౩. నిబ్బానకణ్డో

ఇదాని ‘‘సద్ధమ్మసవనమ్పి చాతి ఇమస్స సంవణ్ణనాక్కమో సమ్పత్తో తత్థ సద్ధమ్మసవనమ్పి చ లోకే దుల్లభమేవ తథా హి సద్ధమ్మో నామ తివిధో హోతి. పరియత్తిసద్ధమ్మో, పటిపత్తిసద్ధమ్మో, పటివేధసద్ధమ్మోతి. తత్థ పరియత్తిసద్ధమ్మో నామ తేపిటకం బుద్ధవచనం. పటిపత్తిసద్ధమ్మో నామ తేరసధుతఙ్గాని అసీతి ఖన్ధకవత్తాదయో అభిసమాచారవత్తాదీని. పటివేధసద్ధమ్మో నామ చతుసచ్చప్పటివేధో. తేసు పరియత్తిసద్ధమ్మో ద్విన్నం సద్ధమ్మానం పుబ్బఙ్గమోయేవ పదట్ఠానఞ్చ. కస్మా తంమూలకత్తా తథా హి పరియత్తియా అసతి పటివేధో నామ నత్థి. పరియత్తియా అన్తరహితాయ పటిపత్తి, పటిపత్తియా అన్తరహితాయ అధిగమో అన్తరధాయతి. కిం కారణా అయఞ్హి పరియత్తి పటిపత్తియా పచ్చయో హోతి. పటిపత్తిఅధిగమస్సాపి పరియత్తియేవ పమాణం. తత్థ పటివేధో చ పటిపత్తి చ హోతిపి నహోతిపి. ఏకస్మిఞ్హి కాలే పటివేధధరా భిక్ఖూ బహూ హోన్తి, ‘‘ఏస భిక్ఖు పుథుజ్జనో’’తి అఙ్గులిం పహరిత్వా దస్సేతబ్బో హోతి. ఇమస్మిం యేవ దీపే ఏకవారం పుథుజ్జనభిక్ఖునామ నాహోసి. పటిపత్తిపూరకాపి కదాచి బహూ హోన్తి కదాచి అప్పా. ఇతి పటివేధో చ పటిపత్తి చ హోతిపి న హోతిపి. సాసనస్స ఠితియా పన పరియత్తియేవ పమాణం పణ్డితో హి తేపిటకం సుత్వా ద్వేపి పూరేతి, యథా అమ్హాకం బోధిసత్తో ఆళారస్స సన్తికే పఞ్చ అభిఞ్ఞా సత్త చ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతన సమాపత్తియా పరికమ్మం పుచ్ఛి. సో ‘‘న జానామీ’’తి ఆహ. తతో ఉదకస్స సన్తికం గన్త్వా అధిగతవిసేసం సంసన్దిత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనస్స పరికమ్మం పుచ్ఛి. సో ఆచిక్ఖి, తస్స వచనసమనన్తరమేవ మహాసత్తో తం సమ్పాదేసి ఏవమేవ పఞ్ఞవా భిక్ఖు పరియత్తిం సుత్వా ద్వేపి పూరేతి తస్మా పరియత్తియా ఠితాయ సాసనం ఠితం హోతి యథా మహాతళాకస్స పాళియా థిరాయ ఉదకం న ఠస్సతీతి న వత్తబ్బం ఉదకే సతి పదుమాదీని పుప్ఫాని న పుప్ఫిస్సన్తీతి న వత్తబ్బం ఏవమేవ మహాతళాకస్స థిరపాళిసదిసే తేపిటకే బుద్ధవచనే సతి మహాతళాకే ఉదకసదిసా పటిపత్తిపూరకా కులపుత్తా నత్థీతి న వత్తబ్బం. తేసు సతి మహాతళాకేసు పదుమాదీని పుప్ఫాని వియ సోతాపన్నాదయో అరియపుగ్గలా నత్థీతి న వత్తబ్బం, ఏకన్తతో పరియత్తియేవ పమాణం పరియత్తియా అన్తరహితాయ పటిపత్తిపటివేధానం అన్తరధానతో. తత్థ పరియత్తినామ తేపిటకం బుద్ధవచనం సాట్ఠకథా పాళియావ సా తిట్ఠతి, తావ పరియత్తి పరిపుణ్ణా హోతి. గచ్ఛన్తే కాలే కలియుగరాజానో అధమ్మికా హోన్తి తేసు అధమ్మికేసు రాజామచ్చాదయో అధమ్మికా హోన్తి తథా రట్ఠజనపదవాసినోపి అధమ్మికా ఏతేసం అధమ్మికతాయ న దేవో సమ్మా వస్సతి, తతో సస్సాని న సమ్పజ్జన్తి. తేసు సమ్పజ్జన్తేసు పచ్చయదాయకా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పచ్చయే దాతుం న సక్కోన్తి. భిక్ఖూ పచ్చయేహి కిలమన్తా అన్తేవాసికే సఙ్గహేతుం న సక్కోన్తి. గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే పరియత్తి పరిహాయతి, అత్థవసేన ధారేతుం న సక్కోన్తి, పాళివసేనేవ ధారేన్తి. తతో కాలే గచ్ఛన్తే పాళిమ్పి సకలం ధారేతుం న సక్కోన్తి పఠమం అభిధమ్మపిటకం పరిహాయతి. పరిహాయమానం మత్థకతో పట్ఠాయ పరియత్తి హాయతి పఠమఞ్హి మహాపకరణం పరిహాయతి. తస్మిం పరిహాయమానే యమకం, కథావత్థు, పుగ్గలపఞ్ఞత్తి, ధాతుకథా, విభఙ్గో, ధమ్మసఙ్గహోతి ఏవం అభిధమ్మపిటకే పరిహీనే మత్థకతో పట్ఠాయ సుత్తన్తపిటకం పరిహాయతి. పఠమఞ్హి