౩. గుణావబోధపరిచ్ఛేద

అనుసన్ధివణ్ణనా

౧౧౬. సమ్భవన్తి గుణా యస్మా,

దోసానే’వ’మతిక్కమే;

దస్సేస్సం తే తతో దాని,

సద్దే సమ్భూసయన్తి యే.

౧౧౬. ఏవం దోసపరిహారోపదేసం దస్సేత్వా ఇదాని దోసపరిహారా సముపగతగుణం ఉపదస్సితుమధికారం విరచయన్తో ఆహ ‘‘సమ్భవన్తి’’ఇచ్చాది. దోసానం యథావుత్తానం పదదోసాదీనం ఏవం యథావుత్తనయేన అతిక్కమే సతి గుణా ధమ్మా సద్దాలఙ్కారసభావా పసాదాదయో యస్మా కారణా సమ్భవన్తి సిజ్ఝన్తి, తఞ్చ ‘‘పసాదో కిలిట్ఠాదీనం వజ్జనా సమ్భవతీ’’త్యాదినా యథాయోగం విఞ్ఞేయ్యం, తతో తస్మా కారణా యే గుణా సద్దే సమ్భూసయన్తి అలఙ్కరోన్తి, తే సద్దాలఙ్కారసఙ్ఖాతే గుణే ఇదాని దస్సేస్సం ఉపదిసిస్సామి.

౧౧౬. ఏవం దోసపరిహారపవేసోపాయం దస్సేత్వా ఇదాని యథావుత్తదోసానం పరిహారేన ‘‘బన్ధనిస్సితగుణా ఏతే’’తి దస్సేతుం పుబ్బాపరపరిచ్ఛేదానం సమ్బన్ధం ఘటేన్తో ‘‘సమ్భవన్తి’’చ్చాదిగాథమాహ. దోసానం నిద్దిట్ఠపదదోసాదీనం ఏవం అనన్తరపరిచ్ఛేదే నిద్దిట్ఠక్కమేన అతిక్కమే సతి గుణా పసాదాదిసద్దాలఙ్కారసఙ్ఖాతా పసాదాదయో సద్దధమ్మా యస్మా సమ్భవన్తి, తతో యే సద్దధమ్మా సద్దే సమ్భూసయన్తి సజ్జన్తి, తే సద్దధమ్మే దస్సేస్సం పకాసిస్సామీతి. ఏత్థ కిలిట్ఠదోసబ్యాకిణ్ణదోసపరిహారేహి పసాదాలఙ్కారో సిజ్ఝతి, సేసాపి యథాలాభతో ఞాతబ్బా.

సద్దాలఙ్కారఉద్దేసవణ్ణనా

౧౧౭. పసాదో’జో మధురతా,

సమతా సుఖుమాలతా;

సిలేసో’దారతా కన్తి,

అత్థబ్యత్తిసమాధయో.

౧౧౭. ఇదాని తే విభజతి ‘‘పసాదో’’ఇచ్చాదినా పసత్థి పసాదో పకాసత్థతా, ఓజో సమాసవుత్తిబాహుల్లం అత్థపారిణత్యఞ్చ, మధురతా సద్దానం రసవన్తతా, సమతా పజ్జాపేక్ఖాయ చతున్నం పాదానమేకజాతియసమ్బన్ధతా, గజ్జాపేక్ఖాయ తు పదానం, సుఖుమాలతా అఫరుసక్ఖరబాహుల్లం, సిలేసనం సిలేసో బన్ధగారవం, ఉదారతా ఉక్కంసతా కేనచి అత్థేన సనాథతా విసిట్ఠవిసేసనయుత్తతా చ, కన్తి సబ్బలోకమనోహరతా, అత్థబ్యత్తి సిద్ధేన ఞాయేన వా అభిధేయ్యస్స గహణం, సమాధి లోకప్పతీత్యనుసారిఅముఖ్యత్థతా, తేసు ఓజఉదారతా సద్దత్థగుణా, సమాధి అత్థగుణో, అత్థానుగామిత్తా ఏత్థ సద్దానం, అఞ్ఞే తు సద్దగుణావ.

౧౧౭. ఇదాని ‘‘పసాదోజో’’ఇచ్చాదినా తే సద్దాలఙ్కారే కమేన విభజితుం ఉద్దిసతి. పసాదో పసన్నఫళికావలి అత్తని ఆవునితరత్తకమ్బలసుత్తమివ సద్దానం అత్థస్స పసాదనసఙ్ఖాతో పసాదాలఙ్కారో చ, ఓజో సమాసవుత్తిబాహుల్యఅత్థపారిణత్యసఙ్ఖతో సద్దత్థానం గుణో చ, మధురతా సద్దానం రసవన్తభావసఙ్ఖాతకణ్ణమధురతా చ, సమతా పజ్జే పాదస్స సుతితో సదిసతా చ, గజ్జే పదానం తథేవ సదిసతాతి ఏవం పాదానం పదానఞ్చ తుల్యగుణతా చ, సుఖుమాలతా వణ్ణానం అతిఫరుసఅతిసిథిలభావం వినా సమప్పమాణముదుగుణో చ, సిలేసో ఠానకరణాదిసమ్భూతసభాగవణ్ణసుతీహి అచ్ఛిద్దగురుగుణో చ, ఉదారతా ఉక్కట్ఠేన కేనచి అత్థేన బన్ధస్స సజ్జితభావో చ, విసిట్ఠవిసేసనపదేన యుత్తతా చ, కన్తి సబ్బేసం పియగుణతా చ, అత్థబ్యత్తి ఇచ్ఛితత్థస్స సిద్ధేన వా న్యాయేన వా సుపాకటభావో చ, సమాధయో లోకప్పతీతిఅనతిక్కన్తఅఞ్ఞధమ్మారోపనేన అముఖ్యత్థతా చాతి ఇమే సద్దత్థగుణా దస హోన్తి. ‘‘సమాధయో’’తి తస్సేవ బహుత్తం దీపేతి, ఇమేసు దససు ఓజోదారతాతి ద్వే సద్దత్థగుణా, సమాధి అత్థగుణో పరియాయేన తదత్థజోతకసద్దగుణోపి, సేసా సత్త సద్దగుణా ఏవ, ఏతే సబ్బేపి అలఙ్కరోన్తి బన్ధమనేనాతి వాక్యేన అలఙ్కారా నామ.

