౪. సమసీసికణ్డో

ఇదాని సఙ్ఘో చ దుల్లభో లోకేతి పదస్స వణ్ణనాక్కమో సమ్పత్తో. తత్థ సఙ్ఘోతి పరమత్థసమ్ముతివసేన దువిధో హోతి. తేసు పరమత్థసఙ్ఘో చత్తారి పురిసయుగాని, అట్ఠపురిసపుగ్గలా, చత్తాలీసమ్పి పుగ్గలా, అట్ఠసతమ్పి పురిసపుగ్గలాతి చతుబ్బిధో హోతి. తత్థ సఙ్ఖేపవసేన సోతాపత్తిమగ్గట్ఠో ఫలట్ఠోతి ఏకం యుగం, సకదామిమగ్గట్ఠో ఫలట్ఠోతి ఏకం, అనాగామిమగ్గట్ఠో ఫలట్ఠోతి ఏకం, అరహత్తమగ్గట్ఠో ఫలట్ఠోతి ఏకన్తి చత్తారి పురిసయుగాని హోన్తి. చత్తారో మగ్గట్ఠా చత్తారో ఫలట్ఠాతి అట్ఠపురిసపుగ్గలా హోన్తి. చత్తాలీసమ్పి పుగ్గలాతి సోతాపత్తిమగ్గట్ఠో పఠమఝానికాదివసేన పఞ్చ, తథా సకదాగామిఅనాగామిఅరహత్తమగ్గట్ఠాపి పఞ్చ పఞ్చాతి వీసతి మగ్గట్ఠపుగ్గలా, తథా ఫలట్ఠాపి సోతపత్తిఫలట్ఠాదివసేన పఞ్చ పఞ్చాతి వీసతి ఫలట్ఠాతి చత్తాలీసపుగ్గలా హోన్తి. ఏత్థ చ మగ్గస్స ఏకచిత్తక్ఖణికత్తా కథం వీసతిమగ్గట్ఠా పుగ్గలా భవేయ్యున్తి.