అఙ్గుత్తరనికాయో పరిహాయతి. తస్మిమ్పి పఠమం ఏకాదసనిపాతో…పే… తతో ఏకనిపాతోతి ఏవం అఙ్గుత్తరే పరిహీనే మత్థకతో పట్ఠాయ సంయుత్తనికాయో పరిహాయతి, పఠమం మహావగ్గో పరిహాయతి. తతో పట్ఠాయ సళాయతనవగ్గో, ఖన్ధవగ్గో, నిదానవగ్గో, సగాథావగ్గోతి ఏవం సంయుత్తనికాయే పరిహీనే మత్థకతో పట్ఠాయ మజ్ఝిమనికాయో పరిహాయతి పఠమఞ్హి ఉపరిపణ్ణాసకో పరిహాయతి. తతో మజ్ఝిమపణ్ణాసకో, తతో మూలపణ్ణాసకోతి ఏవం మజ్ఝిమనికాయే పరిహీనే మత్థకతో పట్ఠాయ దీఘనికాయో పరిహాయతి, పఠమఞ్హి పాథియవగ్గో పరిహాయతి తతో మహావగ్గో, తతో ఖన్ధకవగ్గోతి దీఘనికాయే పరిహీనే సుత్తన్తపిటకం పరిహీనం నామ హోతి. వినయపిటకేన సద్ధిం జాతకమేవ ధారేన్తి. వినయపిటకం లజ్జినో ధారేన్తి. లాభకామా పన సుత్తన్తే కథితేపి సల్లక్ఖేన్తా నత్థీతి జాతకమేవ ధారేన్తి. గచ్ఛన్తే కాలే జాతకమ్పి ధారేతుం న సక్కోన్తి. అథ నేసం పఠమం వేస్సన్తరజాతకం పరిహాయతి. తతో పటిలోమక్కమేన పుణ్ణకజాకతకం, మహానారదకస్సపజాతకం పరిహాయతి. వినయపిటకమేవ ధారేన్తి. గచ్ఛన్తే కాలే తమ్పి మత్థకతో పరిహాయతి పఠమఞ్హి పరివారో పరిహాయతి, తతో ఖన్ధకో భిక్ఖునీవిభఙ్గో మహావిభఙ్గోతి అనుక్కమేన ఉపోసథక్ఖన్ధకమత్తమేవ ధారేన్తి, తదా పరియత్తి అనన్తరహితావ హోతి. యావ పన మనుస్సేసు చతుప్పదికగాథాపి పవత్తతి, తావ పరియత్తి అనన్తరహితావ హోతి. యదా సద్ధో పసన్నో రాజా హత్థిక్ఖన్ధే సువణ్ణచఙ్కోటకమ్హి సహస్సత్థవికం ఠపాపేత్వా ‘‘బుద్ధేహి కథితం చతుప్పదికం గాథం జానన్తో ఇమం సహస్సం గణ్హతూ’’తి నగరే భేరిం చరాపేత్వా గణ్హకం అలభిత్వా ఏకవారం చరాపితే న సుణన్తాపి హోన్తి అసుణన్తాపి, యావ తతియం చరాపేత్వా గణ్హకం అలభిత్వా రాజపురిసా సహస్సత్థవికం పున రాజకులం పవేసేన్తి, తదా పరియత్తిఅన్తరహితా నామ హోతి. ఏవం పరియత్తియా అన్తరహితాయ పటిపత్తిపి పటివేధోపి అన్తరహితోవ హోతి. సద్ధమ్మసవనస్స దుల్లభభావో ధమ్మసోణ్డకవత్థునా దీపేతబ్బో అమ్హాకం కిర సమ్మాసమ్బుద్ధో కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధస్స ధమ్మరాజస్స సాసనన్తరధానతో నచిరేనేవ కాలేన బారాణసిరఞ్ఞో పుత్తో ధమ్మసోణ్డకరాజకుమారో హుత్వా పితుఅచ్చయేన రజ్జే పతిట్ఠాయ కస్సపదసబలేన దేసితం ధమ్మం సోతుకామో హుత్వా మాసమత్తం రజ్జం కత్వా అమ్హాకం సమ్మాసమ్బుద్ధో ఇమస్మిం యేవ భద్దకప్పే రజ్జం కారేత్వా దేవనగరసదిసే బారాణసినగరే చక్కవత్తిరజ్జసదిసం రజ్జం కరోన్తో ఏవం చిన్తేసి… ‘‘మయ్హం ఏవరూపం రజ్జం కిం విలాసం రజ్జానుభావం సద్ధమ్మవియోగేన, దివాకరవిరహితో ఆకాసో వియ, ససఙ్కవిరహితరత్తి వియ, దాఠావిరహితగజో వియ, వేలన్తవిరహితమహాసముద్దో వియ చక్ఖువిరహిత సుసజ్జితవదనం వియ, సుగన్ధవిరహితపారిఛత్తపుప్ఫం వియ, చతుఅక్ఖరనియమితధమ్మదేసనావియోగేన మయ్హం ఇదం రజ్జం న సోభతీ’’తి చిన్తేత్వా సువణ్ణచఙ్కోటకేన సహస్సత్థవికం భణ్డకం సుసజ్జితం మఙ్గలహత్థికుమ్భే ఠపేత్వా బారాణసీనగరే మహావీథియం భేరిం చరాపేతి ‘‘ఏకపదికం వా ద్విపదికం వా తిపదికం వా చతుప్పదికం వా ధమ్మపదం జానన్తస్స దమ్మీ’’తి ఏవం భేరిం చరాపేత్వా ధమ్మజాననకం అలభిత్వా పునప్పునం ద్విసహస్సం తిసహస్సం యావ సతసహస్సం కోటి ద్వే సహస్సకోటి, సతసహస్సకోటి గామనిగమజనపదసేనాపతిట్ఠానం ఉపరాజట్ఠానం. పరియోసానే ధమ్మదేసకం అలభిత్వా అత్తనో సువణ్ణపీఠకం సేతచ్ఛత్తం చజిత్వాపి ధమ్మదేసకం అలభిత్వా రజ్జసిరిం పహాయ అత్తానం చజిత్వా ‘‘ధమ్మదేసకస్స దాసో హుత్వాపి