సద్దాలఙ్కారపయోజనవణ్ణనా

౧౧౮. గుణేహే’తేహి సమ్పన్నో, బన్ధో కవిమనోహరో;

సమ్పాదయతి కత్తూనం, కిత్తిమచ్చన్తనిమ్మలం.

౧౧౮. ‘‘గుణేహి’’చ్చాది. ఏతేహియేవ వుత్తేహి దసహి గుణేహి ధమ్మేహి సద్దాలఙ్కారసబ్భావేహి సమ్పన్నో యుత్తో సమిద్ధో వా కవీనం మనో హరతి సవసే వత్తేతీతి కవిమనోహరో కవిహదయహిలాదకారీ బన్ధో కత్తూనం బన్ధన్తానం కవీనం అచ్చన్తనిమ్మలం అతిసయపరిసుద్ధం అగుణలేసేనాప’నాలిమ్పత్తా కిత్తిం గుణఘోసం సమ్పాదయతి నిప్ఫాదేతి.

౧౧౮. ‘‘గుణే’’చ్చాది. ఏతేహి గుణేహి ఇమేహి సద్దాలఙ్కారసఙ్ఖాతదసవిధసద్దధమ్మేహి సమ్పన్నో సమన్నాగతో సమిద్ధో వా బన్ధో పజ్జాదిబన్ధో కవిమనోహరో అత్తనో నిరవజ్జత్తా కవీనం చిత్తం పీణేన్తో కత్తూనం రచయన్తానం అచ్చన్తనిమ్మలం అప్పకదోసేనాపి అసమ్మిస్సత్తా అతిపరిసుద్ధం కిత్తిం బన్ధనవిసయభూతయసోరాసిం సమ్పాదయతి నిప్ఫాదేతీతి. ఇమినా కారణేన బన్ధస్స యథావుత్తదసవిధగుణపరిగ్గహో సఉస్సాహం కాతబ్బోతి అధిప్పాయో. మనో హరతీతి మనోహరో, కవీనం మనోహరో కవిమనోహరోతి విగ్గహో.

సద్దాలఙ్కారనిద్దేసవణ్ణనా

౧౧౯. అదూరాహితసమ్బన్ధ-సుభగా యా పదావలి;

సుపసిద్ధాభిధేయ్యా’యం, పసాదం జనయే యథా.

౧౧౯. ఇదాని యథోద్దేసానమేసం నిద్దేసం సోదాహరణం కరోన్తో ఆహ ‘‘అదూర’’ఇచ్చాది. అదూరే ఆసన్నే అదూరేన వా అదూరాహితక్రియాకత్తుకమ్మాదిపదవసేన ఆహితో ఠపితో కతో సమ్బన్ధో అన్వయో, తేన సుభగా మనోహరా సుపసిద్ధో సుప్పకాసో సుగమ్మో అభిధేయ్యో అత్థో యస్సా సాతి తథా, న తు భావత్థో తస్స సభావగమ్భీరత్తా. వుత్తఞ్హి –

‘‘కవీన’ధిప్పాయ’మసద్దగోచరం,

పదే ఫురన్తం ముదుకమ్హి కేవలం;

విసన్తి భావావగమా కతస్సమా,

పకాసయన్త్యా’కతియో తు తాదిసా’’తి.

తాదిసా యా పదావలి పదపన్తి అయం పసాదం తన్నామకం గుణం జనయే ఉప్పాదయతి. యథాతి తముదాహరతి.

౧౧౯. ఇదాని ఉద్దేసక్కమేన ఏతేసం సద్దాలఙ్కారాదీనం నిద్దేసం సోదాహరణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అదూరాహితే’’చ్చాది. అదూరే ఆసన్నపదేసే తదుపచారేన ఆసన్నే వా ఆహితో క్రియాయ, లద్ధక్రియాయోగకత్తుకమ్మాదిపదానం వసేన చ కతో, నో చే విన్యాసవసేన ఠపితో వా సమ్బన్ధో ఇచ్ఛితత్థపతీతిక్కమేన అఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖలక్ఖణక్రియాకారకయోగో తేన సుభగా మనోహరా, సుపసిద్ధో పసిద్ధత్థవిసయే సద్దపయోగతో అతిపాకటో అభిధేయ్యో సద్దత్థో యస్సా సా అయం పదావలి పదపన్తి పసాదం పసాదనామకం గుణం జనయే ఉప్పాదయతి. యథాతి లక్ఖియం దస్సేతి. అదూరే ఆహితోతి వా, ఉపచరితత్తా అదూరో చ సో ఆహితో చాతి వా, సో చ సో సమ్బన్ధో చేతి చ, తేన సుభగాతి చ, సు అతిసయేన పసిద్ధోతి చ, సో అభిధేయ్యో అస్సేతి చ వాక్యం. ఏత్థ సుపసిద్ధో నామ సద్దత్థో, అధిప్పాయత్థో పన పకతిగమ్భీరో. వుత్తఞ్హి –

‘‘కవీన’ధిప్పాయ’మసద్దగోచరం,

పదే ఫురన్తం ముదుకమ్హి కేవలం;

విసన్తి భావావగమా కతస్సమా,

పకాసయన్త్యా’కతియో తు తాదిసా’’తి.

తస్సత్థో – అసద్దగోచరం సద్దస్స అవిసయం హుత్వా ముదుకమ్హి పదే కేవలం విసుం ఫురన్తం చాపేన్తం కవీనధిప్పాయం కవీనమజ్ఝాసయం కతస్సమా సద్దత్థవిసయే కతపరిచయా పణ్డితా భావావగమా పదత్థావబోధేన విసన్తి పవిసన్తి, తాదిసా ఆకతియో తు సద్దసద్దత్థానం ఆకారా పకాసయన్తి అధిప్పాయత్థం జోతేన్తీతి.