వుచ్చతేపాదకజ్ఝానసమ్మసితజ్ఝానపుగ్గలజ్ఝాసయేసుపి హి అఞ్ఞతరవసేన తం తం ఝానసదిసవితక్కాదిఅఙ్గపాతుభావేన చత్తారోపి మగ్గట్ఠా పఠమజ్ఝానికాదివోహారం లభన్తా పచ్చేకం పఞ్చపఞ్చధా విభజియన్తి, తస్మా వీసతి మగ్గట్ఠా హోన్తి. తత్థ పఠమజ్ఝానాదీసు యం యం ఝానం సమాపజ్జిత్వా తతో వుట్ఠాయ సఙ్ఖారే సమ్మసన్తస్స వుట్ఠానగామినీవిపస్సనా పవత్తా, తం పాదకజ్ఝానం వుట్ఠానగామినివిపస్సనాయ పదట్ఠానభావతో. యం యం ఝానం సమ్మసన్తస్స సా పవత్తా, తం సమ్మసితజ్ఝానం. ‘‘అహో వత మే పఠమజ్ఝానసదిసో మగ్గో పఞ్చఙ్గికో, దుతియజ్ఝానాదీసు వా అఞ్ఞతరసదిసో చతురఙ్గికాదిభేదో మగ్గో భవేయ్యా’’తి ఏవం యోగావచరస్స ఉప్పన్నజ్ఝాసయో పుగ్గలజ్ఝాసయో నామ. తత్థ యేన పఠమజ్ఝానాదీసు అఞ్ఞతరం ఝానం సమాపజ్జిత్వా తతో వుట్ఠాయ పకిణ్ణకసఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా మగ్గో ఉప్పాదితో హోతి, తస్స సో మగ్గో పఠమజ్ఝానాది తం తం పాదకజ్ఝానసదిసో హోతి. సచే పన విపస్సనాపాదకం కిఞ్చిఝానం నత్థి, కేవలం పఠమజ్ఝానాదీసు అఞ్ఞతరం ఝానం సమ్మసిత్వా మగ్గో ఉప్పాదితో హోతి, తస్స సో సమ్మసితజ్ఝానసదిసో హోతి. యదా పనయం కిఞ్చి ఝానం సమాపజ్జిత్వా తతో అఞ్ఞం సమ్మసిత్వా మగ్గో ఉప్పాదితో హోతి, తదా పుగ్గలజ్ఝాసయవసేన ద్వీసు అఞ్ఞతరసదిసో హోతి. ఏవం సమథయానికస్స పుథుజ్జనస్స అరియానం వా పాదకజ్ఝానసమ్మసితజ్ఝానపుగ్గలజ్ఝాసయవసేన పఠమజ్ఝానాదీనం అఞ్ఞతరఝానసదిసస్స మగ్గఙ్గికస్స పవత్తనతో పుగ్గలభేదవసేన వీసతి మగ్గట్ఠా పుగ్గలా హోన్తి, తథా ఫలట్ఠాపి వీసతీతి చత్తాలీసఅరియపుగ్గలా హోన్తి. అపరమ్పి సచే పన పుగ్గలస్స తథా విధో అజ్ఝాసయో నత్థి, అనులోమవసేన హేట్ఠిమహేట్ఠిమఝానతో వుట్ఠాయ ఉపరూపరిఝానధమ్మే సమ్మసిత్వా ఉప్పాదితమగ్గో పాదకజ్ఝానమనపేక్ఖిత్వా సమ్మసితజ్ఝానసదిసో హోతి. పటిలోమవసేన ఉపరూపరిఝానతో వుట్ఠాయ హేట్ఠిమహేట్ఠిమఝానధమ్మే సమ్మసిత్వా ఉప్పాదితమగ్గో సమ్మసితజ్ఝానమనపేక్ఖిత్వా పాదకజ్ఝానసదిసో హోతి, హేట్ఠిమహేట్ఠిమఝానతో హి ఉపరూపరిఝానం బలవతరన్తి, అట్ఠసతమ్పి పురిసపుగ్గలాతి తత్థ ఏకబీజీ, కోలంకోలో, సత్తక్ఖత్తుపరమోతి తయో సోతాపన్నా. కామరూపారూపభవేసు అధిగతఫలా తయో సకదాగామినోతి తే సబ్బేపి దుక్ఖపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞం, దుక్ఖపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞం, సుఖాపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞం, సుఖాపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞన్తి చతున్నం పటిపదానం వసేన చతువీసతి, అన్తరాపరినిబ్బాయీ, ఉపహచ్చపరి నిబ్బాయీ, ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ, అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ, ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీతి అవిహాసు పఞ్చ అనామిగానో, తథా అతప్పాసుదస్సాసుదస్సీసుపి పఞ్చ. అకనిట్ఠేసు పన ఉద్ధంసోతవజ్జా అన్తరాపరినిబ్బాయీ, ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ, ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ, అసఙ్ఖారపరిబ్బాయీతి చత్తారోతి చతువీసతి అనాగామినో. సుక్ఖవిపస్సకో, సమథయానికోతి ద్వే అరహన్తో, చత్తారో మగ్గట్ఠాతి చతుపఞ్ఞాస తే సబ్బేపి సద్ధాధురపఞ్ఞాధురానంవసేన ద్వేగుణే హుత్వా అట్ఠసతం అరియపుగ్గలా హోన్తి. తే సబ్బేపి ‘‘అట్ఠసతం వా’’తి విత్థారవసేన ఉద్దిట్ఠా అరియపుగ్గలా తే సఙ్ఖేపతో యుగవసేన సోతాపత్తి మగ్గట్ఠో ఫలట్ఠోతి ఏకం యుగన్త్యాదినా చత్తారోవ హోన్తి. తేనేవాహ రతనపరిత్తే ‘‘యే పుగ్గలా అట్ఠసతం పసత్థా, చత్తారి ఏతాని యుగాని హోన్తీ’’తి అయం పభేదోమగ్గట్ఠఫలట్ఠేసు మిస్సకవసేన లబ్భతి ఝానికవిపస్సకపభేదో పన ఫలట్ఠేయేవ లబ్భతి మగ్గస్స ఏకచిత్తక్ఖతికత్తా మగ్గట్ఠేసు న లబ్భతి. తత్థ సోతాపత్తిఫలట్ఠో ఝానికసుక్ఖవిపస్సకవసేన దువిధో. తేసు ఝానికో పుగ్గలో తస్మిం భవే అరహత్తప్పత్తో పరినిబ్బాయతి. అప్పత్తో బ్రహ్మలోకగతో హోతి, సో ఝానికో నామ. మూలటీకాయం పన నికన్తియా సతి పుథుజ్జనాదయో యథాలద్ధజ్ఝానస్స భూమిభూతే సుద్ధావాసవజ్జితే యత్థ కత్థచి నిబ్బత్తన్తి తథా కామభవేపి కామావచరకమ్మబలేన ‘‘ఇజ్ఝతి హి భిక్ఖవే సీలవతో చేతోపణిధి విసుద్ధత్తా’’తి వుత్తం. అనాగామినో పన కామరాగస్స సబ్బసో పహీనత్తా కామభవేసు నికన్తిం న ఉప్పాదేన్తీతి కామలోకవజ్జితే యథాలద్ధస్స భూమి భూతే యత్థ కత్థచి నిబ్బత్తన్తీ’తి వుత్తం తథా హి అనాగామిస్సేవ కామభవే నికన్తియా పహీనత్తా సోతాపన్నసకదాగామీనమ్పి నికన్తియా సతి కామభవే కామావచరకమ్మబలేన ఉప్పత్తిభావో అవారితోవ హోతీతి విఞ్ఞాయతి తస్మా ‘‘అప్పత్తే బ్రహ్మలోకగతో హోతి, సో ఝానికో నామాతి ఇదం యేభుయ్యవసేన వుత్త’’న్తి దట్ఠబ్బం. సుక్ఖవిపస్సకో పన తివిధో ఏకబీజీ, కోలంకోలో, సత్తక్ఖత్తుపరమోతి. తత్థ ఏకో మనుస్సలోకే వా హోతు ఛదేవలోకే వా, ఏకపటిసన్ధికో హుత్వా అరహత్తం పత్వా పరినిబ్బాయతి, అయం ఏకబీజీ నామ ఏకో మనుస్సలోకే ఏకా పటిసన్ధి దేవలోకే ఏకాతి ద్వేపటిసన్ధికో వా, ఏవం తిచతుపఞ్చఛపరమో హుత్వా అరహత్తం పత్వా పరినిబ్బాయతి, అయం కోలంకోలో నామ. ఏకో మనుస్సలోకే సోతాపన్నో హుత్వా దేవలోకే ఏకా పటిసన్ధి తతో పునాగన్త్వా మనుస్సలోకే ఏకాతి ఏవం మనుస్సదేవలోకమిస్సకవసేన తత్థ చత్తారి ఇధ తీణిత్యాదినా తత్థ ఛ, ఇధ ఏకోతి యావ సత్తపటిసన్ధికో హుత్వా పరినిబ్బాయతి, అయం సత్తక్ఖత్తుపరమో నామ. కేవలం పన మనుస్సలోకే యేవ సత్త దేవలోకేయేవ వా సత్తాతి ఏవం అమిస్సో హుత్వా పటిసన్ధికో గహేతబ్బో అపరే పన ‘‘ఇతో సత్త, తతో సత్త సంసారే విచరన్తీ’’తి వుత్తత్తా మనుస్సలోకసత్తపటిసన్ధిదేవలోక సత్తపటిసన్ధివసేన సత్తక్ఖత్తుపరమం వదన్తి. తం అయుత్తం కస్మా ‘‘కిఞ్చాపి తే హోన్తి భుసంపమత్తా, న