నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స.

సీమవిసోధనీ

వరదం వరదం అగ్గం, దిచ్చం దిచ్చంవ వనజం;

బోధకం బోధకం పాణం, దేవ’దేవం నమామ’హం.

సన్తం సన్తం సదా వట్టం, పజం’భవే సుతం;

నిబ్బుదం నిబ్బుదం తారం, ధమ్మవరం నమామ’హం.

సుతం సుతం భవనే యం, నతనం నతనా’రహం;

నరా’నరా సదా’కంసు, సఙ్ఘవరం నమామ’హం.

ఇచ్చేవ’మచ్చన్తనతస్సనేయ్యం, నతయ్యమానో రతనత్తయం యం;

పుఞ్ఞాభివడ్ఢిం మహగ్ఘం అలత్థం, తస్సానుభావేన హతన్తరాయో.

వినయే సతి ఠితే యం, సాసనం సణ్ఠితం భవే;

వినయే సతి నట్ఠే యం, వినట్ఠం సాసనం భవే.

తస్మా దిత్తం మమే’దాని, జోతయిత్వాన సాసనే;

భిన్దిత్వా ద్వేళ్హకం వాదం, ఏకీభావం కరోమ’హం.

అత్తుక్కంసన-భావఞ్చ, పరవమ్భనకమ్పిచ;

తేసు చిత్తం అపేసేత్వా, సాసనస్స సువుడ్ఢియా.

యది మే ఈదిసం చిత్తం, భవేయ్యుం పాపసఙ్కప్పా;

పచ్చిస్సం నిరయే భయం, హీన’జ్ఝాసయకారణా.

సాసనస్స సులభం’వ పత్థయన్తో సతా’చారో;

సంసన్దిస్సమహం దాని, చిరం సద్ధమ్మ’సుద్ధియా.

సుదుల్లభం లభిత్వాన, పబ్బజ్జం జినసాసనే;

సమ్బుద్ధస్స వరం వాదం, కత్వా ద్వేళ్హక’మేకికం.

సీమవిసోధనిం నామ, నానాగన్థసమాహటం;

కరిస్సం మే నిసామేన్తు, సాధవో కవిపుఙ్గవా.

పాళిం అట్ఠకథఞ్చేవ, మాతికం పదభాజనిం;

ఓగాహేత్వాన తం సబ్బం, పునప్పునం అసేసతో.

అత్తనోమతిగన్థేసు, టీకాగణ్ఠిపదేసుచ;

వినిచ్ఛయవిమతీసు, మాతికా’ట్ఠకథాసుపి.

సబ్బం అసేసకం కత్వా, సంసన్దిత్వాన ఏకతో;

పవత్తా వణ్ణనా ఏసా, తోసయన్తీ విచక్ఖణేతి.

బుద్ధుప్పాదో హి దుల్లభో, తతో పబ్బజ్జా చ ఉపసమ్పదా చ, వుత్తఞ్హేతం

బుద్ధో చ దుల్లభో లోకే, సద్ధమ్మసవనమ్పి చ;

సఙ్ఘో చ దుల్లభో లోకే, సప్పూరిసా’తిదుల్లభా.

దుల్లభఞ్చ మనుస్సత్తం, బుద్ధుప్పాదో చ దుల్లభో;

దుల్లభా ఖణసమ్పత్తి, సద్ధమ్మో పరమదుల్లభో’తి.

౧. ఉపసమ్పదాకణ్డో

ఇమస్మిఞ్హి ఠానే ఠత్వా బుద్ధగుణపటిసంయుత్తాయ కథాయ వుచ్చమానాయ సాధూనం చిత్తసమ్పహంసనఞ్చేవ, ఇమస్సేవ పకరణస్స అనుమ్మత్తవచనభావో చ భవేయ్య, అనుమ్మత్తవచనత్తే చ సిద్ధే సోతబ్బం మఞ్ఞిస్సన్తి, తస్మా బుద్ధగుణం వణ్ణయిస్సామ. అమ్హాకం కిర భగవా బ్రహ్మదేవబుద్ధమాదిం కత్వా యావ పోరాణసక్యగోతమా మనోపణిధివసేన, కట్ఠవాహనజాతకంఆదింకత్వా యావ మజ్ఝిమదీపఙ్కరా వాచఙ్గవసేన మజ్ఝిమదీపఙ్కరపాదమూలతో పట్ఠాయ కాయవాచఙ్గవసేన సబ్బం సమ్పిణ్డేత్వా యావ వేస్సన్తరత్తభావా వీసతి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని పారమియో పూరేన్తస్స సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణత్థాయ యేవ అలఙ్కతం సీసం ఛిన్దిత్వా దేన్తస్స సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తస్స సీసం జమ్బుదీపవాసీనం ఉద్ధనతోపి బహుతరం, అఞ్జితనయనం ఉప్పాటేత్వా దేన్తస్స నయనం అజటాకాసే గగనతలే తారాగణతోపి బహుతరం, హదయమంసం వా దక్ఖిణబాహుం వా ఛిన్దిత్వా దేన్తస్స మంసం ఛనహుత అట్ఠస హస్సాధికసతసహస్సపమాణసినేరురాజతోపి బహుతరం, లోహితం ఉప్పాటేత్వా దేన్తస్స రుహిరం చతూసు మహాసముద్దేసు ఉదకతోపి బహుతరం, మద్దీసదిసే చ భరియే జాలీకణ్హాజినసదిసే చ పుత్తే పరేసం దాసత్థాయ దేన్తస్స గణనపథం వీతివత్తా. ఏవం పారమియో పూరేన్తస్సేవ.

చిన్తితం సత్తసఙ్ఖ్యేయ్యం, నవసఙ్ఖ్యేయ్య’వాచకం;

కాయవాచా చతుఖ్యాతం, బుద్ధత్తం సముపాగమీతి.

జాతత్తకీసోతత్తకియా వుత్తనయేన అసూరో హుత్వా బుద్ధత్తం చిన్తేన్తస్సేవ సత్తఅసఙ్ఖ్యేయ్యాని వీతివత్తాని. అతిసూరో అహుత్వా వాచామత్తమేవ నవ అసఙ్ఖ్యేయ్యాని వీతివత్తాని. అతిసూరో హుత్వా కాయఙ్గవాచఙ్గవసేన పూరేన్తస్స చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని వీతివత్తాని. ఇమాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని దీపఙ్కరపాదమూలతో పట్ఠాయ వేదితబ్బాని. సతసహస్సకప్పమత్థకే పన అజ్ఝత్తపారమీ పూరితాతి వేదితబ్బా. వేస్సన్తరత్తభావేన చ సత్తకమహాదానం దత్వా సత్తక్ఖత్తుం పథవిం కమ్పేత్వా వఙ్కపబ్బతం గన్త్వా నయనసదిసే ద్వే పుత్తే బ్రాహ్మణస్స దాసత్థాయ దత్వా దుతియదివసే బ్రాహ్మణవణ్ణేన ఆగతస్స సక్కస్స దేవరఞ్ఞో అత్తసమం మద్దిం నామ భరియం దత్వా తస్మిం భవే అపరిమేయ్యాని పుఞ్ఞాని కత్వా తతో తుసితపురం గన్త్వా తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా దసహి చక్కవాళసహస్సేహి ఆగన్త్వా దేవతావిసేసేహి.

కాలో దేవ మహావీర, ఉప్పజ్జ మాతుకుచ్ఛియం;

సదేవకం తారయన్తో, బుజ్ఝస్సు అమతం పదన్తి.

యాచియమానో కాలం దీపఞ్చ దేసఞ్చ కులం మాతరమేవచాతి ఇమాని పఞ్చ మహావిలోకనాని విలోకేత్వా తుసితపురతో చవిత్వా మహాసమ్మతవంసజస్స ఓక్కాకరఞ్ఞో పుత్తానం కుసలమ్భేదభయేన భగినీహియేవ సద్ధిం ఆవాహకరణం సుత్వా సక్యా వత భో రాజకుమారాతి ఓక్కాకమహారాజేన వుత్తవచనం పవత్తనిమిత్తం కత్వా సక్యాతి లద్ధనామానం రాజూనమబ్భన్తరే పవత్తస్స సుద్ధోదనమహారాజస్స జేట్ఠమహేసియా సిరిమహామాయాయ కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తిత్వా దసమాసచ్చయేన దేవదహనగరస్స కపిలవత్థుస్స చ మజ్ఝే లుమ్బినీవనే మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖమిత్వా జాతక్ఖణేయేవ ఉత్తరాభిముఖం సత్తపదవీతిహారేన గన్త్వా అఛమ్భివాచం నిచ్ఛారేత్వా పితరం వన్దాపేత్వా అనుక్కమేన సోళసవస్సుద్దేసికకాలే రజ్జసిరిం అనుభవిత్వా రాహులభద్దస్స జాతదివసే నిక్ఖమిత్వా ఛబ్బస్సాని దుక్కరచరియం చరిత్వా వేసాఖపుణ్ణమదివసే అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝిత్వా పఞ్చచత్తాలీస వస్సాని దేవమనుస్సానం రతనదామం గన్థేన్తో వియ ధమ్మరతనవస్సం వస్సాపేత్వా యావ సుభద్దపరిబ్బాజకవినయనా కతబుద్ధకిచ్చే కుసినారాయఉపవట్టనే మల్లానం సాలవనే వేసాఖపుణ్ణమదివసే పచ్చూససమయే అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బుతే భగవతిలోకనాథే సుభద్దేన వుడ్ఢపబ్బజితేన ‘‘అలం ఆవుసో మా సోచిత్థ మా పరిదేవిత్థ, సుముత్తా మయం తేన మహాసమణేన, ఉపద్దుతా చ హోమ’ఇదం వో కప్పతి ఇదం వో న కప్పతీ’తి. ఇదాని పన మయం యం ఇచ్ఛిస్సామ తం కరిస్సామ, యం న ఇచ్ఛిస్సామ న తం కరిస్సామా’’తి వుత్తవచనం సల్లక్ఖేత్వా గణపామోక్ఖానం సత్తన్నం భిక్ఖుసతసహస్సానం సఙ్ఘత్థేరో ఆయస్మా మహాకస్సపో ధమ్మసఙ్గీతిం కత్వా పరిసుద్ధే ధమ్మవినయే తతో అపరభాగే వస్ససతస్స అచ్చయేన వేసాలియా వజ్జిపుత్తకా దసవత్థూని దస్సేత్వా సాసనవిపత్తిం కరోన్తే దిస్వా ఆయస్మతా యసత్థేరేన కాకణ్డకపుత్తేన సముస్సాహియమానో దుతియసఙ్గీతిం కత్వా తతో అపరభాగే తథాగతస్స పరినిబ్బానతో ద్విన్నం వస్ససతానం ఉపరి అట్ఠారసమే వస్సే ధమ్మాసోకోనామ రాజా సకలజమ్బుదీపతలే ఏకరజ్జాభిసేకం పాపుణిత్వా బుద్ధసాసనే మహన్తం లాభసక్కారం పవత్తేత్వా పరిహీనలాభసక్కారా తిత్థియా అన్తమసో ఘాసచ్ఛాదనమత్తమ్పి అలభన్తా లాభసక్కారం పత్థయమానా సాసనే పబ్బజిత్వా సకాని సకాని దిట్ఠిగతాని దీపేత్వా సాసనే మహన్తం అబ్బుదఞ్చ మలఞ్చ పవత్తేసుం. తదా ధమ్మాసోకరఞ్ఞో పత్తాభిసేకతో సత్తరసమే వస్సే సట్ఠిసతసహస్స భిక్ఖూసు సహస్సభిక్ఖుం గహేత్వా మోగ్గలిపుత్తతిస్సో నామ సఙ్ఘత్థేరో మహాపవారణాయ పరప్పవాదం భిన్దిత్వా కథావత్థుప్పకరణం దేసేత్వా తతియధమ్మసఙ్గీతిం కత్వా పరిసుద్ధే ధమ్మవినయే సాట్ఠకథేబుద్ధవచనే ధరన్తేవ పాళియట్ఠకథాసు అత్థచ్ఛాయం గహేత్వా అత్తనో మతివసేన నానాగన్థవిసేసాని కరోన్తి, తేసు అత్తనోమతివసేన అత్థచ్ఛాయం గహేత్వా కారణపతిరూపకం కత్వా వుత్తవచనం సారతో సల్లక్ఖేత్వా సుత్త-సుత్తానులోమఆచరియవాదే ముఞ్చిత్వా పాళియా అట్ఠకథం, అట్ఠకథాయ చ పాళిం తబ్బివరణభూతం సారత్థదీపనిఞ్చ అఞ్ఞాని చ గన్థవిసేసాని అసంసన్దిత్వా అత్తనోమతియాపి పుబ్బాపరం అసమానేత్వా వాదప్పకాసనమత్తమేవ ఠపేత్వా గరుకలహుకేసు గరుకేయేవ ఠాతబ్బేపి గరుకే అట్ఠత్వా కేచి భిక్ఖూ నదియా ఉదకుక్ఖేపం అకత్వా కరోన్తి. ఏవం సాసనే ద్విధా భిన్నా హోన్తి. ఇదఞ్చ భిన్దనం కోసమ్బకక్ఖన్ధకే భిన్నతోపి సతగుణేన సహస్సగుణేన బలవతరమేవ సాసనస్స విపత్తికారణత్తా, తథా హి న ఇదం మనుస్సలోకే భిక్ఖూనంయేవ హోతి, భిక్ఖూనం, ఉపాసకమనుస్సానం, ఆరక్ఖకదేవతానమ్పి, తాసం సహాయకానం భుమ్మనిస్సితదేవతానమ్పి తాసం సహాయకానం రుక్ఖనిస్సితదేవతానమ్పి తాసంసహాయకానం ఆకాసట్ఠకదేవతానమ్పి, తాసం సహాయకానం చాతుమహారాజికదేవతానమ్పి, తాసం సహాయకానం తావతింసదేవతానమ్పి, ఏవం మిత్తపరమ్పరవసేన ఛకామావచరదేవతానమ్పి తాసం మిత్తానం బ్రహ్మపారిసజ్జానమ్పీతి ఏవం యావఅకనిట్ఠబ్రహ్మలోకా అరియపుగ్గలే ఠపేత్వా సబ్బే పుథుజ్జనా దేవమనుస్సా భిన్నా హోన్తి, తేసం భిన్నత్తా బహు చ పాపం పసవతి, తస్మా పాళియా అట్ఠకథం, అట్ఠకథాయ చ పాళిం సంసన్దిత్వా తాని తాని గన్థవిసేసాని చ ఏకతో కత్వా గఙ్గోదకే న యమునోదకం వియ మిస్సిత్వా ఏకీభావం కత్వా సీమవిసోధనిం నామ కరిస్సామి, తం సుణాథ సాధుకం మనసికరోథ ధమ్మరాజస్స సావకాతి.

తత్థ బుద్ధుప్పాదో దుల్లభో తి బుద్ధస్స ఉప్పాదకాలో దుల్లభో తథా హి అనుప్పన్నకాలే బుద్ధే బుద్ధోతి సద్దమ్పి అసుత్వా వీతివత్తానం కప్పానం గణనపథం వీతివత్తా. బుద్ధకారణస్స దుక్కరత్తం హేట్ఠా వుత్తమేవ.

తతో పబ్బజా చ ఉపసమ్పదాచా తిఏత్థ తోపచ్చయో లామకత్థే, పఞ్చమ్యత్థే వా. బుద్ధుప్పాదో దుల్లభో, తమనుపబ్బజ్జా చ ఉపసమ్పదా చ దుల్లభాయేవాతి అధిప్పాయో. యథా చ లోకే కిఞ్చిదేవ మహగ్ఘం అలభితబ్బం లభిత్వా వా తేన సహకారీకారణభూతం అప్పగ్ఘమ్పి మహగ్ఘం మహగ్ఘం దుల్లభం దుల్లభన్తి వుచ్చతి, ఏవమేవ అతిదుల్లభం బుద్ధుప్పాదం ఆగమ్మ తమనుపబ్బజితమ్పి దుల్లభన్తి వుచ్చతి, యథా చ నిదియా ఉపరిమభాగే సత్తాహవట్టలికాదిభావేన ఉదకపూరణే హేట్ఠా కిస్మిఞ్చి ఠానే తరితుం అవిసహన్తా ఇదమేవ ఠానం దుక్కరన్తి వుచ్చతి, ఏవమేవ బుద్ధకారణస్స దుక్కరభావే న తమనుపబ్బజ్జుపసమ్పదాపి దుక్కరం దుల్లభన్తి వుచ్చతి. అఞ్ఞథా బుద్ధభగవతో పి పబ్బజ్జుపసమ్పదభావోయేవ సేట్ఠో భవేయ్య. అథవా కారణూపచారవసేనాపి ఏవం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం, యథా సేమ్హోగుళోతి తథా హి గుళస్స పి వనపచ్చయా సేమ్హో ఉస్సన్నో, తం జనో గుళేనసేమ్హోతి వత్తబ్బేపి కారణస్మిం గుళే ఫలభూతం సేమ్హం రోపేత్వా సేమ్హో గుళోతి వుచ్చతి, ఏవం కారణస్స దుక్కరత్తా దుల్లభే బుద్ధుప్పాదే తమనుక్రియా పబ్బజ్జాపి తం మూలకారణభూతే బుద్ధుప్పాదే రోపేత్వా దుల్లభా పబ్బజ్జాతి వుచ్చతి. బుద్ధుప్పాదకాలేపి బుద్ధదస్సనం దుల్లభమేవ, అనుప్పన్నకాలే పన పగేవ, సబ్బఖణేసు నవమఖణత్తా చ తథా హి మిలక్ఖుదేసఅరూపభూమిఅసఞ్ఞసత్తనిరయపేతతిరచ్ఛానభూమీసు జాయమానేసు వా మజ్ఝిమదేసే జాయమానోపి మిచ్ఛాదిట్ఠిభూతా వా, సమ్మాదిట్ఠికులే జాయమానాపి చక్ఖుసోత వికలభావేన అఙ్గవికలా వా బుద్ధదస్సనం న అరహన్తి, దస్సనమ్పి దస్సనమత్తమేవ. సుపణ్ణనాగరాజాదీనం తస్మిం భవే మగ్గఫలభాగినో న హోన్తి, హోన్తి చేత్థ.