ధమ్మం సోస్సామీ’’తి వత్వా ఏవమ్పి ధమ్మ దేసకం అలభిత్వా విప్పటిసారీ హుత్వా ‘‘కిం మే సద్ధమ్మవియోగేన రజ్జేనాతి అమచ్చానం రజ్జం నియ్యాతేత్వా సద్ధమ్మగవేసకో హుత్వా ధమ్మసోణ్డకమహారాజా మహావనం పావిసి ధమ్మసోణ్డకమహారాజస్స సద్ధమ్మసవనం సన్ధాయ పవిట్ఠక్ఖకే సక్కదేవమహారాజస్స వేజయన్తపాసాదో సహేవ కిణ్ణికాయ కమ్పో అహోసి, పణ్డుకమ్బలసిలాసనం ఉణ్హాకారం అహోసి. సక్కోదేవరాజా కేనకారణేన పణ్డుకమ్బలసిలాసనం ఉణ్హాకారం అహోసీ’’తి చిన్తేత్వా అత్తనో సహస్సనేత్తేన దేవమనుస్సేసు విత్థారేత్వా ఓలోకేన్తో ధమ్మగవేసకో హుత్వా వనం పవిట్ఠం ధమ్మసోణ్డకమహారాజానం దిస్వా చిన్తేసి… ‘‘అజ్జ మే అత్తానమ్పి జహాయ రక్ఖసవేసం మాపేత్వా ఏతం అనిచ్చపరిదీపనం జాతిజరాబ్యాధిమరణం సకలసరీరే దోసం దస్సేత్వా ధమ్మం దేసేత్వా ఏతం సకరజ్జేయేవ పతిట్ఠాపేతబ్బ’’న్తి చిన్తేత్వా సక్కో దేవరాజా యక్ఖసరూపం మాపేత్వా బోధిసత్తస్స అభిముఖో అవిదూరే అత్తానం దస్సేసి. తం దిస్వా ధమ్మసోణ్డకమహారాజా ఏవం చిన్తేసి… ‘‘ఏవంరూపో నామ రక్ఖసో ధమ్మం జానేయ్యా’’తి, చిన్తేత్వా అవిదూరే ఠానే ఠత్వా పుచ్ఛామీతి రక్ఖసేన సద్ధిం సల్లపన్తో ఆహ ‘‘సామిపుఞ్ఞదేవరాజ ఇమస్మిం పన వనఘనే వసనకదేవరాజా కిం నుఖో ధమ్మం జానాసీ’’తి, దేవతా ‘‘మహారాజ ధమ్మం జానామీ’’తి ఆహ. ‘‘యది ధమ్మం జానాసి, మయ్హం ధమ్మకథం కథేథా’’తి ఆహ. ‘‘అహం తుయ్హం ధమ్మం కథేస్సామి, త్వం మయ్హం కీదిసం ధమ్మకథికస్స సక్కారం కరిస్ససీ’’తి ఆహ. ‘‘ఏవం సన్తే మయ్హం ధమ్మం కథేత్వా పచ్ఛా మయ్హం సరీరే మంసం ఖాదిస్ససీ’’తి ఆహ. ‘‘అహం మహారాజ ఛాతో హుత్వా ధమ్మం కథేతుం న సక్కోమీ’’తి ఆహ. ‘‘యది తుమ్హే పఠమం మంసం ఖాదథ, ధమ్మం కో సుణిస్సతీ’’తి ఆహ. పున సో రక్ఖసో ‘‘నాహం ధమ్మం దేసేతుం సక్కోమీ’’తి. పున రాజా ‘‘మయ్హం ధమ్మపటిలాభఞ్చ తుమ్హాకం మంసపటిలాభఞ్చ తుమ్హే జానిత్వా మయ్హం ధమ్మం దేసేథా’’తి ఆహ. అథ సక్కో దేవరాజా ‘‘సాధు హోథా’’తి వత్వా అవిదూరే ఠానే ఉబ్బేధేన తిగావుతమత్తం మహన్తం అఞ్జనపబ్బతం మాపేత్వా ఏవమాహ… ‘‘సచే మహారాజ ఇమం పబ్బతముద్ధనిం ఆరూయ్హ ఆకాసా ఉప్పతిత్వా త్వం మమ ముఖే పతిస్ససి, అహం తే ఆకాసగతకాలే ధమ్మం దేసేస్సామి, ఏవం సన్తే తుయ్హఞ్చ ధమ్మప్పలాభో మయ్హఞ్చ మంసపటిలాభో భవిస్సతీ’’తి ఆహ. తస్స కథం సుత్వా ధమ్మసోణ్డకమహారాజా ‘‘అనమతగ్గే సంసారే పురిసో హుత్వా అధమ్మసమఙ్గీ హుత్వా అధమ్మస్సేవ అత్థాయ పాణాతిపాతో అదిన్నాదానో కామేసుమిచ్ఛాచారో సూకరికో ఓరబ్భికో సాకుణి కో చోరో పరదారికో తం గహేత్వా సీసచ్ఛిన్నానం లోహితం చతూసు మహాసముద్దేసు ఉదకతోపి బహుతరం మాతాపితుఆదీనమ్పి మనాపానం అత్థాయ రోదన్తానం అస్సు చతూసుమహాసముద్దేసు ఉదకతోపి బహుతరం, ఇమం పన సరీరం ధమ్మస్స అత్థాయ విక్కిణామి తం మహప్ఫలఞ్చ మనాపఞ్చా’’తి చిన్తేత్వా ‘‘సాధు మారిస ఏవం కరోమీ’’తి పబ్బతం ఆరూయ్హ పబ్బతగ్గే ఠితో ‘‘మమ రజ్జేన సద్ధిం మయ్హం సజీవసరీరం సద్ధమ్మస్సత్థాయ దస్సామీ’’తి సోమనస్సో హుత్వా ‘‘ధమ్మం కథేథా’’తి సద్ధమ్మత్థాయ జీవితం పరిచ్చజిత్వా ఆకాసతో ఉప్పతిత్వా ధమ్మం కథేథాతి ఆహ. అథ సక్కో దేవరాజా సకత్తభావేన సబ్బాలఙ్కారేహి పటిమణ్డితో అతివియ సోతుం సోమనస్సో ఆకాసతో పతన్తం దిబ్బఫస్సేన పరామసన్తో ఉరేన పటిగ్గణ్హిత్వా దేవలోకం నేత్వా పణ్డుకమ్బలసిలాసనే నిసీదాపేత్వా మాలాగన్ధాదీహి పూజేత్వా ధమ్మసోణ్డకమహారాజస్స ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ.

