;

సద్దత్థగమ్మా వాక్యత్థ-విసయాతి చ సా తిధా.

౧౭౬. ఉపమం నిద్దిసతి ‘‘ఉపమానే’’చ్చాదినా. ఉపమీయతే అనేనాతి ఉపమానం, పదుమాదికవత్థు. పదుమాదికో తు సద్దో ఉపమానవాచకో. ఉపమీయతీతి ఉపమేయ్యం, ముఖాదికవత్థు. ముఖాదికో సద్దో తు ఉపమేయ్యవాచకో. తేసం ఉపమానోపమేయ్యానం పదుమాదిముఖాదివత్థూనఞ్చ. సధమ్మత్తన్తి సమానో ధమ్మో కన్తిమన్తతా యస్స సో సధమ్మో, తస్స భావో సధమ్మసద్దస్స పవత్తినిమిత్తసమానేన ధమ్మేన సహ సమ్బన్ధో సధమ్మత్తం ఉపమానోపమేయ్యపతిట్ఠితం ఉపమా సియా, ఉపమీయతి యథావుత్తో సమ్బన్ధోతి కత్వా. సా పనాలఙ్కారియస్స ధమ్మస్సాతిసయపటిపాదనప్పకారో. కతివిధా సాతి ఆహ ‘‘సద్ద’’ఇచ్చాది. సద్దో చ అత్థో చ, తేహి గమ్మా పతీయమానా సద్దత్థగమ్మా. వాక్యం పదసముదాయో. తస్స అత్థో విసయో గోచరో యస్సా వాక్యత్థవిసయాతి చ సా ఉపమా తివిధా సద్దగమ్మఅత్థగమ్మవాక్యత్థవిసయాతి తిధా హోతి.

౧౭౬. ఇదాని ఉపమాలఙ్కారం నిద్దిసతి ‘‘ఉపమానో’’చ్చాదినా. ఉపమానోపమేయ్యానం చన్దనీలుప్పలదలాభాదీనం ఆనననయనాదీనఞ్చ పదత్థానం సధమ్మత్తం కన్తిమన్తతాపీనతాదితుల్యధమ్మసమ్బన్ధో ఉపమా నామ సియా, సా అలఙ్కరణీయవత్థునో ఆధిక్కపటిపాదనప్పకారా ఉపమా సద్దత్థగమ్మా సద్దగమ్మా చ అత్థగమ్మా చ వాక్యత్థవిసయా చ, ఇతి ఏవం తిధా తిప్పకారా హోతి. ఏత్థ ఉపమానోపమేయ్యభూతానం చన్దాననాదిపదత్థానం సధమ్మసఙ్ఖతో అఞ్ఞమఞ్ఞతుల్యకన్తిమన్తతాపీనతాదిధమ్మయోగో పదత్థానం ఉపమత్థస్స పతిట్ఠితత్తా ఉపట్ఠానతాయ ఉపమా నామ హోతి, తన్నిస్సయచన్దాదయో పన నిస్సితవోహారేన ఉపమా నామ హోతి, ఉపమానభూతచన్దాదిఅత్థపటిపాదకో చన్దిమాదిసద్దోపి తదత్థేన ఉపమా నామ హోతి, ఉపమేయ్యుపమేయ్యనిస్సయతప్పటిపాదకానమ్పి ఉపమేయ్యభావో ఏవమేవ దట్ఠబ్బో. ఉపమీయతే అనేనాతి ఉపమానన్తి కత్వా చన్దాది ఉపమానం వుచ్చతి, ఉపమీయతీతి ఉపమేయ్యం, ఆననాది, ఉపమానఞ్చ ఉపమేయ్యఞ్చాతి చ, సమానో చ సో ధమ్మో చేతి చ, తస్స భావోతి చ, సద్దో చ అత్థో చాతి చ, తేహి గమ్మాతి చ, వాక్యస్స అత్థోతి చ, సో విసయో యస్సా ఉపమాయాతి చ వాక్యం.

౧౭౭. సమాసపచ్చయేవాదీ, సద్దా తేసం వసా తిధా;

సద్దగమ్మా సమాసేన, మునిన్దో చన్దిమాననో.

౧౭౭. తత్థ సద్దగమ్మాపి తిధా సియాతి దస్సేతుమాహ ‘‘సమాస’’ఇచ్చాది. సమాసో చ పచ్చయో చ ఇవాది చ, తే సద్దా నామ, సద్దసద్దేన సమాసాదయో వత్తుమధిప్పేతాతి అత్థో. తేసం సమాసాదీనం వసా సద్దగమ్మా తిధా హోతి సమాససద్దగమ్మా పచ్చయసద్దగమ్మా ఇవాదిసద్దగమ్మాతి, సమాసేన సమాససద్దేన గమ్మా ఉపమా వుచ్చతీతి సేసో. ఉదాహరతి ‘‘మునిన్దో చన్దిమాననో’’తి, చన్దిమా వియ రుచిరమాననం ముఖం యస్స సో చన్దిమాననో. ఏత్థ చ చన్దిమం ఉపమానం, ఆననం ఉపమేయ్యం, రుచిరత్తం ధమ్మో, చన్దిమాననానం సమానధమ్మసమ్బన్ధిజోతకో వియసద్దో, తేసు సాధారణధమ్మవాచకస్స వియసద్దస్స చోపమాజోతకస్సాప్పయోగో సమాసేనేవ వుత్తత్తా, ఏత్థ పన వియసద్దో చన్దిమాసద్దేన ఉపమానవాచకేన సమ్బన్ధముపగతో చన్దగతమేవ సదిసత్తం వదతి, ముఖగతం పన సామత్థియా పదీయతే, ఏవమీదిసం దట్ఠబ్బం.