తే భవం అట్ఠమమాదియన్తీ’’తి పాళియా విరోధత్తా. అపిచ ద్విభవపరిచ్ఛిన్నో సకదాగామీపి ద్విక్ఖత్తుం మనుస్సలోకం ఆగతో భవేయ్య, తస్సపి తత్థ ఏకం, ఇధ ఏకన్తి వారస్స లబ్భితబ్బతో న పనేవం దట్ఠబ్బం. సకిం ఇమం మనుస్సలోకం ఆగచ్ఛతీతి సకదాగామీ ఇధ పత్వా ఇధ పరినిబ్బాయీ, తత్థ పత్వా తత్థ పరినిబ్బాయీ, తత్థ పత్వా ఇధ పరినిబ్బాయీ, ఇధ పత్వా తత్థ పరినిబ్బాయీతి పఞ్చసు సకదాగామీసు పఞ్చమకో ఇధ అధిప్పేతో. యది ఏవం ఇధ పత్వా ఇధ పరినిబ్బాయీతి ఆదయో చత్తారో కథం సకదాగామీనామాతి. తే సకిం పున ఆగచ్ఛతీతి వచనత్థేన సకదాగామీ నామ. కామతణ్హాయ సబ్బసో పహీనత్తా ఇమం కామధాతుం అనాగచ్ఛతీతి అనాగామీ, నిచ్చం బ్రహ్మలోకేయేవ పటిసన్ధి వసేన ఆగచ్ఛతీతి అధిప్పాయో. ఝానికస్స ఏవం హోతు, సుక్ఖవిపస్సకస్స కథన్తి సోపి ఝానికోవ హుత్వా గచ్ఛతి తస్స హి మగ్గన్తరే సీహబ్యగ్ఘాదీహి హతస్సాపి లక్ఖణత్తయం ఆరోపేత్వా ఝానికో హుత్వావ మరణం హోతి అయం పన రూపారూపభవేన ఏకక్ఖత్తుపరమో నామ. సత్తక్ఖత్తుపరమాదయో అరియా రూపారూపలోకేసు అనేకక్ఖత్తుపటిసన్ధికాపి బ్రహ్మలోకసామఞ్ఞేన ఏకపటిసన్ధికా నామ హోన్తి. అరహా పన పాపకరణే రహాభావా దక్ఖిణం అరహత్తా పున భవా భినిబ్బత్తియారహాభావాత్యాదినా వచనత్థేన అరహా నామ. సోపి తివిధో ఝానిక సుక్ఖవిపస్సక సమసీసీవసేన. తత్థ ఝానికో మగ్గేనేవ ఆగతో, సో పటిసమ్భిదాప్పత్తో నామ. అపరోపి పుథుజ్జనసేక్ఖసన్తానే ఝానికో హుత్వా ఝానం పాదకం కత్వా మగ్గం ఉప్పాదేతి, సోపి ఝానికోవ. సుక్ఖవిపస్సకో పన కిలేసక్ఖయమత్తమేవ మగ్గేన సహ అనాగతఝానం నామ నత్థి, తం పచ్ఛా పరిహాయతీతిపి వదన్తి. సమసీసీ పన తివిధో హోతి ఇరియాపథసమసీసీ, రోగసమసీసీ, జీవితసమసీసీతి. తత్థ యో ఠానాదీసు ఇరియాపథేసు యేనేవ ఇరియపథేన సమన్నాగతో హుత్వా విపస్సనం ఆరభతి, తేనేవ ఇరియాపథేన అరహత్తం పత్వా పరినిబ్బాయతి అయం ఇరియాపథసమసీసీ నామ. యో పన ఏకం రోగం పత్వా అన్తోరోగే ఏవ విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తం పత్వా తేనేవ రోగేన పరినిబ్బాయతి అయం రోగసమసీసి నామ. యో పన తేరససు సీసేసు కిలేససీసం అవిజ్జం అరహత్తమగ్గో పరియాదియతి, పవత్తిసీసం జీవితిన్ద్రియం చుతిచిత్తం పరియాదియతి, అయం జీవితసమసీసీనామ. తత్థ తేరస సీసాని కతమాని తేరస సీసాని. పలిబోధసీసం, తణ్హాబన్ధనసీసం, మానపరామాససీసం, దిట్ఠివిక్ఖేపసీసం, ఉద్ధచ్చకిలేససీసం, అవిజ్జాఅధిమోక్ఖసీసం, సద్ధాపగ్గహసీసం, వీరియఉపట్ఠానసీసం, సతిఅవిక్ఖేపసీసం, సమాధిదస్సనసీసం, పఞ్ఞాపవత్తిసీసం, జీవితిన్ద్రియగోచరసీసం, విమోక్ఖసఙ్ఖారసీసన్తి. ఏత్థ చ అవిజ్జా పరియాదాయకం మగ్గచిత్తం జీవితిన్ద్రియం పరియాదాతుం సక్కోతి, జీవితపరియాదాయకం చుతిచిత్తం అవిజ్జం పరియాదాతుం న సక్కోతి, అవిజ్జా పరియాదాయకం చిత్తం అఞ్ఞం, జీవితిన్ద్రియపరియాదాయకం చిత్తం అఞ్ఞం. కథం పనిదం సీసం సమం హోతీతి. వారసమతాయ, యస్మిఞ్హి వారే మగ్గవుట్ఠానం హోతి, సోతాపత్తిమగ్గే మగ్గఫలనిబ్బానపహీనసేసకిలేసపచ్చవేక్ఖణావసేన పఞ్చ పచ్చవేక్ఖణాని, తథా సకదామిమగ్గే పఞ్చ, అనాగామిమగ్గే పఞ్చ, అరహత్తమగ్గే సేసకిలేసాభావా చత్తారీతి ఏకూనవీసతిమే పచ్చవేక్ఖణఞాణే పతిట్ఠాయ భవఙ్గం ఓతరిత్వా పరినిబ్బాయతో ఇమాయ వారసమతాయ ఇదం ఉభయసీస పరియాదానమ్పి సమం హోతి నామ. అరహత్తమగ్గే చ పవత్తిసీసం జీవితిన్ద్రియం పవత్తితో వుట్ఠహన్తో మగ్గో చుతితో ఉద్ధం అప్పవత్తికరణవసేన యదిపి పరియాదియతి. యావ పన చుతి, తావ పవత్తిసభావతో పవత్తిసీసం జీవితిన్ద్రియం చుతిచిత్తం పరియాదియతి నామ. కిలేసపరియాదానేన మగ్గచిత్తేన అత్తనో అనన్తరం వియ నిప్ఫాదేతబ్బా పచ్చవేక్ఖణవారావ పరిపుణ్ణా. పరిపుణ్ణవసేన పహీనకిలేసే పచ్చవేక్ఖణతో కిలేసపరియాదానస్సేవ వారాతి వత్తబ్బతం అరహన్తి, తేనేవ కిలేససీసం అవిజ్జాపరియాదానఞ్చ పవత్తిసీసం జీవితిన్ద్రియపరియాదానఞ్చ సమం కత్వా ఇమాయ వారసమతాయ కిలేసపరియాదానం జీవితపరియాదానానం అపుబ్బచరిమతా వేదితబ్బాతి వుత్తం. సంయుత్తఠకథాయం పన యస్స పుగ్గలస్స అపుబ్బం అచరిమం ఆసవపరియాదానఞ్చ హోతి జీవితపరియాదానఞ్చ, అయంతి పుగ్గలో సమసీసీ. ఏత్థ చ పవత్తిసీసం కిలేససీసన్తి ద్వే సీసాని. తత్థ పవత్తిసీసం నామ జీవితిన్ద్రియం. కిలేససీసం నామ అవిజ్జా. తేసు జీవితిన్ద్రియం చుతిచిత్తం ఖేపేతి. అవిజ్జం మగ్గచిత్తం. ద్విన్నం చిత్తానం ఏకతో ఉప్పాదో నత్థి. మగ్గానన్తరం పన ఫలం, ఫలానన్తరం భవఙ్గం, భవఙ్గతో వుట్ఠాయ పచ్చవేక్ఖణం పరిపుణ్ణం హోతి, తం అపరిపుణ్ణం వాతి. తిఖిణేన అసినా సీసే ఛిన్దన్తేపి హి ఏకో వా ద్వే వా పచ్చవేక్ఖణవారా అవస్సం ఉప్పజ్జన్తియేవ, చిత్తానం పన లహుపరివత్తితాయ ఆసవక్ఖయో చ జీవితపరియాదానఞ్చ ఏకక్ఖణే వియ సఞ్జాయతీ’తి వుత్తం. తట్టీకాయఞ్చ ‘‘ద్విన్నం చిత్తానన్తి చుతిచిత్తమగ్గచిత్తానం. తన్తి పచ్చయవేకల్లం. పరిపుణ్ణం జవనచిత్తానం సత్తక్ఖత్తుం పవత్తియా. అపరిపుణ్ణం పఞ్చక్ఖత్తుం పవత్తియా. కిఞ్చాపి ఏకో వా ద్వే వా తి వుత్తం, తం పన వచన సిలిట్ఠవసేన వుత్తం. యావ ఏకం వా ద్వే వా తదారమ్మణచిత్తానీతి హేట్ఠిమన్తేన ద్వే పవత్తన్తీతి వదన్తీ’’తి వుత్తం. ఏత్థ చ ‘‘పరిపుణ్ణం జవనచిత్తానం సత్తక్ఖత్తుం పవత్తియా, అపరిపుణ్ణం పఞ్ఛక్ఖత్తుం పవత్తియా’’తి ఇమినా అట్ఠకథాటీకావచనేన సమసీసీనం పచ్చవేక్ఖణావసేన మరణాసన్నవీథియం పరిపుణ్ణవసేన సత్తక్ఖత్తుం, అపరిపుణ్ణవసేన పఞ్చక్ఖత్తుం క్రియజవనాని జవన్తీతి సన్నిట్ఠానమేత్థావ గన్తబ్బం. ‘‘అసమ్మూళ్హో కాలం కరోతీ’’తి వుత్తత్తా చ విఞ్ఞాయతి సత్తక్ఖత్తుం పరిపుణ్ణవసేన మరణాసన్నకాలే జవనపవత్తి. ఏవఞ్చ సతి ‘‘మన్దప్పవత్తియం పన మరణకాలాదీసు పఞ్చవారమేవా’’తి ఏత్థ ‘‘మన్దప్పవత్తియ’’న్తి విసేసనం సాత్థకం సియా. ‘‘పఞ్చవారమేవా’’తి ఏత్థ ఏవకారేన మన్దప్పవత్తికాలే ఛసత్తక్ఖత్తుం