‘‘అనిచ్చా వత సఙ్ఖారా, ఉప్పాదవయధమ్మినో;

ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝన్తి, తేసం వూపసమో సుఖో’’తి.

ఏవం సక్కో ధమ్మసోణ్డకమహారాజస్స ధమ్మం దేసేత్వా దేవలోకసమ్పత్తిం దస్సేత్వా దేవలోకతో ఆనేత్వా సకరజ్జే పతిట్ఠాపేత్వా అప్పమాదేన ఓవదిత్వా దేవలోకమేవ అగమాసి ఏవం సద్ధమ్మసవనస్సాపి దుల్లభభావో వేదితబ్బో. ఏవం పరియత్తిఅన్తరధానేన పటిపత్తి పటివేధాపి అన్తరధాయన్తి. ఏత్థ చ తీణి పరినిబ్బానాని వేదితబ్బాని కతమాని తీణి పరినిబ్బానాని. కిలేసపరినిబ్బానం, ఖన్ధపరినిబ్బానం, ధాతుపరినిబ్బానన్తి. తత్థ కిలేసపరినిబ్బానం బోధిమణ్డేయేవ హోతి, భగవా హి బోధిమణ్డేయేవ వీరియపాదేహి సీలపథవియం పతిట్ఠాయ సద్ధాహత్థేన కమ్మక్ఖయకరం ఞాణఫరసుం గహేత్వా సబ్బో లోభదోసమోహవిపరీతమనసికారఅహిరీకానోత్తప్పకోధూపనాహమక్ఖపళాస- ఇస్సామచ్ఛరియమాయాసాఠేయ్యథమ్భసారమ్భమానాతి మానమదపమాదతణ్హా’విజ్జాతివిధాకుసలమూలదుచ్చరితసంకిలేసమలవిసమసఞ్ఞావితక్క పపఞ్చచతుబ్బిధవిపరియేసఆసవగన్థఓఘయోగా’గతిగన్థు’ పాదానపఞ్చచేతోఖిలవినిబన్ధనీవరణా’భినన్దన ఛవివాదమూలతణ్హాకాయసత్తానుసయ అట్ఠమిచ్ఛత్తనవతణ్హామూలకదసాకుసలకమ్మపథ ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిగత అట్ఠసతతణ్హావిచరితప్ప భేద సబ్బదరథపరిళాహకిలేససతసహస్సాని, సఙ్ఖేపతో వా పఞ్చ కిలేసఅభిసఙ్ఖారఖన్ధమచ్చుదేవపుత్తమారే అసేసతో హతా విహతా అనభావంకతా తస్మా సబ్బేపి కిలేసా బోధిమణ్డేయేవ నిబ్బానం నిరోధం గచ్ఛన్తీతి కిలేసనిబ్బానం బోధిమణ్డేయేవ హోతి ఏత్థ చ బోధీతి అరహత్తమగ్గఞ్ఞాణం అధిప్పేతం తథా హి సబ్బేసమ్పి బుద్ధపచ్చేకబుద్ధఅరియసావకానం అరహత్తమగ్గక్ఖణేయేవ సబ్బేపి కిలేసా అసేసం నిరోధం నిబ్బానం గచ్ఛన్తి తేపి బుద్ధా ఉగ్ఘటితవిఞ్ఞూవిభజ్జితఞ్ఞూనేయ్యవసేన తివిధా హోన్తి వుత్తఞ్హేతం జాతత్తకీసోతత్తకీనిదానే.

‘‘ఉగ్ఘటితఞ్ఞునామకో, విభజ్జితఞ్ఞునో దువే;

తతియో నేయ్యో నామేన, బోధిసత్తో తిధా మతో.

ఉగ్ఘటితఞ్ఞుబోధిసత్తో, పఞ్ఞాధికోతి నామసో;

విభజ్జితఞ్ఞుబోధిసత్తో, వుత్తో వీరియాధికో.

మతో నేయ్యో సద్ధాధికో నామ, బోధిసత్తా ఇమే తయో;

కప్పేచ సతసహస్సే, చతురో చ అసఙ్ఖ్యేయ్యే.

పూరేత్వా బోధిసమ్భారే, లద్ధబ్యాకరణో పురే;

ఉగ్ఘటితఞ్ఞుబోధిసత్తో, పత్తో సమ్బోధిముత్తమం.

అట్ఠమే చ అసఙ్ఖ్యేయ్యే, కప్పే చ సతసహస్సే;

పూరేత్వా బోధిసమ్భారే, లద్ధబ్యాకరణో పురే.

విపఞ్చితఞ్ఞుబోధిసత్తో, పత్తో సమ్బోధిముత్తమం;

నేయ్యో తు బోధిసత్తో చ, సోళసే అసఙ్ఖ్యేయ్యే.

కప్పే చ సతసహస్సే, లద్ధబ్యాకరణో పురే;

పూరేత్వా బోధిసమ్భారే, పత్తో సమ్బోధిముత్తమ’’ న్తి.

