౨. దోసపరిహారావబోధపరిచ్ఛేదవణ్ణనా

౬౮. కదాచి కవికోసల్లా, విరోధో సకలోప్య’యం;

దోససఙ్ఖ్యమతిక్కమ్మ, గుణవీథిం విగాహతే.

౬౯. తేన వుత్తవిరోధాన-మవిరోధో యథా సియా;

తథా దోసపరిహారా-వబోధో దాని నీయతే.

౬౮-౬౯. ఇచ్చేవం దోసవిభాగం పరిచ్ఛిజ్జ ఇదాని యథావుత్తదోసపరిహారక్కమముపదిసితుమాహ ‘‘కదాచీ’’త్యాది. సకలోపి అయం విరోధో విరుద్ధత్థన్తరాదికతో న కోచి ఏకో ఏవ దోసేసు, దోసానం వా సఙ్ఖ్యం గణనం దోసభావం అతిక్కమ్మ పరిచ్ఛిజ్జ గుణానం వీథిం పదవిం గుణసభావతం విగాహతే అబ్భుపగచ్ఛతి కదాచి, న సబ్బదా. కవినో పయుజ్జకస్స కోసల్లా తాదిసవిసయపరిగ్గహలక్ఖణనేపుఞ్ఞకారణా, న తు యథా తథా చేతి. ‘‘తేనే’’చ్చాది. యేనేవం, తేన కారణేన వుత్తానం విరుద్ధత్థన్తరాదీనం విరోధానం యథా యేన పకారేన అవిరోధో నిద్దోసతా సియా భవేయ్య, తథా తేన పకారేన దోసానం పరిహారో దూరీకరణం అవబుజ్ఝతి ఞాయతి ఏతేనాతి అవబోధో, తస్స అవబోధో, తన్నామికో పరిచ్ఛేదో ఇదాని నీయతే ఆనీయతే వుచ్చతేతి అత్థో.

౬౮-౬౯. ఏవం దోసవిభాగం పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఇదాని యథావుత్తదోసానం పరిహారత్థమారభన్తో ‘‘కదాచీ’’త్యాదిమాహ. సకలోపి అయం విరోధో పదదోసాదికో దోససఙ్ఖ్యం దోసానం, దోసేసు వా గణనం దోసభావం అతిక్కమ్మ కదాచి కవికోసల్లా కవినో బ్యాకరణాభిధానఛన్దోఅలఙ్కతిఆదీసు పరిచయలక్ఖణేన పఞ్ఞాపాటవేన యతో గుణవీథిం గుణపదవిం కేవలం గుణసభావం విగాహతే అబ్భుపగచ్ఛతి, తేన కారణేన వుత్తవిరోధానం యథావుత్తపదదోసాదివిరోధానం అవిరోధో అవిరుద్ధతా యథా సియా యేన పకారేన భవేయ్య, తథా తేన పకారేన దోసపరిహారావబోధో యథావుత్తపదదోసాదిసమ్బన్ధినో పరిహరణక్కమస్స అవబోధకారణత్తా తన్నామికపరిచ్ఛేదో ఇదాని లద్ధావసరే నీయతే వుచ్చతే. యథావుత్తదోసా కవిసామత్థియేన నిద్దోసత్తం భజన్తి, తస్స సామత్థియస్స ఉపదేసం దస్సామాతి అధిప్పాయో.

పదదోసపరిహారవణ్ణనా

తత్థ విరుద్ధత్థన్తరస్స పరిహారో యథా –

౭౦. విన్దన్తం పాకసాలీనం, సాలీనం దస్సనా సుఖం;

తం కథం నామ మేఘో’యం, విసదో సుఖయే జనం.

౭౦. ‘‘విన్దన్త’’మిచ్చాది. పాకేన పరిణతభావేన సాలీనం యుత్తానం, మనుఞ్ఞానం వా సాలీనం రత్తసాలిఆదీనం సాలిజాతీనం దస్సనా సుఖం చేతసికం సోమనస్సం విన్దన్తం తం జనం విసదో అయం మేఘో అమ్బుదో కథం నామ సుఖయేతి. ఏత్థ తాదిసస్స జనస్స అసుఖప్పదానం గరళస్స మేఘస్సానురూపన్తి విరుద్ధత్థన్తరతా పరిహటా.

౭౦. తత్థ విరుద్ధత్థన్తరస్స పరిహారో యథా ఏవం. ‘‘విన్దన్తి’’చ్చాది. పాకసాలీనం పరిణామేన యుత్తానం, మనుఞ్ఞానం వా సాలీనం రత్తసాలిఆదీనం దస్సనా దస్సనహేతు సుఖం చేతసికసోమనస్సం విన్దన్తం అనుభోన్తం తం జనం తం కస్సకజనం విసదో జలదాయకో అయం మేఘో కథం నామ సుఖయే, న సుఖయతేవ. తాదిసస్స జనస్స దుక్ఖదానం గరళదాయకస్స మేఘస్సాపి అనురూపమితి విరుద్ధఞ్ఞత్థో అపనీతో హోతి. పాకేన సాలినోతి విగ్గహో. సుఖం కరోతీతి సుఖయేతి నామధాతు.

యథా వా –

౭౧. వినాయకోపి నాగోసి,

గోతమోపి మహామతి;

పణీతోపి రసాపేతో,

చిత్తా మే సామి తే గతి.

౭౧. ‘‘వినాయకోపి’’చ్చాది. వీనం పక్ఖీనం నాయకో, గరుళో, సత్తే వినేతీతి వినాయకో, వుద్ధో, భగవా చ. తత్థ యదా వినాయకో గరుళో, తదా తు నాగో పన్నగోసీతి విరుద్ధం, పక్ఖన్తరే త్వవిరుద్ధం భగవతో ఆగుస్స రాగాదినో అభావతో. ఇమేసం గున్నం అతిసయేన గో గోతమో హీనపసు, గోతమవంసావతిణ్ణత్తా గోతమో భగవా చ. హీనపసు చ త్వం మహామతి అసీతి విరుద్ధం అచ్చన్తహీనపసునో మహతియా పఞ్ఞాయ అభావతో. పక్ఖన్తరే తు న బ్యాఘాతో. పణీతో మధురో రసో, ఉత్తమో చ సుగతో. తత్థ మధురరసతో అపేతో అపగతోసీతి విరుజ్ఝతి, భగవతో తు రసేహి సిఙ్గారాదీహి అపేతోతి యుజ్జతి. మే మమ. సామీతి ఆమన్తనం. తే తవ గతి పవత్తి చిత్తా అబ్భుతాతి. ఏత్థ విరుద్ధత్థన్తరం విరోధాలఙ్కారం సిలాఘనీయన్తి తేన తం పరిహటం.