౧౭౭. తేసు యథావుత్తేసు సద్దగమ్మస్స తివిధత్తం దస్సేతుం ఆహ ‘‘సమాసే’’చ్చాది. సమాసపచ్చయేవాదీ సమాసో, ఆయాదిపచ్చయా, ఇవాదయో చ సద్దా నామ, తేసం సమాసాదీనం వసా భేదేన సద్దగమ్మా తిధా సమాససద్దగమ్మా పచ్చయసద్దగమ్మా ఇవాదిసద్దగమ్మాతి తివిధా హోతి. సమాసేన సమాససద్దేన గమ్మోపమా వుచ్చతి ‘‘మునిన్దో చన్దిమాననో’’తి. మునిన్దో సమ్మాసమ్బుద్ధో చన్దిమాననో చన్దసమానమనోహరముఖమణ్డలేన యుత్తో హోతి, సమాసో చ పచ్చయో చ ఇవఇతి ఇదం ఆది యేసం వాదీనన్తి చ, సద్దేన గమ్మాతి చ, మునీనం ఇన్దోతి చ, చన్దిమా వియ రుచిరం ఆననం ముఖం యస్సేతి చ విగ్గహో. ఏత్థ ‘‘చన్దిమా’’తి ఉపమానం, ‘‘ఆనన’’న్తి ఉపమేయ్యం, రుచిరత్తం ఉపమానోపమేయ్యానం సాధారణధమ్మో, ‘‘వియా’’తి సద్దో చన్దాననానం ద్విన్నం ఆననగతరుచిరత్తం చన్దే చ, చన్దగతరుచిరత్తం ఆననే చ అత్థీతి సమానధమ్మసమ్బన్ధం జోతేతి, ఇహ సాధారణధమ్మవాచకస్స రుచిరసద్దస్స, తుల్యధమ్మసఙ్ఖాతోపమాజోతకస్స వియసద్దస్స చ అప్పయోగో తేసం అత్థానం సమాసేన వుత్తత్తా. ఏత్థ ఉపమానవాచకేన చన్దిమాసద్దేన యుత్తో వియ సద్దో చన్దగతసదిసత్తం జోతేతి, ముఖగతసదిసత్తం పన సామత్థియా పతీయతే. తథా హి ముఖం చన్దసమానమాగచ్ఛన్తం చన్దస్స ముఖసదిసత్తం వినా న భవతీతి అఞ్ఞథానుపపత్తి సామత్థియన్తి.

౧౭౮. ఆయాదీ పచ్చయా తేహి, వదనం పఙ్కజాయతే;

మునిన్దనయనద్వన్దం, నీలుప్పలదలీయతి.

౧౭౮. ఇదాని పచ్చయసద్దగమ్మం దస్సేతి ‘‘ఆయాది’’చ్చాదినా. ఆయాదీతి ఆయఈయకపచ్చయాదయో పచ్చయా పచ్చయసద్దా నామ, తేహి పచ్చయసద్దేహి గమ్మా ఉపమా వుచ్చతి. ఉదాహరతి ‘‘వదన’’మిచ్చాది. పఙ్కజమివ రుచిరమాచరతి పఙ్కజాయతే. ఏత్థాపి పఙ్కజముపమానం, ఆచరణక్రియాయ కత్తుభూతం ఆననముపమేయ్యం, రుచిరత్తం సధమ్మో, పఙ్కజాననానం సమానధమ్మసమ్బన్ధజోతకో ఇవసద్దో. తత్థ రుచిర ఇవసద్దానం పుబ్బే వియాప్పయోగో పచ్చయేన వుత్తత్తాతి సబ్బత్థ విఞ్ఞేయ్యం. ఏవముపరిపి.

౧౭౮. ఇదాని పచ్చయసద్దగమ్మోపమం నిదస్సేతి ‘‘ఆయాది’’చ్చాదినా. ఆయాదీ ‘‘ఆయ ఈయ క’’ఇతిఆదయో పచ్చయా పచ్చయసద్దా నామ, తేహి పచ్చయసద్దేహి గమ్మోపమా వుచ్చతి ‘‘వదనం…పే… దలీయతీ’’తి. వదనం ముఖం పఙ్కజాయతే పదుమమివ రుచిరం ఆచరతి. మునిన్దనయనద్వన్దం సబ్బఞ్ఞునో నేత్తయుగళం నీలుప్పలదలీయతి నీలుప్పలపత్తమివ రుచిరమాచరతి. ఆయో ఆది యేసం ఈయాదీనన్తి చ, పఙ్కజమివ రుచిరమాచరతి పవత్తతీతి చ, మునిన్దస్స నయనద్వన్దమితి చ, నీలుప్పలస్స దలమితి చ, తమివ రుచిరమాచరతీతి చ వాక్యం. ఏత్థ ‘‘పఙ్కజ’’మితి చ ‘‘నీలుప్పల’’మితి చ ఉపమానం, ఆచరణక్రియాయ కత్తుభూతం వదనం నయనద్వన్దఞ్చ ఉపమేయ్యం, రుచిరత్తం ఉపమానోపమేయ్యానం సధమ్మో, ఉపమానోపమేయ్యానం సమానధమ్మజోతకో ఇవసద్దో, తేసం అత్థానం పచ్చయేన వుత్తత్తా తేసమప్పయోగో. ఏవరూపేసు అఞ్ఞేసుపి ఏవమేవ వేదితబ్బో.

౧౭౯. ఇవాదీ ఇవ వా తుల్య-సమాన నిభ సన్నిభా;

యథాసఙ్కాస తులిత-ప్పకాస పతిరూపకా.

౧౮౦. సరీసరిక్ఖ సంవాదీ, విరోధీ సదిసా వియ;

పటిపక్ఖపచ్చనీక-సపక్ఖో’పమితో’పమా.

౧౮౧. పటిబిమ్బ పటిచ్ఛన్న-సరూప సమ సమ్మితా;

సవణ్ణా’భా పటినిధి, సధమ్మాది సలక్ఖణా.

౧౮౨. జయత్య’క్కోసతి హసతి, పతిగజ్జతి దూభతి;

ఉసూయత్య’వజానాతి, నిన్దతి’స్సతి రున్ధతి.