‘‘పచ్చన్తజో అరూపినో, వికలఙ్గో అసఞ్ఞజో;

మిచ్ఛాదిట్ఠి తిరచ్ఛానో, పేతో నేరయికోపిచ.

ఏతే అట్ఠక్ఖణా వుత్తా, బుద్ధేనాదిచ్చబన్ధునా;

బుద్ధుప్పాదో ఖణో ఏకో, నవమోతి పవుచ్చతీతి’’.

పబ్బజ్జా తిచేత్థ సామఞ్ఞేన వుత్తేపి సామణేరావ అధిప్పేతా, ఉపసమ్పదా చాతి విసుం వుత్తత్తా. సామణేరా చ నామ బుద్ధం సరణం గచ్ఛామిత్యాదినా తిక్ఖత్తుం వత్వా ఉభతోసుద్ధివసేనేవ సామణేరభూమియం తిట్ఠన్తి. దససీలాని పన తేసం సిక్ఖాపదమత్తమేవ. తాని పాళివసేన అసక్కోన్తో అత్థవసేన ‘‘ఇదఞ్చ సమాదాయ వత్తేహీ’’తి ఆచిక్ఖితుమ్పి వట్టతియేవ. ఇధ వత్తబ్బం నత్థి. ఉపసమ్పదా పన అట్ఠవిధా హోన్తి ఏహిభిక్ఖూపసమ్పదా, సరణగమనూపసమ్పదా, ఓవాద పటిగ్గహణూపసమ్పదా, పఞ్హాబ్యాకరణూపసమ్పదా, అట్ఠగరుధమ్మపటిగ్గహణూపసమ్పదా, దూతేనూపసమ్పదా, అట్ఠవాచికూపసమ్పదా, ఞత్తిచతుత్థూపసమ్పదా చాతి. తత్థ భగవా ఏహి భిక్ఖుభావాయ ఉపనిస్సయసమ్పన్నం పుగ్గలం దిస్వా రత్తపంసుకూలన్తరతో సువణ్ణవణ్ణం దక్ఖిణహత్థం నీహరిత్వా బ్రహ్మఘోసం నిచ్ఛారేన్తో ‘‘ఏహి భిక్ఖు చర బ్రహ్మచరియం సమ్మా దుక్ఖస్స అన్తకిరియాయా’’తి వదతి. తస్సానన్తరమేవ గిహిలిఙ్గం అన్తరధాయిత్వా.

తిచీవరఞ్చ పత్తో చ, వాసి సూచిచ బన్ధనం;

పరిస్సావనమట్ఠేతే, యుత్తయోగస్స భిక్ఖునోతి.

ఏవం వుత్తేహి అట్ఠహిపరిక్ఖారేహి సరీరే పటిముత్తోయేవ వస్ససతికత్థేరో వియ ఇరియాపథసమ్పన్నో బుద్ధాచరియకో బుద్ధుపజ్ఝాయకో సమ్మాసమ్బుద్ధం వన్దమానోవ తిట్ఠతి. అయం ఏహి భిక్ఖూపసమ్పదా నామ. భగవా హి పఠమబోధియం ఏతస్మిం కాలే ఏహి భిక్ఖుపసమ్పదాయ ఏవ ఉపసమ్పాదేతి. తాని పన పఞ్చవగ్గియాదయో అఙ్గులిమాలత్థేరపరియోసానా.

తీణిసతం సహస్సఞ్చ, చత్తాలీసం పునాపరో;

ఏకో చ థేరో సప్పఞ్ఞో; సబ్బే తే ఏహి భిక్ఖుకాతి.

ఏతే వినయపిటకే నిద్దిట్ఠఏహిభిక్ఖూ నామ వినయపిటకే అనిద్దిట్ఠా పన తిసతపరివారసేలబ్రాహ్మణాదయో.

సత్తవీస సహస్సాని, తీణియేవ సతాని చ;

ఏతే హి సబ్బే సఙ్ఖాతా, సబ్బే తే ఏహిభిక్ఖుకాతి.

తం సబ్బం సమ్పిణ్డేత్వా అట్ఠవీససహస్సాని ఛసతాని ఏకచత్తాలీసుత్తరాని చ హోన్తి. పఠమబోధిచ నామేసా వీసతివస్సాని హోన్తి.

భగవా హి అనుత్తరం ధమ్మచక్కం పవత్తేత్వా అట్ఠారసకోటిబ్రాహ్మణానం అమతం పాయేత్వా పఠమవస్సం వసి. దుతియతతియచతుత్థవస్సేసు రాజగహే వేళువనవిహారే వస్సం వసి, భగవా హి ఆసాళ్హినక్ఖత్తపుణ్ణమియం బారాణసియా ఇసిపతనే మిగదాయే పఠమవస్సం వసిత్వా ఫగ్గుణమాసే ఫగ్గుణపుణ్ణమియం రాజగహం పత్వా బిమ్బిసారరఞ్ఞా కారితే వేళువన విహారే ఏకమాసమత్తం వసిత్వా చిత్రమాసే వీసతిఖీణాసవసహస్సపరివుతో కపిలవత్థుం గన్త్వా అసీతియా ఞాతిసహస్సానం మజ్ఝే విప్పటిపన్నానం రాజూనం మత్థకే పంసురజం ఓకిరిత్వా తే వన్దాపేత్వా పోక్ఖరవస్సఞ్చ వస్సాపేత్వా తమాగమ్మ అసీతియా ఞాతిసహస్సానం వేస్సన్తర జాతకం కథేత్వా రాహులమాతరమాగమ్మ చన్దకిన్నరీజాతకఞ్చ కథేత్వా పితరం అనాగామిఫలే పతిట్ఠాపేత్వా రాజగహమేవ ఆగన్త్వా వాసం కప్పేసి, తేన వుత్తం దుతియ తతియ చతుత్థ వస్సేసు రాజగహే వేళువనవిహారే వస్సం వసీ’’తి. పఞ్చమే పన వేసాలియం ఏకవాసం వసి. ఛట్ఠే మకుళపబ్బతే ఏకవాసం వసి. పుణ్ణో వా తత్థ. తత్రాయం అనుపుబ్బికథా సునాపరన్తరట్ఠే కిర ఏకస్మిం వాణిజకగామే ద్వే భాతరో. తేసు కదాచి జేట్ఠో పఞ్చసకటసతాని గహేత్వా జనపదం గన్త్వా భణ్డం ఆహరతి, కదాచి కనిట్ఠో. ఇమస్మిం పన సమయే కనిట్ఠం ఘరే ఠపేత్వా జేట్ఠభాతికో పఞ్చ సకటసతాని గహేత్వా జనపదచారికం చరన్తో అనుపుబ్బేన సావత్థిం పత్వా జేతవనస్స అవిదూరే పఞ్చసకటసతాని ఠపేత్వా భుత్తపాతరాసో పరిజనపరివుతో ఫాసుకట్ఠానే నిసీది. తేన చ సమయేన సావత్థివాసినో భుత్తపాతరాసా ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయ సుట్ఠుత్తరాసఙ్గా గన్ధపుప్ఫాదిహత్థా యేనబుద్ధో, యేనధమ్మో, యేనసఙ్ఘో, తన్నిన్నా తప్పోణా తప్పబ్భరా హుత్వా దిక్ఖిణద్వారేన నిక్ఖమిత్వా జేతవనం గచ్ఛన్తి. సో తే దిస్వా ‘‘కహం ఇమే గచ్ఛన్తీ’’తి ఏకం మనుస్సం పుచ్ఛి. కిం త్వం అయ్యో న జానాసి, లోకే బుద్ధధమ్మసఙ్ఘరతనాని నామ ఉప్పన్నాని, ఇచ్చేవ మహాజనో సత్థుసన్తికే ధమ్మకథం సోతుం గచ్ఛతీతి. తస్స ‘‘బుద్ధో’’తి వచనం ఛవిచమ్మాదీని ఛిన్దిత్వా అట్ఠిమిఞ్జం ఆహచ్చ అట్ఠాసి. అథ అత్తనో పరిజనపరివుతో తాయ పరిసాయసద్ధిం విహారం గన్త్వా సత్థామధురస్సరేన ధమ్మం దేసేన్తస్స పరిస పరియన్తే ఠితో ధమ్మం సుత్వా పబ్బజ్జాయ చిత్తం ఉప్పాదేసి. అథ తథాగతేన కాలం విదిత్వా పరిసాయ ఉయ్యోజితాయ సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా స్వాతనాయ నిమన్తేత్వా దుతియదివసే మణ్డపం కరేత్వా ఆసనాని పఞ్ఞాపేత్వా బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స మహాదానం దత్వా భత్తకిచ్చావసానే భగవా అనుమోదనం కత్వా పక్కమి. భుత్తపాతరసో ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయ భణ్డాగారికం పక్కోసాపేత్వా ‘‘ఏత్తకం భణ్డం విస్సజ్జితం ఏత్తకం పన న విస్సజ్జిత’’న్తి సబ్బం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘ఇమం సాపతేయ్యం మయ్హం కనిట్ఠస్స దేహీ’’తి సబ్బం నియ్యోతేత్వా సత్థు సన్తికే పబ్బజిత్వా కమ్మట్ఠాన పరాయణో అహోసి. అథస్స కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తస్స కమ్మట్ఠానం న ఉపట్ఠాతి, తతో చిన్తేసి ‘‘అయం జనపదో మయ్హం అసప్పాయో, యంనూనాహం సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా సకట్ఠానమేవ గచ్ఛేయ్య’’న్తి. అథ పుబ్బణ్హసమయే పిణ్డాయ చరిత్వా సాయన్హసమయే పటిసల్లానా వుట్ఠితో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా కమ్మట్ఠానం కథాపేత్వా సత్థా సీహనాదం నదిత్వా పక్కమి. అథ ఖో ఆయస్మా పుణ్ణో సూనాపరన్తరట్ఠం పత్వా సమ్మతపబ్బతం నామ పవిసిత్వా వాణిజకగామం పిణ్డాయ పావిసి. అథ నం కనిట్ఠభాతా సగేహం నేత్వా భిక్ఖం దత్వా ‘‘భన్తే అఞ్ఞత్థ అగన్త్వా ఇధేవ వసథా’’తి పటిఞ్ఞం కారేత్వా వసాపేసి. తతో సముద్దగిరివిహారం నామ అగమాసి. తత్థ సముద్దవీచియో ఆగన్త్వా అయకణ్టపాసాణేసు పహరిత్వా మహాసద్దం కరోన్తి. థేరో కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తో న ఫాసువిహారో హోతీతి సముద్దం నిసద్దం కత్వా అధిట్ఠాసి. తతో మాతులగిరిం నామ ఆగమాసి. తత్థ సకుణసఙ్ఘో ఉస్సన్నో రత్తిఞ్చ దివా చ సద్దో ఏకో బద్ధో హోతి. థేరో ‘‘ఇదం ఠానం అఫాసుకన్తి తతో మకుళకారామవిహారం నామ గతో. సో వాణిజగామస్స నాతిదూరో నాచ్చాసన్నో గమనాగమనసమ్పన్నో వివిత్తో అప్పసద్దో. థేరో ‘‘ఇదం ఠానం ఫాసుక’’న్తి తత్థ రత్తిట్ఠానదివాఠానే చఙ్కమనాదీని కారేత్వా వస్సం ఉపగచ్ఛతి. ఏవం చతూసు ఠానేసు విహాసి. అథేకదివసం తస్మింయేవ అన్తోవస్సే పఞ్చ వాణిజకసతాని ‘‘పరసముద్దం గచ్ఛామా’’తి నావాయ భణ్డం పక్ఖిపింసు. నావారోహనదివసే థేరస్స కనిట్ఠభాతా థేరం భోజేత్వా థేరస్స సన్తికే సిక్ఖాపదాని గహేత్వా గచ్ఛన్తో ‘‘భన్తే మహాసముద్దో నామ అస్సద్ధేయ్యో చానేకన్తరాయో చ, అమ్హే ఆవజ్జేయ్యాథా’’తి వత్వా నావం ఆరూయ్హి. నావా ఊమిజవేన గచ్ఛమానా అఞ్ఞతరం దీపం పాపుణి. మనుస్సా ‘‘పాతరాసం కరిస్సామా’’తి దీపకే ఓతిణ్ణా. తస్మిం దీపకే అఞ్ఞం కిఞ్చి నత్థి, చన్దనవనమేవ అహోసి. అథేకో వా సియా రుక్ఖం ఆకోటేత్వా లోహితచన్దనభావం ఞత్వా ‘‘భో మయం లాభత్థాయ పరసముద్దం గచ్ఛామ, ఇతో చ ఉత్తరి లాభా నామ నత్థి, చతురఙ్గుల మత్తాపి ఘటికా సతసహస్సం అగ్ఘతి, సంహారేతబ్బకయుత్తం భణ్డం హారేత్వా గచ్ఛామా’’తి. తే తథా కరింసు చన్దనవనే అధివత్థా అమనుస్సా కుజ్ఝిత్వా ఇమేహి అమ్హాకం చన్దనవనం నాసితం, ఘాతేస్సామ నే’’తి చిన్తేత్వా న ఇమేసు ఘాటితేసు సబ్బం ఏకకుణపం భవిస్సతి, సముద్దమజ్ఝే నేసం నావం ఓసీదేస్సామా’’తి ఆహంసు. అథ తేసం నావం ఆరూయ్హ ముహుత్తం గతకాలేయేవ ఉప్పాదికం ఉపట్ఠాపేత్వా సయమ్పి తే అమనుస్సా భయానకాని రూపాని దస్సయింసు. భీతా మనుస్సా అత్తనో దేవతా నమస్సన్తి. థేరస్స కనిట్ఠో చూళపుణ్ణకుటుమ్బికో ‘‘మయ్హం భాతా అవస్సయో హోతూ’’తి థేరస్స నమస్సమానో అట్ఠాసి. థేరో పి కిర తస్మింయేవ ఖణే ఆవజ్జేత్వా తేసం బ్యసనప్పత్తిం ఞత్వా వేహాసం ఉప్పతిత్వా అభిముఖో అట్ఠాసి. అమనుస్సా థేరం దిస్వావ ‘‘అయ్యపుణ్ణత్థేరో ఏహీ’’ తి పక్కమింసు. ఉప్పాదికం సన్నిసీది. థేరో ‘‘మా భాయథా’’తి తేసం అస్సాసేత్వావ కహం గన్తుకామత్థా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘భన్తే అమ్హాకం సకట్ఠానమేవ గచ్ఛామా’’తి థేరో నావం ఫలే అక్కమిత్వా ‘‘ఏతేసం ఇచ్ఛితట్ఠానం గచ్ఛతూ’’తి అధిట్ఠాతి. వాణిజా సకట్ఠానం గన్త్వా తం పవత్తిం పుత్తదారస్స ఆరోచేత్వా ‘‘ఏథ థేరం సరణం గచ్ఛామా’’తి పఞ్చసతాని అత్తనో అత్తనో పఞ్చమాతుగామసతేహి సద్ధిం తీసు సరణేసు పతిట్ఠాయ ఉపాసకత్తం పటివేదేసుం. తతో నావాయ భణ్డం ఓతారేత్వా థేరస్స ఏకం కోట్ఠాసం కత్వా ‘‘అయం భన్తే తుమ్హాకం కోట్ఠాసో’’తి ఆహంసు. థేరో ‘‘మయ్హం విసుం కోట్ఠాస కిచ్చం నత్థి’’. సత్థా పన తుమ్హేహి దిట్ఠపుబ్బో’తి. న దిట్ఠపుబ్బో భన్తే’తి, తేనహి ఇమినా సత్థు మణ్డలమాళం కరోథ. ఏవం సత్థారం పస్సిస్సథాతి తే సాధు భన్తే’తి తేన చ కోట్ఠాసేన అత్తనో చ కోట్ఠాసేన మణ్డలమాళం కాతుం ఆరభింసు. సత్థా కిరస్స ఆరద్ధకాలతో పట్ఠాయ పరిభోగం అకాసి. తథో మనుస్సా రత్తిం ఓభాసం దిస్వా ‘‘మహేసక్ఖా దేవతా అత్థీ’’తి సఞ్ఞంకరింసు. ఉపాసకా మణ్డలమాళఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సేనాసనాని చ నిట్ఠపేత్వా దానసమ్భారం సజ్జేత్వా ‘‘కతం భన్తే అమ్హేహి అత్తనోకిచ్చం, సత్థారం పక్కోసథా’’తి థేరస్స ఆరోచేసుం. థేరో సాయన్హసమయే ఇద్ధియాసావత్థిం పత్వా ‘‘భన్తే వాణిజగామవాసినో తుమ్హే దట్ఠుకామా, తేసం అనుకమ్పం కరోథా’’తి. భగవా అధివాసేసి. థేరో భగవతో అధివాసనం విదిత్వా సకట్ఠానమేవ పచ్చాగతో. భగవా ఆనన్దత్థేరం ఆమన్తేసి ‘‘ఆనన్ద స్వే సూనాపరన్తే వాణిజగామే పిణ్డాయ చరిస్సామ, త్వం ఏకూనపఞ్చసతానం భిక్ఖూనం సలాకం దేహీ’’తి. థేరో సాధు భన్తే’తి భిక్ఖుసఙ్ఘస్స తమత్థం ఆరోచేత్వా ‘‘చారికా సలాకం గణ్హన్తూ’’తి ఆహ. తం దివసం కుణ్డధానత్థేరో పఠమం సలాకం అగ్గహోతి. వాణిజగామవాసినోపి ‘‘స్వే కిర సత్థా ఆగమిస్సతీ’’తి గామమజ్ఝే మణ్డపం కత్వా దానగ్గం సజ్జయింసు. భగవా పాతోవ సరీరపటిజగ్గనం కత్వా గన్ధకుటిం పవిసిత్వా ఫలసమాపత్తిం అప్పేత్వా నిసీది. సక్కస్స పణ్డుకమ్బలసిలాసనం ఉణ్హం అహోసి. సో కిం ఇదన్తి ఆవజ్జేత్వా సత్థు సూనాపరన్తగమనం దిస్వా విసుకమ్మం ఆమన్తేసి ‘‘తాత అజ్జ భగవా తీణిమత్తాని యోజనసతాని పిణ్డాచారం గమిస్సతి, పఞ్చ కూటాగారసతాని మాపేత్వా జేతవనద్వార కోట్ఠమత్థకే గమనసజ్జానిం కత్వా ఠపేహీ’’తి, సో తథా అకాసి. భగవతో కూటాగారం చతుముఖం అహోసి, ద్విన్నం అగ్గసావకానం ద్విముఖం, సేసానం ఏకముఖం, సత్థా గన్ధకుటితో నిక్ఖమ్మ పటిపాటియా ఠపిత కూటాగారేసు ధురకూటాగారం పావిసి. ద్వే అగ్గసావకే ఆదిం కత్వా ఏకూనపఞ్చభిక్ఖుసతానిపి కూటాగారం గన్త్వా నిసిన్నా అహేసుం, ఏకం తుచ్ఛకూటాగారం అహోసి. పఞ్చపి కూటాగారసతాని ఆకాసే ఉప్పతింసు. సత్థా సచ్చబన్ధపబ్బతం నామ పత్వా కూటాగారం ఆకాసే ఠపేత్వా తస్మిం పబ్బతే సచ్చబన్ధో నామ మిచ్ఛాదిట్ఠి, సో మహాజనం మిచ్ఛాదిట్ఠిం ఉగ్గణ్హాపేన్తో లాభగ్గయసగ్గప్పత్తో హుత్వా వసతి. అబ్భన్తరే చస్స అన్తోచాటియం పదీపో వియ అరహత్తస్స ఉపనిస్సయో జలతి, తం దిస్వా ‘‘ధమ్మమస్స కథేస్సామీ’’తి గన్త్వా ధమ్మం దేసేతి. తాపసో దేసనాపరియోసానే అరహత్తం పాపుణి. మగ్గేనేవస్స అభిఞ్ఞా ఆగతా, ఏహి భిక్ఖు హుత్వా ఇద్ధిమయపత్తచీవరో కూటాగారం పావిసి. భగవా కూటాగారగతేహి పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహిసద్ధిం వాణిజగామం గన్త్వా కూటాగారాని అదిస్సమానాని కత్వా వాణిజగామం పావిసి. వాణిజా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం దత్వా ససత్థారం మకుళకారామం నయింసు. సత్థా మణ్డలమాళం పావిసి. మహాజనో యావ సత్థా భత్తదరథం పటిప్పస్సమ్భేతి, తావ పాతరాసం కత్వా ఉపోసథఙ్గాని సమాదాయ గన్ధఞ్చ పుప్ఫఞ్చ ఆదాయ ధమ్మసవనత్థాయ ఆరామం పచ్చాగమాసి. సత్థా ధమ్మం దేసేసి. మహాజనస్స బన్ధనా మోక్ఖో జాతో, మహన్త బుద్ధకోలాహలం అహోసి. సత్థా మహాజనస్స సఙ్గహత్థం కతిపాహం తత్థేవ వసి, అరుణం పన మహాగన్ధకుటియంయేవ ఉట్ఠపేసి. తత్థ కతిపాహం వసిత్వా వాణిజగామే పిణ్డాయ చరిత్వా ‘‘త్వం ఇధేవ వసాహీ’’తి పుణ్ణత్థేరం నివత్తేత్వా అన్తరే నమ్మదానదీ నామ అత్థి, తస్సా తీరం అగమాసి. నమ్మదానాగరాజా సత్థు పచ్చుగ్గన్త్వా నాగభవనం పవేసేత్వా తిణ్ణం రతనానం సక్కారం అకాసి. సత్థా తస్స ధమ్మం కథేత్వా నాగభవనా నిక్ఖమి. సో ‘‘మయ్హం భన్తే పరిచరితబ్బం దేథా’’తి యాచి. భగవా నమ్మదానదీతీరే పదచేతియం దస్సేసి. తం వీచీసు ఆగహాసు పిధియతి వీచీసు గతాసు వివరతి, మహాసక్కారప్పత్తం అహోసి. సత్థా తతో నిక్ఖమ్మ సచ్చబన్ధపబ్బతం గన్త్వా సచ్చబన్ధం ఆహ ‘‘తయా మహాజనో అపాయమగ్గే ఓతారితో. త్వం ఇధేవ వసిత్వా ఏతేసం లద్ధిం విస్సజ్జాపేత్వా నిబ్బానమగ్గే పతిట్ఠాపేహీ’’తి. సోపి పరిచరితబ్బం యాచి. సత్థా ఘనపిట్ఠిపాసాణే అల్లమత్తికపిణ్డమ్హి లఞ్ఛనం వియ పదచేతియం దస్సేసి. ఏవం సూనాపరన్తరట్ఠేయేవ ద్వే చక్కరతనచేతియాని యావసాసనన్తరధానం పతిట్ఠాపేసి. సత్తమే పన వస్సే సావత్థియం కణ్డమ్బరుక్ఖమూలే తిత్థి మద్దనం కరోన్తో యమకపాటిహారియం కత్వా దసహి చక్కవాళ సహస్సేహి ఆగతానం దేవతానం మాతరం కాయసక్ఖిం కత్వా అభిధమ్మం దేసేన్తే తావతింసభవనే పారిచ్ఛత్తకమూలే పణ్డుకమ్బలసిలాయం వస్సం వసి. అట్ఠమే సంసుమారనగరే ఏకవస్సం వసి. నవమే కోసమ్బియం ఏకవస్సం వసి. తదా భద్దియో, కిమిలో, భగు, ఆనన్దో, అనురుద్ధో, దేవదత్తో, చాతి ఛ ఖత్తియా పబ్బజింసు. తేసం విత్థారో ధమ్మపదే ఆగతో. దసమే పన వస్సే పాలిలేయ్యాగామే దక్ఖిణవనసణ్డే భద్దసాలమూలే పాలిలేయ్యకేన హత్థినా ఉపట్ఠియమానో ఫాసుకం వస్సావాసం వసి. ఏకాదసమే నాలన్ధబ్రాహ్మణగామే ఏకవాసం వసి. ద్వాదసమే వేరఞ్జాయం ఏకవాసం వసి దుచ్చరితస్స విపాకం అనుభవమానో, భగవతా కిర ఫుస్సస్స భగవతో కాలే సావకానం వచీదుచ్చరితవసేన కతుపచితస్స అకుసలకమ్మస్స తదా లద్ధోకాసవసేన ఉపట్ఠితత్తా వేరఞ్జబ్రాహ్మణేన నిమన్తితోపి సమానో మారావట్టన వసేన అసల్లక్ఖేత్వా అస్సవాణిజకానం నిబద్ధవత్తసఙ్ఖేపేన పఞ్ఞత్తం పత్థపత్థమూలకం యవతణ్డులమేవ తేమాసం భుఞ్జతి, వుత్తఞ్హేతం అపదానే.