౭౧. యథా వా ఉత్తదోసస్స పరిహారో ఈదిసో వా. ‘‘వినాయకో’’చ్చాది. హే సామి త్వం వినాయకోపి గరుళోపి నాగోసి పన్నగో అసి. నో చే, వినాయకోపి సత్తే వినేన్తో ఏవ నాగోసి నిక్కిలేసో అసి. గోతమోపి పసుతమోపి మహామతి మహాపఞ్ఞవాసి. నో చే, గోతమోపి గోత్తతో గోతమోయేవ మహామతి మహాపఞ్ఞవాసి. పణీతోపి మధురోపి రసాపేతో మధురరసతో అపగతోసి. నో చే, పణీతోపి ఉత్తమో ఏవ రసాపేతో సిఙ్గారాదిరసతో అపగతోసి. తే తుయ్హం గతి పవత్తి మే మయ్హం చిత్తా అచ్ఛరియా. ఏత్థ గరుళస్స నాగత్తఞ్చ పసుతమస్స పఞ్ఞవన్తత్తఞ్చ పణీతస్స నిరసత్తఞ్చ విరుద్ధం, తథాపి అఞ్ఞపక్ఖస్స అవిరుద్ధత్తా విరుద్ధత్థన్తరదోసో పసత్థేన విరుద్ధాలఙ్కారేన నిరాకతో. వీనం పక్ఖీనం నాయకో, గరుళో. సత్తే వినేతీతి వినాయకో, బుద్ధో. నత్థి ఆగు [అగో (క.)] ఏతస్సాతి నాగో, బుద్ధో. గున్నమతిసయేన గోతమో, పసు. మహతీ మతి అస్సాతి మహామతి, బుద్ధో. పధానత్తం నీతో పణీతో, మధురో రసో. రసతో అపేతోతి రసాపేతో, బుద్ధోతి విగ్గహో.

అఝత్థస్స యథా –

౭౨. కథం తాదిగుణాభావే,

లోకం తోసేతి దుజ్జనో;

ఓభాసితాసేసదిసో,

ఖజ్జోతో నామ కిం భవే.

౭౨. ‘‘కథ’’మిచ్చాది. దుజ్జనో తాదినో గుణా లోకం తోసేన్తి, తాదీనం గుణానం అత్తని అభావే సతి లోకం సత్తలోకం కథం తోసేతి, న తోసేతీతి అత్థో. వుత్తమేవత్థన్తరేన సాధేతి ‘‘ఖజ్జోతో నామ ఓభాసితా దీపితా అసేసదిసా యేన తథావిధో కిం భవే, న భవేయ్య తాదినో గుణస్స అభావతో’’తి. ఏత్థ ఖజ్జోతస్స అధికత్థభావేన సితో ఓభాసితాసేసదిసత్తదోసో ‘‘కథం తాదిగుణాభావే’’తిఆదివచోభఙ్గియా పరిహటో.

౭౨. అఝత్థస్స యథాతి ఏత్థ పరిహారో అజ్ఝాహారో, ఏవముపరిపి. ‘‘కథి’’చ్చాది. దుజ్జనో గుణహీనజనో తాదిగుణాభావే సన్తోసజననకారణానం తాదిసానం సీలాదిగుణానం అత్తని అవిజ్జమానత్తే సతి లోకం సత్తలోకం కథం తోసేతి, న తోసేతియేవ, తథా హి ఖజ్జోతో నామ ఓభాసితాసేసదిసో కిం భవే, న భవత్యేవ. ఏత్థ ఖజ్జోతస్స సకలదిసోభాసనసఙ్ఖాతమధికత్థదోసో ‘‘కథం తాదిగుణాభావే’’చ్చాదివాక్యలీలాయ నిరాకతో. తాదీ చ తే గుణా చేతి విగ్గహో.

౭౩. పహేళికాయమారుళ్హా, న హి దుట్ఠా కిలిట్ఠతా;

పియా సుఖా’లిఙ్గితం క-మాలిఙ్గతి ను నో ఇతి.

౭౩. ‘‘పహేళికాయం’’ఇచ్చాది. కిలిట్ఠతా కిలిట్ఠపదదోసో పహేళికాయ విసయే ఆరుళ్హా సహీ న హి నో దుట్ఠో సియా. కీదిసీతి ఆహ ‘‘పియే’’చ్చాది. ఇతీతి నిదస్సనే. పియా వల్లభాయ ఆలిఙ్గితం కం జనం సుఖం కాయికం చేతసికఞ్చ నో ఆలిఙ్గతి న సంయుజ్జతి ను. నుఇతి పరివితక్కే నిపాతో. ఏత్థ పియాతి కిలిట్ఠం పహేళికాయ సమారోపేన పరిహటం.

౭౩. ‘‘పహేళికే’’చ్చాది. కిలిట్ఠతా కిలిట్ఠపదదోససఙ్ఖాతా పహేళికాయం విసయే ఆరుళ్హా చే, న హి దుట్ఠా దుట్ఠా న హోతి. కిముదాహరణం? పియా సుఖాలిఙ్గితం కమాలిఙ్గతి ను నో ఇతి, ఇతిసద్దస్స నిదస్సనత్థత్తా సేసఉదాహరణానమేతముపలక్ఖణన్తి ఞాతబ్బం. నో చే, ఏవంపకారానముదాహరణానమపరిగ్గహేతబ్బత్తా ఇతిసద్దో పకారత్థోతి. పియా వల్లభాయ ఆలిఙ్గితం ఉపగుహితం కం నామ జనం సుఖం కాయికమానసికం నో ఆలిఙ్గతి ను, ఆలిఙ్గతేవాతి. ఏత్థ పియాతి కిలిట్ఠపదం పహేళికాయమారోపనేన నిరాకతం హోతి.

౭౪. యమకే నో పయోజేయ్య, కిలిట్ఠపద’మిచ్ఛితే;

తతో యమక’మఞ్ఞం తు, సబ్బమేతంమయం వియ.

౭౪. ‘‘యమకే’’చ్చాది. తతో అఞ్ఞన్తి ఇచ్ఛితయమకతో అఞ్ఞం. తుఇతి విసేసజోతకో. ఏతంమయం వియాతి ఏతేన కిలిట్ఠపదేన నిబ్బత్తం వియ.

౭౪. ‘‘యమకే’’చ్చాది. కిలిట్ఠపదం ఇచ్ఛితే యమకే ఇట్ఠయమకే నో పయోజేయ్య నప్పయుజ్జేయ్య, తతో ఇట్ఠయమకతో అఞ్ఞం సబ్బం యమకం పన ఏతంమయం వియ ఇమినా కిలిట్ఠపదదోసేన కతం వియ హోతి. ఏత్థ ఇట్ఠయమకం వుత్తనయేన ఞాతబ్బం, ఏతేన నిబ్బత్తం ఏతంమయన్తి విగ్గహో.

దేసవిరోధినో యథా –

౭౫. బోధిసత్తప్పభావేన, థలేపి జలజాన్య’హుం;

నుదన్తాని’వ సుచిరా-వాసక్లేసం తహిం జలే.

౭౫. ‘‘బోధిసత్తే’’చ్చాది. బోధిసత్తస్స మాయాదేవియా సుతస్స వక్ఖమానస్స విసేసస్స తదుప్పన్నదినే సమ్భవా పభావేన పుఞ్ఞప్పభావతో జలజాని అమ్బుజాని థలేపి అహుం అహేసుం అచిన్తనీయత్తా పుఞ్ఞప్పభావస్స. కిం పన వాప్యాదీసు కిం కరోన్తావ తహిం తస్మిఞ్చ జలే సుచిరం సబ్బదావ ఆవసనమావాసో తేన జాతో క్లేసో తం నుదన్తానివ దూరతో జహన్తానివేతి. అచిన్తనీయత్తా పుఞ్ఞప్పభావస్స ఈదిసమ్పి అచ్ఛరియమహోసీతి న దేసవిరోధో.