౧౮౩. తస్స చోరేతి సోభగ్గం, తస్స కన్తిం విలుమ్పతి;

తేన సద్ధిం వివదతి, తుల్యం తేనాధిరోహతి.

౧౮౪. కచ్ఛంవిగాహతే తస్స, తమన్వేత్య’నుబన్ధతి;

తంసీలం, తం నిసేధేతి, తస్స చానుకరోతి’మే.

౧౭౯-౧౮౪. ఇవాదీ ఇవాదయో నామ ఇమేతి సమ్బన్ధో. ఇవో చ వా చ తుల్యో చ సమానో చ నిభో చ సన్నిభో చాతి ద్వన్దే ఇవ…పే… సన్నిభా. సద్దమపేక్ఖియ పుల్లిఙ్గతా. ఏవముపరిపి యథాయోగం. ‘‘సధమ్మాదీ’’తి ఆదిసద్దేన సాధారణసచ్ఛాయాదీనం పరిగ్గహో. జయతిచ్చాదీసు కమ్మం.

౧౭౯-. ౧౮౪. ఇవాదిసద్దగమ్మోపమాధికారే పఠమం తావ ‘‘ఇవాదయో నామ ఏతే’’తి దస్సేతి ‘‘ఇవాది’’చ్చాదినా. ఇవాదీతి పదస్స ఛట్ఠమగాథాయ ఇమేతి ఇమినా సమ్బన్ధో, తస్స చాతి చసద్దం యుజ్జనట్ఠానే యోజేత్వా సన్నిభా చాతిఆదయో యోజేతబ్బా. ‘‘సధమ్మాదీ’’తిఆదిసద్దేన సాధారణసచ్ఛాయాదయో గహితా. నిన్దతి ఇస్సతీతి పదచ్ఛేదో, ఇమే ద్వేపఞ్ఞాస ఇవాదయో నామ. ‘‘జయతి అక్కోసతి హసతి’’ఇచ్చాదికం తంతంక్రియాపదసఙ్ఖతఅనుకారియానం అనుకరణన్తి కత్వా ద్వన్దోయేవ, ‘‘సన్ధిసమాసా అద్ధస్సా’’తి [సన్ధిసమాసో తదద్ధస్సాతి (క.)] వుత్తత్తా సన్ధిసమాసానం గాథద్ధస్స వినా ఉభయద్ధమజ్ఝే అలబ్భనతో దూభతిపదతో పుబ్బేయేవ సమాసో కాతబ్బో, నో చే, అసమాసోతి గహేతబ్బో. తస్స చోరేతి సోభగ్గమిచ్చాదికమ్పి వాక్యానుకరణన్తి కత్వా తత్థ సమాసో, వాక్యే కేవలపదానీతి వా గహేతబ్బో. ఇమేసం సబ్బేసమ్పి ఇవ సద్దపరియాయత్తా సదిసత్థాతి సబ్బత్థ భావత్థో, అవయవత్థో పన పాకటోయేవ.

౧౮౫. ఉపమానోపమేయ్యానం, సధమ్మత్తం విభావిహి;

ఇమేహి ఉపమాభేదా, కేచి నియ్యన్తి సమ్పతి.

౧౮౫. ఇవాదీనం వినియోగవిసయం దస్సేత్వా ఉపమాభేదం దస్సేతుం పటిజానాతి ‘‘ఉపమాన’’ఇచ్చాది. కేచీతి ఇమినా అపరియన్తత్తమేసం [అపరియన్తపభేదం (క.)] దస్సేతి. తథా చ వక్ఖతి ‘‘పరియన్తో వికప్పాన’’న్తిఆది. నియ్యన్తి ఉదాహరీయన్తి.

౧౮౫. ఇదాని ఇవాదిసద్దగమ్మోపమం దస్సేతుం పటిజానాతి ‘‘ఉపమానో’’చ్చాదినా. ఉపమానోపమేయ్యానం సధమ్మత్తం సమానధమ్మసమ్బన్ధో. విభావిహి పకాసకేహి. ఇమేహి ఇవాదీహి సద్దేహి జానితబ్బా కేచి ఉపమాభేదా అపరియన్తత్తా సమ్పతి దాని లద్ధావసరే నియ్యన్తి ఉదాహరణమత్తేన పటిపాదీయన్తి.

౧౮౬. వికాసిపదుమం’వా’తి-సున్దరం సుగతాననం;

ఇతి ధమ్మోపమా నామ, తుల్యధమ్మనిదస్సనా.

౧౮౬. ‘‘వికాసి’’చ్చాది. సుగతాననం మునిన్దస్స వదనం అతిసున్దరం అచ్చన్తరమణీయం. కిమివ? వికాసిపదుమంవ పబుజ్ఝమానపదుమంవియ. ఇతి అయమేవంవిధా ధమ్మోపమా నామ హోతి. కస్మా? ఆననపదుమానం సమానస్స ధమ్మస్స గుణస్స సున్దరస్స లక్ఖణస్స నిదస్సనా సున్దరత్తన్తి పటిపాదనతో.

౧౮౬. ఉదాహరణమాహ ‘‘వికాసి’’చ్చాదినా. సుగతాననం భగవతో ముఖం వికాసిపదుమంవ బుజ్ఝమానపఙ్కజమివ అతిసున్దరం హోతి. ఇతి ఈదిసా ఉపమా తుల్యధమ్మనిదస్సనా అతిసున్దరమితి సమానగుణదస్సనేన ధమ్మోపమా నామ హోతి. పదుమాననానం సాధారణగుణస్స పకాసనతో అతిసున్దరమితి తుల్యధమ్మో నామ హోతి. ఏత్థ పదుమగతతుల్యధమ్మసమ్బన్ధసఙ్ఖాతాయ ఉపమాయ ఇవసద్దేన జోతియమానత్తేపి అతిసున్దరన్తి వుత్తత్తా యథావుత్తోపమాయ ధమ్మేన యుత్తత్తా ధమ్మోపమా నామ హోతీతి అధిప్పాయో.