‘‘ఫుస్సస్సాహం పావచనే, సావకే పరిభాసిస్సం;

యవం ఖాదథ భుఞ్జథ, మాచ భుఞ్జథ సాలినో.

తేన కమ్మవిపాకేన, తేమాసం ఖాదితం యవం;

నిమన్తితో బ్రాహ్మణేన, వేరఞ్జాయం వసిం తదాతి’’.

తేన వుత్తం ‘‘ద్వాదసమే వేరఞ్జాయం ఏకవాసం వసి దుచ్చరితస్స విపాకం అనుభవమానో’’తి. తేరసమే జాలియపబ్బతే ఏకవాసం వసి. చతుద్దసమే సావత్థియం అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే జేతవనవిహారే పఠమవాసం వసిత్వా పన్నరసమే వస్సే ఞాతిజనసఙ్గహత్థం కపిలవత్థుం గన్త్వా ఏకమేవ వాసం కప్పేసి. సోళసమే వస్సే ఆళవకయక్ఖదమనత్థం అగ్గాళవీనగరే ఏకవాసం వసి. సత్తరసమే వస్సే రాజగహమేవ నివత్తిత్వా వాసం కప్పేసి. అట్ఠారసమే వస్సే జాలియపబ్బతమేవ నివత్తిత్వా వసి. ఏకూనవీసతిమేపి వస్సే తత్థేవ జాలియపబ్బతమేవ వసి. వీసతిమే వస్సే రాజగహస్స అవిదూరే భీసనకే భేసకలవనసణ్డే వాసం కప్పేసీ’’తి ఇమాని వీసతి వస్సాని పఠమబోధీతి వేదితబ్బాని. ఏతస్మిం కాలే ఏహిభిక్ఖూపసమ్పదాయఏవ ఉపసమ్పాదేసీతి యేభుయ్యేన భగవన్తంయేవ ఉద్దిస్స ఆచరియుపజ్ఝాయం కత్వా ఏహిభిక్ఖు భావమాపన్నే పుఞ్ఞవన్తపుగ్గలేయేవ సన్ధాయ వుత్తం, అఞ్ఞేసమ్పి అరియభావమనాపన్నానం సుదిన్నాదీనం వా యమకపాటిహారియే పసీదిత్వా ఆయస్మతో సారిపుత్తత్థేరస్స సన్తికే పబ్బజితానం పుబ్బే కస్సపబుద్ధకాలే వగ్గులిభూతపుబ్బానం పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం థేరస్సేవ సన్తికే పబ్బజితభావస్స దిస్సనతో తేన వుత్తం ‘‘భగవా హి పఠమబోధియం ఏతస్మిం కాలే ఏహి భిక్ఖూపసమ్పదాయ ఏవ ఉపసమ్పాదేసీ’’తి. ఇతో పరేసు పన పఞ్చవీసతివస్సేసు అనాథపిణ్డికేన కారితే జేతవనమహావిహారే ఏకూనవీసతివస్సా వాసం వసి. విసాఖాయ సత్తవీసతి కోటిధనపరిచ్చాగేన కారితే పుబ్బారామే ఛబ్బస్సాని వసి. ద్విన్నం కులానం గుణమహత్తం పటిచ్చ సావత్థియం నిస్సాయ పఞ్చవీసతి వస్సాని వాసం వసి. అన్తిమే పన వస్సే బేళువగామే వసిత్వా మరణన్తికా వేదనా ఉప్పజ్జి, ఆయుసఙ్ఖారోస్సజ్జనఞ్చ తత్థ అకాసి. ఇమాని ఇధ నాధిప్పేతాని, భగవతో వస్సక్కమజాననత్థంయేవ వుత్తన్తి.

సరణగమనూపసమ్పదా నామ ‘‘బుద్ధం సరణం గచ్ఛామి’’త్యాదినా తిక్ఖత్తుం వాచం భిన్దిత్వా వుత్తేహి తీహి సరణగమనేహి ఉపసమ్పన్నో.

ఓవాదపటిగ్గహణూపసమ్పదా నామ ‘‘తస్మా తిహ తే కస్సప ఏవం సిక్ఖితబ్బం తిబ్బమేవ హిరోత్తప్పం పచ్చుపట్ఠితం భవిస్సతి థేరేసు నవేసు మజ్ఝిమేసు చాతి, ఏవఞ్హి తే కస్సప సిక్ఖితబ్బం తస్మా తిహ తే కస్సప ఏవం సిక్ఖితబ్బం యం కిఞ్చి ధమ్మం సోస్సామి కుసలూపసఞ్హితం సబ్బన్తం అట్ఠిం కత్వా మనసికత్వా సబ్బమేవ చేతసో సమన్నాహరిత్వా ఓహితసోతో ధమ్మం సోస్సామీతి, ఏవఞ్హి తే కస్సప సిక్ఖితబ్బం తస్మా తిహ తే కస్సప ఏవం సిక్ఖితబ్బం సాతసహగతం మే కాయగతా సతిం న జహిస్సతీతి, ఏవఞ్హి తే కస్సప సిక్ఖితబ్బన్తి ఇమినా ఓవాదపటిగ్గణేన మహాకస్సపత్థేరస్స అనుఞ్ఞాతఉపసమ్పదా నామ.

పఞ్హాబ్యాకరణూపసమ్పదా నామ సోపాకస్స అనుఞ్ఞాతఉపసమ్పదా, భగవా కిర పుబ్బారామే అనుచఙ్కమన్తో సోపాకసామణేరం ‘‘ఉద్ధుమాతకసఞ్ఞాతి వా సోపాక రూపసఞ్ఞాతి వా ఇమే ధమ్మా నానత్థా నానాబ్యఞ్జనా, ఉదాహు ఏకత్థా బ్యఞ్జనమేవ నాన’’న్తి దసఅసుభనిస్సితే పఞ్హే పుచ్ఛి. సో తే బ్యాకాసి. భగవా తస్స సాధుకారం దత్వా ‘‘కతివస్సోసి త్వం సోపాకా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘సత్తవస్సో అహం భగవా’’తి, ‘‘సోపాక త్వం మమ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సద్ధిం సంసన్దిత్వా పఞ్హే బ్యాకాసీ’’తి ఆరద్ధచిత్తో ఉపసమ్పదం అనుజానాతి, అయం పఞ్హాబ్యాకరణూపసమ్పదా.

అట్ఠవాచికూపసమ్పదా నామ భిక్ఖునియా భిక్ఖునిసఙ్ఘతో ఞత్తిచతుత్థేన భిక్ఖుసఙ్ఘతో ఞత్తిచతుత్థేనాతి ఇమేహి ద్వీహి కమ్మేహి ఉపసమ్పదా. ఞత్తిచతుత్థకమ్మూపసమ్పదా నామ భిక్ఖూనం ఏతరహి ఉపసమ్పదా, అయమేవ ఇధాధిప్పేతా, సమ్పత్తివిపత్తివసేన సమ్భవతో. కస్మా హేస ఉపసమ్పన్నో నామాతి. సమగ్గేన సఙ్ఘేన ఞత్తిచతుత్థేన కమ్మేన అకుప్పేన ఠానారహేన ఉపరిభావం సమాపన్నో పత్తోతి ఉపసమ్పన్నో, సేట్ఠభావం పత్తోతిఅత్థో తథా హి గిహిభావతో సామణేరభావో సేట్ఠో నామ, తతోపి ఉపసమ్పన్నభావోయేవ సేట్ఠో. తత్థ సమగ్గేన సఙ్ఘేనాతి సబ్బన్తిమేన పరియాయేన పఞ్చవగ్గకరణీయే కమ్మే యావతికా భిక్ఖూ కమ్మప్పత్తా, తేసం ఆగతత్తా ఛన్దారహానం ఛన్దస్స ఆహటత్తా, సమ్ముఖీభూతానఞ్చ అప్పటిక్కోసనతో ఏతస్మిం కమ్మే సమగ్గభావం ఉపగతేన. ఞత్తిచతుత్థేనాతి తీహి అనుసావనాహి ఏకాయ చ ఞత్తియా కత్తబ్బేన. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి ఞత్తి సబ్బపఠమం వుత్తా, తిస్సన్నం పన అనుసావనానం అత్థబ్యఞ్జనభేదాభావతో అత్థబ్యఞ్జనభిన్నా ఞత్తి తాసం చతుత్థన్తి కత్వా ఞత్తిచతుత్థన్తి వుచ్చతి. కమ్మేనా తి ధమ్మికేన కమ్మేన, వినయకమ్మేనాతిఅత్థో. అకుప్పేనా తి వత్థు ఞత్తి అనుసావన సీమ పరిససమ్పత్తి సమ్పన్నత్తా అకోపేతబ్బతం అప్పటిక్కోసితబ్బతఞ్చ ఉపగతేన. ఠానారహేనా తి కారణారహేన, సత్థుసాసనారహేనాతి అత్థో. ఏతేహి కారణేహి సేట్ఠభావమాపన్నోతి అత్థో. తత్థ సమ్పత్తివిపత్తివసేన సమ్భవతో తి వత్థుసమ్పత్తి ఞత్తిసమ్పత్తి అనుసావనసమ్పత్తిసీమసమ్పత్తిపరిససమ్పత్తివసేన పఞ్చహి సమ్పత్తీహి ఉపసమ్పదకమ్మస్స సిజ్ఝనతోతి అత్థో. తత్థ వత్థు సమ్పత్తినామ పరిపుణ్ణవీసతివస్సభావో ఇదాని పురిసత్తభావో చ. ఉన్నవీసతివస్సం, అన్తిమవత్థుఅజ్ఝాపన్నపుబ్బం, పణ్డకో, థేయ్యసంవాసకో, తిత్థియపక్కన్తకో, తిరచ్ఛానగతో, మాతుఘాతకో, పితుఘాతకో, అరహన్తఘాతకో, భిక్ఖునిదూసకో, సఙ్ఘభేదకో, లోహితుప్పాదకో, ఉభతోబ్యఞ్జనకో, తి ఇమే తేరస పుగ్గలా ఉపసమ్పదాయ అవత్థు. తత్థ ఊనవీసతివస్సన్తి సామఞ్ఞేన వుత్తేపి మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖమనతో పట్ఠాయ ఏకూనవీసపరిపుణ్ణో పురిసపుగ్గలో ఉపసమ్పదాయ వత్థు, తతో ఓరం న ఉపసమ్పదాయ వత్థు తథో హి ఏకస్మిం సంవచ్ఛరే హేమన్తగిమ్హవస్సవసేన తిణ్ణం ఉతూనం సమ్భవత్తా తయో ఉతూ హోన్తి, హోన్తి చేత్థ.