౭౫. బోధిసత్తప్పభావేన బోధిసత్తస్స అచిన్తేయ్యానుభావేన జలజాని జలజసదిసత్తా తన్నామకాని పదుమకేరవాదీని తహిం జలే విసయత్తేన పసిద్ధే తస్మిం ఉదకే సుచిరావాసక్లేసం అతిచిరం నివాసతో జాతఆయాసం నుదన్తాని ఇవ చజన్తాని ఇవ థలేపి అహుం అహేసుం, వాపిఆదీసు కా కథా. ఏత్థ జలజానం థలుప్పత్తికథనసఙ్ఖాతం దేసవిరోధం అచిన్తేయ్యపుఞ్ఞప్పభావేన ఈదిసానం అచ్ఛరియానం పాతుభావతో ‘‘బోధిసత్తప్పభావేనా’’తి ఇమినా నిరాకరోతి. బోధియం చతుమగ్గపఞ్ఞాయం సత్తోతి చ, తస్స పభావోతి చ, సుచిరం ఆవాసోతి చ, తేన భూతో క్లేసోతి చ వాక్యం.

కాలవిరోధినో యథా –

౭౬. మహానుభావపిసునో, మునినో మన్దమారుతో;

సబ్బోతుకమయం వాయి, ధునన్తో కుసుమం సమం.

౭౬. ‘‘మహా’’ఇచ్చాది. మన్దో ముదుభూతో మారుతో అయం సబ్బోతుకం సబ్బేసు ఉతూసు పుప్ఫనకం కుసుమం పుప్ఫం సమం ఏకతో కత్వా ధునన్తో వికిరన్తో మునినో మునిసదిసత్తా భవిస్సన్తమునిభావేన చ బోధిసత్తస్స, మునినోయేవ వా సమ్మాసమ్బోధిసమధిగమసమయే మహానుభావస్స పిసునో సూచకో వాయి పవాయతీతి. ఏత్థ యద్యపేకదా సబ్బోతుకాసమ్భవో నానాఉతూసు నానాకుసుమస్స సమ్భవా, తథాపి భగవతో మహానుభావపిసునమీదిసమేకపదికం సమ్భవతీతి కాలవిరోధో ఇమినా పరిహటో.

౭౬. ‘‘మహానుభావే’’చ్చాది. అయం మన్దమారుతో అచణ్డసమీరణో సబ్బోతుకం వసన్తాదీసు సబ్బఉతూసు వికసన్తం కుసుమం పుప్ఫజాతం సమం ఏకతో కత్వా ధునన్తో కమ్పేన్తో మునినో ఏకన్తభావిత్తా మునిసఙ్ఖాతస్స బోధిసత్తస్స, సమ్మాసమ్బోధిసమధిగమసమయే భూతత్తా మునినో సబ్బఞ్ఞునో వా మహానుభావపిసునో మహన్తం పుఞ్ఞప్పభావం పకాసేన్తో వాయి సమ్పవాయీతి. ఏత్థ నానాకాలే సమ్భవన్తానమ్పి కుసుమానం ఏకకాలే సమ్భవస్స కాలవిరోధత్తేపి భగవతో పుఞ్ఞానుభావో తాదిసమచ్ఛరియమేకక్ఖణే జనేతుం సమత్థోతి కాలవిరోధం ‘‘మహానుభావపిసునో’’తి ఇమినా నిరాకరోతి. మహానుభావస్స, మహానుభావం వా పిసునోతి వాక్యం.

కలావిరోధినో యథా –

౭౭. నిముగ్గమనసో బుద్ధ-గుణే పఞ్చసిఖస్సపి;

తన్తిస్సరవిరోధో సో, న సమ్పీణేతి కం జనం.

౭౭. ‘‘నిముగ్గి’’చ్చాది. బుద్ధస్స గుణే సీలాదికే అపరిమాణే నిముగ్గం ఓగాళ్హం మనం చిత్తం యస్స తస్స పఞ్చసిఖస్స గన్ధబ్బదేవపుత్తస్సపి వీణాయ తన్తియా సరో కిరియాకాలమానలక్ఖణవిలమ్బితదుతమజ్ఝభేదభిన్నో ఛజ్జాదికో తస్స విరోధో కలాసత్థపరినిద్దిట్ఠకమవేసమం కం జనం న సమ్పీణేతి, పీణేతియేవ. సమ్మాసమ్బుద్ధస్స లోకియగుణానుబన్ధబుద్ధీనం విక్ఖేపప్పవత్తిపి తథావిధం పీణేతీతి. ‘‘బుద్ధగుణే నిముగ్గమనసో’’తి ఇమినా కలావిరోధో పరిహటో.

౭౭. ‘‘నిముగ్గి’’చ్చాది. బుద్ధగుణే సబ్బఞ్ఞునో విమ్హయజనకసీలాదిగుణసమ్భారే నిముగ్గమనసో ఓతిణ్ణచిత్తస్స పఞ్చసిఖస్సపి గన్ధబ్బదేవపుత్తస్సాపి సో తన్తిస్సరవిరోధో వీణాయ తన్తియా ఘట్టనకిరియా, అద్ధమత్తికాదికాలో, హత్థాదీనం సన్నివేసలక్ఖణో మానోతి ఇమేహి తీహి లక్ఖణేహి యుత్తస్స మన్దసీఘమజ్ఝిమప్పమాణేహి భిన్నస్స ఛజ్జాదిసత్తసరస్స కలాసత్థాగతక్కమస్స వినాససఙ్ఖాతో విరోధో కం జనం న సమ్పీణేతి, సమ్పీణేతి ఏవ. ఏత్థ అకన్తియా కారణభూతో కలాసత్థాగతక్కమభఙ్గో లోకుత్తరబుద్ధగుణానుగతబుద్ధియా జాతోతి సో భఙ్గో ‘‘నిముగ్గమనసో బుద్ధగుణే’’తి వుత్తత్తా పీతియా కారణమేవేతి న విరోధో. నిముగ్గో మనో అస్సాతి చ, తన్తియా సరోతి చ, తేసం విరోధోతి చ వాక్యం.

లోకవిరోధినో యథా –

౭౮. గణయే చక్కవాళం సో, చన్దనాయపి సీతలం;

సమ్బోధిసత్తహదయో, పదిత్తఙ్గారపూరితం.

౭౮. ‘‘గణయే’’చ్చాది. చన్దనాయ అపి సీతలం గణయే చిన్తేసి. కిన్తం? పదిత్తఙ్గారపూరితం చక్కవాళం. కో సో? సమ్బోధియం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణే సత్తం పరిబద్ధం హదయం చిత్తం యస్స సో. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణానుబన్ధబుద్ధినో హి తాదిసో మనోబన్ధోతి న లోకవిరోధో.