౧౮౭. ధమ్మహీనా ముఖ’మ్భోజ-సదిసం మునినో ఇతి;

విపరీతోపమా తుల్య-మాననేన’మ్బుజం తవ.

౧౮౭. ‘‘ధమ్మ’’ఇచ్చాది. మునినో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ముఖం అమ్భోజేన పదుమేన సదిసం సమానం. ఇతి అయం ధమ్మహీనోపమా నామ సున్దరసఙ్ఖాతస్స గుణస్స అనిద్దిట్ఠత్తా, సా తు అత్థవసా గమ్యతే. కథమఞ్ఞథా యుజ్జతీతి? ఏత్థ పన సదిససద్దో ఉపమేయ్యస్స ముఖస్స విసేసనన్తి ముఖగతమేవ సదిసత్తం వదతి, అమ్భోజగతం తు సామత్థియా గమ్యతే. ఏవమీదిసం ఞేయ్యం. ‘‘విపరీతే’’చ్చాది. మునీతి గమ్యతే సుతత్తా, భో ముని తవ ఆననేన ముఖేన అమ్బుజం తుల్యన్తి అయం విపరీతోపమా. ధమ్మహీనత్తేపి పసిద్ధివిపరియయేనాభిహితత్తా తన్నామేనేవ వుత్తా. ఏవముపరిపి.

౧౮౭. ‘‘ధమ్మహీనే’’చ్చాది. ‘‘ముఖమ్భోజసదిసం మునినో’’త్యయం ఉపమా. ధమ్మహీనా తుల్యధమ్మపకాసకసున్దరాదిసద్దహీనత్తా ధమ్మహీనా నామ. వాచకాభావే తుల్యధమ్మో కథం పతీయతీతి చే? మునినో ముఖం వదనం అమ్భోజసదిసం పదుమసదిసమితి. ఏత్థ ముఖస్స అమ్భోజసమానత్తం ముఖమ్భోజానం సాధారణధమ్మే అసతి కథం భవతీతి? అఞ్ఞథానుపపత్తిలక్ఖణసామత్థియాతి, ఇవపరియాయో సదిససద్దో ముఖస్స విసేసనం యస్మా హోతి, తస్మా ముఖగతసదిసత్తం వదతి, అమ్భోజగతసదిసత్తం పన సామత్థియా ఏవ విఞ్ఞాయతే. హే ముని తవ తుయ్హం ఆననేన అమ్భోజం తుల్యం సమానన్తి అయం విపరీతోపమా. ‘‘అమ్బుజేన ఆననం తుల్య’’న్తి లోకప్పసిద్ధియా విపరియయేన ‘‘ఆననేన అమ్బుజం తుల్య’’న్తి వుత్తత్తా ధమ్మహీనత్తే సతిపి విపరీతోపమా నామ హోతి. ‘‘సుతానుమితేసు సుతసమ్బన్ధో బలవా’’తి [పరిభాసేన్దుసేఖర ౧౧౨] వుత్తత్తా ఏత్థ ‘‘మునీ’’తి అవిజ్జమానేపి పుబ్బద్ధే ‘‘మునినో’’తి సుతత్తా లబ్భమానో ‘‘తవా’’తి తుమ్హసద్దసన్నిధానేన ఆమన్తనత్థో విఞ్ఞాయతి. ఏత్థ ఇవపరియాయో తుల్యసద్దో అమ్బుజవిసేసనభూతో అమ్బుజగతసదిసత్తం వదతి, ఆననగతసదిసత్తఞ్చ అమ్బుజాననానం సాధారణధమ్మో చ సామత్థియా ఞాయతిచ్చాదికం వుత్తనయేన ఞాతబ్బం. ఉపరిపి పాకటట్ఠానం యథారహం యోజేతబ్బం.

౧౮౮. తవానన’మివ’మ్భోజం, అమ్భోజ’మివ తే ముఖం;

అఞ్ఞమఞ్ఞోపమా సా’యం, అఞ్ఞమఞ్ఞోపమానతో.

౧౮౮. ‘‘తవ’’ఇచ్చాది. అఞ్ఞమఞ్ఞోపమానతోతి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స ముఖస్స అమ్భోజస్స చ అఞ్ఞమఞ్ఞేన తంద్వయేన ఉపమానతో.

౧౮౮. ‘‘తవానని’’చ్చాది. ‘‘అమ్భోజం తవాననమివ, తే ముఖం అమ్భోజమివా’’తి అయముపమా. అఞ్ఞమఞ్ఞోపమానతో అఞ్ఞమఞ్ఞస్స ఉపమానత్తా అఞ్ఞమఞ్ఞోపమా నామ హోతి. అఞ్ఞమఞ్ఞస్స ఉపమాతి చ, అఞ్ఞమఞ్ఞస్స ఉపమానన్తి చ విగ్గహో. విగ్గహద్వయేపి పుబ్బవిభత్తిలోపో. సబ్బాదీనం బ్యతిహారలక్ఖణేన ఉత్తరవిభత్తిలోపో. సమాసలక్ఖణేన అఞ్ఞత్థస్స అపేక్ఖాసిద్ధత్తా ముఖాపేక్ఖాయ అఞ్ఞం అమ్భోజఞ్చ, అమ్భోజాపేక్ఖాయ అఞ్ఞం ముఖఞ్చ కమేన ఉపమేయ్యా నామ. అమ్భోజాపేక్ఖాయ అఞ్ఞం ముఖఞ్చ, ముఖాపేక్ఖాయ అఞ్ఞం అమ్భోజఞ్చ ఉపమానం నామ.

౧౮౯. యది కిఞ్చి భవే’మ్భోజం,

లోచనబ్భమువిబ్భమం;

ధారేతుం ముఖసోభం తం,

తవే’తి అబ్భుతోపమా.

౧౮౯. ‘‘యది’’చ్చాది. లోచనాని చ భముయో చ, తాసం విబ్భమో యస్మిం, తం, తాదిసమమ్భోజం కిఞ్చి కిమపి యది భవే. తమీదిసమమ్భోజం తవ ముఖసోభం వదనకన్తిం ధారేతుం నిసిజ్ఝతే. కిం న్వచ్ఛరియమీదిసన్తి అబ్భుతత్థవిభావనేన వదనమమ్బుజేనోపమీయతీతి అయమబ్భుతోపమా ఞాతబ్బాతి.