౧౨౦. అలఙ్కరోన్తా వదనం, మునినో’ధరరంసియో;

సోభన్తే’రుణరంసీ’వ, సమ్పతన్తా’మ్బుజోదరే.

౧౨౦. ‘‘అలఙ్కరోన్తా’’ఇచ్చాది. మునినో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స వదనం సభావమధురపకతిముఖం అలఙ్కరోన్తా సజ్జన్తా సోభయమానా అధరానం రంసియో సుపక్కబిమ్బఫలోపమఓట్ఠయుగళవినిస్సటబహుతరకన్తిచ్ఛితాభా మునినోతి విఞ్ఞాయతి సుతత్తా. అమ్బుజోదరే తా కాలోపనతపుప్ఫకాసరమణీయే పదుమబ్భన్తరే సమ్పతన్తా పవత్తమానా అరుణరంసీవ బాలసూరియరంసియో వియ సోభన్తే విరాజన్తి.

౧౨౦. ‘‘అలఙ్కరోన్తే’’చ్చాది. మునినో వదనం పకతిసున్దరముఖం అలఙ్కరోన్తా సజ్జన్తా అధరరంసియో తస్సేవ మునినో ఓట్ఠద్వయతో నిక్ఖన్తకన్తిసమూహా అమ్బుజోదరే వికసనానురూపకాలాభిముఖే పదుమగబ్భే ఉపడ్ఢవికసితేతి వుత్తం హోతి. సమ్పతన్తా పవత్తమానా అరుణరంసీ ఇవ బాలసూరియరంసీవ సోభన్తే దిబ్బన్తీతి. ఏత్థ అదూరసమ్బన్ధం పసిద్ధత్థఞ్చ నిస్సాయ పసాదగుణో పాకటో. అధరరంసీనం మునిసమ్బన్ధో సుతానుమితసమ్బన్ధేసు సుతసమ్బన్ధస్స బలవత్తా [సుతానుమితేసు సుతసమ్బన్ధో బలవా (పరిభాసేన్దుసేరే ౧౧౨)], కాకక్ఖిగోళకనయేన వా లబ్భతీతి. అధరే రంసీతి చ, అమ్బుజస్స ఉదరన్తి చ వాక్యం.

౧౨౧. ఓజో సమాసబాహుల్య-

మేసో గజ్జస్స జీవితం;

పజ్జేప్య’నాకులో సో’యం,

కన్తో కామీయతే యథా.

౧౨౧. ‘‘ఓజో’’ఇచ్చాది. సమాసస్స ఏకత్థవుత్తియా బాహుల్యం భియ్యోభావో ఇత్యనువదిత్వా పున ఓజో విధీయతే, ఏసో ఓజో సమాసబాహుల్లలక్ఖణో గజ్జస్స వుత్తిరూపస్స జీవితం హదయం సారం తప్పధానత్తా గజ్జస్స, న పజ్జస్స, సోయం ఓజో అనాకులో అగహనో అతోయేవ కన్తో హదయఙ్గమో, పజ్జేపి న కేవలం గజ్జే కామీయతే పయుజ్జతే. యథేత్యుదాహరతి.

౧౨౧. ఇదాని ఓజగుణం దస్సేతి ‘‘ఓజో’’చ్చాదినా. ఓజో నామ సమాసబాహుల్యం భిన్నత్థేసు పవత్తసద్దానం ఏకత్థపవత్తిలక్ఖణస్స సమాసస్స బహులతా, ఏసో ఓజో గజ్జస్స గజ్జబన్ధస్స జీవితం హదయం, జీవితసీసేన హదయసఙ్ఖతం చిత్తం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. సో అయం ఓజో అనాకులో నిబ్యాకులో కన్తో తతోయేవ విఞ్ఞూనం పియభూతో పజ్జేపి పజ్జబన్ధేపి కామీయతే కవీహి పయుజ్జతేతి. బహులస్స భావో బాహుల్యం, సమాసస్స బాహుల్యన్తి విగ్గహో. గజ్జబన్ధాధికారస్సాభావా పజ్జవిసయస్స ఓజగుణస్స లక్ఖియం దస్సేతి ‘‘యథే’’చ్చాదినా.

౧౨౨. మునిన్దమన్దసఞ్జాత-హాసచన్దనలిమ్పితా;

పల్లవా ధవలా తస్సే-వేకోనా’ధరపల్లవో.

౧౨౨. ‘‘మునిన్ద’’ఇచ్చాది. మునిన్దస్స మన్దం ఈసకం సఞ్జాతో పవత్తో తంసభావత్తా భగవతో హాసస్స [యసస్స (క.)] హాసో హసితం సోవ చన్దనమివ చన్దనం ధవలత్తరూపత్తా, తేన లిమ్పితా ఉపదేహితా పల్లవా సబ్బాని కిలసయాని ‘‘ఇదమేవే’’తి నియమాభావతో, ధవలా పకతివణ్ణపరిచ్చాగేన సుక్కా అహేసుం గాహాపితత్తా సగుణస్స తాదిసవిసిట్ఠస్స పటిలాభతో, ఏవం సన్తేపి తస్స మునిన్దస్సేవ ఏకో అఞ్ఞస్స తాదిసస్సాభావా అధరపల్లవో న ధవలో ధవలో నాహోసి. అచ్చాసన్నదేసియోపి బహుమన్తబ్బో’య’మస్సానుభావోతి.

‘‘పేమావబన్ధహదయే సదయే జినస్మిం,

తస్మిం ను కిం కుమతయో భవథ’ప్పసన్నా;

కిం తేన వో న విహితం హిత’ముగ్గదుగ్గ-

సంసారసాగరసముత్తరణావసానం’’.