౭౮. ‘‘గణయే’’చ్చాది. సమ్బోధిసత్తహదయో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణే ఆసత్తచిత్తో సో బోధిసత్తో పదిత్తఙ్గారపూరితం ఆదిత్తఙ్గారేహి పరిపుణ్ణం చక్కవాళం చక్కవాళగబ్భం చన్దనాయపి చన్దనతో అపి సీతలం అతిసీతలం కత్వా గణయే చిన్తేయ్యాతి. ఇట్ఠత్థలుద్ధస్స చిత్తప్పవత్తియా ఈదిసత్తా అగ్గినో చన్దనతోపి అధికసీతత్తకప్పనా ‘‘చన్దనం సీతలం, అగ్గి ఉణ్హో’’తి పవత్తలోకసీమాయ విరుద్ధా న హోతి. సమ్బోధియం సత్తహదయం యస్సేతి చ, పదిత్తాని అఙ్గారానీతి చ, తేహి పూరితన్తి చ విగ్గహో.

ఞాయవిరోధినో యథా –

౭౯. పరిచ్చత్తభవోపి త్వ-ముపనీతభవో అసి;

అచిన్త్యగుణసారాయ, నమో తే మునిపుఙ్గవ.

౭౯. ‘‘పరిచ్చత్తే’’చ్చాది. మునిపుఙ్గవ మునీనం ఉత్తమ పరిచ్చత్తో విసట్ఠో భవో సుగతిదుగ్గతిసఙ్ఖాతో యేనాతి పరిచ్చత్తభవోపి త్వం ఉపనీతో ఆనీతో పవత్తితో భవో వుడ్ఢి యేనాతి ఉపనీతభవో అసి. తస్మా కారణా అచిన్త్యగుణసారాయ తే నమో అత్థూతి సేసో. ఈదిసం న ఞాయవిరుద్ధమేవంవిధత్తా మునిపుఙ్గవస్స.

౭౯. ‘‘పరిచ్చత్తే’’చ్చాది. మునిపుఙ్గవ మునిసేట్ఠ త్వం పరిచ్చత్తభవోపి అపనీతసుగతిదుగ్గతిభవోపి ఉపనీతభవో లోకస్సానీతఅభివుద్ధికో అసి భవసి, అచిన్త్యగుణసారాయ తతో ఏవ చిన్తావిసయాతిక్కన్తసారగుణస్స తే తుయ్హం నమో అత్థూతి సబ్బాకారతో భవస్స పరిచ్చత్తత్తా అత్తని అవిజ్జమానం సుగతిభవం లోకస్స దేతీతి ఏతం ఞాయాగతం న హోతీతి పటిభాతి, తథాపి చ సబ్బఞ్ఞూనం పవత్తి ఈదిసాయేవాతి ఞాయవిరోధో నిరాకతో. అచిన్త్యా గుణసారా యస్మిన్తి విగ్గహో.

ఆగమవిరోధినో యథా –

౮౦. నేవాలపతి కేనాపి, వచీవిఞ్ఞత్తితో యతి;

సమ్పజానముసావాదా, ఫుసేయ్యాపత్తిదుక్కటం.

౮౦. ‘‘నేవే’’తిఆది. యతీతి భిక్ఖు కేనాపి సహ నేవాలపతి న వదత్యేవ, తథాపి వచీవిఞ్ఞత్తితో చోపనవాచాసఙ్ఖాతేన వచీవిఞ్ఞత్తిహేతునా పవత్తితో సమ్పజానన్తస్స ముసావాదతో కారణా ఆపత్తిదుక్కటం ‘‘సమ్పజానముసావాదస్స హోతీ’’తి వుత్తదుక్కటాపత్తి ఫుసేయ్య ఆపజ్జతీతి. ఏత్థ అనాలపతో వచీవిఞ్ఞత్తియా కథం ముసావాదోతి అభిధమ్మాపన్నవిరోధో నత్థి, అపరవచనత్థే త్వీదిసో విరుజ్ఝతీతి.

౮౦. ‘‘నేవి’’చ్చాది. యతి సమణో కేనాపి కేనచి సద్ధిం నేవాలపతి నో భాసతి, తథాపి వచీవిఞ్ఞత్తితో చోపనవాచాసఙ్ఖాతవిఞ్ఞత్తికారణా పవత్తనతో సమ్పజానముసావాదా సమ్పజానన్తస్స ముసాభణనతో ఆపత్తిదుక్కటం దుక్కటాపత్తిం ఫుసేయ్య ఆపజ్జేయ్యాతి. ఏత్థ అనాలపన్తస్స వచీవిఞ్ఞత్తితో ముసావాదో కథం సమ్భవతీతి అభిధమ్మాపన్నవిరోధో, ‘‘సన్తిం ఆపత్తిం నావికరేయ్య, సమ్పజానముసావాద’స్స హోతీ’’తి నిదానుద్దేసే నిద్దిట్ఠవచీద్వారే అకిరియసముట్ఠానా దుక్కటాపత్తి హోతీతి ఆగమవిరోధో నిరాకతో. ముసాభణనం వినా ఆపత్తి కథం భవతీతి? యథా కాలే అవస్సమానమేఘతో సఞ్జాతదుబ్భిక్ఖం ‘‘మేఘకతం దుబ్భిక్ఖ’’న్తి వత్తబ్బం హోతి, ఏవం కథేతబ్బకాలే అకథనతో సఞ్జాతా వచీద్వారే అకిరియసముట్ఠానా దుక్కటాపత్తిపి తతో సఞ్జాతాతి వత్తబ్బా హోతి. సమ్పజానన్తస్స ముసావాదోతి చ, ఆపత్తియేవ దుక్కటన్తి చ వాక్యం.

నేయ్యస్స యథా –

౮౧. మరీచిచన్దనాలేప-లాభా సీతమరీచినో [సితమరీచినో (సీ.)];

ఇమా సబ్బాపి ధవలా, దిసా రోచన్తి నిబ్భరం.

౮౧. ‘‘మరీచీ’’త్యాది. సీతమరీచినో చన్దస్స మరీచియో దీధితియో ఏవ చన్దనం, తస్స ఆలేపో ఉపదేహో, తస్స లాభేన ఇమా సబ్బాపి దిసా నిబ్భరమతిసయం ధవలా సేతా రోచన్తీతి నత్థేత్థ నేయ్యతా మరీచియా సద్దోపాత్తత్థాయ తు.

౮౧. ‘‘మరీచి’’చ్చాది. సీతమరీచినో చన్దస్స మరీచిచన్దనాలేపలాభా మరీచిసఙ్ఖాతచన్దనాలేపస్స పటిలాభతో ఇమా సబ్బాపి దిసా నిబ్భరమతిసయం ధవలా సేతా రోచన్తి దిబ్బన్తీతి. దిసానం ధవలకారణస్స ‘‘మరీచిచన్దనాలేపలాభా సీతమరీచినో’’తి వుత్తత్తా నేయ్యదోసో న పతిట్ఠాతి, చన్దనమివ చన్దనం, మరీచియోయేవ చన్దనమితి చ, తస్స ఆలేపోతి చ, తస్స లాభోతి చ విగ్గహో.

యథా వా –

౮౧. మనోనురఞ్జనో మార-ఙ్గనాసిఙ్గారవిబ్భమో;

జినేనా’సమనుఞ్ఞాతో, మారస్స హదయానలో.