౧౮౯. ‘‘యది’’చ్చాది. లోచనబ్భమువిబ్భమం లోచనభమూనం లీలావన్తం కిఞ్చి అమ్భోజం కిఞ్చి అచ్ఛరియం పదుమం యది భవే చే సియా, తమమ్భోజం తవ ముఖసోభం వదనకన్తిం ధారేతుం సమత్థో హోతి. ఇతి ఈదిసీ ఉపమా అబ్భుతోపమా అబ్భుతధమ్మపకాసకత్తా అబ్భుతోపమా నామ. ఏత్థ అవిజ్జమానోపి విజ్జమానత్తేన పరికప్పితో పదుమగతో లోచనబ్భమువిబ్భమసమ్బన్ధో అమ్భోజవిసేసనేన ‘‘లోచనబ్భమువిబ్భమ’’న్తి ఇమినా జోతితో. తస్మా అమ్భోజం లోచనబ్భమువిబ్భమసమ్బన్ధసఙ్ఖతఉపమాయ జోతకత్తా నిస్సితవోహారేన ఉపమా, ముఖం ఉపమేయ్యన్తి ముఖగతో లోచనబ్భమువిబ్భమసమ్బన్ధో యది ముఖే న భవేయ్య, తాదిసం ముఖసోభం ధారేతుం కథం సమత్థోతి సామత్థియా ఞాయతి. లోచనబ్భమువిబ్భమసఙ్ఖాతసాధారణధమ్మో పన ‘‘లోచనాని చ భముయో చేతి చ, తాసం విబ్భమో యస్మి’’న్తి చ విగ్గహే నిప్ఫన్నేన భిన్నాధికరణఅఞ్ఞపదత్థసమాసేన గుణీభూతస్సపి గహితత్తా విఞ్ఞాయతి [గహణస్స విఞ్ఞాయమానత్తా (క.)].

౧౯౦. సుగన్ధి సోభసమ్బన్ధి, సిసిరంసువిరోధి చ;

ముఖం తవ’మ్బుజంవే’తి, సా సిలేసోపమా మతా.

౧౯౦. ‘‘సుగన్ధి’’చ్చాది. తవ ముఖం అమ్భోజమివ సిసిరంసునోచన్దస్స విరోధి పచ్చనీకం, ముఖం తంసమానకన్తిత్తా అమ్బుజఞ్చ తదుదయే సఙ్కోచభజనతో. సోభసమ్బన్ధి కన్తియుత్తం, ముఖమమ్బుజఞ్చ. సుగన్ధో అస్స అత్థీతి సుగన్ధి చ ద్వయమపీతి ఏవం సిలేసపరిగ్గహేన ముఖమ్బుజానం ఉపమాయోగతో సా యథావుత్తా సిలేసోపమా మతా.

౧౯౦. ‘‘సుగన్ధి’’చ్చాది. తవ ముఖం అమ్భోజమివ సిసిరంసువిరోధి చన్దస్స విరుద్ధం హోతి తుల్యత్తా. పదుమం పన చన్దోదయేన అత్తనో సఙ్కోచనత్తా తస్స విరుద్ధం హోతి. సోభసమ్బన్ధి చ అనఞ్ఞసాధారణముఖగతకన్తిసమ్బన్ధయుత్తఞ్చ హోతి. పదుమం పన పదుమగతకన్తిసమ్బన్ధినా యుత్తం హోతి. సుగన్ధి చ చతుజ్జాతిసుగన్ధవహనతో […వమనతో (క.)] సుగన్ధి చ హోతి. అమ్బుజం పన పదుమసుగన్ధేనేవ యుత్తం హోతి. ఇతి ఈదిసీ ఉపమా సిలేసోపమా ఏకపదాతిహితఉభయత్థలక్ఖణేన సిలేసవసేన వుత్తత్తా సిలేసోపమా నామ హోతి. సిసిరా సీతలా అంసు కన్తి అస్సేతి చ, తస్స విరుజ్ఝతి సీలేనేతి చ, పచ్చయసామత్థియవసేన ద్విన్నం ద్విన్నం అత్థానం లబ్భనతో సిలిస్సతి అపరోపి అత్థో ఏత్థ అలఙ్కారేతి చ, సిలేసవసేన వుత్తా ఉపమాతి చ విగ్గహో. ఏత్థ సుగన్ధో చ సోతసమ్బన్ధో చ సిసిరంసువిరోధిత్తఞ్చేతి ఇమే ఉపమానోపమేయ్యానమమ్బుజముఖానం తుల్యధమ్మో, తేసు అమ్బుజగతతుల్యధమ్మసమ్బన్ధో సధమ్మత్తా ఉపమా నామ హోతి, సా అమ్బుజసమ్బన్ధినా ఇవసద్దేన జోతితా, ముఖగతతుల్యధమ్మో పన అస్సత్థితస్సీలత్థే కతపచ్చయే సతిపి సామత్థియాయేవ గమ్యతే.

౧౯౧. సరూపసద్దవాచ్చత్తా, సా సన్తానోపమా యథా;

బాలా’వు’య్యానమాలా’యం, సాలకాననసోభినీ.

౧౯౧. ‘‘సరూప’’ఇచ్చాది. అయముయ్యానమాలా బాలావ ఇత్థీ వియ. కథం? సాలకాననసోభినీ బాలా తావ సహాలకేన కేససన్నివేసవిసేసేన వత్తతే సాలకమాననం తేన సోభతే. సాలకాననసోభినీ ఉయ్యానమాలాపి సాలానం రుక్ఖవిసేసానం కాననేన గహనేన సోభతే, ఏవరూపా సా తాదిసీ సన్తానోపమా ఆఖ్యాయతే, కస్మా? సిలేసోపమత్తసభావేపి సరూపేన సదిసేన సద్దేన ‘‘సాలకాననసోభినీ’’త్వేవంవిధేన సద్దసన్తానేన విసేసభూతేన వాచ్చత్తా పకాసియత్తా తస్సాఇతి గమ్యతే. యథేతి నిదస్సనే.