నివత్తేతి. అసమ్మూళ్హకాలే పన ఛసత్తక్ఖత్తుమ్పి అనుజానాతి. కామావచరజవనానఞ్చ అనియతపరిమాణా బలవకాలేపి పరిసమ్పుణ్ణభావా తథా హి ‘‘కామావచరజవనానిబలవకాలే సత్తక్ఖత్తుం ఛక్ఖత్తుం వా, మన్దప్పవత్తియం పన మరణకాలాదీసు పఞ్చవారమేవ. భగవతో యమకపాటిహారియకాలాదీసు లహుకప్పవత్తియం చత్తారి పఞ్చవా పచ్చవేక్ఖణజవనచిత్తాని భవన్తీ’’తి అనియమితప్పమాణవసేన ఉప్పత్తిభావో ఆగతో ఇమస్మిం సమసీసినిద్దేసవారేపి మరణాసన్నవీథిచిత్తస్స విసుం అలబ్భనతో పచ్చవేక్ఖణన్తేయేవ భవఙ్గచిత్తేన పరినిబ్బానతో పరిపుణ్ణవసేన సత్త జవనచిత్తాని పాటికఙ్ఖితబ్బానీతి అమ్హాకం ఖన్తి వీమంసిత్వా గహేతబ్బో ఇతో యుత్తతరో వా పకారో లబ్భమానో గవేసితబ్బో. ఏవం పరమత్థసఙ్ఘవసేన చత్తారి పురిసయుగాని, అట్ఠ పురిసపుగ్గలా, చత్తాలీసమ్పిపుగ్గలా అట్ఠసతమ్పి పురిసపుగ్గలాతి సబ్బం సమోధానేత్వా ఇమస్మిం లోకే సఙ్ఘోపి దుల్లభోతి వేదితబ్బో తథా హి అరియపుగ్గలా అతిదుల్లభావ సాసనస్స విజ్జమానకాలేపి ఇదాని సోతాపన్నస్సాపి అవిజ్జమానతో అయం పరమత్థసఙ్ఘవిచారణా. సమ్ముతిసఙ్ఘో పన ఞత్తిచతుత్థేన ఉపసమ్పన్నో పుథుజ్జనసఙ్ఘోవ, సోపి దుల్లభోయేవ. కస్మా బుద్ధుప్పాదకాలేయేవ లబ్భనతో తథా హి అనుప్పన్నే బుద్ధే పచ్చేకబుద్ధానం సతసహస్సాదిగణనే ఉప్పజ్జమానేపి తేసం సన్తికే ఉపసమ్పదాభావస్స అలబ్భమానతో పచ్చేకబుద్ధానఞ్హి సన్తికే పబ్బజితానం కులపుత్తానం సరణగమనకమ్మట్ఠానస్సాపి దాతుం అసక్కుణేయ్యత్తా. పచ్చేకబుద్ధా చ నామ మూగస్స సుపినదస్సనం వియ అత్తనా పటిలద్ధసచ్చధమ్మే పరేసం ఆచిక్ఖితుం న సక్కోన్తి, తస్మా తే పబ్బాజేత్వా కమ్మట్ఠానే నియోజేతుం అసమత్థా ‘‘ఏవం తే నివాసేతబ్బం, ఏవం తే పారుపితబ్బ’’న్తి ఆదినానయేన అభిసమాచారికమేవ సిక్ఖాపేసుం తస్మా బుద్ధుప్పాదకాలేయేవ సమ్ముతిసఙ్ఘో లబ్భతి. అపిచ న తే దుల్లభాయేవ హోన్తి, అథ ఖో తస్మిం ఉద్దిస్స అప్పమత్తకస్సాపి కతాకారస్స అసఙ్ఖ్యేయ్యఫలాపి హోన్తి వుత్తఞ్హేతం భగవతా ‘‘భవిస్సన్తి ఖో పనానన్ద అనాగతమద్ధానం గోత్రభునో కాసావకణ్ఠా దుస్సీలా పాపధమ్మా తేసు దుస్సీలేసు సఙ్ఘం ఉద్దిస్స దానం దస్సన్తి, తదా పాహం ఆనన్ద సఙ్ఘగతం దక్ఖిణం అసఙ్ఖ్యేయ్యం అప్పమేయ్యం వదామి న త్వేవాహం ఆనన్ద కేనచి పరియాయేన సఙ్ఘగతా దక్ఖిణా పాటిపుగ్గలికం దక్ఖిణం మహప్ఫలన్తి వదామీ’’తి. తథా హి ఉపరిపణ్ణాసకే దక్ఖిణవిభఙ్గవణ్ణనాయం ‘‘కాసావకణ్ఠానం సఙ్ఘే దిన్నే దక్ఖిణాపి గుణాసఙ్ఖ్యాయ అసఙ్ఖ్యేయ్యా’’తి వుత్తం. సఙ్ఘగతదక్ఖిణా హి సఙ్ఘే చిత్తీకారం కాతుం సక్కోన్తస్స హోతి. సఙ్ఘే పన చిత్తీకారో దుక్కరో యో హి ‘‘సఙ్ఘగతం దక్ఖిణం దస్సామీ’’తి దేయ్యధమ్మం పటియాదేత్వా విహారం గన్త్వా భన్తే సఙ్ఘం ఉద్దిస్స ఏకం థేరం దేథా’తి వదతి, అథ సఙ్ఘతో సామణేరం లభిత్వా ‘‘సామణేరో మే లద్ధో’’తి అఞ్ఞథత్తం ఆపజ్జతి, తస్స దక్ఖిణా సఙ్ఘగతా న హోతి. మహాథేరం లభిత్వా పి ‘‘మహాథేరో మే లద్ధో’’తి సోమనస్సం ఉప్పాదేన్తస్సాపి న హోతియేవ. తస్స దక్ఖిణా సఙ్ఘగతా న హోతి. యో పన సామణేరం ఉపసమ్పన్నం వా దహరం వా థేరం వా బాలం వా పణ్డితం వా యంకిఞ్చి సఙ్ఘతో లభిత్వా నిబ్బేమతికో హుత్వా ‘‘సఙ్ఘస్స దమ్మీ’’తి సఙ్ఘే చిత్తీకారం కాతుం సక్కోతి, తస్స దక్ఖిణా సఙ్ఘగతా నామ హోతి. పరసముద్దవాసినో కిర ఏవం కరోన్తి తత్థ హి ఏకో విహారస్సామికుటుమ్బికో ‘‘సఙ్ఘగతం దక్ఖిణం దస్సామీ’’తి సఙ్ఘతో ఉద్దిసిత్వా ‘‘ఏకం భిక్ఖుం దేథా’’తి యాచిత్వా సో ఏకం దుస్సీలభిక్ఖుం లభిత్వా నిసీదనట్ఠానం ఓపుఞ్జాపేత్వా ఆసనం పఞ్ఞపేత్వా ఉపరి వితానం బన్ధిత్వా గన్ధధూమపుప్ఫేహి పూజేత్వా పాదే ధోవిత్వా మక్ఖేత్వా బుద్ధస్స నిపచ్చకారం కరోన్తో వియ సఙ్ఘే చిత్తీకారేన దేయ్యధమ్మం అదాసి సో భిక్ఖు పచ్ఛాభత్తం విహారం జగ్గనత్థాయ ‘‘కుదాలకం దేథా’’తి ఘరద్వారం ఆగతో ఉపాసకో నిసిన్నోవ కుదాలం పాదేన ఖిపిత్వా ‘‘గణ్హా’’తి అదాసి తమేనం మనుస్సా ఆహంసు ‘‘తుమ్హేహి పాతోవ ఏతస్స కతసక్కారో వత్తుం న సక్కా, ఇదాని అపచయమత్తకమ్పి నత్థి, కిం నామేత’’న్తి. ఉపాసకో ‘‘సఙ్ఘస్స సో అయ్యో చిత్తీకారో, న ఏతస్సా’’తి ఆహ. కాసావకణ్ఠసఙ్ఘదిన్నదక్ఖిణం పన కో సోధేతి, సారిపుత్తమోగ్గలానాదయో అసీతిమహాథేరా సోధేన్తి అపి చ థేరా చిరపరినిబ్బుతా, థేరే ఆదిం కత్వా యావజ్జతనా ధరమానఖీణాసవా సోధేన్తియేవ, తథా హి దాయకతో పటిగ్గాహతోపి మహప్ఫలం హోతి దానం. దాయకతో వేస్సన్తరజాతకం కథేతబ్బం వేస్సన్తరో హి దుస్సీలస్స జూజకాబ్రాహ్మణస్స నయనసదిసే ద్వే జాలీకణ్హాజినే పుత్తే దత్వా పథవిం కమ్పేసి. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ఆరబ్భ పవత్తచేతనాయ మహన్తభావేన పథవిం కమ్పేసి. ఏవం దాయకతోపి మహప్ఫలం హోతి. పటిగ్గాహకతో పన సారిపుత్తత్థేరస్స దిన్నచోరఘాతకవత్థు కథేతబ్బం చోరఘాతకో నామ హి సావత్థియం ఏకో జనపదపురిసో పఞ్చవీసతి వస్సాని చోరఘాతకకమ్మం కత్వా మహల్లకకాలేపి తింస వస్సాని నాసికవాతేనేవ కణ్ణనాసాదీని ఛిన్దిత్వా చోరఘాతకకమ్మం కరోన్తస్సేవ పఞ్చపఞ్ఞాస వస్సాని వీతివత్తాని. సో మరణ మఞ్చే నిపన్నోవ అత్తనో కమ్మబలేన మహానిరయే నిబ్బత్తో వియ మహాసద్దం కత్వా దుక్ఖితో హోతి, తస్స సద్దేన భీతా మనుస్సా ఉభతో పస్సే గేహం ఛడ్డేత్వా పలాయింసు. తదా సారిపుత్తత్థేరో దిబ్బచక్ఖు నా లోకం వోలోకేన్తో తం దిస్వా తస్స అనుకమ్పం పటిచ్చ తస్స గేహద్వారే అట్ఠాసి. సో కుజ్ఝిత్వా తిక్ఖత్తుం నాసికవాతేన విస్సజ్జమానోపి విస్సజ్జితుం అసక్కోన్తో అతివిరోచమానం థేరం దిస్వా అతివియ పసీదిత్వా అత్తనో అత్థాయ సమ్పాదితం పాయాసం అదాసి. థేరోపి మఙ్గలం వడ్ఢేత్వా పక్కమి. చోరఘాతకో థేరస్స దిన్నదానం అనుస్సరిత్వా సగ్గే నిబ్బత్తి, ఏవం పటిగ్గాహకతోపి మహప్ఫలం హోతి. ఉభయతోపి మహప్ఫలం, అనాథపిణ్డికవిసాఖాదయో బుద్ధప్పముఖస్స దిన్నదానం వేదితబ్బం.