‘‘కత్తికన్తికపక్ఖమ్హా, హేమం ఫగ్గుణపుణ్ణమా;

తస్సన్తి కపక్ఖమ్హా, గిమ్హం ఆసాళ్హిపుణ్ణమా;

వస్సకాలం తతో సేసం, చతువీసతూపోసథా.

చాతుద్దసీ ఛ ఏతేసు, పక్ఖా తతియసత్తమా;

సేసా పన్నరసీ ఞేయ్యా, అట్ఠారస ఉపోసథాతి’’.

ఏత్థ చ కత్తికస్స కాళపక్ఖపాటిపదతో పట్ఠాయ యావ ఫగ్గుణపుణ్ణమా చత్తారో మాసా హేమఉతు నామ. ఫగ్గుణస్స కాళపక్ఖపాటిపదతో పట్ఠాయ యావ ఆసాళ్హీపుణ్ణమా చత్తారో మాసా గిమ్హఉతు నామ. అసాళ్హకాళపక్ఖపాటిపదతో పట్ఠాయ యావ అపరకత్తికపుణ్ణమా చత్తారో మాసా వస్సఉతు నామ. ఏవం ఏకస్మిం సంవచ్ఛరే తయో ఉతూ హోన్తి. తత్థ ఏకస్మిం ఉతుమ్హి పక్ఖస్స తతియసత్తమేసు ద్వే ద్వే కత్వా ఛ చతుద్దసికా, పఠమదుతియచతుత్థపఞ్చమఛట్ఠఅట్ఠమేసు ఛ ఛ కత్వా అట్ఠారస పన్నరసికాతి ఏవం ఏకసంవచ్ఛరే చతువీసతి ఉపోసథా హోన్తి. ఇమేసు చతువీసతుపోసథేసు చాతుద్దసియా ఏకూనతింస దివసా హోన్తీతి కత్వా ఏకసంవచ్ఛరే ఛ ఊనా దివసా హోన్తి. ఇమినా నయేన ఏకూనవీసతిమే వస్సే ఛమాసాధికాని అట్ఠారసవస్సాని హోన్తి. తస్మిం మాతుకుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తకాలే దసమాసే పక్ఖిపిత్వా చత్తారి మాసాధికాని ఏకూనవీసవస్సాని పరిపుణ్ణాని. రాజానో పన తిణ్ణం తిణ్ణం వస్సానం అచ్చయేన మాసం ఆకడ్ఢన్తి, దివసేన సహ మాసమ్పి, తస్మా అట్ఠారసవస్సే యేవ ఛ మాసాధికాని హోన్తి. తం హేట్ఠాచతుమాసాధిక ఏకూనవీసతిమే వస్సే పక్ఖిపిత్వా ఏకమాసాధికాని వీసతివస్సాని సబ్బసో పరిపుణ్ణాని హోన్తి. ఏవం ఏకూనవీసతివస్సతో పట్ఠాయ గబ్భవీసో ఉపసమ్పదాయ వత్థూతి వేదితబ్బో. ఇదాని పురిసత్తభావో తి భిక్ఖునియా అభావతో పురిసపుగ్గలోవ ఇదాని వట్టతీతి అధిప్పేతో తథా హి మాతుగామస్స పబ్బజితత్థా పఞ్చవస్ససతాని సద్ధమ్మో తిట్ఠేయ్య, పఞ్ఞత్తత్తా పన అపరాని పఞ్చవస్ససతాని ఠస్సతీతి ఏవం వస్ససహస్సమేవ పటిసమ్భిదాప్పత్తసద్ధమ్మస్స పతిట్ఠితభావో వుత్తో. మాతుగామా చ నామ దుప్పఞ్ఞా తిబ్బకిలేసా లామకా చ. భగవతా చ పఠమబోధియం ఆదితో పట్ఠాయమేవ మహాపజాపతియా గోతమియా అట్ఠగరుధమ్మపటిగ్గహణేన ఉపసమ్పదత్తే అనుఞ్ఞాతేపి సాసనస్స అచిరట్ఠితికభావో వుత్తో. దుప్పఞ్ఞత్తా ఇత్థియో సాసనే చిరం న తిట్ఠన్తి, తిబ్బకిలేసత్తా యథా పఞ్ఞత్త సిక్ఖాపదానురూపం సంవరమ్పి రక్ఖితుం న సక్కోన్తి. లామకత్తాపి తా అట్ఠసమాపత్తిం లభన్తాపి బ్రాహ్మపారిసజ్జం నాతిక్కమన్తి, ఏవం భిక్ఖునియా అభావతో ఇదాని పురిసపుగ్గలోతి వుత్తం. ఇమస్మిం ఠానే ఠత్వా చత్తారి ఖేత్తాని వేదితబ్బాని తథా హి మాతుగామస్స పబ్బజితత్తా వస్ససహస్సమేవ ఠస్సతీతి చేతం పటిసమ్భిదాప్పత్తఖీణాసవవసేన వుత్తం, తతో పరం ఉత్తరిపి సుక్ఖవిపస్సకఖీణాసవవసేన వస్ససహస్సం, అనాగామివసేన వస్ససహస్సం, సకదాగామివసేన వస్ససహస్సం, సోతాపన్నవసేన వస్ససహస్సన్తి ఏవం పఞ్చవస్ససహస్సాని పటివేధసద్ధమ్మో తిట్ఠతి. పరియత్తిసద్ధమ్మోపి తానియేవ న హి పరియత్తియా అసతి పటివేధో అత్థి. నాపి పరియత్తియా సతి పటివేధో న హోతి. లిఙ్గం పన పరియత్తియా అన్తరహితాయ చిరం పవత్తిస్సతి, ఇదం ఖన్ధకభాణకానం మతేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. దీఘనికాయట్ఠకథాయం పన ఏవం వుత్తం ‘‘పటిసమ్భిదాప్పత్తేహి వస్ససహస్సం అట్ఠాసి, ఛళభిఞ్ఞేహి వస్ససహస్సం, తేవిజ్జేహి వస్ససహస్సం, సుక్ఖవిపస్సకేహి వస్ససహస్సం, పాతిమోక్ఖేన వస్ససహస్సం అట్ఠాసీ’’తి. ఇదమ్పి దీఘభాణకత్థేరానం మతేన వుత్తం. అఙ్గుత్తరనికాయట్ఠకథాయమ్పి బుద్ధానం పరినిబ్బానతో వస్ససహస్సమేవ పటిసమ్భిదా నిబ్బత్తేతుం సక్కోన్తి, తతో పరం ఛ అభిఞ్ఞా, తతో తాపి అసక్కోన్తా తిస్సో విజ్జా నిబ్బత్తన్తి. గచ్ఛన్తేకాలే తానిపి నిబ్బత్తేతుం అసక్కోన్తా సుక్ఖవిపస్సకా హోన్తి. ఏతేనేవ ఉపాయేన అనాగామినో సకదాగిమినో, సోతాపన్నాతి వుత్తం. ఇదమ్పి అఙ్గుత్తరనికాయే వుత్తం. సంయుత్తనికాయట్ఠకథాయం పన పఠమబోధియం భిక్ఖూ పటిసమ్భిదాప్పత్తా. అథ కాలే గచ్ఛన్తే పటిసమ్భిదా పాపుణితుం న సక్ఖింసు, ఛళభిఞ్ఞా అహేసుం. తతో ఛపి అభిఞ్ఞా పత్తుం అసక్కోన్తా తిస్సో విజ్జా పాపుణింసు. ఇదాని కాలే గచ్ఛన్తే తిస్సో విజ్జా పాపుణితుం అసక్కోన్తా ఆసవక్ఖయం పాపుణిస్సన్తి, తమ్పి అసక్కోన్తా అనాగామిఫలం, తమ్పి అసక్కోన్తా సకదాగామిఫలం, తమ్పి అసక్కోన్తా సోతాపత్తిఫలం. గచ్ఛన్తేకాలే సోతాపత్తిఫలమ్పి పత్తుం న సక్ఖిస్సన్తీ’తి వుత్తం. యస్మా చే తే ఆచరియా భిన్నవాదా, తస్మా తేసం ఆచరియానం భాణకానం మతమేవ బుద్ధఘోసాచరియేన తత్థ తత్థ లిఖితన్తి గహేతబ్బం, అఞ్ఞథా ఆచరియస్సేవ పుబ్బాపరవిరోధప్పసఙ్గో సియా ఆచరియబుద్ధఘోసేనేవ హి సీహళభాసం అపనేత్వా మాగధభాసాయ సాట్ఠకథం బుద్ధవచనం లిఖితం, న అఞ్ఞేన ఆచరియేన తస్మా అట్ఠకథాయ వుత్తవచనమేవ పమాణన్తి గహేతబ్బం. నను చత్తారోపి నికాయట్ఠకథాసఙ్గీతిం ఆరూళ్హా, అథ కస్మా ఏవం భిన్నాతి. సచ్చం, తథాపి కేసఞ్చి థేరానం వాదప్పకాసనత్థం వుత్తం. న సఙ్గాహకత్థేరానం, తస్మా అట్ఠకథావచనమేవ పమాణన్తి వుత్తం.

అన్తిమవత్థుఅజ్ఝాపన్నపుబ్బన్తి పారాజికభిక్ఖు, సో అభబ్బో సాసనే ఉపసమ్పదకమ్మస్స లద్ధుం.

పణ్డకోతిచేత్త పఞ్చవిధో హోతి ఆసిత్తపణ్డకో, ఉస్సూయపణ్డకో, ఓపక్కమికపణ్డకో, నపుంసకో, పక్ఖపణ్డకోతి. తత్థ యస్స పరేసం అఙ్గజాతం ముఖేన గణ్హిత్వా అసుచినా ఆసిత్తస్స పరిళాహో వూపసమతి, అయం ఆసిత్తపణ్డకో నామ. యస్స పరేసం అజ్ఝాచారం పస్సతో ఉస్సూయాయ ఉప్పన్నాయ పరిళాహో వూపసమతి, అయం ఉస్సూయపణ్డకో నామ. యస్స ఉపక్కమేన బీజాని అపనీతాని హోన్తి, అయం ఓపక్కమికపణ్డకో నామ. యో పన పటిసన్ధియం యేవ అభావకో ఉప్పన్నో హోతి, అయం నపుంసకో నామ. ఏకచ్చో పన అకుసలవిపాకానుభావేన కాళపక్ఖే పణ్డకో హోతి, జుణ్హపక్ఖే పనస్స పరిళాహోవూపసమతి, అయం పక్ఖపణ్డకో నామ, కేచి పన యో కాళపక్ఖే ఇత్థీ హోతి, జుణ్హపక్ఖే పురిసో, అయం పక్ఖపణ్డకోతి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తమేవ. ఏతేసు ఆసిత్తపణ్డకస్స చ ఉస్సూయపణ్డకస్స చ పబ్బజ్జా న వారితా. ఓపక్కమికనపుంసకపక్ఖపణ్డకానం పన వారితా. తేసుపి పక్ఖపణ్డకస్స యస్మిం పక్ఖే పణ్డకో హోతి, తస్మింయేవ పబ్బజ్జా వారితా. ఏత్థ చ అపణ్డకపక్ఖే పబ్బజిత్వా పణ్డకపక్ఖే నాసేతబ్బోతి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. కేచి పన ‘‘అపణ్డకపక్ఖేపబ్బజితో సతో కిలేసక్ఖయం పాపుణాతి, న నాసేతబ్బో’’తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తమేవ, పణ్డకస్స కిలేసక్ఖయా సమ్భవతో ఖీణకిలేసస్స చ పణ్డకభావానుపపత్తితో అహేతుక పటిసన్ధికథాయఞ్హి అవిసేసేన పణ్డకస్స అహేతుకపటిసన్ధి కతా వుత్తా, ఆసిత్త ఉస్సూయపక్ఖపణ్డకానఞ్చ పటిసన్ధితో పట్ఠాయేవ పణ్డకభావో, న పవత్తియంయేవాతి వదన్తి. తేనేవ అహేతుకపటిసన్ధినిద్దేసే జచ్చన్ధ-జచ్చబధిరాదయో వియ పణ్డకో జాతిసద్దేన విసేసేత్వా నిద్దిట్ఠో. చతుత్థపారాజికసంవణ్ణనాయం పన అభబ్బపుగ్గలే దస్సేన్తేన పణ్డకతిరచ్ఛానగతఉభతో బ్యఞ్జనకా తయో వత్థువిపన్నా అహేతుకపటిసన్ధికా, తేసం సగ్గో అవారితోతి అవిసేసేన వుత్తం, ఏవం పఞ్చవిధా పణ్డకా తే పణ్డకసామఞ్ఞేన అవిసేసేత్వా ‘‘పణ్డకాతి ఏవమేవ వత్వా పణ్డకో భిక్ఖవే న ఉపసమ్పాదేతబ్బో’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

థేయ్యసంవాసకో తి యో సయమేవ పబ్బజ్జాలిఙ్గం గహేత్వా భిక్ఖువస్సం గణేత్వా భిక్ఖూతి పటిఞ్ఞం సమ్పటిచ్ఛతి, యథావుడ్ఢం వన్దనం సాదియతి, సో లిఙ్గస్స సంవాసస్స చ థేనత్తా ఉభయత్థేనకో నామ. యో పన యథావుడ్ఢం వన్దనం న సాదియతి, అసుద్ధచిత్తవసేన లిఙ్గస్సథేనత్తాలిఙ్గత్థేనకో నామ. యో వా పన సామణేరభూమియం ఠత్వా ముసావాదేన భిక్ఖుతి పటిఞ్ఞం గహేత్వా భిక్ఖువస్సగ్గేన వన్దనాదిం సాదియతి, సో భిక్ఖూహి దిన్నలిఙ్గత్తా లిఙ్గత్థేనకో న హోతి, సంవాసస్స థేనత్తా సంవాసత్థేనకో నామ. ఏత్థ చ ఉభయత్థేనకోపి అసుద్ధచిత్తేన లిఙ్గత్థేనకేఏవ పవిట్ఠోతి వేదితబ్బో. యోపి సామణేరో వుడ్ఢసామణేరానం వన్దనం సాదియతి, దహరభిక్ఖూపి వుడ్ఢభిక్ఖూనం వన్దనం సాదియతి, సోపి థేయ్యసంవాసకో నాపి హోతి, అథేనత్తా. యో వా పన భిక్ఖుపారాజికమాపన్నోవ భిక్ఖులిఙ్గే ఠితో యావ పటిజానాతి, తావ అత్థేవ తస్స భిక్ఖుభావో, న సో అనుపసమ్పన్నసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి, తథా హి సో సంవాసం సాదియన్తోపి థేయ్యసంవాసకో న హోతి, సో సహసేయ్యాదిఆపత్తిమ్పి న జనేతి, ఓమసవాదే పాచిత్తియఞ్చ న జనేతి తేనేవ ‘‘అసుద్ధో హోతి పుగ్గలో అఞ్ఞతరం పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపన్నో, తఞ్చే సుద్ధదిట్ఠి సమానో ఓకాసం కారాపేత్వా అక్కోసాధిప్పాయో వదతి ఆపత్తి ఓమసవాదస్సా’’తి ఓమసవాదే పాచిత్తియం వుత్తం. అసతి హి భిక్ఖుభావే దుక్కటం వదేయ్య. యో పన సామణేరో సామణేరలిఙ్గేనేవ పాణాతిపాతాదిపఞ్చవిధం సిలవిపత్తిం పాపుణాతి, సోపి ఆగతో లిఙ్గనాసనాయ నాసేత్వా సరణసీలం దాతబ్బం, అథేనత్తా ఉపసమ్పదాయ అవత్థుభావమ్పి న పాపుణాతి. వికాలభోజనాదికం కరోన్తస్స పన ‘‘అచ్చయో మం భన్తే అచ్చాగమా’’త్యాదినా సఙ్ఘమజ్ఝే అచ్చయం దేసాపేత్వా వా దణ్డకమ్మం వా కత్వా సీలం దాతబ్బమేవ. తిత్థియపక్కన్తకో ఉత్తానోయేవ.