ఇచ్చపరముదాహరణం. ఏవమేతాదిసో అనాకులో కన్తో ఓజో జానితబ్బోతి. నను చ య-తసద్దానం నిచ్చో సమ్బన్ధో, తస్మా కథం ‘‘తస్సేవేకో నాధరపల్లవో’’తి ఏత్థ యసద్దాభావోతి? సచ్చం, కిన్తు పక్కన్తవిసయో, తథా పసిద్ధవిసయో, అనుభూతవిసయో చ తసద్దో యసద్దం నాపేక్ఖతే. యథా –

‘‘సవాసనే కిలేసే సో, ఏకో సబ్బే నిఘాతియ;

అహు సుసుద్ధసన్తానో, పూజానఞ్చ సదారహో’’.

ఇచ్చాది. ఏత్థ బుద్ధో ‘‘బుద్ధానుస్సతిమాదితో’’తి పక్కన్తో.

పసిద్ధవిసయో యథా –

‘‘అగ్గిం పక్ఖన్ద’ అథ వా, ‘పబ్బతగ్గా పతే’తి వా;

యది వక్ఖతి కత్తబ్బం, ఞాతకారీహి సో జినో’’.

ఇచ్చాది.

అనుభూతవిసయో యథా –

‘‘అతీతం నానుసోచామి, నప్పజప్పామ’నాగతం;

పచ్చుప్పన్నేన యాపేమి, తేన వణ్ణో పసీదతి’’.

ఇచ్చాది.

యసద్దో తుత్తరవాక్యట్ఠో పుబ్బవాక్యే తసద్దమేవ గమయతి. యథా –

‘‘బోధిం నమామి నతిభాజనమచ్చుళారం,

పుఞ్ఞాకరం భువనమణ్డలసోత్థిభూతం;

యో చక్ఖుసోతసతిగోచరతం సమేతో,

దోసారిదప్పమథనే’కరసో బుధానం’’.

ఇచ్చాది.

పుబ్బవాక్యోపాత్తో తు యసద్దో ఉత్తరవాక్యేతసద్దోపాదానం వినా సాకఙ్ఖే వాక్యస్స ఊనత్తం జనేతి. ఏత్థ పక్కన్తవిసయో తసద్దో.

౧౨౨. మునిన్దస్స మన్దం ఈసకం సఞ్జాతో పవత్తో హాసోయేవ సితం చన్దనచుణ్ణమివ తేన లిమ్పితా ఆలేపితా పల్లవా రుక్ఖలతాదీనం పకతిరత్తాని కిసలయాని ధవలా సగుణపరిచ్చాగేన సేతా అహేసుం, తథాపి తస్సేవ తథాగతస్స ఏకో అతులో అసహాయో వా అధరపల్లవో దన్తావరణసఙ్ఖాతపల్లవో న రంసిసంసట్ఠోపి సమీపట్ఠోపి ధవలో సేతో నాహోసి. ఏవమేత్థ అగహనసమాసబాహుల్యం దీపితం హోతి.

‘‘పేమావబన్ధహదయే సదయే జినస్మిం,

తస్మిం ను కిం కుమతయో భవథ’ప్పసన్నా;

కిం తేన వో న విహితం హిత’ముగ్గదుగ్గ-

సంసారసాగరసముత్తరణావసాన’’న్తి.

అపరముదాహరణం. తస్సత్థో – కుమతయో హే అఞ్ఞాణా! పేమావబన్ధహదయే సబ్బేసు తుమ్హేసు నిచ్చం పవత్తితదళ్హపేమానుబన్ధచిత్తే సదయే తతోయేవ దయాసహితే తస్మిం జినస్మిం విసయభూతే కిం ను కస్మా అప్పసన్నా భవథ, తథా హి వో తుమ్హాకం తేన జినేన ఉగ్గో దారుణో చ, దుగ్గో గన్తుమసక్కుణేయ్యో చ, సోయేవ సంసారసాగరో తస్స సముత్తరణం పరియన్తప్పత్తియేవ అవసానం యస్స తం న విహితం అకతం హితం వుద్ధి నామ కిం హోతి, న హోతేవ. ఏత్థాపి సమాసస్స పాకటత్తా ఓజో గుణో కన్తో హోతీతి.

నను య-తసద్దానం నిచ్చసమ్బన్ధోతి కథం ‘‘తస్సేవేకో’’తి చ ‘‘తస్మిం ను కిం కుమతయో’’తి చ ఇచ్చాదీసు హేట్ఠా వుత్తయసద్దో నత్థీతి? సచ్చం, తథాపి పక్కన్తత్థవిసయో, పసిద్ధత్థవిసయో, అనుభూతత్థవిసయో వా తసద్దో యసద్దం నాపేక్ఖతి. తథా హి –

‘‘సవాసనే కిలేసే సో, ఏకో సబ్బే నిఘాతియ;

అహు సుసుద్ధసన్తానో, పూజానఞ్చ సదారహో’’తి.

ఏవమాదీసు ‘‘సో’’తి నిద్దిట్ఠతసద్దో ‘‘బుద్ధానుస్సతిమాదితో’’తి ఏత్థ అతీతేన బుద్ధసద్దేన వచనీయవిసయో హోతి.

‘‘అగ్గిం పక్ఖన్ద’ అథవా, ‘పబ్బతగ్గా పతే’తి వా;

యది వక్ఖతి కత్తబ్బం, ఞాతకారీహి సో జినో’’తి.

ఏవమాదీసు తసద్దో ఞాతకారీహి కత్తబ్బత్తా పసిద్ధబుద్ధపదత్థవిసయో.

‘‘అతీతం నానుసోచామి, నప్పజప్పామ’నాగతం;

పచ్చుప్పన్నేన యాపేమి, తేన వణ్ణో పసీదతీ’’తి.

ఏవమాదీసు తసద్దో అననుసోచననప్పజప్పనయాపనసఙ్ఖాతవిజాననవసేన అనుభూతత్థవిసయో, తస్మా తీసుపి ఠానేసు తసద్దో యసద్దం నాపేక్ఖతే. ఏత్థ పన పక్కన్తవిసయో తసద్దో అధిప్పేతో. అపిచ ఉత్తరవాక్యే ఠితో యసద్దో పుబ్బవాక్యే తసద్దే అసతిపి తమేవ దీపేతి. తథా హి –

బోధిం నమామి నతిభాజనమచ్చుళారం,

పుఞ్ఞాకరం భువనమణ్డలసోత్థిభూతం;

యో చక్ఖుసోతసతిగోచరతం సమేతో,

దోసారిదప్పమథనే’కరసో బుధానన్తి.