సుత్తనిపాతఅపదానట్ఠకథాసు పన ‘‘బుద్ధానం ఆనన్ద హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పసతసహస్సఞ్చ, మజ్ఝిమపరిచ్ఛేదేన అట్ఠ అసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పసతసహస్సఞ్చ, ఉపరిమపరిచ్ఛేదేన సోళసాసఙ్ఖ్య్యేయ్యాని కప్పసతసహస్సఞ్చ. ఏతేచ పఞ్ఞాధికసద్ధాధికవీరియాధికవసేన వేదితబ్బాతి వుత్తం తేసు పఞ్ఞాధికో చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పసతసహస్సఞ్చ, సద్ధాధికో అట్ఠఅసఙ్ఖేయ్యేయ్యాని కప్పసతసహస్సఞ్చ, వీరియాధికో సోళసఅసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పసతసహస్సఞ్చాతి వేదితబ్బం. తత్థ పఞ్ఞాధికో యోనిగతివిఞ్ఞాణట్ఠితిసత్తావాసేసు సంసరన్తోపి పఞ్ఞాబహుల్లవసేన సమ్పన్నజ్ఝాసయ సమ్భవతో ఖిప్పఞ్ఞేవ తస్స సమ్బోధి. సద్ధాధికో పన మన్దపఞ్ఞత్తా అస్సద్దహితబ్బేపి సద్దహతి, తస్మా తస్స మన్దఞ్ఞేవ సమ్బోధి. వీరియాధికో పన ఉభయమన్దో అస్సద్దహితబ్బమ్పి సద్దహతి, అకత్తబ్బమ్పి కరోతి, రాజా పస్సేనదీకోసలో యథా సో హి సబ్బఞ్ఞుబుద్ధే ధరమానేయేవ అగమనీయమ్పి పరదారం గన్తుం చిత్తం ఉప్పాదేత్వా పరం జీవితా వోరోపేతుం ఆరద్ధో నేరయికానం విరవన్తానం దు-స-న-సోతి సద్దమ్పి సుత్వా అతివిమూళ్హో సబ్బఞ్ఞుబుద్ధం ఠపేత్వా మిచ్ఛాదిట్ఠిబ్రాహ్మణం పుచ్ఛిత్వా తస్స వచనేన సబ్బజనానం యఞ్ఞత్థాయ దుక్ఖం ఉప్పాదేసి కో పనవాదో అనుప్పన్నే బుద్ధే, తథా హి ఏస కస్సపభగవతో సాసనన్తరధానేన అన్ధభూతే లోకే బారాణసియం రాజా హుత్వాపి నిగ్రోధరుక్ఖదేవతాయ యఞ్ఞత్థాయ ఏకసతరాజానో మహేసీహి సద్ధిం మారేతుం ఆరద్ధో. ఏవం వీరియాధికో ఉభయమన్దో, తస్మా తస్స సమ్బోధి అతిమన్దోతి ఏవం పఞ్ఞాధికసద్ధాధికవీరియాధికవసేన కాలస్సాపి రస్సదీఘభావో వేదితబ్బోతి. పచ్ఛిమనయోఏవ పసంసితబ్బోతి అయమేత్థ అమ్హాకం అత్తనోమతి. ఖన్ధపరినిబ్బానం పన కుసినారాయ ఉపవత్తనే మల్లానం సాలవనే యమకసాలానమన్తరే వేసాఖపుణ్ణమదివసే పచ్చూససమయే ఏకూనవీసతియా చుతిచిత్తేసు మేత్తాపుబ్బభాగస్స సోమనస్సఞాణసమ్పయుత్తఅసఙ్ఖారికకుసలచిత్తసదిసేన మహావిపాకచిత్తేన అబ్యాకతేన చరిమకం కత్వా కత్థచి భవే పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స అనన్తరపచ్చయో హుత్వా కమ్మతణ్హాకిలేసేహి అనుపాదానో సబ్బుపధిపటినిస్సగ్గో ఉపాదిన్నకక్ఖన్ధపరిచ్చాగో హోతీతి వేదితబ్బం. విత్థారో పన దీఘనికాయే మహావగ్గే మహాపరినిబ్బానసుత్తవణ్ణనాయం ఓలోకేతబ్బో. తత్థ విదేసం గచ్ఛన్తో పురిసో సబ్బం ఞాతిజనం ఆలిఙ్గేత్వా సీసే చుమ్బిత్వా గచ్ఛతి వియ భగవాపి నిబ్బానపురం పవిసన్తో సబ్బేపి చతువీసతికోటిసతసహస్ససమాపత్తియో అనవసేసం సమాపజ్జిత్వా యావ సఞ్ఞావేదయితం, తతోపి వుట్ఠాయ యావ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ఝానఙ్గాని పచ్చవేక్ఖిత్వా భవఙ్గచిత్తేన అబ్యాకతేన దుక్ఖసచ్చేన పరినిబ్బాయి. పాళియం పన ‘‘చతుత్థజ్ఝానా వుట్ఠహిత్వా సమనన్తరా భగవా పరినిబ్బాయీ’’తి వుత్తం తత్థ ద్వే సమనన్తరా ఝానసమనన్తరా, పచ్చవేక్ఖణసమనన్తరాతి. తత్థ ఝానా వుట్ఠాయ భవఙ్గం ఓతిణ్ణస్స తత్థేవ పరినిబ్బానం ఝానసమనన్తరం నామ. ఝానా వుట్ఠహిత్వా పున ఝానఙ్గాని పచ్చవేక్ఖిత్వా భవఙ్గం ఓతిణ్ణస్స తత్థేవ పరినిబ్బానం పచ్చవేక్ఖణసమనన్తరం నామ. భగవా పన ఝానసమనన్తరా అపరి నిబ్బాయిత్తా పచ్చవేక్ఖణసమనన్తరమేవ పరినిబ్బాయీతి వేదితబ్బం, తేనేవాహ ‘‘భగవా పన ఝానం సమాపజ్జిత్వా ఝానా వుట్ఠాయ ఝానఙ్గాని పచ్చవేక్ఖిత్వా భవఙ్గచిత్తేన అబ్యాకతేన దుక్ఖసచ్చేన పరినిబ్బాయీ’’తి. ఏత్థ భగవతో పరినిబ్బానచిత్తస్స కిం ఆరమ్మణం కమ్మం వా హోతి, ఉదాహు కమ్మనిమిత్తగతినిమిత్తాని, అథ నిబ్బానన్తి అపరే ఏవం వదన్తి.

నాహు అస్సాసపస్సాసా, ఠితచిత్తస్స తాదినో;

అనేజో సన్తి’మారబ్భ, యంకాల’మకరీ ముని.

అసల్లీనేన చిత్తేన, వేదనం అజ్ఝవాసయి;

పజ్జోతస్సే’వ నిబ్బానం, విమోక్ఖో చేతసో అహూ’తి.

ఇమిస్సాగాథాయ ‘‘యం యో ముని అనేజో సన్తి నిబ్బానం ఆరబ్భ కాలం అకరీ’’తి యోజేత్వా భగవతో పరినిబ్బానచిత్తస్స నిబ్బానారమ్మణన్తి తమయుత్తం, పటిసన్ధిభవఙ్గచుతీనం నిబ్బానారమ్మణస్స అనారహత్తా ‘‘నిబ్బానం గోత్రభుస్స వోదానస్స మగ్గస్స ఆరమ్మణపచ్చయేనపచ్చయో, నిబ్బానం ఫలస్స ఆవజ్జనాయా’’తి పట్ఠానపాళియా జవనఆవజ్జనానమేవ అధిప్పేతత్తా తస్మా ఏత్థ ‘‘యం యో ముని ఫలసమాపత్తియా అనేజో అనేజసఙ్ఖాతో తణ్హారహితో సన్తిం నిబ్బానం ఆరబ్భ ఆరమ్మణం కత్వా కాలం అసీతివస్సపరిమాణం అకరి అతిక్కమీ’’తి యోజనా కాతబ్బా. కేచి పన ఏవం వదన్తి… ‘‘కత్థచి పన అనుప్పజ్జమానస్స ఖీణాసవస్స యథోపట్ఠితం నామరూపధమ్మాదికమేవ చుతిపరియోసానానం గోచరభావం గచ్ఛతి, న కమ్మ-కమ్మనిమిత్తాదయో’’తి వుత్తత్తా కమ్మనిత్తగతినిమిత్తాని అరహతో చుతిచిత్తస్స ఆరమ్మణభావం న గచ్ఛన్తీతి తమ్పి అయుత్తమేవ అయఞ్హేత్థత్థో కత్థచి పన భవే అనుప్పజ్జమానస్స ఖీణాసవస్స అరహతో యథా యథా యేన యేన పకారేన ఉపట్ఠితం నామరూపధమ్మాదికమేవ చుతిపరియోసానం ఆవజ్జనజవనచిత్తానం గోచరభావం గచ్ఛతి, పున భవాభినిబ్బత్తియా అభావతో. కిం కారణం భూతాని కమ్మకమ్మనిమిత్తగతినిమిత్తాని గోచరభావం న గచ్ఛన్తీతి. చుతిచిత్తస్స పన పటిసన్ధిచిత్తేన గహితం అతీతారమ్మణమేవ గోచరభావం గచ్ఛతి. ‘‘నామరూపాదికమేవా తి ఏత్థ నామ’’న్తి చిత్తచేతసికనిబ్బానం రూపన్తి అట్ఠారసవిధం రూపం సఙ్గణ్హాతి. నామఞ్చ రూపఞ్చ నామరూపా. నామరూపా చ తే ధమ్మా చేతి తథా. తే ఆది యేసం తేతి నామరూపధమ్మాది తమేవ నామరూపధమ్మాదికం. ఆదిసద్దేన ఛ పఞ్ఞత్తియో సఙ్గణ్హాతి, తేన నిబ్బానమ్పి అరహతో మరణాసన్నకాలే క్రియజవనస్సపి ఆరమ్మణభావో భవేయ్యాతి అమ్హాకం ఖన్తి వీమంసిత్వా పన గహేతబ్బం. భగవతో నిబ్బానచిత్తస్స పన తుసితపురతో చవిత్వా సిరీమహామాయాయ కుచ్ఛిమ్హి వసితపటిసన్ధిచిత్తేన గహితారమ్మణమేవ ఆరమ్మణం హోతీతి దట్ఠబ్బం తఞ్చ ఖో గతినిమిత్తమేవ, న కమ్మకమ్మనిమిత్తాని. యుత్తితోపి ఆగమతోపి గతినిమిత్తమేవ యుజ్జతి తథా హి తుసితపురేయేవ సేతకేతుదేవపుత్తో హుత్వా దిబ్బగణనాయ చత్తారి సహస్సాని, మనుస్సగణనాయ సత్తపఞ్ఞాసవస్సకోటి,సట్ఠివస్ససతసహస్సాని ఠత్వా పరియోసానే పఞ్చ పుబ్బనిమిత్తాని దిస్వా సుద్ధావాసే అరహన్తబ్రహ్మునా దసహి చక్కవాళసహస్సేహి ఆగమ్మ దేవతావిసేసేహి చ.