తిరచ్ఛానగతోతి యోకోచి అమనుస్సభూతో చత్తారో అపాయికాపి ఉపసమ్పదాయ అవత్థుయేవ. తే పటిసన్ధియా లామకత్తా అభబ్బా సాసనే పబ్బజితుం. యది చత్తారో అపాయికా ఉపసమ్పదాయ అవత్థు భవేయ్య, అథ కస్మా సేసే అనపదిసిత్వా తిరచ్ఛానగతోవ అవత్థూతి వుత్తన్తి. సేసానం అపాకటవత్థుత్తా, తథా హి సమ్బుద్ధకాలే తిరచ్ఛానయోనియం నిబ్బత్తో ఏకో నాగరాజా నాగయోనియా అట్టీయతి హరాయతి జిగుచ్ఛతి. అథఖో తస్స నాగస్స ఏతదహోసి కేననుఖో అహం ఉపాయేన నాగయోనియా పరిముచ్చేయ్యం ఖిప్పఞ్చ మనుస్సత్తం లభేయ్యన్తి. అథఖో తస్స నాగస్స ఏతదహోసి ‘‘ఇమే ఖో సమణాసక్యపుత్తియా ధమ్మచారినో సమచారినో బ్రహ్మచారినో సచ్చవాదినో సీలవన్తో కల్యాణధమ్మా సచే ఖో అహం సమణేసు సక్యపుత్తియేసు పబ్బజేయ్యం, ఏవాహం నాగయోనియా పరిముచ్చేయ్యం ఖిప్పఞ్చ మనుస్సత్తం పటిలభేయ్య’’న్తి. అథ ఖో సో నాగో మాణవకవణ్ణేన భిక్ఖూ ఉపసఙ్కమిత్వా పబ్బజ్జం యాచి. తం భిక్ఖూ పబ్బాజేసుం ఉపసమ్పాదేసుం. తేన ఖో పన సమయేన సో నాగో అఞ్ఞతరేన భిక్ఖునా సద్ధిం పచ్చన్తిమే విహారే పటివసతి. అథ ఖో సో భిక్ఖు రత్తియా పచ్చూససమయం పచ్చూట్ఠాయ అజ్ఝోకాసే చఙ్కమతి. అథ ఖో సో నాగో తస్స భిక్ఖునో నిక్ఖన్తే విస్సట్ఠో నిద్దం ఓక్కమేసి. సబ్బో విహారో అహినా పుణ్ణో, వాతపానేహి భోగా నిక్ఖన్తా హోన్తి. అథఖో సో భిక్ఖు ‘‘విహారం పవిసిస్సామీ’’తి కవాటం పణామేన్తో అద్దస సబ్బం విహారం అహినాపుణ్ణం వాతపానేహి భోగే నిక్ఖన్తే. దిస్వాన భీతో విస్సరమకాసి. భిక్ఖూ ఉపధావిత్వా తం భిక్ఖుం ఏతదవోచుం ‘‘కిస్స త్వం ఆవుసో విస్సరమకాసీ’’తి. అయం ఆవుసో సబ్బో విహారో అహినా పుణ్ణో వాతపానేహి భోగా నిక్ఖన్తాతి. అథ ఖో సో నాగో తేన సద్దేన పబుజ్ఝిత్వా సకే ఆసనే నిసీది. భిక్ఖూ ఏవమాహంసు ‘‘కోచి త్వం ఆవుసో’’తి. ‘‘అహం భన్తే నాగో’’తి. ‘‘కిస్స పన త్వం ఆవుసో ఏవరూపం అకాసీ’’తి. అథ ఖో సో నాగో భిక్ఖూనం ఏతమత్థం ఆరోచేసీ. భిక్ఖూ భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. అథ ఖో భగవా ఏతస్మిం నిదానే ఏతస్మిం పకరణే భిక్ఖుసఙ్ఘం సన్నిపాతాపేత్వా తం నాగం ఏతదవోచ ‘‘తుమ్హే ఖ్వత్థ నాగా అవిరూళ్హిధమ్మా ఇమస్మిం ధమ్మవినయే, గచ్ఛ త్వం నాగ, తత్థేవ చాతుద్దసే పన్నరసే అట్ఠమియా చ పక్ఖస్స ఉపోసథం ఉపవస, ఏవం త్వం నాగయోనియా పరిముచ్చిస్ససి ఖిప్పఞ్చ మనుస్సత్తం పటిలభిస్ససీ’’తి. అథ ఖో సో నాగో ‘‘అవిరూళ్హధమ్మో కిరాహం ఇమస్మిం ధమ్మవినయేతి దుక్ఖీ దుమ్మనో అస్సూని పవత్తయమానో విస్సరం కత్వా పక్కమి. అథ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి ‘‘ద్వే మే భిక్ఖవే పచ్చయా నాగస్స సభావపాతుకమ్మాయ. యదా చ సజాతియా మేథునం ధమ్మం పటిసేవతి, యదా చ విస్సట్ఠో నిద్దం ఓక్కమతి. ఇమే ఖో భిక్ఖవే ద్వే పచ్చయా నాగస్స సభావ పాతుకమ్మాయ. తిరచ్ఛానగతో భిక్ఖవే న ఉపసమ్పాదేతబ్బో, ఉపసమ్పన్నో నాసేతబ్బో’’తి ఏవం తిరచ్ఛానస్సేవ పాకటవత్తుత్తాతి. ఏత్థ చ పవత్తియం అభిణ్హం సభావపాతుకమ్మదస్సనవసేన ‘‘ద్వే పచ్చయా’’తి వుత్తం. నాగస్స పన పఞ్చసు కాలేసు సభావపాతుకమ్మం హోతి పటిసన్ధికాలే, తచపజహననకాలే, సజాతియా మేథునకాలే, విస్సట్ఠ నిద్దోక్కమనకాలే, చుతికాలేతి. నను చ దేవాపి ఉపసమ్పదాయ అవత్థుయేవ, అథ కస్మా చత్తారో అపాయికావ ఉపసమ్పదాయ అవత్థూతి వుత్తన్తి. సచ్చం, తథాపి దేవానం అభబ్బత్తా పటివేధసాసనస్స ఠితత్తా తే అభబ్బతో విసుం కరణత్థాయ ఏవం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. వక్ఖతి హి సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయ మహావగ్గే ‘‘తిరచ్ఛానగతో భిక్ఖవేతి ఏత్థ నాగో వా హోతు సుపణ్ణమాణవకాదీనం వా అఞ్ఞతరో అన్తమసో సక్కం దేవరాజానం ఉపాదాయ యో కోచి అమనుస్సజాతియో సబ్బోవ ఇమస్మిం అత్థే తిరచ్ఛానగతోతి వేదితబ్బో’’తి, తేన ‘‘తిరచ్ఛానగతోతి యోకోచి అమనుస్సభూతో’’తి వుత్తన్తి. ఏత్థ చాహ యది నాగసుపణ్ణా పటిసన్ధియా లామకా భవేయ్య, అథ కస్మా విధురజాతకే చత్తారో జనా నాగసుపణ్ణసక్కధనఞ్చయకోరబ్యేసు భవనేసు తం తదేవ ఠానం పత్థేన్తా దానాదీని పుఞ్ఞాని కరోన్తి, తేసు ఏకో ఆయుపరియోసానే సపుత్తదారో నాగభవనే నాగరాజా హుత్వా నిబ్బత్తి, ఏకో సుపణ్ణభవనే సిమ్బలివిమానే సుపణ్ణరాజా హుత్వా నిబ్బత్తి, ఏకో తావతింసభవనే సక్కో హుత్వా నిబ్బత్తి, ఏకో ధనఞ్చయకోరబ్యరఞ్ఞో అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తీతి చతున్నమ్పి జనానం పటిసన్ధియం కుసలకమ్మేనేవ పవత్తభావో వుత్తో యది కుసలకమ్మేన భవేయ్య, ‘‘కుసలా చేతనా విపాకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఇమిస్సాపి పట్ఠానపాళియా అహేతుకానమ్పి పటిసన్ధిక్ఖణే కమ్మపచ్చయభావో వుత్తో భవేయ్య, న పనేవం వత్తబ్బం అథ కథఞ్చిదం పచ్చేతబ్బన్తి. వుచ్చతే, నికన్తియా బలవత్తా సత్తవిధమేథునసంయోగత్తా చ అపరిసుద్ధా తేసం కుసలచేతనా, అపరిసుద్ధాయేవ సుగతిభూమియం జనేతుం న సక్కోన్తి. దుగ్గతిభూమియం పవత్తమానాపి కమ్మా యూహనకాలే తం తం భూమిపత్థనా తణ్హాసమ్పయుత్తాపుబ్బభాగచేతనా బలేన తేసు తిరచ్ఛానభూమీసు నిబ్బత్తన్తి, న అఞ్ఞేన అకుసలేన. ఏవఞ్హి పత్థితపత్థనా సిద్ధాపి భవేయ్య. యది అఞ్ఞేన అకుసలకమ్మేన భవేయ్య, ఇచ్ఛితపత్థనాపి అసిద్ధావ భవేయ్య. నికన్తిచ నామేసా బలవఝానసమ్పయుత్తచేతనాపి పటిబాహితుం సక్కా తథా హి గోపకదేవదత్తస్స ఆచరియసమణో ఝానబలేన బ్రహ్మభూమీసు అనిబ్బత్తిత్వా ఝానం పటిబాహిత్వా అఞ్ఞకమ్మేన గన్ధబ్బదేవేసుయేవ ఉప్పజ్జతి ‘‘సీలవతో హి భిక్ఖవే చేతోపణిధి సమిజ్ఝతి విసుద్ధత్తా’’తి తేసం విత్థారో దీఘనికాయే ఆగతో, అత్థికేహి తత్థ ఓలోకేతబ్బో. సత్తవిధమేథునసంయోగవసేనాపి సత్తా దుక్ఖతో న ముచ్చన్తి వుత్తఞ్హి భగవతా ‘‘ఇధ బ్రాహ్మణ ఏకచ్చో సమణో వా బ్రాహ్మణో వా సమ్మా బ్రహ్మచారీ పటిజానమానో న హేవ ఖో మాతుగామేన సద్ధిం ద్వయంద్వయ సమాపత్తిం సమాపజ్జతి, అపి చ ఖో మాతుగామస్స ఉచ్ఛాదనం న్హాపనం పరిమద్దనం సమ్బాహనం సాదియతి, సో తదస్సాదేతి తం నికామేతి, తేనచవిత్తిం ఆపజ్జతి. ఇదమ్పిఖో బ్రాహ్మణబ్రహ్మచరియస్స ఖణ్డమ్పి ఛిద్దమ్పి సబలమ్పి కమ్మాసమ్పి. అయం వుచ్చతి బ్రాహ్మణ అపరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం చరతి. సంయుత్తో మేథునసంయోగేన న పరిముచ్చతి జాతియా జరామరణేన…పే… న పరిముచ్చతి దుక్ఖస్మాతి వదామి. పునచ పరం బ్రాహ్మణ ఇధేకచ్చో సమణోవా…పే… పటిజానమానో. న హేవ ఖో మాతుగామేనసద్ధిం ద్వయంద్వయసమాపత్తిం సమాపజ్జతి, న పి మాతుగామస్స ఉచ్ఛాదనం…పే… సాదియతి, అపి చ ఖో మాతుగామేన సద్ధిం సంజగ్ఘతి సంకీళతి సంకేళాయతి, సో తదస్సాదేతి…పే… దుక్ఖస్మాతి వదామి. పునచ పరం బ్రాహ్మణ ఇధేకచ్చో సమణో వా…పే… న హేవ ఖో మాతుగామేన సద్ధిం సమాపజ్జతి. నపి మాతుగామస్స ఉచ్ఛాదనం సాదియతి. నపి మాతుగామేన సద్ధిం సంజగ్ఘతి సంకీళతి సంకేళాయతి. అపిచ ఖో మాతుగామస్స చక్ఖుం ఉపనిజ్ఝాయతి పేక్ఖతి, సో తదస్సాదేతి…పే… దుక్ఖస్మాతి వదామి. పునచ పరం బ్రాహ్మణ ఇధేకచ్చో సమణోవా బ్రాహ్మణో వా…పే… న హేవ ఖో మాతుగామేన, న మాతుగామస్స, నపి మాతుగామేన పేక్ఖతి. అపి చ ఖో మాతుగామస్స సద్దం సుణాతి తిరోకుట్టంవా తిరోపాకారంవా హసన్తియా వా భణన్తియా వా గాయన్తియా వా రోదన్తియా వా, సో తదస్సాదేతి…పే… దుక్ఖస్మాతి వదామి. పునచ పరం బ్రాహ్మణ ఇధేకచ్చో సమణో వా బ్రహ్మణో వా…పే… నహేవ ఖో మాతుగామేన, నపి మాతుగామస్స, నపి మాతుగామేన, నపి మాతుగామస్స రోదన్తియా వా…పే… అపి చ ఖో యానితాని పుబ్బే మాతుగామేన సద్ధిం హసితలపితకీళితాని అనుస్సరతి. సో తదస్సా దేతి…పే… దుక్ఖస్మాతి వదామి. పునచ పరం బ్రాహ్మణ ఇధేకచ్చో సమణో వా బ్రహ్మణో వా…పే… న హేవ ఖో మాతుగామేన, నపి మాతుగామస్స…పే… న పి యాని తాని పుబ్బే మాతుగామేన సద్ధిం హసితలపితకీళితాని అనుస్సరతి, అపి చ ఖో గహపతిం వా గహపతిపుత్తం వా పఞ్చహి కామగుణేహి సహితం సమఙ్గీభూతం పరిచారయమానం, సో తదస్సాదేతి…పే… దుక్ఖస్మాతి వదామి. పునచ పరం బ్రాహ్మణ…పే… న హేవ ఖో మాతుగామేన…పే… నపి అనుస్సరతి గహపతిం వా గహపతిపుత్తం వా పరిచారయమానం, అపి చ ఖో అఞ్ఞతరం దేవనికాయం పణిధాయ బ్రహ్మచరియం చరతి ఇమినాహం సీలేన వా వతేన వా తపేనవా బ్రహ్మచరియేన వా దేవో వా భవిస్సామి దేవఞ్ఞతరో వాతి, సో తదస్సాదేతి, తం నికామేతి, తేన చ విత్తిం ఆపజ్జతి. ఇదం ఖో బ్రాహ్మణ బ్రహ్మచరియస్స ఖణ్డమ్పి ఛిద్దమ్పి సబలమ్పి కమ్మాసమ్పీ’’తి ఏవం లాభాదిహేతుకేన భేదేన చ సత్తవిధమేథునసంయోగేన ఖణ్డాదిభావో సఙ్గహితోతి వేదితబ్బో.