౮౨. ‘‘మనో’’చ్చాది. మనం పస్సన్తానమనుస్సరన్తానఞ్చ చిత్తం అనురఞ్జేతీతి మనోనురఞ్జనో, మారఙ్గనానం సిఙ్గారకతో విబ్భమో విలాసో జినేన అసమనుఞ్ఞాతో అబ్భుపగతో మారస్స వసవత్తినో హదయానలో హదయగ్గి జాతో. సోకో చేత్థ అనలత్థే నిరుప్పితో తస్స తాదిసత్థానతివత్తనతో, కారణన్తుపచారేనాతి. ఏత్థ యజ్జపి మారఙ్గనాపరాజయో న సద్దోపాత్తత్థో, తథాపి ‘‘సిఙ్గారవిబ్భమో మారస్స హదయగ్గీ’’తి వుత్తే సామత్థియా మారఙ్గనాపరాజయో గమ్యతే, తథావిధస్స మారసోకస్స మారఙ్గనాపరాజయాబ్యభిచారతో. నేవేదిసస్స నేయ్యతా, వఙ్కవుత్తీదిసీ గుణోయేవ బన్ధస్స.

౮౨. వత్తబ్బస్స ఞాయోపాత్తత్తా నేయ్యదోసపరిహారత్థముదాహరతి ‘‘మనో’’చ్చాది. మనోనురఞ్జనో దస్సనసవనానుస్సరణం కరోన్తానం జనానం చిత్తమత్తని అనురఞ్జన్తో మారఙ్గనాసిఙ్గారవిబ్భమో మారవధూనం రతికీళాహేతుభూతకామపత్థనాసఙ్ఖాతసిఙ్గారేన కతలీలా జినేన జితపఞ్చమారేన సత్థునా అసమనుఞ్ఞాతో అనబ్భుపగతో అసమ్పటిచ్ఛితో మారస్స వసవత్తినో హదయానలో హదయగ్గి అహోసీతి. అనలత్తేన కప్పితకారియభూతో సోకో మారఙ్గనాసిఙ్గారవిబ్భమసఙ్ఖాతకారణేన సద్ధిం అభేదకప్పనాయ [అనలత్తకప్పనాయ (క.)] ‘‘గుళో సేమ్హం, తిపుసం జరో’’తిఆదీసు వియ తుల్యాధికరణభావేన వుత్తో హోతి. ఏత్థ కిఞ్చాపి మారఙ్గనానం పరాజయవాచకో సద్దో నత్థి, తథాపి ‘‘సిఙ్గారవిబ్భమో మారస్స హదయానలో’’తి వుత్తే మారఙ్గనాపరాజయం వినా తాదిససోకుప్పత్తికారణస్స అనధిగతత్తా అఞ్ఞథానుపపత్తిలక్ఖణసామత్థియేన తాసం పరాజయో పకాసితో హోతీతి ఈదిసవఙ్కవుత్తియా బన్ధగుణత్తా నేయ్యదోసో నిరాకతో హోతీతి. మనో అనురఞ్జేతీతి చ, మారఙ్గనానం సిఙ్గారోతి చ, తేన కతో విబ్భమోతి చ వాక్యం.

విసేసనాపేక్ఖస్స యథా –

౮౩. అపయాతాపరాధమ్పి, అయం వేరీ జనం జనో;

కోధపాటలభూతేన, భియ్యో పస్సతి చక్ఖునా.

౮౩. ‘‘అపయాతే’’చ్చాది. అయం వేరీ జనో అపయాతాపరాధమ్పి జనన్తి సమ్బన్ధో. అపయాతో అపగతో అపరాధో యస్స తం, కోధేన పాటలభూతేన సేతరత్తేన. ఇమినా విసేసనాపేక్ఖదోసో పరిహటో.

౮౩. ‘‘అపయాతి’’చ్చాది. అయం వేరీ జనో అపయాతాపరాధమ్పి అపగతాపరాధమ్పి జనం కోధపాటలభూతేన కోధేన భూతసేతలోహితవణ్ణయుత్తేన చక్ఖునా భియ్యో యేభుయ్యేన పస్సతీతి. ‘‘పస్సతీ’’తి వచనస్స విజ్జమానత్తేపి ‘‘చక్ఖునా’’తి విసేస్యవచనం ‘‘కోధపాటలభూతేనా’’తి విసేసనస్స లబ్భమానత్తా సాత్థకం హోతీతి విసేసనాపేక్ఖదోసో నిరాకతోతి. అపయాతో అపగతో అపరాధో అస్మాతి చ, కోధేన పాటలభూతన్తి చ విగ్గహో.

హీనత్థస్స యథా –

౮౪. అప్పకానమ్పి పాపానం,

పభావం నాసయే బుధో;

అపి నిప్పభతానీత-

ఖజ్జోతో హోతి భాణుమా.

౮౪. ‘‘అప్పకాన’’మిచ్చాది. బుధో పణ్డితపోసో అప్పకానం పాపానమ్పి కిముతమధికానం పభావం ఆనుభావం నాసయే అప్పవత్తిం పాపేయ్య. తం అత్థన్తరన్యాసేన సాధేతి. భాణుమా సూరియో నిప్పభతం ఆనీతో ఖజ్జోతో యేన తథావిధో అపి హోతి. ‘‘మన్దప్పభో అయ’’న్తి జోతిరిఙ్గణమ్పి నోపేక్ఖతి చక్కవాళకుహరానుచరితమహానుభావోపీతి. ఏత్థ అపీత్యాదినా వచోభఙ్గియా హీనత్థదోసో పరిహటో.

౮౪. ‘‘అప్పకాని’’చ్చాది. బుధో పఞ్ఞవా అప్పకానమ్పి అతిమన్దానమ్పి పాపానం అకుసలానం పభావం విపాకదానసామత్థియసఙ్ఖాతానుభావం నాసయే అహోసికమ్మతాపాదనేన నాసేయ్య, బహూనం పాపానం వత్తబ్బమేవ నత్థి. తమత్థమత్థన్తరన్యాసాలఙ్కారేన సమత్థేతి అపిచ్చాది. భాణుమా సూరియో నిప్పభతానీతఖజ్జోతో అపి నిప్పభతమాపాదితజోతిరిఙ్గణేహి సమన్నాగతోపి హోతీతి. హీనపభావో హోతి ఖజ్జోపనకే పహాయ అత్తనో ఆలోకం కరోన్తో న హోతీతి అధిప్పాయో. ఏత్థ అపి నిప్పభతిచ్చాదివచనవిలాసవసేన హీనపక్ఖం గహేత్వాపి సూరియఉదారత్తస్సేవ పోసితత్తా ‘‘నిప్పభతానీతఖజ్జోతో’’తి విసేసనపదం హీనత్థదోసం న నిస్సయతి. నత్థి పభా యేసన్తి చ, తేసం భావోతి చ, తం ఆనీతా ఖజ్జోతా యేనేతి చ విగ్గహో.

అనత్థస్స యథా –

౮౫. న పాదపూరణత్థాయ, పదం యోజేయ్య కత్థచి;

యథా వన్దే మునిన్దస్స, పాదపఙ్కేరుహం వరం.

౮౫. ‘‘న పాదే’’చ్చాది. ఏత్థ వన్దేఇచ్చాదో హేట్ఠా వియ పాదపూరణస్స కస్సచి అభావేన అనత్థాభావో.