౧౯౧. ‘‘సరూపే’’చ్చాది. సరూపసద్దవాచ్చత్తా తుల్యసుతియా అచ్ఛిన్నసమ్బన్ధవచనమాలాయ వుచ్చమానత్తా సా ఉపమా సన్తానోపమా నామ హోతి, సిలేసత్తే సతిపి కతసమాసేహి పదసన్తానేహి వుచ్చమానత్తా సన్తానోపమా నామ హోతీతి అధిప్పాయో. ‘‘యథే’’తి ఉదాహరతి. అయం ఉయ్యానమాలా ఏసా ఉయ్యానపన్తి సాలకాననసోభినీ అలకసఙ్ఖాతకేససన్నివేససహితేన ముఖేన సోభమానా బాలావ అఙ్గనా ఇవ సాలకాననసోభినీ సాలవనేహి సోభమానా హోతి. ఉపమానోపమేయ్యానం సమానం రూపం యేసన్తి చ, సరూపా చ తే సద్దా చేతి చ, తేహి వాచ్చా ఉపమాతి చ, తస్సా భావోతి చ, సన్తానేన యుత్తా ఉపమాతి చ, ఉయ్యానానం మాలాతి చ, సహ అలకేన వత్తమానన్తి చ, తఞ్చ తం ఆననఞ్చాతి చ, తేన సోభతి సీలేనాతి చ, సాలానం కాననన్తి చ, తేన సోభతి సీలేనాతి చ వాక్యం.

౧౯౨. ఖయీ చన్దో బహురజం, పదుమం తేహి తే ముఖం;

సమానమ్పి సముక్కంసీ-త్య’యం నిన్దోపమా మతా.

౧౯౨. ‘‘ఖయీ’’ఇచ్చాది. చన్దో ఖయీ ఖయో అచ్చయో యస్సేతి, పదుమం బహురజం బహూని రజాని పరాగావయవా యస్మిన్తి, తేహి ఏవంభూతేహి చన్దపదుమేహి కన్తిఆదినా సమానమ్పి సదిసమ్పి సన్తం తవ ముఖం సముక్కంసి పరముక్కంసవన్తం, ఖయసద్దస్స చ రజస్స చ దోసేపి వత్తనతో, సద్దచ్ఛలేన ఖయస్స దోసరూపస్స బహురజత్తస్స చ తత్థాభావతోతి. ఇతి ఏవరూపా అయం నిన్దోపమా మతా నిన్దితేన చన్దాదినా ఖయస్సోపమితత్తా.

౧౯౨. ‘‘ఖయి’’చ్చాది. చన్దో ఖయీ పాటిపదతో పట్ఠాయ దినే దినే ఏకమేకాయ కలాయ సూరియస్స ఆసన్నహేతు ఖీయనసభావయుత్తో హోతి, పదుమం బహురజం బహురేణుసమన్నాగతం హోతి, తేహి చన్దపదుమేహి సమానమ్పి కన్తిసుగన్ధాదీహి సదిసమ్పి తే ముఖం తవాననం సముక్కంసి ఖయరజసద్దేహి దోసస్సాపి వాచ్చత్తా సద్దచ్ఛలేహి గమ్యమానస్స తాదిసస్స దోసస్స ముఖే అవిజ్జమానత్తా అధికుక్కంసగుణవన్తం హోతి, ఇతి ఈదిసీ అయం ఉపమా నిన్దోపమా నిన్దితానం చన్దపదుమానం ముఖస్స ఉపమితాతి నిన్దోపమా నామ హోతి, ముఖవిసేసనేన ఇవసద్దపరియాయేన సమానసద్దేన ముఖగతసధమ్మో జోతితో హోతి, ఉపమాసఙ్ఖతచన్దపదుమగతసధమ్మోపి ద్వీసు తుల్యధమ్మోపి సామత్థియా గమ్యతే, అపిసద్దో చేత్థ వత్తబ్బన్తరసముచ్చయే, సముక్కంసోతి వత్తబ్బన్తరో.

౧౯౩. అసమత్థో ముఖేని’న్దు, జిన తే పటిగజ్జితుం;

జళో కలఙ్కీ’తి అయం, పటిసేధోపమా సియా.

౧౯౩. ‘‘అసమత్థో’’ఇచ్చాది. జిన తే ముఖేన జళో సీతో అకుసలో చ కలఙ్కో మిగలఞ్ఛనలక్ఖణో దోసో అస్స అత్థీతి కలఙ్కీ. సద్దచ్ఛలేన దోసకథనం. తాదిసో ఇన్దు చన్దో పటిగజ్జితుం వివదితుం అసమత్థో, ముఖన్తు విసదం అలఙ్కతఞ్చేతి కథమనేనాయం సదిసోతి నిసేధద్వారేన సధమ్మతావ గమ్మతే, అయం పటిసేధోపమా సియా.

౧౯౩. ‘‘అసమత్థో’’చ్చాది. హే జిన తే తుయ్హం ముఖేన పటిగజ్జితుం వివదితుం జళో సీతలో అవిసదో కలఙ్కీ ససలక్ఖణో వా సదోసో వా ఇన్దు చన్దో అసమత్థో హోతీతి, అయం ఏదిసీ ఉపమా పటిసేధోపమా నామ. కలఙ్కో అస్స అత్థీతి వాక్యం. ఏత్థ విసదేన కలఙ్కరహితేన ముఖేన సీతలో అవిసదో సదోసో చన్దో సమానో భవితుమసమత్థోతి ఏవం పటిసేధద్వయేన ఇన్దముఖసఙ్ఖాతానం ఉపమానోపమేయ్యానం తుల్యధమ్మసమ్బన్ధస్స పకాసితత్తా సతిపి నిన్దోపమాభావే పటిసేధోపమా నామ హోతీతి అధిప్పాయో. ‘‘పటిగజ్జితు’’న్తి ఇదం చన్దస్స విసేసనత్తా చన్దగతసధమ్మం జోతేతి.