యో బుధానం చక్ఖుసోతసతీనం గోచరతం విసయభావం సమేతో పత్తో, తేసంయేవ దోసారీనం కిలేసపచ్చత్థికానం దప్పమథనే దప్పమద్దనే ఏకరసో పధానకిచ్చో సమిద్ధివన్తో వా హోతి, తం బోధిం నమామీతి సమ్బన్ధో. పుబ్బవాక్యే పయోజితో యసద్దో ఉత్తరవాక్యే తసద్దోపాదానే అసతి సంసయముప్పాదయమానో వాక్యస్స ఊనత్తం కరోతి. ఉదాహరణం పన పాకటం.

౧౨౩. పదాభిధేయ్యవిసయం,

సమాసబ్యాససమ్భవం;

యం పారిణత్యం హోతి’హ,

సోపి ఓజోవ తం యథా.

౧౨౩. ‘‘పది’’చ్చాది. పదస్స అభిధేయ్యో అత్థో సో విసయో యస్స. యత్థ పచురసద్దాభిధేయ్యో అత్థో సంఖిత్తపదేహి వుచ్చతే, సో సమాసో. యత్థప్పకేహి పదేహి అభిధేయ్యత్థో పచురపదేహి వుచ్చతే, సో బ్యాసో. తతో సమాసబ్యాసతో సమ్భవో యస్స. తం తథావిధం యం పారిణత్యం పరిణతభావో హోతీతి అనువదిత్వా సోపి ఇహ ససత్థే ఓజోవాతి విధీయతే. తం యథేత్యుభయమ్పి ఉదాహరతి.

౧౨౩. ‘‘పదే’’చ్చాది. పదానం బహూనం అప్పకానం వా పదానం అభిధేయ్యవిసయం విత్థారసంఖిత్తత్థవిసయవన్తం సమాసబ్యాససమ్భవం యథాక్కమం సఙ్ఖేపవిత్థారద్వయేన నిప్ఫన్నం నిప్ఫత్తివన్తం వా యం పారిణత్యం కత్తూనం గన్థవిసయే పరిణతిప్పకాసకో యో సద్దధమ్మో అత్థధమ్మో హోతి, సద్దగుణో అత్థగుణోతి వుత్తం హోతి, సోపి ఇహ సుబోధాలఙ్కారే ఓజో నామ సద్దగుణో అత్థగుణో. తం యథాతి ద్వీసు లక్ఖియం దస్సేతి, పదానం అభిధేయ్యో విసయో యస్స పారిణత్యస్సేతి చ, సమాసో చ బ్యాసో చాతి చ, తతో సమ్భవన్తి చ, తతో సమ్భవో అస్సాతి చ, పరిణతస్స కత్తునో గన్థస్స ఏవ వా భావోతి చ విగ్గహో. కత్తు పారిణత్యపక్ఖే తప్పకాసకగన్థస్స తదత్థేన పారిణత్యం సిద్ధం.

౧౨౪. జోతయిత్వాన సద్ధమ్మం,

సన్తారేత్వా సదేవకే;

జలిత్వా అగ్గిఖన్ధో’వ,

నిబ్బుతో సో ససావకో.

౧౨౪. ‘‘జోతయిత్వానే’’చ్చాది. ఇమినా హేట్ఠా పచురపదాభిహితో బుద్ధవంసో సఙ్ఖేపరూపేన వుత్తో.

౧౨౪. ‘‘జోతయి’’చ్చాది. సో తథాగతో సద్ధమ్మం సపరియత్తికం నవలోకుత్తరసద్ధమ్మం జోతయిత్వాన ఞాణాలోకేన ఓభాసేత్వా సదేవకే సత్తే సన్తారేత్వా సంసారసాగరపరియన్తముపనేత్వా అగ్గిఖన్ధోవ మహాతేజేన అగ్గిక్ఖన్ధో వియ జలిత్వా అనఞ్ఞసాధారణరూపకాయసమ్పత్తియా పజ్జలిత్వా అన్తే ససావకో సావకేహి సహ నిబ్బుతో ఖన్ధపరినిబ్బానేన పరినిబ్బుతోతి. ఇమినా సకలబుద్ధవంసే బహూహి పదేహి వుత్తత్థో సఙ్ఖేపక్కమేన వుత్తో. సతం ధమ్మో, సన్తో సంవిజ్జమానో వా ధమ్మోతి చ, సహ దేవేహి వత్తమానాతి చ, సహ సావకేహి వత్తమానోతి చ విగ్గహో.

౧౨౫. మత్థకట్ఠీ మతస్సాపి, రజోభావం వజన్తు మే;

యతో పుఞ్ఞేన తే సేన్తి [సేన్తు (క.)], జేనపాదమ్బుజద్వయే.

౧౨౫. ‘‘మత్థకట్ఠీ’’ఇచ్చాది. మతస్సాపి మరణమాపన్నస్సాపి మే మత్థకే ముద్ధని అట్ఠీ రజోభావం ధూలిత్తం వజన్తు పాపుణన్తు. కస్మాతి చే? యతో యస్మా కారణా పుఞ్ఞేన కుసలేన కమ్మేన హేతునా తే రజా జినస్స ఇమే జేనా, పాదా, తేయేవ అమ్బుజానివ అమ్బుజాని, తేసం ద్వయే సేన్తి పవత్తన్తి, తథా హోతు వా మా వా, పణతిగేధేనేవ వదతి. ఏత్థ ‘‘కథమహం భగవతో పాదే నిచ్చం సిరసా పణమామీ’’త్యధిప్పాయో విత్థారేన వుత్తో.