‘‘కాలో దేవ మహావీర, ఉప్పజ్జ మాతుకుచ్ఛయం;

సదేవకం తారయన్తో, బుజ్ఝస్సు అమతం పద’’న్తి.

యాచియమానో ‘‘కాలం దీపఞ్చ దేసఞ్చ, కులం మాతరమేవ చా’’తి వుత్తాని పఞ్చ మహావిలోకనాని విలోకేత్వా తుసితపురతో చవిత్వా ఆసాళ్హీపుణ్ణమాయం ఉత్తరాసాళ్హనక్ఖత్తేనేవ సద్ధిం ఏకూనవీసతియా పటిసన్ధిచిత్తేసు మేత్తాపుబ్బభాగమస్స సోమనస్సఞాణసమ్పయుత్తఅసఙ్ఖారికకుసలచిత్తస్స సదిసేన మహావిపాకచిత్తేన పటిసన్ధిం అగ్గహేసి. తదారమ్మణాసన్నవీథితో పుబ్బభాగే ఆలోకితాని కాలదీపదేసకులమాతరవసేన ఇమాని పఞ్చ పటిసన్ధిచిత్తస్స గతినిమిత్తారమ్మణభావేన గోచరభావం గచ్ఛన్తీతి అమ్హాకం ఖన్తి తన్నిన్నతప్పోణతప్పబ్భారవసేన బాహుల్లప్పవత్తితో తేనేవ అభిధమ్మత్థసఙ్గహాదీసు అభిధమ్మత్థ విభావనియం ‘‘మరణకాలే యథారహం అభిముఖీభూతం భవన్తరే పటిసన్ధిజనకం కమ్మం వా తం కమ్మకరణకాలే రూపాదికముపలద్ధపుబ్బముపకరణభూతఞ్చ కమ్మనిమిత్తం వా అనన్తరముప్పజ్జమానభవే ఉపలభితబ్బం ఉపభోగభూతం గతినిమిత్తం వా కమ్మబలేన ఛన్నం ద్వారానమఞ్ఞతరస్మిం పచ్చుపట్ఠాసి, తతో పరం తమేవ తథోపట్ఠితమాలమ్బణం ఆరబ్భ విపచ్చమానకకమ్మానురూపం పరిసుద్ధం వా, ఉపక్కిలిట్ఠం వా ఉపపజ్జితబ్బభవానురూపం తత్థోణతంవ చిత్తసన్తానమభిణ్హం పవత్తతి బాహుల్లేన. తమేవ వా పన జనకభూతం కమ్మం అభినవకరణవసేన ద్వారప్పత్తం హోతి. పచ్చాసన్నమరణస్స పన తస్స వీథిచిత్తావసానే భవఙ్గక్ఖయేవా చవనవసేన పచ్చుప్పన్నభవపరియోసానభూతం చుతిచిత్తం ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝతి. తస్మిం నిరుద్ధావసానే తస్సానన్తరమేవ తథా గహితమాలమ్బణమారబ్భ సవత్థుకమవత్థుకమేవ వా యథారహం అవిజ్జానుసయపరిక్ఖిత్తేన తణ్హానుసయమూలకేన సఙ్ఖారేన జనియమానం సమ్పయుత్తేహి పరిగ్గయ్హమానం సహజాతానమధిట్ఠానభావేన పుబ్బఙ్గమభూతం భవన్తరపటిసన్ధానవసేన పటిసన్ధిసఙ్ఖాతం మానసముప్పజ్జమానమేవ పతిట్ఠాతి భవన్తరే’’తి వుత్తం. తత్థ ‘‘తత్థోణతంవ చిత్తసన్తానమభిణ్హం పవత్తతి బాహుల్లేనా’’తి ఇమినా కమ్మబలేన ఉపట్ఠితం గతినిమిత్తం మరణాసన్నవీథితో పుబ్బే ఏకాహద్వీహాదివసేన సత్తాహమ్పి, సత్తాహతో ఉత్తరిపి ఉప్పజ్జతే వాతి దస్సేతి తథా హి పరిసుద్ధం వా ఉపక్కిలిట్ఠం వా విపచ్చమానకకమ్మానురూపం గతినిమిత్తం చిరకాలమ్పి తిట్ఠతి, అరియగాలతిస్సచోరఘాతకాదయో వియ తథా హి అరియగాలతిస్సో నామ ఉపాసకో సీహళదీపే అత్తనో భరియాయ సుమనాయ సద్ధిం యావజీవం దానాది పుఞ్ఞకమ్మాని కత్వా ఆయూహపరియోసానే అరియగాలతిస్సస్స మరణమఞ్చే నిపన్నస్స ఛదేవలోకతో రథం ఆనేత్వా అత్తనో అత్తనో దేవలోకం వణ్ణేసుం. ఉపాసకో దేవతానం కథం సుత్వా తుసితపురతో ఆహటరథం ఠపేత్వా అవసేసరథే ‘‘గహేత్వా గచ్ఛథా’’తి ఆహ. సుమనా పన అత్తనో సామికస్స వచనం సుత్వా ‘‘కిం తిస్స మరణాసన్నే విలాపం అకాసీ’’తి ఆహ. తిస్సో అత్తనో భరియాయ కథం సుత్వా ఆహ… ‘‘అహం విలాపం న కరోమి, దేవలోకతో దేవతా ఛ రథే ఆనేసుం తాహి దేవతాహి సద్ధం కథేమీ’’తి. తం నపస్సామి కుహి’’న్తి వుత్తే పుప్ఫదామం ఆహరాపేత్వా ఆకాసే ఖిపాపేసి. సా తం పుప్ఫదామం రథసీసే ఓలమ్బమానం దిస్వా గబ్భం పవిసిత్వా సయనే సయిత్వా నాసికవాతం సన్నిరుజ్ఝిత్వా చవిత్వా పాతురహోసి. సా అత్తనో సామికస్స సాసనం పేసేసి… ‘‘అహం పన పఠమం ఆగతోమ్హి, త్వం కస్మా చిరాయసీ’’తి. ఉభోపి రథే ఠత్వా సబ్బే ఓలోకేన్తానంయేవ తుసితపురం అగమంసు. ఇమస్మిఞ్హి వత్థుస్మిం సామికస్స ఉపట్ఠితగతినిమిత్తం భరియాయ పాకటం హుత్వా పురేతరతుసితపురే నిబ్బత్తిత్వా సామికస్స