వుత్తఞ్హేతం భగవతా.

‘‘తథాగతే చ సమ్బుద్ధే, అథవా తస్స సావకే;

నత్థి చిత్తే పసన్నమ్హి, అప్పకా నామ దక్ఖిణా.

ఏవం అచిన్తియా బుద్ధా, బుద్ధధమ్మా అచిన్తియా;

అచిన్తియే పసన్నానం, విపాకో హోతి అచిన్తియో’’తి.

ఏవం ఉభయవసేన మహప్ఫలభావో వేదితబ్బో. దాయకతోపి పటిగ్గాహకతోపి నిప్ఫలమేవ. సేయ్యథాపి మక్ఖలిగోసాలఛసత్థారాదీనం అత్తనో ఉపాసకమిచ్ఛాదిట్ఠీహి పూజావిసేసా వుత్తఞ్హేతం భగవతా.

‘‘మాసే మాసే కుసగ్గేన, బాలో భుఞ్జేయ్య భోజనం;

న సో సఙ్ఖతధమ్మానం, కలం నాగ్ఘతి సోళసి’’న్తి.

తేనేవాహ భగవా చత్తారిమాని ఆనన్ద దక్ఖిణవిసుద్ధియో’’తి. ఇమాని తీణి బుద్ధధమ్మసఙ్ఘరతనాని సాధూనం రతిజననత్థేన రతనాని నామ.

వుత్తఞ్హేతం.

‘‘చిత్తీకతం మహగ్ఘఞ్చ, అతులం దుల్లభదస్సనం;

అనోమసత్తపరిభోగం, రతనం తేన వుచ్చతీ’’తి.

రతనఞ్చ నామ దువిధం సవిఞ్ఞాణకావిఞ్ఞాణకవసేన. తత్థ అవిఞ్ఞాణకం చక్కరతనం, మణిరతనం యం వా పనఞ్ఞమ్పి అనిన్ద్రియబద్ధసువణ్ణరజతాది. సవిఞ్ఞాణకం హత్థిఅస్సరతనాదిపరిణాయకరతనపరియోసానం, యం వా పనఞ్ఞమ్పి ఇన్ద్రియబద్ధం. ఏవం దువిధే చేత్థ సవిఞ్ఞాణకరతనం అగ్గమక్ఖాయతి, కస్మా యస్మా అవిఞ్ఞాణకం సువణ్ణరజతమణిముత్తాదిరతనం సవిఞ్ఞాణకానం హత్తిరతనాదీనం అలఙ్కారత్థాయ ఉపనీయతి. సవిఞ్ఞాణకరతనమ్పి దువిధం తిరచ్ఛానగతరతనం మనుస్సరతనఞ్చ. తత్థ మనుస్సరతనం అగ్గమక్ఖాయతి. కస్మా యస్మా తిరచ్ఛానగతరతనం మనుస్సరతనస్స ఓపవయ్హం హోతి. మనుస్సరతనమ్పి దువిధం ఇత్థిరతనం పురిసరతనఞ్చ. తత్థ పురిసరతనం అగ్గమక్ఖాయతి. కస్మా యస్మా ఇత్థిరతనం పురిసరతనస్స పరిచారికత్తం ఆపజ్జతి. పురిసరతనమ్పి దువిధం అగారికరతనం అనగారికరతనఞ్చ తత్థ అనగారికరతనం అగ్గమక్ఖాయతి. కస్మా యస్మా అగారికరతనేసు అగ్గో చక్కవత్తీపి సీలాదిగుణయుత్తం అనగారికరతనం పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా ఉపట్ఠహిత్వా పయిరుపాసిత్వా దిబ్బమానుస్సికా సమ్పత్తియో పాపుణిత్వా అన్తే నిబ్బానసమ్పత్తిం పాపుణాతి. అనగారికరతనమ్పి దువిధం అరియపుథుజ్జనవసేన. అరియరతనమ్పి దువిధం సేక్ఖాసేక్ఖవసేన. అసేక్ఖరతనమ్పి దువిధం సుక్ఖవిపస్సకసమథయానికవసేన. సమథయానికరతనమ్పి దువిధం సావకపారమిప్పత్తమపత్తఞ్చ. తత్థ సావకపారమిప్పత్తం అగ్గమక్ఖాయతి. కస్మా గుణమహత్తతాయ. సావకపారమిప్పత్తరతనతోపి పచ్చేకబుద్ధరతనం అగ్గమక్ఖాయతి. కస్మా గుణమహత్తతాయ. సారిపుత్తమోగ్గలానసదిసాపి హి అనేకసతా సావకా పచ్చేకబుద్ధస్స గుణానం సతభాగమ్పి న ఉపనేన్తి. పచ్చేకబుద్ధతో సమ్బుద్ధరతనం అగ్గమక్ఖాయతి. కస్మా గుణమహత్తతాయ సకలమ్పి జమ్బుదీపం పల్లఙ్కే న పల్లఙ్కం ఘట్టేన్తో నిసిన్నా పచ్చేకసమ్బుద్ధా ఏకస్స గుణానం నేవ సఙ్ఖ్యం కలం గణనభాగం ఉపనేన్తి, వుత్తఞ్హేతం భగవతా ‘‘యావతా భిక్ఖవే సత్తా అపదా వా…పే… తథాగతో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి ఆది. ఏవం ‘‘బుద్ధో చ దుల్లభో లోకే, సద్ధమ్మసవనమ్పి చ, సఙ్ఘో చ దుల్లభో లోకే’’తి ఇమేసం తిణ్ణం పదానం అత్థుద్ధారవసేన సబ్బసో అత్థో వుత్తోయేవ హోతి.

ఇతి సాగరబుద్ధిత్థేరవిరచితే సీమవిసోధనే సఙ్ఘవణ్ణనాయ

సమసీసికణ్డో చతుత్థో పరిచ్ఛేదో.

పకిణ్ణకకణ్డో

ఇదాని సప్పురిసాతి దుల్లభాతి ఇమస్స సంవణ్ణనాక్కమో సమ్పత్తో తథా హి లోకే సప్పురిసాపి అతిదుల్లభాయేవ. సప్పురిసాతి కల్యాణగుణసమ్పన్నా ఉత్తమపురిసా. తే నిస్సాయ జాతిధమ్మా సత్తా జాతియా, మరణధమ్మా సత్తా మరణతో ముచ్చన్తి వుత్తఞ్హేతం భగవతా ‘‘మమఞ్హి ఆనన్ద కల్యాణమిత్తం ఆగమ్మ జాతియా పరిముచ్చన్తి, జరాధమ్మా సత్తా జరాయ ముచ్చన్తీ’’తి ఆది వచనతో పన సమ్మాసమ్బుద్ధోయేవ సబ్బాకారసమ్పన్నో కల్యాణమిత్తో నామ. తం అలభన్తేన సారిపుత్తమోగ్గలానాదయో అరియపుగ్గలా వా. తేపి అలభన్తేన ఏకన్తజహితం సివట్ఠికం కల్యాణమిత్తం లభితబ్బం, వుత్తఞ్హేతం పోరాణేహి.

‘‘పియో గరు భావనీయో, వత్తా చ వచనక్ఖమో;

గమ్భీరఞ్చ కథం కత్తా, నోచాఠానే నియోజయే’’తి.

ఏవమాదిగుణసమన్నాగతో వడ్ఢిపక్ఖే ఠితపణ్డితపుగ్గలో లోకే దుల్లభోవ. కతమో పణ్డితపుగ్గలో బుద్ధపచ్చేకబుద్ధా అసీతి చ మహాసావకా అఞ్ఞే చ తథాగతస్స సావకా సునేత్తమహాగోవిన్దవిధురసరభఙ్గమహోసధసుతసోమనిమిరాజఅయోఘరకుమారక అకత్తిపణ్డితాదయో చ పణ్డితాతి వేదితబ్బా. తే భయే వియ రక్ఖా, అన్ధకారే వియ పదీపా, ఖుప్పిపాసాదిదుక్ఖాభిభవే వియ అన్నపానాదిపటిలాభో, అత్తనో వచనకరానం సబ్బభయఉపద్దవూపసగ్గవిద్ధంసనసమత్థా హోన్తి తథా హి తథాగతం ఆగమ్మ అసఙ్ఖ్యేయ్యా అపరిమాణా దేవమనుస్సా ఆసవక్ఖయం పత్తా బ్రహ్మలోకే పతిట్ఠితా, దేవలోకే ఉప్పన్నా. సారిపుత్తత్థేరే చిత్తం పసాదేత్వా చతూహి చ పచ్చయేహి థేరం ఉపట్ఠహిత్వా అసీతి కుసలహస్సాని సగ్గే నిబ్బత్తాని, తథా మహామోగ్గలానమహాకస్సపపభుతి సునేత్తస్స సత్థునో సావకా అప్పేకచ్చే బ్రహ్మలోకే ఉపపజ్జింసు, అప్పేకచ్చే పరనిమ్మితవసవత్తీనం దేవానం సహబ్యతం…పే… అప్పేకచ్చే గహపతిమహాసాలకులానం సహబ్యతం ఉపపజ్జింసు, వుత్తఞ్హేతం ‘‘నత్థి భిక్ఖవే పణ్డితతో భయం, నత్థి పణ్డితతో ఉపద్దవో, నత్థి పణ్డితతో ఉపసగ్గో’’తి. అపిచ తగ్గరమాలాదిగన్ధభణ్డసదిసో పణ్డితో, తగ్గరమాలాదిగన్ధభణ్డపలివేఠనపత్తసదిసో తదుపసేవీ వుత్తఞ్హేతం నారదజాతకే.