మాతుఘాతకే పన యేన మనుస్సిత్థిభూతాపి అజనికా పోసా వనికా మాతా వా మహామాతా వా చూళమాతా వా జనికాపి అమనుస్సిత్థిభూతా మాతా ఘాతితా, తస్స పబ్బజ్జా న వారితా, న చ అనన్తరికో హోతి. తిరచ్ఛానిత్థియోపి మనుస్సపురిసమాగమ్మ మనుస్సభూతం పుత్తం విజాయన్తి కోన్తపుత్తా ద్వేభాతికత్థేరా వియ తేపి హి అణ్డజాయేవ, తథా హి పేతలోకే తిరచ్ఛానే మనుస్సే చాతి ఇమేసు తీసు భూమీసు చతస్సో యోనియో సమ్భవన్తి. మనుస్సేసు పనేత్థ కేచిదేవ ఓపపాతికా హోన్తి, సేయ్యథాపి మహాపదుమకుమారాదయో. అణ్డజాపి కోన్త పుత్తా ద్వేభాతికత్థేరా వియ. విత్థారో పన సీహళవత్థుస్మిం ఓలోకేతబ్బో. ఏత్థ చ కోన్తాతి కిన్నరీ, తస్సా పుత్తా కోన్తపుత్తా, సా హి రఞ్ఞో అసోకధమ్మరాజస్స కాలే వనచరకేన లభిత్వా మనుస్ససంవాసమాగమ్మ ద్వే పుత్తే విజాయిత్వా ‘‘ఇదాని దారకే పహాయ న గమిస్సతీ’’తి సఞ్ఞాయ వనచరకో తస్సా పోత్థం అదాసి, సా పోత్థం లభిత్వా పక్ఖన్దిత్వా సకట్ఠానమేవ గతా కిన్నరియో హి పోత్థం వినా పక్ఖన్దితుం న సక్కోన్తి, తేనేవ తాపసో ‘‘మా పోత్థం అస్సా అదాసీ’’తి ఆహ. కమ్మపచ్చయ ఉతుసముట్ఠానఞ్హి తాసం పోత్థం, రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స చక్కరతనం వియ, తథా హి చక్కవత్తినో వేహాసగమనాది పుఞ్ఞవతో ఇద్ధినామ, న తేన చక్కరతనం వా హత్థిఅస్సరతనం వా వినా అత్తనో సభావేనేవ గన్తుం సక్కోన్తి. తత్థ చక్కరతనం రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స కమ్మబలేన నిబ్బత్తత్తా సముద్దమజ్ఝే జాయమానమ్పి కమ్మపచ్చయఉతుసముట్ఠానం నామ. హత్థిఅస్సరతనాని పన కమ్మపచ్చయకమ్మసముట్ఠానాని నామ. పక్ఖీనం వేహాసగమనాదికా కమ్మవిపాకజా ఇద్ధి. కిన్నరియో పన పోత్థం వినా అత్తనో సభావేన పక్ఖన్దితుం న సక్కోన్తి, తస్మా తాసం పోత్థం కమ్మపచ్చయఉతుసముట్ఠానన్తి దట్ఠబ్బం. కేచి పన దేవానం అలఙ్కారా వియ పటిసన్ధియా సహ ఆగతోతి వదన్తి, న తం పచ్చేతబ్బం, అణ్డజజలాబుజానం తథా అసమ్భవతో. కేచిపి పవత్తి కాలే కతన్తి వదన్తి, తమ్పి అయుత్తమేవ, సంసేదజాపి పదుమగబ్భేవా వేళుగబ్భే వా నిబ్బత్తా పోక్ఖరసాతిబ్రాహ్మణపదుమవతీవేళువతీదేవీఆదయో వియ. జలాబుజా పన పాకటాయేవ. యేన సయం తిరచ్ఛానభూతేన మనుస్సిత్థిభూతా మాతా ఘాతితా, సోపి ఆనన్తరికో న హోతి తిరచ్ఛానగతత్తా పనస్స పబ్బజ్జా పటిక్ఖిత్తా, కమ్మం పనస్స భారియం హోతి, ఆనన్తరియం ఆహచ్చ తిట్ఠతి. మనుస్సిత్థియోపి తిరచ్ఛానమాగమ్మ గబ్భం జనేన్తి, సేయ్యథాపి భూరిదత్తస్స మాతా ఇత్థియో హి అట్ఠహి కారణేహి గబ్భగ్గహణం హోతి - అజ్ఝాచారేన, కాయసంసగ్గేన, చోళగ్గహణేన, అసుచిపానేన, నాభిపరామసనేన, రూపదస్సనేన, సద్దేన గన్ధేనాతి. తత్థ అజ్ఝాచారేన సుదిన్నస్స పురాణదుతియికా గబ్భం గణ్హిత్వా పచ్ఛిమభవికం సువణ్ణబిమ్బసదిసం బీజకం నామ పుత్తం విజాయి. కదాచి ఏకచ్చా ఉతుసమయే ఛన్దరాగరత్తా పురిసానం హత్థగాహవేణిగాహఅఙ్గపచ్చఙ్గపరామసనం సాదియన్తియోపి గబ్భం గణ్హన్తి. ఏవం కాయసంసగ్గేన గబ్భగ్గహణం హోతి. ఉదాయిత్థేరస్స పన పురాణదుతియికా భిక్ఖునీ తం అసుచిం ఏకదేసం ముఖేన అగ్గహేసి, ఏకదేసం చోళకేనేవ సద్ధిం అఙ్గజాతే పక్ఖిపి, సా తేన గబ్భం గణ్హి. ఏవం చోళగ్గహణేన గబ్భగ్గహణం హోతి. మిగసిఙ్గతాపసస్స మాతా మిగీ ఉతుసమయే తాపసస్స పస్సావట్ఠానం ఆగన్త్వా ససమ్భవం పివి, సా తేన గబ్భం గణ్హిత్వా మిగసిఙ్గం నామ తాపసదారకం విజాయి. ఏవం అసుచిపానేన గబ్భగ్గహణం హోతి. సామస్స పన బోధిసత్తస్స మాతా ఉతుసమయే నాభిపరామసనేన గబ్భం గణ్హిత్వా సామతాపసదారకం విజాయి, ఏవం మణ్డబ్యస్స చ చణ్డపజ్జో తస్స చ మాతా ఉతుసమయే నాభిపరామసనవసేన, తత్థ చ దిట్ఠమఙ్గలికాయ నాభిపరామసనేన మణ్డబ్యస్స నిబ్బత్తి అహోసి. చణ్డపజ్జోతస్స మాతు నాభియం విచ్ఛికో ఫరిత్వా గతో, తేన చణ్డపజ్జోతస్స నిబ్బత్తి అహోసి. ఇధేకచ్చా ఇత్థీ ఉతుసమయే పురిససంసగ్గం అలభమానా ఛన్దరాగవసేన అన్తోగేహేగతావ పురిసం ఉపనిజ్ఝాయతి, రాజోరోధో వియ, సా తేన గబ్భం గణ్హాతి. ఏవం రూపదస్సనేన గబ్భగ్గహణం హోతి. బలాకాసు పన పురిసోనామ నత్థి, తా ఉతుసమయే మేఘసద్దం సుత్వా గబ్భం గణ్హన్తి. గావీఏవ వా కదాచి ఉసభగన్ధేన గబ్భం గణ్హన్తి. ఏవం గన్ధేన గబ్భగ్గహణం హోతి. ఏవం అట్ఠహి కారణేహి ఇత్థియో గబ్భం గణ్హన్తి. ఏత్థ చ పితుసదిసాయేవ పుత్తా హోన్తి, తస్మా భూరిదత్తాదయో ధతరట్ఠం నాగరాజానం పటిచ్చ నాగాయేవ హోన్తి. చణ్డపజ్జోతస్స పన విచ్ఛికం పటిచ్చ మనుస్సో జాతో, సమ్భవేన అజాతత్తా. పితుఘాతకేపి ఏసేవ నయో.

అరహన్తఘాతకో పన అమనుస్స అరహన్తదేవతం వా మనుస్సజాతియం వా అవసేసం అరియపుగ్గలం ఘాతేత్వా అనన్తరియో న హోతి, పబ్బజ్జాపిస్స న వారితా, కమ్మం పన బలవం హోతి. తిరచ్ఛానో పన అమనుస్సఅరహన్తమ్పి ఘాతేత్వా ఆనన్తరికో న హోతి, కమ్మం పన భారియం తిరచ్ఛానగతత్తా పనస్స పబ్బజ్జా వారితా. భిక్ఖునిదూసకసఙ్ఘభేదకాని పాకటాయేవ.

లోహితుప్పాదకో పన యో తథాగతస్స అభేజ్జకాయతాయ పరూపక్కమేన చమ్మం ఛిన్దిత్వా లోహితం పగ్ఘరితుం న సక్కోతి, సరీరస్స పన అన్తోయేవ ఏకస్మిం ఠానే లోహితం సమోసరతి, ఆఘాతేన పతుబ్బనమానం సఞ్చితం హోతి, తస్స బహు అపుఞ్ఞం పసవతి, ఆనన్తరికో చ హోతి, పబ్బజ్జాపిస్స వారితా, సేయ్యథాపి దేవదత్తో. యో పన జీవకో వియ రోగవూపసమనత్థం ఫాలేత్వా పూతిమంసఞ్చ లోహితఞ్చ నీహరిత్వా ఫాసుం కరోతి, అయం లోహితుప్పాదకో న హోతి, బహుపుఞ్ఞం పసవతి బ్రహ్మపుఞ్ఞం పసవతి, సేయ్యథాపి జీవకోకోమారభచ్చో.

ఉబ్భతోబ్యఞ్జనకో పన ఇత్థి-పురిసవసేన దువిధో తత్థ ఇత్థిఉభతోబ్యఞ్జనకస్స ఇత్థినిమిత్తం పాకటం, పురిసనిమిత్తం పటిచ్ఛన్నం. పురిసఉభతోబ్యఞ్జనకస్స పురిసనిమిత్తం పాకటం, ఇత్థినిమిత్తం పటిచ్ఛన్నం. ఇత్థిఉభతోబ్యఞ్జనకస్స ఇత్థీసు పురిసత్తం కరోన్తస్స ఇత్థినిమిత్తం పటిచ్ఛన్నం హోతి, పురిసనిమిత్తం పాకటం హోతి. పురిసఉభతోబ్యఞ్జనకస్స పురిసానం ఇత్థిభావం ఉపగచ్ఛన్తస్స పురిసనిమిత్తం పటిచ్ఛన్నం హోతి, ఇత్థినిమిత్తం పాకటం. ఇత్థిఉభతోబ్యఞ్జనకో సయఞ్చ గబ్భం గణ్హాతి, పరఞ్చ గణ్హాపేతి. పురిస ఉభతో బ్యఞ్జనకో పన సయం న గణ్హాతి, పరం గణ్హాపేతి. ఇదమేవ తేసం నానాకరణం. ఉభతోబ్యఞ్జనన్తి చేత్థ ‘‘బ్యఞ్జనన్తి నిమిత్తం. ఉభతో బ్యఞ్జనం అస్స అత్థీతి విగ్గహేన ‘‘ఉభతోబ్యఞ్జ’’న్తి వక్ఖథ, ఏకస్స ద్వే ఇన్ద్రియాని హోన్తి, అథ ఏకమేవాతి. ఏకమేవ న ద్వే, ‘‘యస్స ఇత్థిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, తస్స పురిసిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతీతి నో. యస్స వా పన పురిసిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, తస్స ఇత్థిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతీతి నోతి ఏకస్మిం సన్తానే ఇన్ద్రియ ద్వయస్స పటిసేవితత్తా. తఞ్చ ఖో ఇత్థిఉభతోబ్యఞ్జనకస్స ఇత్థిన్ద్రియం, పురిసఉభతోబ్యఞ్జనకస్స పురిసిన్ద్రియమేవాతి. యది ఏకమేవ ఇన్ద్రియం, ఏవం ఉభతోబ్యఞ్జనకభావో కథం సియా. ఇన్ద్రియం బ్యఞ్జనకారణన్తి వుత్తం, తఞ్చ తస్స నత్థీతి. వుచ్చతే న ఇత్థిన్ద్రియం పురిసబ్యఞ్జనస్స కారణం, తథా పురిసిన్ద్రియమ్పి ఇత్థిబ్యఞ్జనకస్స, కస్మా సదా అభావతోతి, తథా హి ఇత్థి ఉభతోబ్యఞ్జనకస్స యదా ఇత్థియా రత్తం హోతి, తదా పురిసబ్యఞ్జనం పాకటం హోతి, ఇత్థిబ్యఞ్జనం పటిచ్ఛన్నం తథా పురిసఉభతోబ్యఞ్జనకస్సపి. యది తేసం ఇన్ద్రియద్వయం బ్యఞ్జనానం కారణం భవేయ్య, సదా బ్యఞ్జన ద్వయం ఏకతో తిట్ఠేయ్య న పన తిట్ఠతి, తస్మా ఏకమేవ ఇన్ద్రియన్తి నిట్ఠమేత్థావ గన్తబ్బం. బ్యఞ్జనకారణం ఇన్ద్రియం పహాయ రాగచిత్తమేవేత్థ బ్యఞ్జనద్వయస్స కారణన్తి దట్ఠబ్బం, తస్మా ఇత్థిఉభతోబ్యఞ్జనకో సయమ్పి గబ్భం గణ్హాతి, పరమ్పి గణ్హాపేతి, పురిసఉభతోబ్యఞ్జనకో పరం గణ్హాపేతి, సయం పన న గణ్హాతి, ఇత్థిన్ద్రియసమఙ్గిస్సేవ గబ్భసమ్భవతోతి. కురున్దియం పన ‘‘యది పటిసన్ధియం పురిసలిఙ్గం, పవత్తే ఇత్థిలిఙ్గం నిబ్బత్తతి, యది పటిసన్ధియం ఇత్థిలిఙ్గం, పవత్తే పురిసలిఙ్గం నిబ్బతీ’’తి పటిసన్ధియం లిఙ్గసమ్భవో వుత్తో, సో అయుత్తోవ. కస్మా, పవత్తియంయేవ ఇత్థిలిఙ్గాదీని సముట్ఠహన్తి. పటిసన్ధియమేవ సముట్ఠాతి, న లిఙ్గాదీని. ఇన్ద్రియమేవ లిఙ్గన్తి న సక్కా వత్తుం, ఇన్ద్రియలిఙ్గానం భిన్నసభావత్తా, యథా చ బీజే సతి రుక్ఖో సమ్భవతి, నాసతి, ఏవమేవ ఇన్ద్రియే సతి లిఙ్గాదీని సమ్భవన్తి బీజసదిసఞ్హి ఇన్ద్రియం, రుక్ఖసదిసాని లిఙ్గాదీని ఏవమేవ తేసు పుగ్గలేసు పణ్డకాదయో ఏకాదసపుగ్గలా తస్మిం యేవ భవే నియామం ఓక్కమితుం న అరహన్తి, తస్మా అభబ్బా నామ. ఊనవీసతి అన్తిమవత్థుఅజ్ఝాపన్నపుబ్బా ద్వే ఉపసమ్పదాయ అవత్థుమత్తమేవ, ఉపనిస్సయే సతి తస్మింయేవ భవే నియామం ఓక్కమితుం అరహన్తి, తస్మా భబ్బానామ హోన్తి.

వత్థుసమ్పత్తికథా నిట్ఠితా.

ఞత్తిసమ్పత్తి నామ.

‘‘సిథిలం ధనితఞ్చ దీఘరస్సం, గరుకం లహుకఞ్చ నిగ్గహితం;

సమ్బన్ధం వవత్థితం విముత్తం, దసధా బ్యఞ్జనబుద్ధియా పభేదో’’తి.

ఏవం వుత్తం దసవిధం బ్యఞ్జనం అపేక్ఖిత్వా వా ఏవం అసక్కోన్తేనాపి సిథిలధనిత విముత్తనిగ్గహితవసేన వుత్తాని బ్యఞ్జనాని అకోపేత్వా వా దురుత్తం వా అకత్వా వుత్తం ఞత్తిసమ్పత్తి నామ. ఞత్తివిపత్తి నామ సబ్బసో ఞత్తిం అట్ఠపేత్వా వా వత్థుసఙ్ఘపుగ్గలఞత్తీనం అపరామసనాని పచ్ఛా ఞత్తిట్ఠపనఞ్చాతి ఇమే తావ పఞ్చ ఞత్తిదోసా. తత్థ అయం ఇత్థనామోతి ఉపసమ్పదాపేక్ఖస్స అపి అకిత్తనం వత్థుఅపరామసనం నామ. సుణాతు మే భన్తే సఙ్ఘోతి ఏత్థ సుణాతు మే భన్తేతి వత్వా సఙ్ఘోతి అభణనం సఙ్ఘఅపరామసనం నామ. ఇత్థన్నామస్స ఉపసమ్పదాపేక్ఖోతి ఉపజ్ఝాయస్స అకిత్తనం పుగ్గలఅపరామసనం నామ. సబ్బేన సబ్బం ఞత్తియా అనుచ్చారణం ఞత్తిఅపరామసనం నామ. పఠమం కమ్మవాచం నిట్ఠాపేత్వా ఏసా ఞత్తీతి వత్వా ఖమతి సఙ్ఘస్సాతి ఏవం ఞత్తి కిత్తనం పచ్ఛా ఞత్తిట్ఠపనం నామ. ఇతి ఇమే పఞ్చ ఞత్తిదోసా ఞత్తివిపత్తి నామ. ఇమేహి దోసేహి విముత్తాయ ఞత్తియా సమ్పన్నం ఞత్తిసమ్పత్తి నామ.

ఞత్తిసమ్పత్తికథా నిట్ఠితా.