౧౯౪. కచ్ఛం చన్దారవిన్దానం, అతిక్కమ్మ ముఖం తవ;

అత్తనావ సమం జాత-మిత్య’సాధారణోపమా.

౧౯౪. ‘‘కచ్ఛ’’మిచ్చాది. చన్దస్స అరవిన్దస్స చ కచ్ఛం పదవిం అతిక్కమ్మ అవత్థరియ తేస’మవకంసతో [అవత్థుయతేసమణంసతో (క.)], తవ ముఖం అత్తనో సరూపేనేవ సమం జాతమితి ఏవరూపా అసాధారణతాభిధానేన సదిసత్తపతీతియా అసాధారణోపమేతి నిగద్యతే.

౧౯౪. ‘‘కచ్ఛ’’మిచ్చాది. హే ముని తవ ముఖం చన్దారవిన్దానం లోకపూజితానం ససిఅమ్బుజానం కచ్ఛం పదవిం అవత్థం వా అతిక్కమ్మ అత్తనో అతుల్యత్తేన అత్తనా ఏవ సమానత్తవత్థునో అభావా సమం జాతం, ఇతి ఈదిసా ఉపమా అసాధారణోపమా అతుల్యధమ్మభావస్స పకాసనతో అసాధారణోపమా నామ హోతి. ఇహ ఉపమాభూతానం చన్దారవిన్దానం ముఖస్స హీనభావపటిపాదనద్వారేన చన్దారవిన్దేహి ముఖం తుల్యన్తి పఞ్ఞాపనతో చన్దారవిన్దా అసాధారణోపమా నామ హోతి. సమసద్దో ముఖగతస్స సాధారణధమ్మం జోతేతి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యం.

౧౯౫. సబ్బమ్భోజప్పభాసారో, రాసిభూతోవ కత్థచి;

తవా’ననం విభాతీతి, హోతా’భూతోపమా అయం.

౧౯౫. ‘‘సబ్బ’’ఇచ్చాది. కత్థచి ఏకట్ఠానే రాసిభూతో సబ్బేసమమ్భోజానం పభాసారోవ తవాననం విభాతీతి ఏవంభూతా అయం అభూతోపమా హోతి.

౧౯౫. ‘‘సబ్బ’’మిచ్చాది. కత్థచి ఠానే రాసిభూతో సబ్బమ్భోజప్పభాసారోవ సకలపదుమానం ఉత్తమకన్తిపుఞ్జో వియ తవాననం విభాతి విసేసేన పభాతి, ఇతి ఈదిసీ ఉపమా అభూతోపమా అవిజ్జమానవత్థునో ఉపమితత్తా అభూతోపమా నామ హోతి. అరాసి రాసిభూతోతి విగ్గహో. ఏత్థ యోజనావిభూతో తాదిసపభాసారాభావతో అవిజ్జమానత్థేన పరికప్పితో.

౧౯౬. పతీయతే’త్థగమ్మా తు, సద్దసామత్థియా క్వచి;

సమాసప్పచ్చయేవాది-సద్దయోగం వినా అపి.

౧౯౬. అత్థగమ్మోపమం దస్సేతి ‘‘పతీయతే’’ఇచ్చాది. అత్థగమ్మా తు’పమా క్వచి కిస్మిఞ్చి ఠానే సమాసాదిసద్దానం యోగం వినా అపి సద్దానం పయోగవిసేసాదిగాళ్హేన అఞ్ఞథానుపపత్తిలక్ఖణేన సామత్థియేన పతీయతే.

౧౯౬. తివిధం సద్దగమ్మోపమం దస్సేత్వా ఇదాని అత్థగమ్మోపమం దస్సేతి ‘‘పతీయతే’’త్యాదినా. అత్థగమ్మా తు అత్థగమ్మోపమా పన క్వచి ఠానే సమాసపచ్చయేవాదిసద్దయోగం వినాపి తేసం సద్దానం సమ్బన్ధం హిత్వాపి సద్దసామత్థియా సమ్బన్ధే పయుత్తావసేససద్దానం అత్థసత్తియా పతీయతే. సద్దానం సామత్థియన్తి విగ్గహో.

౧౯౭. భిఙ్గానే’మాని చక్ఖూని, నా’మ్బుజం ముఖ’మేవి’దం;

సుబ్యత్తసదిసత్తేన, సా సరూపోపమా మతా.

౧౯౭. ఉదాహరతి ‘‘భిఙ్గే’’చ్చాదినా. న భిఙ్గా ఏతే, కిఞ్చరహి చక్ఖూనిమాని, నమ్బుజమేతం, కిన్తు ముఖమేవిదన్తి ఏవరూపా సా సరూపోపమా మతా భిఙ్గాదీనమవిపరీతసరూపస్స దీపనతో. తేనాహ ‘‘సుబ్యత్తే’’త్యాది. సుబ్యత్తేన భిఙ్గచక్ఖూనం అమ్బుజముఖానఞ్చ పరిఫుటేన సదిసత్తేన చఞ్చలత్తకన్త్యాదిలక్ఖణేన తేనేవాభేదసఙ్కాపుబ్బమేవ వివేచితం అఞ్ఞత్ర చక్ఖాదీసు యం భిఙ్గాదిఞ్ఞాణముప్పన్నం, తస్స పచ్చక్ఖానతో ఉపమాజోతకానమివాదీనమభావేపి భిఙ్గలోచనాదీనం సదిసత్తం పతీయతే సామత్థియతో. ఏవముపరిపి యథాయోగం.