‘‘తగ్గరఞ్చ పలాసేన, యో నరో ఉపనయ్హతి;

పత్తాపి సురభి వాయన్తి, ఏవం ధీరూపసేవనా’’తి.

అకిత్తిపణ్డితో సక్కేన దేవానమిన్దేన వరే దియ్యమానే ఏవమాహ

‘‘ధీరం పస్సే సుణే ధీరం, ధీరేన సహ సంవసే;

ధీరేనా’లాపసల్లాపం, తం కరే తఞ్చ రోచయే.

కిం ను తే అకరం ధీరో, వద కస్సప కారణం;

కేన కస్సప ధీరస్స, దస్సనం అభికఙ్ఖసి.

నయం నయతి మేధావీ, అదురాయం న యుఞ్జతి;

సనరో సేయ్యసో హోతి, సమ్మా వుత్తో న కుప్పతి;

వినయం సో పజానాతి, సాధు తేన సమాగమో’’తి.

అపిచ తేపి సప్పురిసే సఙ్గమ్మ అస్సుతపుబ్బమ్పి ఉభయలోకహితావహం వాచం సుయ్యతేవ, వుత్తమ్పి చేతం.

‘‘సుభాసితం ఉత్తమమాహు సన్తో, ధమ్మం భణే నాధమ్మం తం దుతియం;

పియం భణే నాప్పియం తం తతియం, సచ్చం భణే నాలీకం తం చతుత్థ’’న్తి చ.

‘‘యం బుద్ధో భాసతి వాచం, ఖేమం నిబ్బానపత్తియా;

దుక్ఖస్సన్తకిరియాయ, సా వే వాచానముత్తమా’’తి.

సప్పురిసూపనిస్సయసేవనపచ్చయాయేవ దానాదికుసలసమాయోగేన అపాయదుక్ఖతో ముచ్చన్తి వుత్తఞ్హేతం ‘‘అపిచ నేరయికాదిదుక్ఖపరిత్తాణతో పుఞ్ఞాని ఏవ పాణీనం బహూపకారాని, యతో తేసమ్పి ఉపకారానుస్సరణతా కతఞ్ఞుతా సప్పురిసేహి పసంసనీయాదినానప్పకారవిసేసాధిగమహేతూచ హోన్తి వుత్తఞ్హేతం భగవతా, ‘‘ద్వే మే భిక్ఖవే పుగ్గలా దుల్లభా లోకస్మిం, కతమే ద్వే, యో చ పుబ్బకారీ, యో చ కతఞ్ఞు కతవేదీ’’తి. అపిచ విధురమహోసధజాతకాదికాలేపి ఇధలోకపరలోకసమ్పత్తిఅత్థమేవ అత్తనో వచనకరే సమ్మా యోజేన్తి. అనాకులకమ్మన్తాధిట్ఠానేన కాలఞ్ఞుతాయ పతిరూపకారితాయ అనలసతాయ ఉట్ఠానవీరియసమతాయ అబ్యసనియతాచ కాలానతిక్కమనఅప్పతిరూపకరణఅకరణసిథిలకరణాహి అకుసలాదీహి రహితకసిగోరక్ఖవాణిజ్జాదయో కమ్మన్తా, ఏతే అత్తనో వా పుత్తదారస్స వా దాసకమ్మకరానం వా బ్యత్తతాయ ఏవం పయోజితా దిట్ఠేవ ధమ్మే ధనధఞ్ఞవిత్తి పటిలాభహేతూ హోన్తి, వుత్తఞ్హేతం భగవతా.

పతిరూపకారీరి ధురవా, ఉట్ఠానతా విన్దతే ధనన్తి చ;

న దివా సోప్పసీలే, రత్తిం ఉట్ఠానదస్సినా;

నిచ్చప్పమత్తేన సోణ్డేన, సక్కా ఆవసితుం ఘరం.

అతీసితం అతిఉణ్హం, అతిసారమిదం అహు;

ఇతి విస్సట్ఠకమ్మన్తే, అత్థా అచ్చేన్తి మాణవే.

యో చ సీతఞ్చ ఉణ్హఞ్చ; తిణాని యో న మఞ్ఞతి;

సప్పురిసకిచ్చాని, సో సుఖం న విహాయతీ’’తి చ.

భోగే సంహరమానస్స, పరస్సేవ ఇరయతో;

భోగా సన్నిచయం యన్తి, వమ్మికోవూపచీయతీతి.