అనుసావనసమ్పత్తి నామ వత్థు సఙ్ఘపుగ్గలానం అపరామసనాని, సావనాయ హాపనం, అకాలే సావనన్తి ఇమే పఞ్చ అనుసావనదోసే వజ్జేత్వా కథనం అనుసావనసమ్పత్తి నామ. తత్థ వత్థాదీనం అపరామసనాని ఞత్తియం వుత్తసదిసానేవ. తీసు పన అనుసావనాసు యత్థ కత్థచి ఏతేసం అపరామసనం అపరామసనమేవ. సబ్బేన సబ్బం పన కమ్మవాచం అవత్వా చతుక్ఖత్తుం ఞత్తికిత్తనమేవ వా కమ్మవాచబ్భన్తరేపి చత్తారి బ్యఞ్జనాని కోపేత్వా వా అక్ఖరస్స వా పదస్స వా దురుచ్చారణం వా కత్వా సావనం సావనాయ హాపనం నామ, తథా హి సిథిలధనితవిముత్తనిగ్గహితవసేన చత్తారి బ్యఞ్జనాని అన్తోకమ్మవాచాయ కమ్మం కోపేన్తి. తత్థ ‘‘సుణాతు మే తి సిథిలే వత్తబ్బే సుణాథు మే’’తి వచనం సిథిలే ధనితం నామ. ‘‘భన్తే’’తి వత్తబ్బే భన్తేతి వచనం ధనితే సిథిలం నామ. ‘‘సుణాతు ఏసా ఞత్తీ’’తి వత్తబ్బే ‘‘సుణన్తు ఏసం ఞత్తీ’’తి వచనం విముత్తే నిగ్గహితం నామ. ‘‘పత్తకల్ల’’న్తి వత్తబ్బే ‘‘పత్తకల్లా’’తి వచనం నిగ్గహితే విముత్తం నామ. ఏవం ఇమాని చత్తారి బ్యఞ్జనాని అన్తోకమ్మవాచాయ కమ్మం దూసేన్తి. ఇమాని చత్తారి అకోపేత్వా వదన్తేనాపి అఞ్ఞస్మిం అక్ఖరే వత్తబ్బే అఞ్ఞం అక్ఖరం వదన్తో దురుత్తం కరోతి నామ. ఇతరేసు దీఘరస్సాదీసు ఛసు ఠానేసు దీఘట్ఠానే దీఘం, రస్సట్ఠానే రస్సమేవాతి ఏవం యథాఠానే తం తదేవ అక్ఖరం భాసన్తేన అనుక్కమాగతం పవేణిం అవినాసేత్వా కమ్మవాచా కాతబ్బా. సచే పన ఏవం అకత్వా దీఘే వత్తబ్బే రస్సం, రస్సే వత్తబ్బే దీఘం వదతి, తథా గరుకే వత్తబ్బే లహుకం, లహుకే వత్తబ్బే గరుకం వదతి. సమ్బన్ధే వా వత్తబ్బే వవత్థితం, వవత్థితే వా వత్తబ్బే సమ్బన్ధం వదతి, ఏవమ్పి కమ్మవాచా న కుప్పతి. ఇమాని ఛ బ్యఞ్జనాని కమ్మం న కోపేన్తి. ఇదమేవ ఆచరియానం సమానకథా. అపరే పన ఇదాని బ్యఞ్జనాని అన్తోకమ్మవాచాయ కమ్మం దూసేన్తీతి వదన్తి, ఏవం సతి అనుపసమ్పన్నావ బహుతరా భవేయ్యుం, వీమంసిత్వా పన గహేతబ్బం. సుట్ఠుతరా వా కమ్మవాచా సిక్ఖితబ్బా. సావనాయ అనోకాసే పఠమం ఞత్తిం అట్ఠపేత్వా అనుసావనం అకాలే సావనం నామ. ఇతి ఇమేహి దోసేహి విముత్తాయ అనుసావనాయ సమ్పన్నం అనుసావనసమ్పత్తిసమ్పన్నం నామ. యది పత్తచీవరరహితం పుగ్గలం ఉపసమ్పాదేతి, ‘‘పరిపుణ్ణస్స పత్తచీవర’’న్తి అనుసావనాయ కతత్తా కమ్మకోపో న హోతి, కారకసఙ్ఘో పన సాతిసారో తేనేవాహ విమతివినోదనియమ్పి పత్తచీవరానం అభావేపి’పరిపుణ్ణస్స పత్తచీవర’న్తి కమ్మవాచాయ సావితత్తా కమ్మకోపం అవత్వా దుక్కటమేవ వుత్తన్తి. సచే అనుపజ్ఝాయకో ఉపసమ్పాదేతి, ‘‘ఇత్థన్నామస్స ఉపసమ్పదాపేక్ఖో, ఇత్థన్నామేన ఉపజ్ఝాయేనా’’తి వా ఉపజ్ఝాయం సావేతి, సూపసమ్పన్నోవ హోతి. ఉపజ్ఝాయం న సావేతి నుపసమ్పన్నో. వక్ఖతి హి విమతివినోదనియం ‘‘కమ్మం న కుప్పతీతి ఇదం ఉపజ్ఝాయాభావేపి ఇత్థన్నామస్స ఉపసమ్పదాపేక్ఖో ఇత్థన్నామేన ఉపజ్ఝాయేనా’’తి మతస్స వా విబ్భమన్తస్స వా పురాణఉపజ్ఝాయస్స వా యస్స కస్సచి అవిజ్జమానస్సాపి నామేన సబ్బత్థ ఉపజ్ఝాయకిత్తనస్స కతత్తా వుత్తం. యది హి ఉపజ్ఝాయకిత్తనం న కరేయ్య,’పుగ్గలం న పరామసతీ’తి వుత్తకమ్మవిపత్తిఏవ సియా, తేనేవ పాళియం ‘‘అనుపజ్ఝాయకన్తి వుత్త’’న్తి. సచే సఙ్ఘుపజ్ఝాయేన గణుపజ్ఝాయేన ఉపసమ్పాదేతి, కారకసఙ్ఘో సాతిసారో, కమ్మం పన న కుప్పతి, వక్ఖతి హి విమతివినోదనియం ‘‘సఙ్ఘేన ఉపజ్ఝాయేనా’’తి అయం ఇత్థన్నామో సఙ్ఘస్స ఉపసమ్పదాపేక్ఖో, ఇత్థన్నామో సఙ్ఘం ఉపసమ్పదం యాచతి. సఙ్ఘేన ఉపజ్ఝాయేనా’’తి ఏవం కమ్మవాచాయ సఙ్ఘమేవ ఉపజ్ఝాయం కిత్తేత్వాతి అత్థో. ఏవం’గణేన ఉపజ్ఝాయేనా’తి ఏత్థాపి అయం ఇత్థన్నామోగణస్స ఉపసమ్పదాపేక్ఖో’తి ఆదినా యోజనా వేదితబ్బా. ఏవం వుత్తేపి కమ్మం న కుప్పతి ఏవ, దుక్కటస్సేవ వుత్తత్తా, అఞ్ఞథా సో చ పుగ్గలో అనుపసమ్పన్నోతి వదేయ్యా’తి. సచే పణ్డకాదినా అనుపసమ్పన్నకేన ఉపజ్ఝాయేన ఉపసమ్పాదేతి, తే వజ్జేత్వా పఞ్చవగ్గాదిగణో హత్థపాసం అవిజహిత్వా పూరతి, కమ్మం న కుప్పతి, కారకసఙ్ఘో పన సాతిసారో తేన వుత్తం విమతివినోదనియం ‘‘పణ్డకాదీహి ఉపజ్ఝాయేహి కరియమానేసు పణ్డకాదికేన వినావ పఞ్చవగ్గాదిగణో పూరతి, కమ్మం న కుప్పతి. ఇతరథా కుప్పతీ’’తి. సచే చత్తారో ఆచరియా ఏకతో అనుసావేన్తి, ఏత్థ పన కథన్తి వుచ్చతే, సబ్బఅట్ఠకథాసు ద్వీహి వా తీహి వా ఆచరియేహి విసుం విసుం ఏకేన ఏకస్సాతి ఏకప్పహారేనేవ ద్వే తిస్సో వా కమ్మవాచా కాతబ్బా. సచే పన నానాచరియా నానుపజ్ఝాయా హోన్తి, తిస్సత్థేరో సుమనత్థేరస్స సద్ధివిహారికం, సుమనత్థేరో తిస్సత్థేరస్స సద్ధివిహారికం అనుసావేతి, గణపూరకా హోన్తి వట్టతి. సచే పన నానుపజ్ఝాయా హోన్తి, ఏకో ఆచరియో హోతి, నత్వేవ’నానుపజ్ఝాయేనా’తి పటిక్ఖిత్తత్తా న వట్టతీతి ఏత్తకమేవ వుత్తం. చతున్నం పన జనానం విచారణకథాయ నాపి కమ్మవిపత్తిఛాయా దిస్సతి, తథాపి న కత్తబ్బమేవ, సబ్బఅట్ఠకథాసు అవిచారితత్తా. సచే వత్థాలఙ్కారాదిసహితపరూళ్హకేసమస్సుం ఉపసమ్పాదేతి, సూపసమ్పన్నోవ హోతి, పచ్ఛా కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేతుం వట్టతి తేరసవత్థువిముత్తత్తా సమ్పత్తి యేవేత్థపమాణత్తా చ.

అనుసావనసమ్పత్తికథా నిట్ఠితా.

ఇదాని సీమవిసోధనిం నామ, నానాగన్థసమాహన్తి ఇమిస్సా గాథాయ సంవణ్ణనాక్కమో అనుప్పత్తో.

పఞ్ఞావ సబ్బఞేయ్యేసు, దయా యస్స మహేసినో;

అనన్తేసుపి సత్తేసు, పవత్తిత్థ యథారుచి.

తాయ ఉస్సాహితో సత్థా, భిక్ఖూనం హితకారణం;

యం సీమం అనుజానాతి, తత్థ పఞ్హో పవత్తతి.

ద్వేళ్హకా సంసయా హోన్తి, దేసే సబ్బత్థ భిక్ఖవో;

గన్థాపి విసమా హోన్తి, అత్తనోమతికారణా.

యది మే ఈదిసం వాదం, సుత్వావుపేక్ఖకో భవే;

పబ్బజ్జా నిప్ఫలా మయ్హం, వరే సమ్బుద్ధసాసనే;

గమ్భీరో నిపుణో అత్థో, సబ్బఞ్ఞుజినగోచరో.

సారిపుత్తో మహాపఞ్ఞో, థేరస్సపి అవిసయో;

కథం త్వం సక్కుణేయ్యాసి, సబ్బఞ్ఞుజినగోచరే;

ఇతి మే ఉపవదేయ్యుం, ధరతేవ మహాముని.

పాలిఫుల్లో మహాసాలో, ఉచ్చో మేరునగూపమో;

పరినిబ్బానకాలమ్హి, సమ్బుద్ధో ఇచ్చమబ్రవి.

మా త్వం ఆనన్ద రోదసి, మా త్వం ఆనన్ద సోచసి;

అహమేకోవ నిబ్బాయి, ధరన్తేవ బహూ బుద్ధా.

సమ్బుద్ధా చతురాసీతి, సహస్సాని ఇమాని తే;

ఓవదిస్సన్తి త్వం భిక్ఖు, కతపుఞ్ఞోసి హోహిసి.

వరే సాట్ఠకథే పాళి, ఠితే సబ్బఞ్ఞుగోచరే;

నిబ్బుతోపి సమ్బుద్ధో, అసుఞ్ఞోవ పజం ఇమం.

ఏవాహం చిన్తయిత్వాన, రత్తిదివం అతన్దితో;

ధరన్తేయేవ సమ్బుద్ధే, భిన్నవాదో అవిసయో.

తం వాదం భిన్దయిత్వాన, జహిత్వా వత్తనోమతిం;

విస్సజ్జిస్సమహం దాని, చిరం సద్ధమ్మసుద్ధియాతి.

తత్థ సీమవిసోధని'న్తి సీమవిపత్తిజహనం సీమవిపత్తిం పహాయ సమ్పత్తిలక్ఖణప్పకాసకం పకరణం కరిస్సన్తి అత్థో. తత్థ సీమాతి పన్నరసవిధా సీమా. కతమే పన్నరస. ఖణ్డసీమా, ఉపచారసీమా, సమానసంవాససీమా, అవిప్పవాససీమా, లాభసీమా, గామసీమా, నిగమసీమా, నగరసీమా, అబ్భన్తరసీమా, ఉదకుక్ఖేపసీమా, జనపదసీమా, రట్ఠసీమా, రజ్జసీమా, దీపసీమా, చక్కవాళసీమా’తి. తత్థ ఖణ్డసీమా నామ పబ్బజ్జుపసమ్పదాదీనం సఙ్ఘకమ్మానం సుఖకరణత్థం మహాసీమాయ వా గామఖేత్తే వా ఖణ్డిత్వా పరిచ్ఛిన్దిత్వా సమ్మతా. తస్సావిత్థారో ''పఠమం నిమిత్తా కిత్తేతబ్బా''తి ఆదినా ద్వాసత్తతిప్పభేదాయ సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయ మహావగ్గే వుత్తో, ఇధ వుత్తోపి తథేవ వుత్తో భవేయ్య, తస్మా న వక్ఖామ, దువిఞ్ఞేయ్యట్ఠానమేవ కిఞ్చిఠానం నీహరిత్వా పాకటం కరిస్సామ. తత్థ సచే పన హేట్ఠా ఉపరిమస్స సీమాపరిచ్ఛేదస్స పరతో అన్తో లేణం హోతి, బహి సీమా న ఓతరతి. అథాపి ఉపరిమస్స సీమాపరిచ్ఛేదస్స ఓరతో బహి లేణం హోతి, అన్తోసీమా న ఓతరతీతి ఇమే ద్వే ఏకత్థా బ్యఞ్జనమేవ నానం. అయఞ్హేత్థత్థోఉపరిమస్స సీమాపరిచ్ఛేదస్స ఓరిమభాగతో హేట్ఠా పబ్బతపాదే ఉమఙ్గసణ్ఠానేన పబ్బతపస్సే విజ్ఝిత్వా లేణం హోతి, సీమాపరిచ్ఛేదస్స పరతో లేణే చ లేణస్స బహిభూతే హేట్ఠా పబ్బతే చ భూమిభాగే సీమా న ఓతరతి, లేణస్స ఉపరియేవ సీమా హోతీతి. తస్స ఉపరిమస్స సీమాపరిచ్ఛేదస్స ఓరిమభాగతో బహిభూతే హేట్ఠా పబ్బతపాదే ఉమఙ్గసణ్ఠానేన విజ్ఝిత్వా పబ్బతపస్సే లేణం అథాపి హోతి, లేణే చ లేణస్స పరభూతే హేట్ఠా పబ్బతే చ భూమిభాగే సీమా న ఓతరతి, లేణస్స ఉపరిభాగే వ సీమా హోతీతి. ఏసా చ విచారణా విమతివినోదనియమ్పి కతా. అన్తో తి పబ్బతస్స అన్తో, పబ్బతమూలేతి అత్థో. తమేవ అన్తోసద్దం సీమాపరిచ్ఛేదేన విసేసేతుం ‘‘ఉపరిమస్స సీమాపరిచ్ఛేదస్స పరతో’’తి వుత్తం. పబ్బతపాదం పన అపేక్ఖిత్వా ‘‘ఓరతో’’తి వత్తబ్బేపి సీమానిస్సయం పబ్బతగ్గం సన్ధాయ ‘‘పరతో’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం తేనేవ బహిలేణన్తి ఏత్థ బహిసద్దం విసేసేన్తో ‘‘ఉపరిమస్స సీమాపరిచ్ఛేదస్స ఓరతో’’తి ఆహ. బహి సీమా న ఓతరతీతి ఏత్థ బహీ తి పబ్బతపాదేలేణం సన్ధాయ వుత్తం. లేణస్స బహిభూతే ఉపరి సీమాపరిచ్ఛేదస్స హేట్ఠాభాగే సీమా న ఓతరతీతి అత్థో. అన్తోసీమాతి లేణస్స చ పబ్బతపాదస్స చ అన్తో అత్తనో ఓతరణారహట్ఠానే న ఓతరతీతి అత్థో. బహి సీమా న ఓతరతీతి అత్థో, సీమా న ఓతరతీ తి చేత్థ అత్తనో ఓతరణారహట్ఠానే లేణభావేన సీమా సబ్బథా ‘‘అనోతరణమేవ దస్సితన్తి గహేతబ్బం. తత్థ పి అనోతరణన్తి ఉపరిఏవ సీమా హోతీ’’తి విమతివినోదనీ. కేచి పన వేళుసుసిరో వియ సుసిరమేవ లేణన్తి వదన్తి, తం అయుత్తం.

ఉపచారసీమా నామ గామారఞ్ఞనిగమాదివసా యావ బ్రహ్మలోకా తేసం తేసం సత్తానం నివాసగేహస్స వా దేవవిమానకప్పరుక్ఖాదీనం వా ఉపచారారహట్ఠానమేవ ఉపచారసీమా తే ఇధ నాధిప్పేతా, భిక్ఖూనం అవిసయతాయ. యం పన పదేసం పరిచ్ఛిన్దిత్వా పరివేణం కత్వా పాకారాదిపరిక్ఖిత్తం వా కత్వా అపరిక్ఖిత్తేపి ఉపచారారహట్ఠానం పరిచ్ఛిన్దిత్వా వా యస్మిం పదేసే భిక్ఖూ వసన్తి, అయమేవ ఉపచారసీమాతి అధిప్పేతా. భిక్ఖూనం వస్సూపగమనకథినత్థారకరణట్ఠానత్తా, తథా హి ‘‘కథినత్థతసీమాయ’’న్తి ఉపచారసీమం సన్ధాయ వుత్తం, ఖన్ధసీమాయ తత్రుప్పాదాభావతోతి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. తత్రుప్పాదేనా భతన్తి విహారసన్తకేన ఖేత్తవత్థుఆదినా ఆభతం కిఞ్చి సఙ్ఘికం చీవరం ఉప్పజ్జతి, తం తేసం కథినత్థారకభిక్ఖూనం యేవ భవిస్సతీతి యోజనా కాతబ్బా. ఖేత్తవత్థుఆదినా తి ఏత్థ ఆదిసద్దేన మతకచీవరం వా హోతు సంఘం ఉద్దిస్స దిన్నం వా సఙ్ఘికేన వా తి మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తం. తస్మిం ఉపచారసీమే పవత్తచీవరం సబ్బం సఙ్గణ్హాతి, తేనేవ ‘‘తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరేన ఉపాసకేన సఙ్ఘం ఉద్దిస్స విహారో కారితో హోతి, సో తస్స విహారస్స కతే ఉభతోసఙ్ఘస్స అకాలచీవరం దాతుకామో హోతి. తేన ఖో పన సమయేన ఉభతోసఙ్ఘస్స కథినం అత్థతం హోతి. అథ ఖో సో ఉపాసకో సఙ్ఘం ఉపసఙ్కమిత్వా కథినుద్ధారం యాచీ’’తి ఇమస్మిం వత్థుస్మిం ఆనిసంసపసమ్భనత్థం కథినుద్ధారం భగవతా పఞ్ఞత్తం, తేనేవ థుల్లనన్దా భిక్ఖునీ ఆనిసంసం అప్పటిప్పస్సమ్భేన్తా చీవరం అమ్హాకం భవిస్సతీతి కథినుద్ధారం పటిబాహి, తస్మా కథినత్థతసీమాయం అనుద్ధటే కథినే యావ ఫగ్గుణపుణ్ణమా పఞ్చ మాసా ఏత్థన్తరే మతకచీవరం వా హోతు చాతుద్దిసం సఙ్ఘం ఉద్దిస్స మతానం ఞాతిజనానం వా, భిక్ఖాపఞ్ఞత్తియా వా విహారమహాదికిచ్చేన వా యేనకేనచి ఆకారేన సఙ్ఘికం చీవరం దిన్నం హోతి, తం సబ్బం తేసం కథినత్థారకభిక్ఖూనంయేవ హోతి. ఛిన్నవస్సానం వా పచ్ఛిమికాయ ఉపగతానం వా తత్థ సమ్పత్తానం సీమట్ఠకభిక్ఖూనం వా న హోతి. అజానిత్వా చే గణ్హన్తి దాతబ్బమేవ. యది తం చీవరం తణ్డులాదిఖాదనీయభోజనం కరోతి, ఇతరేసమ్పి హోతియేవ. కస్మాతి చే ఆనిసంస విగతత్తా. తేనేవ గణపూరణవసేన సమ్పత్తానం ఛిన్నం వస్సానం వా పచ్ఛిమికాయ ఉపగతానం వా అఞ్ఞస్మిం విహారే వుత్థవస్సనం వా ఖాదనీయభోజనీయాదీని పాపుణన్తి. కథినత్థతసాటకస్స దానకమ్మవాచా పన ఖణ్డసీమాయమేవ వట్టసి. తస్మిం విహారే అసతి అఞ్ఞవిహారే బద్ధసీమాయ వా ఉదకుక్ఖేపసీమాదీసు వా కాతబ్బమేవ.