సాసనం పేసేసి తేన అరియగాలతిస్సస్స చిరకాలం గతినిమిత్తం ఉపట్ఠాతీతి వేదితబ్బం. మనుస్సలోకే హి చిరకాలం తుసితపురే ముహుత్తంవ హోతి. ఏవం పరిసుద్ధం విపచ్చమానకకమ్మానురూపం గతినిమిత్తం చిరకాలం పవత్తతి ఇమినా నయేన దుట్ఠగామణిఅభయధమ్మికఉప్సకాదీనమ్పి వత్థు విత్థారేతబ్బం. చోరఘాతకస్స పన మహానిరయే విపచ్చమానకకమ్మానురూపం నేరయగ్గిజాలాదికం సత్తాహం ఉపట్ఠాతి. సావత్థినగరే కిర పఞ్చసతా చోరా బహినగరే చోరకమ్మం కరోన్తి. అథేకదివసం జనపదపురిసో తేసం అబ్భన్తరో హుత్వా చోరకమ్మం అకాసి, తదా తే సబ్బేపి రాజపురిసా అగ్గహేసుం. రాజా తే దిస్వా ‘‘తుమ్హాకం అన్తరే ఇమే సబ్బే మారేతుం సమత్థస్స జీవితం దమ్మీ’’తి ఆహ. పఞ్చసతా చోరా అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్బన్ధా అఞ్ఞమఞ్ఞం సహాయకాతి అఞ్ఞమఞ్ఞం మారేతుం న ఇచ్ఛింసు, జనపదమనుస్సో పన ‘‘అహం మారేమీ’’తి వత్వా సబ్బే మారేసి. రాజా తస్స తుస్సిత్వా చోరఘాతకకమ్మం అదాసి. సో పఞ్చవీసతివస్సాని చోరఘాతకకమ్మం ఆకాసి. రాజా తస్స మహల్లకోతి వత్వా అఞ్ఞస్స చోరఘాతక కమ్మం దాపేసి. సో చోరఘాతకకమ్మా అపనీతో అఞ్ఞతరస్స సన్తికే నాసికవాతం ఉగ్గణ్హిత్వా హత్థపాదకణ్ణనాసాదీహి ఛిన్దితబ్బానం ఊరూథనకట్ఠానం భిన్దన్తమారేతబ్బయుత్తానం నాసికవాతం విస్సజ్జేత్వా మారేతబ్బం మన్తం లభి. సో రాజానం ఆరోచేత్వా నాసికవాతేన చోరఘాతకకమ్మం కరోన్తస్సేవ తింస వస్సాని అతిక్కమి. సో పచ్ఛా మహల్లకో హుత్వా మరణమఞ్చే నిపజ్జి ‘‘సత్తదివసేన కాలం కరిస్సతీ’’తి. మరణకాలే మహన్తం వేదనం అహోసి. సో మహానిరయే నిబ్బత్తో వియ మహాసద్దం కత్వా దుక్ఖితో హోతి. తస్స సద్దేన భీతా మనుస్సా ఉభతోపస్సే గేహం ఛడ్డేత్వా పలాయింసు. తస్స మరణదివసే సారిపుత్తత్థేరో దిబ్బచక్ఖునా లోకం ఓలోకేన్తో ఏతస్స కాలం కత్వా మహానిరయే నిబ్బత్తమానం దిస్వా తస్స అనుకమ్పం పటిచ్చ గేహద్వారే పాకటో అహోసి. సో కుజ్ఝిత్వా నాసికవాతం విస్సజ్జేసి. యావ తతియం విస్సజ్జమానోపి విస్సజ్జాపేతుం అసక్కోన్తో థేరం అతిరేకేన విరోచమానం దిస్వా చిత్తం పసాదేత్వా పాయాసం థేరస్స దాపేసి. థేరో మఙ్గలం వడ్ఢేత్వా అగమాసి. చోరఘాతకో థేరస్స దిన్నదానం అనుస్సరిత్వా చవిత్వా సగ్గే నిబ్బత్తి, నిరయజాలాదయో అన్తరధాయన్తి. సో అనాగతేపి పచ్చేకబుద్ధో భవిస్సతి. ఏవం ఉపక్కిలిట్ఠం వా విపచ్చమాన కకమ్మానురూపం గతినిమిత్తమ్పి సత్తాహపరమం ఉపట్ఠాతి. అత్థికేహి పన సహస్సవత్థు సగాథావగ్గేసు ఓలోకేతబ్బో. భగవతో పన పరిసుద్ధం మేత్తాపుబ్బభాగస్స సోమనస్స ఞాణసమ్పయుత్తకుసలస్స కమ్మస్స వేగేన కాలదీపదేసకులమాతరవసేన ఇమాని పఞ్చగతినిమిత్తాని చిరకాలం హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి. చిరకాలన్తి మనుస్సలోకే సత్తాహమత్తం, తుసితపురేముహుత్తమేవ, తథాపి మనుస్సలోకే సత్తాహమత్తే కాలే దేవతానం పఞ్చపుబ్బనిమిత్తాని పఞ్ఞాయన్తి తఞ్చ ఖో పుఞ్ఞవన్తానంయేవ పఞ్ఞాయన్తి, న సబ్బేసం మనుస్సలోకే పుఞ్ఞవన్తానం రాజరాజమహామత్తాదీనం వియ తం దిస్వా మహేసక్ఖా దేవతా జానన్తి, న అప్పేసక్ఖా, మనుస్సలోకే నేమిత్తకా బ్రాహ్మణపణ్డితాదయోవియ. మహేసక్ఖా దేవతా తం పుబ్బనిమిత్తం దిస్వా నన్దవనం నేత్వా ‘‘కాలో దేవా’’తి ఆదీహి యాచన్తి. మహాసక్కో తత్థేవ నన్దవనుయ్యానే కాలదీపదేసకులమాతరవసేన పఞ్చ విలోకేత్వా చవిత్వా తమారమ్మణం కత్వా మహామాయాయ కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం అగ్గహేసీతి సన్నిట్ఠానమవగన్తబ్బం.