౧౯౭. ఇదాని ఉదాహరణమాహరతి ‘‘భిఙ్గాని’’చ్చాదినా. ఇమాని భిఙ్గాని భమరా న భవన్తి, కిఞ్చరహి చక్ఖూని. అమ్బుజం న ఇదం పదుమం న హోతి, కిన్తు ముఖమేవాతి. ఈదిసీ సా ఉపమా సుబ్యత్తసదిసత్తేన సుపాకటేన భిఙ్గలోచనానం అమ్బుజముఖానఞ్చ తుల్యభావేన సరూపోపమా నామ హోతి. ఏత్థ సమాసపచ్చయఇవాదిసద్దపయోగాభావేపి ‘‘భిఙ్గానేమాని చక్ఖూని’’చ్చాదినా చక్ఖుముఖేసు భిఙ్గఅమ్బుజన్తి విపరీతపవత్తబుద్ధిం పటిసేధేత్వా చక్ఖుముఖవిధానతో చఞ్చలత్తకన్తిమత్తాదీసు సుబ్యత్తం తుల్యత్తం వినా చక్ఖుముఖేసు భిఙ్గమ్బుజబుద్ధిం కీదిసముప్పజ్జతీతి అఞ్ఞథానుపపత్తిలక్ఖణసామత్థియా ఉపమానభూతానం భిఙ్గమ్బుజానం ఉపమేయ్యభూతానం చక్ఖుముఖానఞ్చ సదిసత్తం ఞాయతి. సుట్ఠు బ్యత్తం పాకటన్తి చ, తఞ్చ తం సదిసత్తఞ్చాతి చ, సమానం రూపం సభావో యస్సా ఉపమాయాతి చ, సా చ సా ఉపమా చాతి చ వాక్యం.

౧౯౮. మయేవ ముఖసోభా’స్సే-త్యల’మిన్దు వికత్థనా;

యతో’మ్బుజేపిసా’త్థీతి, పరికప్పోపమా అయం.

౧౯౮. ‘‘మయేవి’’చ్చాది. ఇన్దు చన్ద, అస్స మునినో ముఖసోభా వదనజుతి మయేవ, నాఞ్ఞత్రాతి ఏవరూపా వికత్థనా అత్థపసంసనేన అలమితి పటిసేధో. కిమితి? యతో యస్మా కారణా సా ముఖసోభా అమ్బుజేపి న కేవలమిన్దుమ్హి అత్థి, నో నత్థీతి అసతోపి తథా వికత్థనస్స పరికప్పనతో వదనమిన్దునోపమీయతీతి ఏవరూపా అయం పరికప్పోపమా.

౧౯౮. ‘‘మయే’’చ్చాది. హే ఇన్దు అస్స ఇమస్స లోకసామినో ముఖసోభా వదనకన్తి ఏకకే మయి ఏవ, ఈదిసీ వికత్థనా అత్తసిలాఘేన అలం నిప్పయోజనం. కస్మాతి చే? యతో సా ముఖసోభా అమ్బుజేపి అత్థి, తస్మాతి. ఇతి ఈదిసా అయం ఉపమా పరికప్పోపమా నామ హోతి. యతోతి అనియమనిద్దిట్ఠకారణం పన అమ్బుజేపి సా అత్థీతి దస్సియమానం పదుమేపి తస్స అత్థిత్తమేవ. పరికప్పనాయ వుత్తా ఉపమాతి విగ్గహో. ఇధ చన్దస్స అవిజ్జమానవికత్థనస్స విజ్జమానత్తేన పరికప్పనతో సధమ్మజోతకసద్దన్తరే అసతిపి ఉపమానభూతఇన్దునో చ ఉపమేయ్యభూతముఖస్స చ సదిసత్తం ఇమేసం ద్విన్నం సదిసత్తం వినా వత్తునో తాదిసకప్పనా కథం హోతీతి ఇమాయ అత్థసత్తియా గమ్యతే.

౧౯౯. కిం వా’మ్బుజ’న్తోభన్తాలి,

కిం లోలనయనం ముఖం;

మమ దోలాయతే చిత్త-

మిచ్చ’యం సంసయోపమా.

౧౯౯. ‘‘కిం వా’’ఇచ్చాది. అన్తో భన్తా అలీ భమరా యస్మిం, తమీదిసమమ్బుజం కిం వా. లోలాని చపలాని నయనాని యస్మిం, తాదిసం వా. జిన తవేదం ముఖం కిన్తి మమ చిత్తం దోలాయతే దోలేవాచరతి. ఏవం పక్ఖద్వయపరిగ్గహేన సంసయతీతి అత్థో. ఇచ్చయమీదిసీ సంసయవేసేన అమ్బుజముఖానమోపమావగమా సంసయోపమా.

౧౯౯. ‘‘కిం వా’మ్బుజే’’చ్చాది. అన్తోభన్తాలి అబ్భన్తరే భమమానభమరవన్తం అమ్బుజం కిం వా, తుయ్హం లోలనయనం చఞ్చలనేత్తం ముఖం కిం వాతి మమ చిత్తం దోలాయతే ఉభయసమ్భమజననతో దోలా వియ హోతి. ఇతి అయం ఏవరూపా ఉపమా సంసయోపమా ద్విన్నం సదిసత్తస్స సంసయేన పకాసితత్తా సంసయోపమా నామ హోతి. అన్తో భన్తా అలీ యస్మిన్తి చ, లోలాని నయనాని యస్మిన్తి చ, దోలా వియ ఆచరతీతి చ, సంసయేన వుత్తా ఉపమాతి చ విగ్గహో. ఇహాపి సధమ్మపకాసకే సద్దన్తరే అసతిపి యథావుత్తవిసేసనద్వయేన విసిట్ఠానం ద్విన్నం అమ్బుజముఖానం సంసయనిమిత్తే తుల్యత్తే అసతి కథం సంసయో ఉప్పజ్జతీతి ఇమినా సామత్థియేనేవ తుల్యధమ్మసమ్బన్ధో గమ్యతే.

౨౦౦. కిఞ్చి వత్థుం పదస్సేత్వా,

సధమ్మస్సా’భిధానతో;

సామ్యప్పతీతిసబ్భావా,

పతివత్థూపమా యథా.