ఏవమాదిప్పభేదా సప్పురిసా లోకే అతిదుల్లభావ. తబ్బిగమేన దుప్పురిసా బాలజనా అగవేసన్తోపి లబ్భన్తేవ తే బాలా అత్తానం సేవమానే పరజనే సంసారదుక్ఖేయేవ ఓసీదేన్తి భవతో వుట్ఠానం న దేన్తి తథా హి పూరణకస్సపాదయో ఛసత్థారా దేవదత్తకోకాలిక-మోదకతిస్స ఖణ్డదేవియాపుత్తసముద్దదత్తచిఞ్చమాణవికాదయో అతీతకాలే చ దీఘదుక్ఖస్స లాభాతి ఇమే అఞ్ఞే చ ఏవరూపా సత్తా బాలా అగ్గిపదిత్తమివ అగారం అత్తనా దుగ్గహితేన అత్తానఞ్చ అత్తనో వచనకారకే చ వినాసేన్తి తథా హి దేవదత్తమాగమ్మ రాజా అజాతసత్తు-కోకాలికాదయో తదఞ్ఞేపి పుగ్గలా అపాయే నిబ్బత్తన్తి. రాజా అజాతసత్తు సామఞ్ఞఫలసుత్తన్తసవనకాలే యది పితరం అఘాతేయ్య, సోతాపన్నో భవేయ్య పితరం ఘాతితత్తా మగ్గఫలమ్పి అప్పత్వా లోహకుమ్భియం సట్ఠివస్ససహస్సాని పచ్చిత్వా ముచ్చిస్సతి అనాగతేపి పచ్చేకబుద్ధో భవిస్సతి. కోకాలికోపి సారిపుత్తమోగ్గలానత్థేరే అనపచాయిత్వా మహానిరయే పదుమగణనాయ పచ్చనోకాసే నిరయపదేసే పదుమనిరయే…పే… పదుమం ఖో పన అఞ్ఞతరో భిక్ఖు నిరయం కోకాలికో భిక్ఖు ఉపపన్నో సారిపుత్తమోగ్గలానేసు చిత్తం ఆఘాతేత్వా’’తి ఆహ. తత్థ అఞ్ఞతరో భిక్ఖూతి నామగోత్తేన అపాకటం ‘‘కిం వ దీఘం నుఖో భన్తే పదుమే నిరయే ఆయుప్పమాణ’’న్తి పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా నిసిన్నం ఏకం భిక్ఖుం ఏవమాహ ‘‘దీఘం ఖో భిక్ఖు నిరయే ఆయుప్పమాణం, తం న సుకరం సఙ్ఖాతుం ఏత్తకాని వస్సానీతి వా ఏత్తకాని వస్ససతానీతి వా ఏత్తకాని వస్ససహస్సానీతి వా ఏత్తకాని వస్ససతసహస్సానీ’’తి వా సక్కా పన భన్తే ఉపమం కాతున్తి. ‘‘సక్కా భిక్ఖూ’’తి భగవా అవోచ. సేయ్యథాపి భిక్ఖు వీసతిఖారికో కోసలకో తిలవాహో హోతి, తతో పురిసో వస్ససతస్స వస్ససహస్సస్స అచ్చయేన ఏకమేకం తిలం ఉద్ధరేయ్య, ఖిప్పతరం ఖో సో భిక్ఖు వీసతిఖారికో కోసలకో తిలవాహో ఇమినా ఉపక్కమేన పరిక్ఖయం పరియాదానం గచ్ఛేయ్య, న త్వేవ ఏకో అబ్బుదో నిరయో. సేయ్యథాపి భిక్ఖు వీస అబ్బుదో నిరయో, ఏవమేకో నిరబ్బుదో నిరయో’’తి ఆది. వీసతిఖారికో తి మాగధికేన పత్థేన చత్తారో పత్థా కోసలరట్ఠే ఏకో పత్థో హోతి. తేన పత్థేన చత్తారో పత్థా ఆళ్హకం. చత్తారి ఆళ్హకాని దోణం. చతుదోణా మానికా. చతుమానికా ఖారీ. తాయఖారియా వీసతిఖారికో తిలవాహో. తిలవాహోతి తిలసకటం. అబ్బుదో నిరయోతి అబ్బుదో నామ ఏకో పచ్చేకనిరయో నత్థి, అవీచిమ్హి ఏవ పన అబ్బుదగణనాయ పచ్చనోకాసో ‘‘అబ్బుదో నిరయో’’తి వుత్తో. ఏస నయో నిరబ్బుదాదీసుపి. తత్థ వస్సగణనాపి ఏవం వేదితబ్బా యథాహ ‘‘సతంసతసహస్సాని కోటి హోతి ఏవం సతంసహస్సకోటియో పకోటి నామ. సతంసతసహస్సపకోటియో కోటిపకోటి నామ. సతం సతసహస్సకోటిపకోటియో నహుతం. సతంసతసహస్సనహుతాని నిన్నహుతం. సతంసతసహస్సనిన్నహుతాని ఏకో అబ్బుదో. తతో వీసతిగుణో నిరబ్బుదో. ఏస నయో సబ్బత్థ అయఞ్చ గణనా అపరిచితానం దుక్కరా’’తి వుత్తం తం న సుకరం సఙ్ఖాతు’న్తి కేచి పన తత్థ పరిదేవనానత్తేనపి కమ్మకరణనానత్తేనపి ఇమాని నామాని లద్ధానీతి వదన్తి. అపరేపి వానకారణేహీతి టీకానేత్తి. యథా చ దీఘవిదస్సఆఘాతా చ బుద్ధన్తరం సట్ఠియోజనమత్తేన అత్తభావేన ఉత్తానో పతితో మహానిరయే పచ్చతి యథా చ, తస్స దిట్ఠిఅభిరుచితాని పఞ్చ కులసతాని తస్సేవ సహబ్యతం ఉప్పన్నాని మహానిరయే పచ్చన్తి. వుత్తఞ్చేతం భగవతా ‘‘సేయ్యథాపి భిక్ఖవే నళాగారం వా తిణాగారం వా అగ్గిఫుట్ఠో కూటాగారాని దహతి ఉల్లిత్తావలిత్తాని నివాతాని ఫుసితగ్గళాని పిహిత వాతపానాని ఏవమేవ ఖో భిక్ఖవే యానికానిచి భయాని ఉప్పజ్జన్తి, సబ్బాని బాలతో ఉప్పజ్జన్తి, నో పణ్డితతో యేకేచి ఉపద్దవా ఉప్పజ్జన్తి, నో పణ్డితతో, యేకేచి ఉపసగ్గా…పే… నో పణ్డితతో. ఇతి ఖో భిక్ఖవే సప్పటిభయో బాలో అప్పటిభయో పణ్డితో సఉపద్దవో బాలో అనుపద్దవో పణ్డితో, సఉపసగ్గో బాలో అనుపసగ్గో పణ్డితోతి. అపి చ పూతిమచ్ఛసదిసో బాలో, పూతిమచ్ఛబద్ధపత్త పుతిసదిసో హోతి తదుపసేవీ. ఛడ్డనీయతం జిగుచ్ఛనీయతఞ్చ ఆపజ్జతి విఞ్ఞూనం వుత్తమ్పి చేతం నారదజాతకే.

‘‘పూతిమచ్ఛం కుసగ్గేన, యో నరో ఉపనయ్హతి;

కుసాపి పూతి వాయన్తి, ఏవం బాలూపసేవనా’’తి.

అకత్తిపణ్డితోచాపి సక్కేన దేవానమిన్దేన వరే దియ్యమానే ఏవమాహ

‘‘బాలం న పస్సే న సుణే, న చ బాలేన సంవసే;

బాలేనా’ల్లాపసల్లాపం, న కరే న చ రోచయే.

కింను తే అకరం బాలో, వద కస్సప కారణం;

కేన కస్సప బాలస్స, దస్సనం నాభికఙ్ఖసి.

అనయం నయతి దుమ్మేధో, అధురాయం నియుఞ్జతి;

దున్నయో సేయ్యసో హోతి, సమ్మా వుత్తో పకుప్పతి;

వినయం సో న జానాతి, సాధు తస్స అదస్సన’’న్తి.

ఏవం బాలదుజ్జనసంసగ్గవసేనేవ సబ్బాని భయుపద్దవాని ఉప్పజ్జన్తి, నో పణ్డితసేవనవసేనాతిసబ్బసో సప్పురిసా అతిదుల్లభావ.

ఇదాని.

‘‘దుల్లభఞ్చ మనుస్సత్తం, బుద్ధుప్పాదో చ దుల్లభో;

దుల్లభా ఖణసమ్పత్తి, సద్ధమ్మో పరమదుల్లభో’’తి.