౧౨౫. ‘‘మత్థకి’’చ్చాది, మతస్సాపి మే మయ్హం మత్థకట్ఠీ ముద్ధని అట్ఠీని రజోభావం అతిసుఖుమరజత్తం వజన్తు పాపుణన్తు. కస్మా ఆసీసనం కరోతీతి చే? యతో యస్మా కారణా పుఞ్ఞేన మయ్హం తథావిధేన కుసలకమ్మేన హేతునా తే రజా జేనపాదమ్బుజద్వయే జినపటిబద్ధచరణపదుమయుగళే సేన్తి పవత్తన్తి, బుద్ధస్స సిరిపాదే కిఞ్చిపి రజోజల్లం న ఉపలిమ్పతేవ, తథాపి వన్దనాభిలాసేన ఏవం వుత్తం. ఏత్థ ‘‘కథమహం భగవతో సిరిపాదే ముద్ధనా నిచ్చం పణమామీ’’త్యభిలాసో విత్థారేన వుత్తో. మత్థకే అట్ఠీతి చ, రజసో భావోతి చ, జినస్స ఇమేతి చ, జేనా చ తే పాదా చేతి చ, తేయేవ అమ్బుజానీతి చ, తేసం ద్వయన్తి చ విగ్గహో.

౧౨౬. ఇచ్చత్ర నిచ్చంపణతి-గేధో సాధు పదిస్సతి;

జాయతే’యం గుణో తిక్ఖ-పఞ్ఞాన’మభియోగతో.

౧౨౬. బ్యాసత్తమేవస్స వివరతి ‘‘ఇచ్చత్రి’’చ్చాదినా. ఇచ్చేవం అత్ర గాథాయం పణతియం పణామే గేధో అధికచ్ఛన్దో సాధు సున్దరం పదిస్సతి విఞ్ఞాయతే, అయం యథావుత్తో ఓజో గుణో పరిణతభావసఙ్ఖాతో తిక్ఖపఞ్ఞానం సాతిసయమతీనం ఏవం సన్తేపి అభియోగతో పునప్పునప్పవత్తితపరిచయబలేన జాయతే ఉప్పజ్జతి.

౧౨౬. ఇదాని సంఖిత్తస్సత్థస్స విత్థారేన పకాసితభావం ‘‘ఇచ్చత్ర’’ఇచ్చాదినా నిద్దిసతి. ఇతి ఇమినా అనన్తరగాథాయం వుత్తక్కమేన అత్ర ఇమిస్సం గాథాయం నిచ్చంపణతిగేధో నిరన్తరపణామే అధికకత్తుకామతాకుసలచ్ఛన్దో సాధు విభూతో విభూతం వా పదిస్సతి పఞ్ఞాయతి, అయం గుణో యథావుత్తో అయం పరిణతభావసఙ్ఖాతో ఓజో నామ సద్దత్థగుణో తిక్ఖపఞ్ఞానం సుఖుమబుద్ధిమన్తానం అభియోగతో గన్థవిసయభూతేన నిరన్తరాభ్యాసేనేవ జాయతే సిజ్ఝతి, వత్తు పారిణత్యేనేవ భవనతో యేసం కేసఞ్చి యేన కేనచి పకారేన న సిజ్ఝతీతి. నిచ్చం పవత్తా పణతీతి చ, తస్సం గేధోతి చ, తిక్ఖా పఞ్ఞా యేసన్తి చ, అభి పునప్పునం యోగో యుఞ్జనన్తి చ విగ్గహో.

౧౨౭. మధురత్తం పదాసత్తి-రనుప్పాసవసా ద్విధా;

సియా సమసుతి పుబ్బా, వణ్ణావుత్తి పరో యథా.

౧౨౭. మాధురియమవధారయమాహ ‘‘మధురత్త’’మిచ్చాది. సవనీయత్తేన మనోహరత్తం మధురత్తం. తం పదాని వాక్యాలఙ్కారాని సమానాని ఉత్తరుత్తరేహి, తేసం ఆసత్తి ఠానాదినాయథాకథఞ్చి సమసుతీనం ఆసన్నతా పదాసత్తి, పఠమప్పయుత్తస్సక్ఖరస్స పచ్ఛా పాసో పక్ఖేపో అనుప్పాసో, పదాసత్తి చ అనుప్పాసో చ, తేసం వసేన ద్విధా హోతి. ‘‘కీదిసా తే’’తి ఆహ ‘‘సియా’’తిఆది. పుబ్బా పఠమాభిహితా పదాసత్తి సమా యేన కేనచి ఠానమత్తాసంయోగాదినా పదన్తరేన సుతి వణ్ణో యస్సా సా సియా భవేయ్య, పరో పచ్ఛిమో అనుప్పాసో తు వణ్ణస్స సరబ్యఞ్జనలక్ఖణస్స ఆవుత్తి పునప్పునుచ్చారణం సియాతి. ఏవం కత్థచి బన్ధే సమానపదాసత్తి కత్థచి అనుప్పాసో కత్థచి తదుభయం, ద్వయేన రహితో విరసో బన్ధో నస్సాదీయతే కవీహి, తాదిసం మధురత్తం దువిధం పటిపజ్జితబ్బం, సిలేససమతాన్వితన్తుచ్చన్తమేవ రమణీయం సియాతి లక్ఖణం దస్సేత్వా ‘‘యథే’’తి లక్ఖియముభయత్థోదాహరతి ‘‘యదే’’చ్చాదినా, ‘‘మునిన్ది’’చ్చాదినా చ.