౮౫. ‘‘న పాది’’చ్చాది. పాదపూరణత్థాయ గాథాపాదానం పూరణసఙ్ఖాతపయోజనత్థాయ పదం నామాదికం కత్థచి న యోజేయ్య విఞ్ఞూతి, యథా నిరత్థకపదాయోజనే ఉదాహరణమేవం ‘‘మునిన్దస్స వరం పాదపఙ్కేరుహం వన్దే’’తి. హేట్ఠా దుట్ఠోదాహరణే వియ పాదపూరణత్థం కస్సచి పదస్స అయోజితత్తా సాత్థకపదేహి నిరత్థకదోసో నిరాకతోతి. ముదునిమ్మలసోభాదిసాధారణగుణయోగతో పఙ్కేరుహసదిసం ఉపచారతో పఙ్కేరుహం నామ. పాదమేవ పఙ్కేరుహన్తి విగ్గహో. విసేసనవిసేస్యపదదోసపరిహారో.

౮౬. భయకోధపసంసాది-

విసేసో తాదిసో యది;

వత్తుం కామీయతే దోసో,

న తత్థే’కత్థతాకతో.

౮౬. ‘‘భయే’’చ్చాది. భయఞ్చ చిత్తుత్రాసో కోధో చ దోసో పసంసా చ థుతి, తా ఆది యస్స తురితాదినో సో తాదిసో విసేసో యది వత్తుం కామీయతే ఇచ్ఛీయతే, తత్థ తస్మిం భయాదివిసేసే విసయే ఏకత్థతాయ ఏకత్థభావేన కతో దోసో నత్థి.

౮౬. ఇదాని వాక్యదోసపరిహారత్థమారభతి ‘‘భయకోధే’’చ్చాది. భయకోధపసంసాది చిత్తుత్రాసపటిఘథుతిఆదీహి సమన్నాగతో తాదిసో విసేసో వత్తుం యది కామీయతే చే విఞ్ఞూహి ఇచ్ఛీయతే, తత్థ భయకోధాదికే విసేసే ఏకత్థతాకతో ఏకత్థభావేన కతో దోసో వాక్యదోసో న భవతి. భయాదివిసేసే వత్తుమిచ్ఛితే పుబ్బుచ్చారితపదస్స పునుచ్చారణే ఏకత్థదోసో న హోతీతి అధిప్పాయో. భయఞ్చ కోధో చ పసంసా చాతి చ, తా ఆది యస్స తురితకోతూహలఅచ్ఛరాహాససోకపసాదసఙ్ఖాతస్స అత్థవిసేసస్సేతి చ విగ్గహో. తగ్గుణసంవిఞ్ఞాణఅఞ్ఞపదత్థసమాసత్తా భయాదీసు కథితమపి గహేత్వా పునప్పునం కథనమవిరోధం. ఏకో అత్థో యేసం పదాదీనం తే ఏకత్థా, తేసం భావో ఏకత్థతా, తాయ కతోతి విగ్గహో.

యథా –

౮౭. సప్పో సప్పో అయం హన్ద, నివత్తతు భవం తతో;

యది జీవితుకామో’సి, కథం తముపసప్పసి.

౮౭. ‘‘యథే’’త్యుదాహరతి ‘‘సప్పో’’ఇచ్చాది. ‘‘అయం సప్పో సప్పో’’తి భయేనామేడితం హన్దాతి ఖేదే తతో తమ్హా ఠానా, సప్పతో వా భవం భవన్తో నివత్తతు గతమగ్గాభిముఖో ఆవత్తతు. తం ఠానం, సప్పం వా. నత్థేత్థ ఏకత్థతాదోసో భయేనామేడితప్పయోగతో.

౮౭. ‘‘సప్పో’’చ్చాది. హన్ద నట్ఠో వత, అయం సప్పో సప్పో భవం తతో ఠానతో, సప్పతో వా నివత్తతు ఆవత్తతు యది జీవితుకామో అసి, తం ఠానం, సప్పం వా కథముపసప్పసి కథముపగచ్ఛసీతి. భయే ఆమేడితవచనత్తా ఏకత్థతాదోసో నత్థి, జీవితుకామోసీతి ఏత్థ బిన్దులోపో.

పదదోసపరిహారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

వాక్యదోసపరిహారవణ్ణనా

భగ్గరీతినో యథా –

౮౮. యో కోచి రూపాతిసయో,

కన్తి కాపి మనోహరా;

విలాసాతిసయో కోపి,

అహో బుద్ధమహోదయో.

౮౮. ‘‘యో’’ఇచ్చాది. రూపస్స అనుబ్యఞ్జనేహి అనుబ్యఞ్జితబాత్తింసవరపురిసలక్ఖణోపసోభితస్స బ్యామప్పభాకేతుమాలావిరాజితస్స అతిసయో ఆధిక్కం వాచాగోచరభావాతిక్కమేన అవచనీయత్తా యో కోచియేవ. మనో అనేకలోకస్స చిత్తం హరతీతి మనోహరా చిత్తమవహరన్తీ కన్తి సోభా కాపి అవచనపథా కాపియేవ. విలాసస్స గత్యాదినో అతిసయో వచనపథాతిక్కన్తో కోపియేవ, తస్మా బుద్ధస్స మహన్తో ఉదయో అభివుడ్ఢి అహో అబ్భుతోతి. ఏత్థ కింసద్దేనారద్ధా రీతి న కత్థచి భగ్గా.

౮౮. ‘‘యో కోచి’’చ్చాది. రూపాతిసయో సుప్పహిట్ఠితపాదతాదిద్వత్తింసపురిసలక్ఖణేహి సోభితస్స చిత్తఙ్గులితాదిఅసీతిఅనుబ్యఞ్జనేహి అలఙ్కతస్స బ్యామప్పభాకేతుమాలాహి ఉజ్జలస్స రూపకాయస్స ఆధిక్యం యో కోచియేవ మనోగోచరభావం వినా వచనవిసయాతిక్కన్తత్తా యో కోచియేవ. మనోహరా లోకస్స చిత్తం హరన్తీ కన్తి సోభా కాపియేవ వచీవిసయాతిక్కన్తత్తా కాపియేవ. విలాసాతిసయో విసయభూతపియభావసఙ్ఖాతస్స గమనాదివిలాసస్స ఆధిక్యమ్పి కోపియేవ వుత్తకారణేనేవకోపియేవ. తతో బుద్ధమహోదయో బుద్ధస్స మహాభివుద్ధిసఙ్ఖాతో ఉదయో అహో అచ్ఛరియోతి. ఏత్థ సబ్బనామికేన కిం సద్దేన వత్తుమారద్ధక్కమో న కత్థచి భిన్నోతి భగ్గరీతిదోసో నత్థీతి.

౮౯. అబ్యామోహకరం బన్ధం, అబ్యాకిణ్ణం మనోహరం;

అదూరపదవిన్యాసం, పసంసన్తి కవిస్సరా.