తత్థ కాలన్తి మనుస్సలోకే ఏకూనతింసతిమే వస్సే వేసాఖపుణ్ణమదివసే బుద్ధో భవిస్సామీతి కాలం ఓలోకేసి. దీపన్తి జమ్బుదీపేయేవ భవిస్సామి, న అఞ్ఞదీపేసూతి దీపం ఓలోకేసి. దేసన్తి మజ్ఝిమదేసేయేవ, తఞ్చ ఖో మహాబోధిమణ్డేయేవ, న అఞ్ఞదేసేతి దేసం ఓలోకేసి. కులన్తి ద్వే కులాని ఖత్తియకులబ్రాహ్మణకులవసేన. తత్థ యస్మిం కాలే ఖత్తియకులం లోకే సేట్ఠభావేన ‘‘అయమేవ లోకే అగ్గో’’తి సమ్మన్నతి, తదా ఖత్తియకులేయేవ బుద్ధా ఉప్పజ్జన్తి. యస్మిం పన కాలే బ్రాహ్మణకులం అయమేవ లోకే అగ్గోతి, తదా బ్రాహ్మణకులేయేవ బుద్ధా ఉప్పజ్జన్తి. ఇదాని పన ఖత్తియకులమేవ అగ్గోతి సమ్మన్నన్తి. ఖత్తియకులేపి సక్యరాజానోవ లోకే ఉత్తమా, అసమ్భిన్నఖత్తియకులత్తా తస్మా సక్యరాజకులేయేవ భవిస్సామీతి కులం ఓలోకేసి. మాతరన్తి మమ మాతరం దస మాసాని సత్త చ దివసాని ఠస్సతి, ఏత్థన్తరే మమ మాతుయా అరోగో భవిస్సతీతి మాతరమ్పి ఓలోకేసి. బోధిసత్తమాతా పన పచ్ఛిమవయే ఠితా. ఏవం యుత్తితోపి ఆగమతోపి భగవతో నిబ్బానచిత్తస్స పటసన్ధిచిత్తేన గహితనిమిత్తమేవ ఆరమ్మణం హోతీతి వేదితబ్బం.

సబ్బఞ్ఞుజిననిబ్బాన, చిత్తస్స గోచరం సుభం;

విఞ్ఞేయ్యం గతినిమిత్తం, గన్థేహి అవిరోధతో.

ధాతుపరినిబ్బానమ్పి బోధిమణ్డేయేవ భవిస్సతి వుత్తఞ్హేతం ఉపరిపణ్ణాసకే ‘‘ధాతుపరినిబ్బానం అనాగతే భవిస్సతి సాసనస్స హి ఓసక్కనకాలే ఇమస్మిం తమ్బపణ్ణిదీపే ధాతుయో సన్నిపతిత్వా మహాచేతియతో నాగదీపే రాజాయతనచేతియం, తతో మహాబోధిపల్లఙ్కం గమిస్సన్తి. నాగభవనతోపి దేవలోకతోపి ధాతుయో మహాబోధిపల్లఙ్కమేవ గమిస్సన్తి సాసపమత్తాపి ధాతుయో అన్తరా న నస్సిస్సన్తి, సబ్బా ధాతుయో మహాబోధిపల్లఙ్కే రాసిభూతా సువణ్ణక్ఖన్ధా వియ ఏకగ్ఘనా హుత్వా ఛబ్బణ్ణరస్మియో విస్సజ్జిస్సన్తి, తా దససహస్సలోకధాతుం ఫరిస్సన్తి. తతో దససహస్సచక్కవాళేసు దేవతా సన్నిపతిత్వా ''అజ్జ సత్థా పరినిబ్బాయతి అజ్జ సాసనం ఓసక్కతి పచ్ఛిమదస్సనం ఇదం అమ్హాక’’న్తి దసబలస్స పరినిబ్బుతదివసతో మహన్తతరం కారుఞ్ఞం కరిస్సన్తి ఠపేత్వా అనాగామిఖీణాసవే అవసేసా సకత్తభావేన సన్ధారేతుం నాసక్ఖింసు, ధాతుసరీరతో తేజోధాతు ఉట్ఠహిత్వా యావ బ్రహ్మలోకా ఉగ్గచ్ఛిస్సతి. సాసపమత్తాయపి ధాతుయా సతి ఏకజాలా భవిస్సతి ధాతూసు పరియాదానం గతాసు పచ్ఛిజ్జిస్సతి. ఏవం మహన్తం ఆనుభావం దస్సేత్వా ధాతూసు అన్తరహితాసు సాసనం అన్తరహితం నామ హోతి. యావ ఏవం న అన్తరధాయతి, తావ అనన్తరధానమేవ సాసనం. పరినిబ్బానకాలతో పట్ఠాయ యావ సాసపమత్తా ధాతు తిట్ఠతి, తావ బుద్ధకాలతో పచ్ఛాతి న వేదితబ్బం ధాతూసు హి ఠితాసు బుద్ధా ఠితా వ హోన్తి, తస్మా ఏత్థన్తరే అఞ్ఞస్స బుద్ధస్స ఉప్పత్తి నివారితావ హోతి. తేనేవ వదామ.

పరినిబ్బానకాలతో, పచ్ఛా ధరన్తి ధాతుయో;

అనిబ్బుతోవ సమ్బుద్ధో, అఞ్ఞబుద్ధస్స వారితా.

జీవమానేపి సమ్బుద్ధే, నిబ్బుతే వా తథాగతే;

యో కరోతి సమం పూజం, ఫలం తాస సమం సియా’తి.

ఇతి సాగరబుద్ధిత్థేరవిచరితే సీమవిసోధనే ధమ్మవణ్ణనాయ

నిబ్బానకణ్డో తతియో పరిచ్ఛేదో.