౧౨౭. ఇదాని మధురగుణం దస్సేతి ‘‘మధురి’’చ్చాదినా. మధురత్తం సవనీయభావతో మనోహరత్తం మధురగుణం, పదానం వాక్యావయవసఙ్ఖాతానం స్యాద్యన్తాదీనం ఉపరూపరిపదేహి సమానానం ఆసత్తి ఠానకరణాదినా యేన కేనచి పకారేన అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆసన్నతా, అనుప్పాసో పుబ్బుచ్చారితవణ్ణానం పున పక్ఖిపనఞ్చాతి ద్విన్నం వసా విభాగేన ద్విధా హోతి. తత్థ పుబ్బా పదాసత్తి సమసుతి సియా, పుబ్బాపరవణ్ణానం ఠానమత్తాకరణాదీహి ఆసన్నసుతిసఙ్ఖతవణ్ణవుత్తి హోతి, పరో అనుప్పాసో పన వణ్ణావుత్తి సరబ్యఞ్జనసభావానం పుబ్బుచ్చారితవణ్ణానం పునప్పునుచ్చారణం సియాతి. యథాతి ద్వీసు ఉదాహరణమాదిసతి. ఏవం కత్థచి బన్ధే పదాసత్తి కత్థచి అనుప్పాసో కత్థచి తదుభయం, ద్వీహి వినిముత్తో పన బన్ధో విఞ్ఞూహి అస్సాదనీయో న హోతి. ఉపరి వక్ఖమానాహి సిలేససమతాహి యుత్తం మధురత్తం పన విసేసతో అస్సాదనీయం హోతీతి. మధురస్స బన్ధస్స భావోతి చ, పదానం ఆసత్తీతి చ, అను పచ్ఛా పాసో పక్ఖేపోతి చ, పదాసత్తి చ అనుప్పాసో చాతి చ, తేసం వసో భేదోతి చ, సమా సుతి వణ్ణో యస్సాతి చ, వణ్ణస్స ఆవుత్తీతి చ విగ్గహో.

౧౨౮. యదా ఏసో’భిసమ్బోధిం,

సమ్పత్తో మునిపుఙ్గవో;

తదా పభుతి ధమ్మస్స,

లోకే జాతో మహుస్సవో.

౧౨౮. ఏసో మునిపుఙ్గవో యదా యతో పభుతి అభిసమ్బోధిం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం సమ్పత్తో సమధిగతో, తదా పభుతి తతో ఆరబ్భ ధమ్మస్స చతుసతిపట్ఠానాదిభేదస్స సత్తతింసబోధిపక్ఖియసఙ్ఖాతస్స మహుస్సవో మహన్తో అబ్భుదయో నిప్పటిపక్ఖా పవత్తి లోకే తివిధే జాతో అహోసీతి. ఇహ క్వచి దీఘతాకతం సదిసత్తం, క్వచి ఠానకతం, క్వచి సంయోగకతం, క్వచి అఞ్ఞథా, తేనాహ ‘‘సియా సమసుతి పుబ్బా’’తి.

౧౨౮. ‘‘యది’’చ్చాది. ఏసో మునిపుఙ్గవో యదా అభిసమ్బోధిం సబ్బఞ్ఞుతం సమ్పత్తో ససన్తానే ఉప్పాదనవసేన సమ్పాపుణి, తదా పభుతి తతో పట్ఠాయ ధమ్మస్స కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానాదిపభేదస్స సత్తతింసబోధిపక్ఖియధమ్మస్స మహుస్సవో మహాభివుద్ధి లోకే కామాదిలోకత్తయే జాతోతి. ఇహ ‘‘యదా ఏసో’’తి దీఘకాలవసేన ఆసన్నతా, ‘‘య ఏ’’తి ఠానవసేన ఆసన్నతా, ‘‘అభిసమ్బోధిం సమ్పత్తో’’తి సంయోగవసేన ఆసన్నతా, ‘‘భి ధి’’న్తి ధనితతో ఆసన్నతాతి ఇచ్చాదినా పదాసత్తి దట్ఠబ్బా. అభిసమ్బుజ్ఝతి ఏతాయాతి చ, పుమా చ సో గోచేతి చ, మునీనం పుఙ్గవోతి చ, మహన్తో చ సో ఉస్సవో చాతి చ విగ్గహో.

౧౨౯. మునిన్దమన్దహాసా తే, కున్దసన్దోహవిబ్భమా;

దిసన్త’మనుధావన్తి, హసన్తా చన్దకన్తియో.

౧౨౯. కున్దానం కుసుమానం సన్దోహో సమూహో, తస్స విబ్భమో యేసం తే, మునిన్దస్స మన్దహాసా మనుఞ్ఞా హసితాని చన్దస్స కన్తియో సోభాయో హసన్తా విడమ్బయన్తా దిసన్తమనుధావన్తి అనువిచరన్తి. ఇచ్చత్ర నకారసహితస్స దకారస్స, తకారస్స చానువత్తనం.

‘‘ఇన్దనీలదలద్వన్ద-సున్దరం సిరిమన్దిరం;

మునిన్దనయనద్వన్దం, విన్దతి’న్దీవరజ్జుతిం’’.

ఇచ్చపరముదాహరణం.

౧౨౯. ‘‘మునిన్ది’’చ్చాది. కున్దసన్దోహవిబ్భమా సుపుప్ఫితకున్దకుసుమరాసిసదిసలీలావన్తా తే మునిన్దమన్దహాసా బుద్ధస్స మనుఞ్ఞా హసితా చన్దకన్తియో నిమ్మలచన్దకిరణే హసన్తా నిన్దన్తా దిసన్తం తం తం దిసం, దిసాపరియన్తం వా అనుధావన్తి విధావన్తీతి. ఏత్థ నకారసహితదకారస్స, నకారసహితతకారస్స చ ఆవుత్తి దట్ఠబ్బా. మన్దా చ తే హాసా చేతి చ, మునిన్దస్స మన్దహాసాతి చ, కున్దానం సన్దోహోతి చ, తస్స విబ్భమో యేసన్తి చ, దిసాయేవ దిసన్తం, దిసానం వా అన్తన్తి చ విగ్గహో.

‘‘ఇన్దనీలదలద్వన్ద-సున్దరం సిరిమన్దిరం;

మునిన్దనయనద్వన్దం, విన్దతి’న్దీవరజ్జుతి’’న్తి.

ఇదమ్పి నకారసహితదకారవణ్ణావుత్తియా అపరముదాహరణం.

తత్థ ఇన్దనీలదలద్వన్దసున్దరం ఇన్దనీలమణిసకలికాయుగళమివ మనోహరం సిరిమన్దిరం తతోయేవ సోభాయ నివాసట్ఠానభూతం మునిన్దనయనద్వన్దం ఇన్దీవరజ్జుతిం నీలుప్పలకన్తిం విన్దతి అనుభోతి, ఇన్దీవరజ్జుతిసమానాతి అధిప్పాయో.