౮౯. ‘‘అబ్యామోహ’’ఇచ్చాది. నత్థి దూరమేసన్తి అదూరాని, తానియేవ పదాని, తేసం విన్యాసో యాథావతో ఠపనం యస్స తం. తతోయేవ అబ్యాకిణ్ణో అసమ్మిస్సో చ. సో అబ్యాకిణ్ణతాయ ఏవ మనోహరో చాతి అబ్యాకిణ్ణం మనోహరం. తేనేవ ‘‘అయమేత్థ అత్థో అయం వా’’తి ఏవం బ్యామోహం న కరోతీతి అబ్యామోహకరో, తం. పసాదాలఙ్కారాలఙ్కితం బన్ధం. కవీనం ఇస్సరా పధానా. యే కనిట్ఠఙ్గులిగణనానిట్ఠా, తే పసంసన్తి థువన్తి తాదిసబన్ధగుణస్సాతిసయపసంసారహభావేన.

౮౯. ‘‘అబ్యామోహే’’చ్చాది. అదూరపదవిన్యాసం నామాదిపదానం వోహారకాలే అదూరసమ్బన్ధో యథా సియా, తథా పటిపాటియా పదట్ఠపనేన సమన్నాగతం అబ్యాకిణ్ణం, తతోయేవ అఞ్ఞసమ్బన్ధీపదేహి అసమ్మిస్సం మనోహరం, తతోయేవ విఞ్ఞూనం చిత్తమారాధేన్తం అబ్యామోహకరం ‘‘ఇమస్సత్థో ఇమస్సత్థో ఏసో ఏసో వా’’తి సంసయమనుప్పాదేన్తం బన్ధం పసాదాలఙ్కారసంయుత్తం బన్ధనం కవిస్సరా కవీనం పధానా పణ్డిభజనా, కనిట్ఠఙ్గులియా గణితబ్బా అగ్గకవినోతి అధిప్పాయో. పసంసన్తి థోమేన్తి. బ్యామోహం న కరోతీతి అబ్యామోహకరో. వి ఆకిణ్ణో బ్యాకిణ్ణో, న బ్యాకిణ్ణో అబ్యాకిణ్ణో. నత్థి దూరం యేసం, తానియేవ పదాని, తేసం విన్యాసో ఠపనం యస్స బన్ధస్సాతి విగ్గహో.

యథా –

౯౦. నీలుప్పలాభం నయనం,

బన్ధుకరుచిరో’ధరో;

నాసా హేమఙ్కుసో తేన,

జినోయం పియదస్సనో.

౯౦. ‘‘యథే’’త్యుదాహరతి ‘‘నీలుప్పలాభ’’మిచ్చాది. యస్స జినస్స నయనం నేత్తం నీలుప్పలాభం ఇన్దీవరద్వయనిభం, అధరో అధరోట్ఠో బన్ధుకమివ బన్ధుకకుసుమమివ రుచిరో కన్తో, నాసా నాసికా సయం హేమఙ్కుసో సువణ్ణఙ్కుసోయేవ, తేన కారణేన అయం జినో పియం మధురం దస్సనమస్సాతి పియదస్సనో. ఈదిసో న బ్యాకిణ్ణదోసో, అబ్యాకిణ్ణో పసాదోయేవాతి.

౯౦. ఇదాని బ్యాకిణ్ణదోసపరిహారం పరిహరతి ‘‘నీలుప్పలి’’చ్చాదినా. నయనం యస్స నేత్తయుగళం నీలుప్పలాభం నీలుప్పలదలసదిసం, అధరో అధరోట్ఠో బన్ధుకరుచిరో బన్ధుకపుప్ఫమివ మనుఞ్ఞో, నాసా నాసికా హేమఙ్కుసో సువణ్ణఙ్కుసోయేవ, తేన కారణేన అయం జినో పియదస్సనో మనుఞ్ఞదస్సనో హోతీతి. ఏత్థ పసాదాలఙ్కారేన యుత్తత్తా న బ్యాకిణ్ణదోసో. ఆభాసద్దో నిభాసద్దో వియ ఇవత్థో. నో చే, పభాపరియాయో వా హోతి. బన్ధుకమివ రుచిరోతి చ, పియం దస్సనం యస్సేతి చ విగ్గహో. ఇహ దస్సనస్స కత్తుభూతసాధుజనసమ్బన్ధత్తేపి విసయత్తేనేవ జినసమ్బన్ధో హోతీతి అఞ్ఞపదత్థేన తథాగతో గహితోతి.

౯౧. సమతిక్కన్తగామ్మత్త-కన్తవాచాభిసఙ్ఖతం;

బన్ధనం రసహేతుత్తా, గామ్మత్తం అతివత్తతి.

౯౧. ‘‘సమతిక్కన్తి’’చ్చాది. సమ్మా అతిక్కన్తం నిగ్గతం. గామ్మస్స భావో గామ్మత్తం. యాసం కన్తానం మధురానం వాచానం తాహి అభిసఙ్ఖతం రచితం బన్ధనం రసస్స మాధురియస్స హేతుత్తా కారణభావేన గామ్మత్తం యథావుత్తం అతివత్తతి అతిక్కమతి.

౯౧. ‘‘సమతి’’చ్చాది. సమతిక్కన్తగామ్మత్తకన్తవాచాభిసఙ్ఖతం విసేసతో అతిక్కన్తగామ్మభావాహి కన్తవాచాహి రచితం బన్ధనం ముత్తకాదిబన్ధనం రసహేతుత్తా పణ్డితానం పీతిరసస్స కారణత్తా యథావుత్తగామ్మదోసం అతివత్తతి అతిక్కమ్మ పవత్తతీతి. సమ్మా అతిక్కన్తం గామ్మత్తం యాసం, తాహియేవ కన్తవాచాహి అభిసఙ్ఖతన్తి చ, రసస్స హేతు, తస్స భావోతి చ విగ్గహో.

యథా –

౯౨. దునోతి కామచణ్డాలో,

సో మం సదయ నిద్దయో;

ఈదిసం బ్యసనాపన్నం,

సుఖీపి కిముపేక్ఖసే.

౯౨. ‘‘యథే’’త్యుదాహరతి. కామాతురా కాచి వనితా అత్తనో పియం పతిం విరవతి ‘‘దునోతి’’చ్చాదినా. దయాయ సహ పవత్తీతి సదయఇతి అనునయవసేన పియస్స ఆమన్తనం, సానునయామన్తనఞ్హి తతోనుగ్గహాభికఙ్ఖాయమచ్చన్తముచితం, సో కామో కన్దప్పో ఏవ చణ్డాలో అకణ్డో వా అసయ్హోపతాపావహత్తా. కామే చణ్డాలత్తారోపనఞ్చ ఉచితమేవ యతోనేన కయిరమానమసహనముపతాపమసహమానా తం పరిభవన్తం విప్పలపతి, నిద్దయో నిక్కరుణో, ఇదమపి ఉచితముపతాపే నిక్కరుణానం తాదిసీ గతీతి. మం దునోతి అధికముపతాపేతి నిద్దయత్తా, న భవన్తం, తేనేవ భవం సుఖీ. ఇమినా అఞ్ఞాసత్తతం తస్స దీపేతి. యది నాఞ్ఞాసత్తోసి, నాహమేకాకినీ భవామి. అసహాయానఞ్హి పటిసత్తవో హోన్తి. ఏకాకిత్తాయేవాహమప్పటిసరణత్తానేన దుసామీతి [దుఞ్ఞామీతి (?)] తవ కామం త్వం సుఖీ హోసి. సనాథానం తాదిసీ వుత్తీతి ఏవం సుఖీపి త్వం ఈదిసం బ్యసనమాపన్నం కిం కస్మా ఉపేక్ఖసేతి. ఏవమయం వఙ్కవుత్తియా అత్తనో, తం విసయమనుభవన్తస్స చ విముఖత్తం నిదస్సేతీతీదిసం న గామ్మం.