ఇమిస్సా గాథాయ వణ్ణనాక్కమో సమ్పత్తో. తత్థ దుల్లభఞ్చ మనుస్సత్తన్తి మనుస్సభావోపి దుల్లభోయేవ మనుస్సస్స దుల్లభభావో కాణకచ్ఛపోపమాదీహి వేదితబ్బో ఏకో కిర కస్సకో గఙ్గాతీరే తీణి సంవచ్ఛరాని కసిత్వా కిఞ్చిమత్తమ్పి అలభిత్వా నఙ్గలఫాలం ద్వేధా భిన్దిత్వా గఙ్గాయం ఖిపి తేన గఙ్గానదియా వాహేన ఏకో ఉద్ధం ఏకో హేట్ఠాతి ఏవం ద్వే నఙ్గలఫాలకా గఙ్గాయం వుయ్హన్తా చిరేన ఏకో ఉద్ధం ఏకో హేట్ఠాతి ద్వే ఏకతో హుత్వా పాకతికా యుజ్జన్తి తస్మిం ఖణే వస్ససతవస్ససహస్సచ్చయేన ఏకవారం ఉమ్ముజ్జమానో కాణకచ్ఛపో ఉమ్ముజ్జమానక్ఖణే తస్స గీవా ద్విన్నం నఙ్గలఫాలానమన్తరే హోతి అయం కాలో దుల్లభోవ ఏవమేవ మనుస్సత్తభావోపి దుల్లభోయేవ తథాహి మనుస్సత్తభావం అలభిత్వావ నిరయపేతఅసురకాయతిరచ్ఛానభూమీసుయేవ సంసరిత్వా సీసమ్పి ఉక్ఖిపితుం అలభన్తా ఏకబుద్ధన్తరా ద్వే బుద్ధన్తరా తయో బుద్ధన్తరా చత్తారో బుద్ధన్తరా ఏకాసఙ్ఖ్యేయ్యవసేన నిరయే పచ్చనకసత్తానం గణనపథం వీతివత్తా, తథా పేతఅసురకాయతిరచ్ఛానభూమీసుపి అతిఖుద్దకేన అత్తభావేన తిలబీజసాసపబీజస్స చతుపఞ్చఛసత్తఅట్ఠకలభాగమత్తేనేవ అఙ్గులియా పతిట్ఠితట్ఠానమత్తేయేవ భూమిపదేసే నిసిన్నానం అతిఖుద్దకసత్తానం గణనపథమ్పి వీతివత్తా తే హి గణితుం ఇద్ధిమన్తపుగ్గలే ఠపేత్వా అఞ్ఞో కో నామ సక్ఖిస్సతి తేహి మోహన్ధభావేన కణ్హసుక్కపక్ఖమ్పి అజానన్తా అనేకేసు బుద్ధసతేసు వా బుద్ధసహస్సేసు వా ఉప్పజ్జమానేసుపి బుద్ధోతిసద్దం అసుత్వా వీతివత్తా, ఏవం మనుస్సత్తభావోపి దుల్లభోయేవ. మనుస్సత్తభావే లభమానేపి బుద్ధుప్పాదకాలో అతిదుల్లభోవ. బుద్ధుప్పాదకాలేపి సమ్మాదిట్ఠి హుత్వా కుసలూపపత్తిసఙ్ఖాతా ఖణసమ్పత్తి దుల్లభావ, సద్ధమ్మదేసకస్సాపి దుల్లభత్తా, తస్మిమ్పి సతి అఙ్గవికలభావేన సద్ధమ్మసవనస్సాపి దుల్లభత్తాతి ఏవమాదిప్పభేదా మనుస్సత్తభావాదికా ఖణసమ్పత్తియో దుల్లభాతి వేదితబ్బా. దుల్లభా ఖణసమ్పత్తీతి కుసలూపపత్తిసఙ్ఖాతా ఖణసమ్పత్తి దుల్లభాయేవ తథా హి పచ్చన్తవిసయ అరూపఅసఞ్ఞసత్తతిరచ్ఛానపేతనేరయికకాలే వా మజ్ఝిమదేసేపి చక్ఖాదిఅఙ్గవికలేవా పరిపుణ్ణఅఙ్గభావేపి మిచ్ఛాదిట్ఠిభూతా వా కుసలూపపత్తిసఙ్ఖాతా ఖణా న హోన్తి పచ్చన్తవిసయే హి పవత్తా జనా పాణాతిపాతాదిదసఅకుసలకమ్మపథేయేవ రమన్తి అభిరమన్తి, చణ్డసభావా చ తే హోన్తి, రతనత్తయగుణమ్పి న జానన్తి. అరూపినోపి పుగ్గలా పరతోఘోసవిరహితత్తా సోతాపత్తిమగ్గపటిలాభోపి తేసం నత్థి, బుద్ధదస్సనాదీనిపి న లభన్తి. అసఞ్ఞసత్తతిరచ్ఛానపేతనేరయికకాలేసు పన పగేవ పూరితపారమీనం సత్తానం పవత్తనమ్పి అబ్బోహారికం, సమ్మాదిట్ఠికులే జాయమానాపి చక్ఖువికలేన బుద్ధసఙ్ఘరతనానం అదస్సనం, సోతవికలేన ధమ్మసవనతోపి హాయతి ఏళమూగాదిభావేన కుసలసమాదానా న హోన్తి. అఙ్గసమ్పన్నేపి మిచ్ఛాదిట్ఠిభావేన ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణఅసీతిఅనుబ్యఞ్జనబ్యామప్పభాపరిక్ఖిత్తం సబ్బజనానం నయనరసాయతనభూతం సబ్బఞ్ఞుబుద్ధమ్పి దిస్వా పసాదసోమ్మేన చక్ఖునా ఓలోకేతబ్బమ్పి న మఞ్ఞన్తి మనోపదోసవసేనేవ యుగగ్గాహా హుత్వా యమకపాటిహారియకాలాదీసు అనేకేపి మిచ్ఛాదిట్ఠినో మహానిరయే ఉప్పజ్జన్తి. ఏవం కుసలూపపత్తిఖణసమ్పత్తిపి దుల్లభాయేవ.

‘‘దుల్లభఞ్చ మనుస్సత్తం, బుద్ధుప్పాదో చ దుల్లభో;

దుల్లభా ఖణసమ్పత్తి, సద్ధమ్మో పరమదుల్లభో’’తి.

ఇమిస్సా గాథాయ అత్థో వుత్తోయేవ.

ఇతి సాగరబుద్ధిత్థేరవిరచితే సీమవిసోధనే

పకిణ్ణకకణ్డో నామ పఞ్చమో పరిచ్ఛేదో.

ఏవం సత్థుపరినిబ్బానతో వస్ససతచ్చయేన పతిట్ఠితే ఇసినా కారితత్తా’ ఇసినగర’న్తి లద్ధనామే ద్వత్తపాదిభూపాలానం నివాసట్ఠానభూతే సీరిఖేత్తనగరే ఏరావతియా నదియా పారిమతీరభూతే పబ్బతసానుమ్హి పతిట్ఠితస్స కఞ్చనవరమహాథూపస్స దాయకస్స సత్వివమహాధమ్మరఞ్ఞో కాలే సాసనస్స ద్విసహస్ససతాధికఏకతింసతిమే వస్సే సాసనే పటిలద్ధసద్ధానం కులపుత్తానం మహాజానికరణవసేన విమతివినోదనియా వుత్తవచనం సద్దయుత్తిఅత్థయుత్తివసేన సాధుకం అవిచినిత్వా నదియా ఉదకుక్ఖేపం అకత్వా ఉపసమ్పదా కమ్మస్స కారితత్తా సాసనే పరాజయమాపన్నే కులపుత్తే ఉపారమ్భకరణవసేన సీమవిపత్తిహారకో సీమసమ్పత్తిప్పకాసకో గన్థో పవత్తతి.

ఏత్తావతా చ సిరిఖేత్తనగరగోచరగామేన సత్వివమహాధమ్మరాజగురుభూతేన మహావేయ్యాకరణేన తిపిటకధరేన’సద్ధమ్మకోవిదో’తి పాకట నామధేయ్యేన మహాథేరేన ఉపజ్ఝాయో హుత్వా పఞ్ఞాధిపతీనం నివాసభూతే పచ్ఛిమజినచక్కసాసనవరే వాసిగణాచరియేన గణవాచకేన వినయధరేన మహాసామినా చ, రాజగురునా తిపిటకనాగత్థేరేన చ ఆచరియో హుత్వా వేజ్జకమ్మజఙ్ఘపేసనకమ్మాదివసేన అనేసనం పహాయ సమ్మా ఆజీవేన విసుద్ధాజీవేహి సఙ్ఘగణేహి కారకసఙ్ఘా హుత్వా సిరిఖేత్తనగరస్స దక్ఖిణదిసాభాగే దీఘపబ్బతసానుమ్హి ఏరావతియా నదియా తీరే వాలికపుళినే సీమాపేక్ఖాయ సహ ఉదకుక్ఖేపం కత్వా పవత్తాయ ఉదకుక్ఖేపసీమాయ దసధా బ్యఞ్జనవిపత్తిం అకత్వా ఠానారహేన ఞత్తిచతుత్థేన కమ్మేన ఉపసమ్పదాయ వీసతివస్సేన సాగరబుద్ధీతి గరూహి గహితనామధేయ్యేన భిక్ఖునా రచితో సాసనవిపత్తిహారకో సీమవిసోధనీ నామ గన్థో సమత్తో.

ఏత్తావతా విభత్తా హి, సప్పభేదప్పవత్తికా;

సీమవిసోధనీహేసా, నిపుణా సాధుచిన్తితా.

సిరిఖేత్తాతి పఞ్ఞాతే, పురే అపరనామకే;

దక్ఖిణేయ్యదిసాభాగే, ఉచ్చనేన కతాలయే.

వసన్తో భిక్ఖు నామేన, సాగరబుద్ధీతి విస్సుతో;

పుణ్ణే వీసతివస్సమ్హి, గన్థోయం సాధుచిన్తితో.

మయాయం రచితో గన్థో, నిట్ఠప్పత్తో అనాకులో;

ఏవం పాణినం సబ్బే, సీఘం సిజ్ఝన్తు సఙ్కప్పా.

యావ బుద్ధోతినామమ్పి లోకజేట్ఠస్స తాదినో;

తావ తిట్ఠతు యం గన్థో, సాసనే హారయం తమం.

ఉద్ధం యావ భవగ్గా చ, అధో యావ అవీచితో;

సమన్తా చక్కవాళేసు, యే సత్తా పథవీచరా.

తేపి సబ్బే మయా హోన్తు, సమసమవిపాకినో;

చిరం జీవతు నో రాజా, సాసనస్స ఉజ్జోతకో.

దిబ్బన్తో రాజధమ్మేన, అరోగో సహ ఞాతిభి;

అనేన పుఞ్ఞకమ్మేన, భవేయ్యం జాతిజాతియం.

సాసనం జోతయన్తోవ, సక్యపుత్తస్స సాసనే;

యదా నస్సతి సద్ధమ్మో, అన్ధీభూతో మహీతలే;

దేవలోకే తదా హేస్సం, తుసితే ఠానముత్తమేతి.

సీమవిసోధనీ నిట్ఠితా.