౧౩౦. సబ్బకోమలవణ్ణేహి, నా’నుప్పాసో పసంసియో;

యథా’యం మాలతీమాలా, లినలోలాలిమాలినీ.

౧౩౦. యేహి కేహిచి ఆవుత్తితో అనుప్పాసోతి చే? నేత్యాహ ‘‘సబ్బ’’ఇచ్చాది. సబ్బేహి కోమలేహి సుకుమారేహి వణ్ణేహి అక్ఖరేహి అనుప్పాసో న పసంసియో సిలాఘనీయో న హోతి సిలేసవిరోధిత్తా. ‘‘యథే’’తి తం ఉదాహరతి. అయం మాలతీమాలా జాతికుసుమదామం లినానం బ్యాధితానం లోలానం కుసుమరసారబ్భ లోలుపానం అలీనం భమరానం మాలా పన్తి సా అస్సా అత్థీతి లినలోలాలిమాలినీ.

౧౩౦. వుత్తానుప్పాసోపి సబ్బకోమలవణ్ణేహి విరచితో న పసంసియోతి దస్సేతుం ‘‘సబ్బకోమలవణ్ణేహీ’’తిఆదిమాహ. సబ్బకోమలవణ్ణేహి సబ్బేహి సుకుమారక్ఖరేహి కతో అనుప్పాసో వణ్ణావుత్తిలక్ఖణో న పసంసియో సిలేసాలఙ్కారవిరుద్ధత్తా పసత్థో న హోతి. ‘‘యథా’’తి తముదాహరతి. అయం మాలతీమాలా ఏసా జాతిసుమనమాలికా లినానం బ్యావటానం పతన్తానం లోలానం గన్ధలుద్ధానం అలీనం భమరానం మాలినీ పన్తియుత్తాతి. ఏత్థ లకారస్సేవ పునప్పునప్పయోగేన కోమలవణ్ణావుత్తి. మాలతీనం మాలాతి చ, లోలా చ తే అలయో చాతి చ, లినా చ తే లోలాలయో చాతి చ, తేసం మాలాతి చ, సా అస్స అత్థీతి చ విగ్గహో.

౧౩౧. ముదూహి వా కేవలేహి,

కేవలేహి ఫుటేహి వా;

మిస్సేహి వా తిధా హోతి,

వణ్ణేహి సమతా యథా.

౧౩౧. సమతం సమ్భావేతి ‘‘ముదూహి’’చ్చాదినా. కేవలేహి కేవలఫుటాదిభావాపవత్తేహి సకలేహి ముదూహి చతూసుపి పాదేసు సజాతియేహి అసిథిలకోమలేహి వా కకారాదీహి వా సిథిలకోమలస్స సిలేసపటిపక్ఖత్తా కేవలేహి ఫుటేహి వా అధిమత్తసుతీహి భకారాదీహి [రాగాదీహి (క.)] వా అకిచ్ఛవచనీయే కిచ్ఛవచనీయస్స సుఖుమాలవిపరియయత్తా మిస్సేహి వా మజ్ఝిమసుతీహి ముదుభూతసంసట్ఠేహి వా వణ్ణేహి అక్ఖరేహి కరణభూతేహి సమతా తిధా హోతి గజ్జే పజ్జే వా. ‘‘యథే’’తి తివిధముదాహరతి.

౧౩౧. ఇదాని సమతం విభావేతుం ‘‘ముదూహి’’చ్చాదిమాహ. కేవలేహి ఫుటమిస్సేహి అఞ్ఞత్తా సకలేహి ముదూహి సిథిలకోమలేహి వణ్ణేహి కకారాదీహి వా కేవలేహి ఫుటేహి కేవలకోమలవణ్ణరహితత్తా సకలేహి అకిచ్ఛుచ్చారణీయేహి అధిమత్తసుతీహి భకారాదీహి వణ్ణేహి వా మిస్సేహి యథావుత్తముదుఫుటసమ్మిస్సేహి వణ్ణేహి వా కరణభూతేహి సమతా గజ్జే వా పజ్జే వా తిధా హోతీతి. యది సిథిలకోమలవణ్ణేహి విచరితం సిలేసాలఙ్కారస్స, కిచ్ఛుచ్చారణీయేహి ఫుటవణ్ణేహి కతం సుఖుమాలాలఙ్కారస్స చ విరుజ్ఝతీతి. ‘‘యథా’’తి తివిధముదాహరతి.

కేవలముదుసమతా

౧౩౨. కోకిలాలాపసంవాదీ,

మునిన్దాలాపవిబ్భమో;

హదయఙ్గమతం యాతి,

సతం దేతి చ నిబ్బుతిం.

౧౩౨. ‘‘కోకిలే’’చ్చాది. కోకిలానం కరవీకసకుణానం ఆలాపో కూజితం, తం సంవదతి పకాసతి సీలేనాతి కోకిలాలాపసంవాదీ, తంసదిసోతి అత్థో, మునిన్దస్స ఆలాపో విసట్ఠాదిఅట్ఠఙ్గికో సరో తస్స విబ్భమో విలాసో సతం సప్పురిసానం హదయఙ్గమతం మనోనుసారితం మధురభావం యాతి, నిబ్బుతిం నిబ్బానఞ్చ తేసం దేతి.

౧౩౨. ‘‘కోకిలి’’చ్చాది. కోకిలానం కరవీకసకుణానం ఆలాపం నాదలీలం సంవాదీ పకాసనసీలో, తంసదిసోతి అధిప్పాయో, మునిన్దస్స సబ్బఞ్ఞునో ఆలాపస్స విసట్ఠాదిఅట్ఠఙ్గికనాదస్స విబ్భమో విలాసో సతం సప్పురిసానం హదయఙ్గమతం చిత్తారాధితభావం యాతి చ, నిబ్బుతిం సుతసమ్బన్ధేన తేసంయేవ సాధూనం నిబ్బానం దేతి చ దేన్తోపి హోతీతి. ఏత్థ కోకిలాలాపసద్దేన నిస్సితే నిస్సయవోహారేన లీలా గహితా.