౯౨. గామ్మదోసపరిహారే లక్ఖియం దస్సేతి ‘‘దునోతి’’చ్చాది. కామతణ్హాభిభూతా అఙ్గనా అత్తనో వల్లభం నిస్సాయ ఏవం విలపతి ‘‘సదయ హే కారుణిక సో కామచణ్డాలో సో అనఙ్గనీచో నిద్దయో నిక్కారుణికో మం దునోతి పీళేతి, సుఖీపి మమ వియ అనాథభావాభావతో సుఖితోపి త్వం ఈదిసం బ్యసనాపన్నం ఏవం కామచణ్డాలేన అకారుణేన కతఅసయ్హసన్తాపసఙ్ఖాతబ్యసనమనుప్పత్తం మం కిముపేక్ఖసే కస్మా ఉదాసీనోసీ’’తి. అత్తనో దుక్ఖాతురత్తా దుక్ఖదూరీకరణం కారుణికానంయేవ విసయన్తి ‘‘సదయే’’తి అనునయవసేన ఆమన్తనుచితం అత్తనో దుక్ఖాతురతం పోసేతుం పీళాకారకే కామే చణ్డాలత్తారోపనఞ్చ నిద్దయత్తకథనఞ్చ ఉచితమేవ అత్తని ఉపేక్ఖకత్తా. సుఖీపీతి ఇమినా తస్స పరవిసయాసత్తతాయ అతిచారం అబ్భుపగమేతి. ఏవం వఙ్కవుత్తియా అత్తనో వల్లభే సానురాగత్తఞ్చ అత్తని తస్స తదభావత్తఞ్చ దస్సేతీతి. ‘‘కఞ్ఞే కామయమానం మం, న కామయసి కింన్విద’’న్తి ఏత్థ వియ ఇహ గామ్మదోసో నత్థీతి గామ్మదోసపరిహారమిదం. కామోయేవ చణ్డాలో కామచణ్డాలో, సహ దయాయ యో వత్తతీతి చ, నత్థి దయా అస్సేతి చ, సుఖమస్స అత్థీతి చ విగ్గహో. అపిసద్దో అక్ఖమే.

౯౩. యతిహీనపరిహారో, న పునే’దాని నీయతే;

యతో న సవనుబ్బేగం, హేట్ఠా యేతం విచారితం.

౯౩. ‘‘యతి’’చ్చాది. విచారితన్తి ‘‘తం నమే సిరసా చామీ-కరవణ్ణం తథాగత’’న్తిఆదినా హేట్ఠా పకాసితన్తి అత్థో.

౯౩. ‘‘యతిహీని’’చ్చాది. యతో యస్మా సవనుబ్బేగం ‘‘దోసానముద్దేసక్కమేన దోసపరిహారక్కమో న వుత్తో’’తి ఏవం విఞ్ఞూనముప్పజ్జమానం ఇమస్స గన్థస్స సవనాసహనం నత్థి, తతో యతిహీనపరిహారో యతిహీనదోసస్స పరిహరణవసేన పవత్తముదాహరణం ఇదాని పున న నీయతే నాహరీయతేతి. ఇమినాధిగతమాదో వుత్తత్థమేవ సమత్థేతి. హేట్ఠా యేతం విచారితన్తి ఏవం యతిహీనదోసపరిహరణం హేట్ఠా అనన్తరపరిచ్ఛేదే విచారితం ‘‘తం నమే సిరసా చామీ-కరవణ్ణం తథాగత’’న్తిఆదినా పకాసితన్తి. ఆదో యతిహీనదోసపాతుభావేయేవ పరిహారక్కమస్సాపి దస్సితత్తా ఇహాదస్సనేపి గన్థస్స ఊనతా నత్థీతి అధిప్పాయో. యతి హీనా ఏత్థేతి చ, తస్స పరిహారోతి చ, సవనే ఉబ్బేగన్తి చ విగ్గహో.

కమచ్చుతస్స యథా –

౯౪. ఉదారచరితో’సి త్వం, తేనేవా’రాధనా త్వయి;

దేసం వా దేహి గామం వా, ఖేత్తం వా మమ సోభనం.

౯౪. ‘‘ఉదార’’ఇచ్చాది. ఉదారం ఉదారత్తం చాగాతిసయసమ్బన్ధతో చరితం అతిగుణపవత్తి యస్సాతి విగ్గహో. ఏత్థ ఉచితత్తా దేసాదీనం యాచనక్కమస్స కమచ్చుతస్స పరిహారోయం.

౯౪. ‘‘ఉదారి’’చ్చాది. త్వం పుఞ్ఞవన్త ఉదారచరితోసి చాగాతిసయయోగతో విసారదపవత్తియుత్తోసి, తేనేవ తేన కారణేనేవ ఆరాధనా మమ యాచనా త్వయి హోతి. దేసం వాజనపదం వా, నో చే, గామం వా సంవసథం వా, నో చే, సోభనం ఖేత్తం వా కేదారం వా మమ దేహీతి అనుపుబ్బం హీనపదత్థయాచనా దాయకస్స దానస్సాపి యాచకస్స ఇచ్ఛితత్థపటిలాభస్సాపి అనురూపత్తా కమచ్చుతదోసమపనేతి. ఉదారం చరితం అస్సాతి విగ్గహో.

అతివుత్తస్స యథా –

౯౫. మునిన్దచన్దసమ్భూత-

యసోరాసిమరీచినం;

సకలోప్య’యమాకాసో,

నా’వకాసో విజమ్భనే.

౯౫. ‘‘మునిన్ద’’ఇచ్చాది. మునిన్దోయేవ చన్దో, తతో సమ్భూతా పాతుభూతా, యసోరాసీ ఏవ మరీచియో, తాసం. అయం సకలో ఆకాసోపి గగనమేవ, న తస్సేకో పదేసో. విజమ్భనే బ్యాపనే నావకాసో తాదిసత్తా తాసం మరీచినన్తి నాతివుత్తం.

౯౫. ‘‘మునిన్ది’’చ్చాది. మునిన్దచన్దసమ్భూతయసోరాసిమరీచినం మునిన్దసఙ్ఖాతచన్దతో పాతుభూతానం కిత్తిసమూహసఙ్ఖాతకిరణానం విజమ్భనే బ్యాపనే అయం సకలోపి ఆకాసో నావకాసో న ఓకాసో హోతీతి. హేతుఫలాదిఏకేకకారణేనాపి అప్పమేయ్యానం సబ్బఞ్ఞుగుణానం పవత్తియా అప్పమేయ్యసామఞ్ఞభూతాకాసస్స నిరవకాసస్స ఇవ కథనముచితన్తి అతివుత్తదోసో ఇహ న భవతి. చన్దో ఇవ చన్దో, మునిన్దో ఏవ చన్దో, తతో సమ్భూతానంయేవ యసానం రాసీ చ తా మరీచియో చాతి విగ్గహో.