కస్మాతి చే, తస్మిం విహారే పురిమికాయ ఉపగతా కథినత్థారకుసలా న హోన్తి. అత్థారకుసలా ఖన్ధకభాణకత్థేరా పరియేసిత్వా ఆనేతబ్బా. కమ్మవాచం సావేత్వా కథినం అత్థరాపేత్వా దానఞ్చ భుఞ్జిత్వా గమిస్సన్తి, ఆనిసంసో పన ఇతరేసం వహోతీ’తి. అఞ్ఞసీమట్ఠకభిక్ఖూనమ్పి కమ్మవాచ సావనస్స అట్ఠకథాయం వుత్తత్తా. ఛిన్నవస్సావా పచ్ఛిమికాయ ఉపగతా వా అఞ్ఞస్మిం విహారే వుత్థవస్సాపి వా పురిమికాయ ఉపగతానం గణపూరణమత్తమేవ లభన్తి, ఆనిసంసో ఇతరేసంయేవ హోతి. సచేపి తే ఛిన్నవస్సాదయో అనుమోదేన్తి, భిన్నో కథినత్థారో, ఇదం అట్ఠకథాయం విచారితం. అపరే పన ‘‘కథినత్థతసీమన్తి ఉపచారసీమం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి వుత్తత్తా ఉపచారసీమాయమేవ కథిననత్థారక ఞత్తిం కరోన్తి, తం అయుత్తం, సోధేతుం దుక్కరత్తా. తథా హి ఉపచారసీమాయమేవ పవిట్ఠగామసీమాయం తత్థ ఓతిణ్ణే భిక్ఖూ తత్థ పాసానయనం వా బహిసీమకరణం వా కో సక్ఖిస్సతి. ‘‘కథినత్థతసీమాయ’’న్తి ఇమినాపిపదేన కథినత్థతభావోయేవ వుత్తో, న కథినత్థతసాటకస్స దానకమ్మవాచా, సా చ విచారణా కమ్మచతుక్కేన దీపేతబ్బా. తత్థ అపలోకనకమ్మం ఞత్తికమ్మం ఞత్తిదుతియకమ్మం ఞత్తిచతుత్థకమ్మన్తి. తత్థ అపలోకనకమ్మం నామ సీమట్ఠకసఙ్ఘం సోధేత్వా ఛన్దారహానం ఛన్దం ఆహరిత్వా సమగ్గస్స సఙ్ఘస్స అనుమతియా సఙ్ఘం కిత్తేత్వా ‘‘రుచ్చతి సఙ్ఘస్సా’’తి తిక్ఖుత్తుం అనుసావేత్వా కత్తబ్బం వుచ్చతి. ఞత్తికమ్మం నామ వుత్తనయేనేవ సమగ్గస్స సఙ్ఘస్స అనుమతియా ఏకాయ ఞత్తియా కత్తబ్బం కమ్మం. ఞత్తిదుతియకమ్మం నామ వుత్తనయేనేవ సమగ్గస్స సఙ్ఘస్స అనుమతియా ఏకాయ ఞత్తియా ఏకాయ చ అనుసావనాయాతి ఏవం ఞత్తిదుతియాయ అనుసావనాయ కత్తబ్బం కమ్మం. ఞత్తిచతుత్థకమ్మం నామ వుత్తనయేనేవ సమగ్గస్స సఙ్ఘస్స అనుమతియా ఏకాయ ఞత్తియా తీహి చ అనుసావనాహీతి ఏవం ఞత్తిచతుత్థాహి తీహి అనుసావనాహి కత్తబ్బం కమ్మం. తత్థ అపలోకనకమ్మం ఫలభాజనకాలాదీసు లహుకకమ్మేయేవ లబ్భతి. కథినత్థతసాటకదానేపి అనత్థతేయేవ కథినే తతో బహుఆనిసంసచీవరసాటకం లభిత్వా తేనేవ సాటకేన అత్థరితబ్బా, పున కమ్మవాచాయ దానకిచ్చం నత్థి అపలోకనకమ్మేన సఙ్ఘస్స అనుమతియా దాతబ్బం. కథినత్థతసాటకదానకమ్మవాచా ఏకా చే వట్టతి. పున కమ్మ వాచాయకిచ్చం నత్థి. ఞత్తికమ్మం పన ధమ్మసఙ్గాహకకాలే మహాకస్సపత్థేరాదీహి అత్తనావ అత్తానం సమ్మన్ననకాలే లహుకకమ్మేయేవ లబ్భతి. ఞత్తిదుతియకమ్మం పన సీమాసమ్ముతి, సీమాసమూహనం, కథినదానం, కథినుద్ధారో, కుటివత్థుదేసనా, విహారవత్థుదేసనాతి ఇమాని ఛ గరుకమ్మాని అపలోకేత్వా కాతుం న వట్టతి. ఞత్తిదుతియకమ్మవాచం సావేత్వావ కాతబ్బం. ఇతో పరేసు చీవరవిప్పవాససమ్ముతిఆదీసు ఞత్తిదుతియకమ్మేసు అపలోకేత్వాపి కాతబ్బం, లహుకకమ్మత్తా. ఞత్తిచతుత్థకమ్మం పన ఇదాని ఉపసమ్పదాకమ్మం ఇదాని చత్తారి కమ్మాని బద్ధసీమాయ వా, తస్మిం అసతి ఉదకుక్ఖేపసీమాయ వా సోధేతుం అసక్కోన్తే సతి అబద్ధసీమాయ వా కాతబ్బమేవ. అపరే ఏవం వదన్తి ‘‘కుటివత్థుకారవిహారవత్థుకారకాలే తాని కుటివిహారవత్థూని కథం సీమట్ఠా కాతుం సక్ఖిస్సన్తి, తస్మా తత్థ తత్థేవ కుటివిహారకరణట్ఠానేయేవ కాతబ్బ’’న్తి, తం తేసం వచనమత్తమేవ, న సారతో పచ్చేతబ్బం. వత్థుపరామసనమేవేత్థ పమాణం, తథా హి సఙ్ఘకుటివత్థుం ఓలోకేన్తం యాచతిత్యాదినా వత్థుపరామసనం కత్వా హేట్ఠా వత్థుఞత్తిదోసే చ విపత్తి లక్ఖణే చ వజ్జేత్వా ఞత్తిదుతియకమ్మేన సమ్మతభిక్ఖూహి తత్థ కుటివిహారట్ఠానం గన్త్వా ఓలోకేతబ్బం తేనేవ పాళియం ‘‘తేహి సమ్మతేహి భిక్ఖూహి తత్థ గన్త్వా కుటివత్థు ఓలోకేతబ్బ’’న్తి వుత్తం. అఞ్ఞథా పత్తచీవరవిరహితం పుగ్గలం వా అనుపజ్ఝాయకం వా కత్వా ఉపసమ్పాదేన్తేహి ‘‘పరిపుణ్ణస్స పత్తచీవర’’న్తి వా ‘‘ఇత్థన్నామస్స ఉపసమ్పదాపేక్ఖో, ఇత్థన్నామేన ఉపజ్ఝాయేనా’’తి కమ్మవాచాయ సావితేపి కమ్మస్స అసిజ్ఝనం భవేయ్య. అపరే ఏవం వదన్తి ‘‘సీమాసమ్ముతికాలే పన కతం, తథా హి సీమాసమ్ముతికాలే భిక్ఖూ తస్మిం యేవ ఠానే ఠత్వా కమ్మవాచం సావేన్తి, తస్మిమ్పి ఠానే అబద్ధసీమావ హోతి. యది బద్ధసీమా భవేయ్య, సీమజ్ఝోత్థరణం వా సీమసమ్భేదో వా సియా’’తి. సచ్చం, తథాపి తం సీమాసమ్ముతిట్ఠానం భుజిస్సం కత్వా సీమసమ్ముతికమ్మస్సకతత్తా విసుంగామే సమ్మతానం భిక్ఖూనం గామసీమే ఠితా భిక్ఖూ కమ్మం కోపేతుం న సక్కోన్తి. యది సీమసమ్ముతిట్ఠానం భుజిస్సం కత్వావ సీమం సమ్మన్నేయ్య, కథం భగవతో ధరమానకాలే ఛబ్బగ్గియా భిక్ఖు యథాసుఖం సీమం సమ్మన్నిస్సన్తీతి న పనేవం దట్ఠబ్బం తథా హి వాసాఖా మిగారమాతాపి నవకోటీహి భూమిం గణ్హిత్వా పుబ్బారామం నామ మహా విహారం కారేసి, తథా అనాథపిణ్డికో కహాపణసన్థతేన జేతస్స రాజకుమారస్స ఉయ్యానట్ఠానం కిణాపేత్వా గణ్హిత్వా జేతవనం నామ మహావిహారం కారేసి ఏవం పుఞ్ఞకామా పరివేణం కత్వా విహారం కరోన్తి తస్మా ఛబ్బగ్గియా భిక్ఖూ యథాసుఖం సీమం బన్ధన్తీతి దట్ఠబ్బన్తి. అయం ఉపచారసీమాయ విచారణా.

సమానసంవాససీమా నామ దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞసఙ్ఘాతసఙ్ఖాతేహి భిక్ఖుగణేహి ఉపోసథాదిసఙ్ఘకమ్మేన సమానం ఏకీభావం హుత్వా వసితుం సమ్మతా సీమా. అవిప్పవాససీమా నామ తిచీవరేన విప్పవసితుం సమ్మతా సీమా, ఏతా ద్వేసీమా తియోజనపరమతాయపి సమ్భవతో మహాసీమా తిపి నామం లభన్తి, తాసం విచారణా మహాఅట్ఠకథాయం సబ్బసో పరిపుణ్ణం కత్వా వుత్తా, తస్మా ఇధ న వక్ఖామ వుచ్చమానమ్పి అవిసేసేత్వా వుత్తం భవేయ్య, తస్మా న వక్ఖామ.

లాభసీమా నామ యం గామం వా నిగమం వా పోక్ఖరణీతళాకవనాదికం వా యం యం పదేసం సఙ్ఘస్స చతుచ్చప్పయత్థాయ రాజరాజమహామత్తేహి పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఠపితా, ఏసా లాభసీమా నామ. నేవ సమ్మాసమ్బుద్ధేన అనుఞ్ఞాతా, న ధమ్మసఙ్గహకత్థేరేహి ఠపితా, అపి చ ఖో లాభదాయకేహి ఠపితావ. మాతికాట్ఠకథాయ లీనత్థప్పకాసనియమ్పి లాభసీమాతి యం రాజరాజమహామత్తాదయో విహారం కారేత్వా గావుతం వా అడ్ఢయోజనం వా యోజనం వా సమన్తా పరిచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘అయం అమ్హాకం విహారస్స లాభసీమా, యం ఏత్థన్తరే ఉప్పజ్జతి, తం సబ్బం అమ్హాకం విహారస్స దేమా’’తి ఠపేన్తి, అయం లాభసీమా నామా’తి వుత్తం. ఇమస్మిం లాభసీమాధికారే రఞ్ఞో మహాచేతియదాయకస్స దివఙ్గతకాలతో ఏకస్మిం సంవచ్ఛరే అతీతే తస్స జేట్ఠపుత్తస్స ధమ్మరఞ్ఞో కాలే ఈదిసం పుఞ్ఞం భూతపుబ్బం. యది హి రాజరాజమహామత్తాదీసు యో కోచి యస్స విహారస్స యాని తళాకఖేత్తవత్థాదీని దత్వా తం సహితవిహారం పుగ్గలస్స దేతి, ఏవం సతి కిం తస్స పుగ్గలస్స తం సహితవిహారం పుగ్గలికభావేన పటిగ్గహేతుం వట్టతి, ఉదాహు సఙ్ఘికభావేనేవాతి తళాకఖేత్తవత్థాదివిరహితో పన కేవలో పుగ్గలికవిహారో అఞ్ఞేసం దమ్మీతి అదత్వా పుగ్గలే మతే సఙ్ఘికో హోతి, ఉదాహు పుగ్గలికోయేవాతి. తత్రాయం విస్సజ్జనా, యది హి రాజరాజమహామత్తాదీసు యోకోచి విహారస్స తళాకఖేత్తావత్థాదీని దేతి, ఏవం సతి పటిక్ఖిపితుం న వట్టతీతిదట్ఠబ్బం తేన వుత్తం వినయట్ఠకథాయం ‘‘ఇమం తళాకం, ఇమం ఖేత్తం, ఇమం వత్థుం విహారస్స దేమాతి వుత్తే పటిక్ఖిపితుం న లబ్భతీ’’తి. ‘‘పాసాదస్స దాసిం, దాసం, ఖేత్తం, వత్థుం, గోమహింసం దేమాతి వదన్తి, పాటేక్కం గహణకిచ్చం నత్థి, పాసాదే పటిగ్గహితే పటిగ్గహితమేవ హోతీ’’తి చ. వినయవినిచ్ఛయపకరణే చ.

‘‘ఖేత్తవత్థుతళాకం వా, దేమ గోఅజికాదికం;

విహారస్సాతి వుత్తేపి, నిసేధేతుం న వట్టతీ’’తి.

ఖుద్దసిక్ఖాపకరణే చ ‘‘ఖేత్తాదీని విహారస్స, వుత్తే దమ్మీతి వట్టతీ’’తి వుత్తం. ‘‘విహారస్స దేమా’’తి చేత్థ సఙ్ఘికవిహారస్సేవ, న పుగ్గలికవిహారస్సాతి దట్ఠబ్బం, తథా హి వుత్తం విమతివినోదనియం విహారస్స దేమాతి సఙ్ఘికవిహారం సన్ధాయ వుత్తన్తి. ‘‘పాసాదస్సా’’తి చ సామఞ్ఞేన వుత్తేపి ‘‘తేన ఖో పన సమయేన విసాఖా మిగారమాతా సఙ్ఘస్స అత్థాయ సాళిన్దం పాసాదం కారాపేతుకామో హోతి హత్థినఖక’’న్తి ఇమస్మిం వత్థుస్మిం పాసాదపరిభోగస్స అనుఞ్ఞాతత్తా సఙ్ఘికంయేవ పాసాదం సన్ధాయ వుత్తన్తి విఞ్ఞాయతి తథా హి వుత్తం విమతివినోదనియం సబ్బం పాసాదపరిభోగ’న్తి. పాళియా అట్ఠకథాయ వణ్ణనాధికారే ‘‘సువణ్ణరజతాదివిచిత్రానీ’’తిఆది సఙ్ఘికసేనాసనం సన్ధాయ వుత్తం. పుగ్గలికం పన సువణ్ణాదివిచిత్రం భిక్ఖుస్స సమ్పటిచ్ఛితుమేవ న వట్టతి, ‘‘న కేనచి పరియాయేన జాతరూపజతం సాదియితబ్బ’’న్తి వుత్తత్తా, తేనేవేత్థ అట్ఠకథాయం సఙ్ఘికవిహారే వా పుగ్గలికవిహారే వాతి న వుత్త’న్తి. ‘‘భిక్ఖూనం ధమ్మవినయవణ్ణనట్ఠానే’’తి వుత్తత్తా సఙ్ఘికమేవ సువణ్ణాదిమయం సేనాసనం సేనాసనపరిక్ఖారా చ వట్టన్తి, న పుగ్గలికానీతి గహేతబ్బన్తి చ, తస్మా తళాకఖేత్తవత్థాదిసహితవిహారో సఙ్ఘికోయేవ హోతి, న పుగ్గలికోతి వినయకోవిదేహి దట్ఠబ్బో. సచే పన రాజరాజమహామత్తాదీసు యోకోచి తళాకఖేత్తవత్థాదిసహితం విహారం పుగ్గలస్స తం సహితవిహారభావమారోచేత్వా దేతి, ఏవం సతి పుగ్గలస్స సఙ్ఘికవిహారభావేనేవ పటిగ్గహేతుం వట్టతి, న పుగ్గలికవిహారభావేనాతి దట్ఠబ్బం. ‘‘కస్మా, విహారస్స దేమా’’తి వత్వా దిన్నానం తళాకఖేత్తవత్థాదీనం సఙ్ఘస్సేవ వట్టమానత్తా. తేనేవాహ విమతివినోదనియం ‘‘విహారస్స దేమాతి వుత్తం సఙ్ఘస్స వట్టతి, న పుగ్గలస్స, ఖేత్తాది వియ దట్ఠబ్బ’’న్తి. తత్రాయం యోజనా విహారస్సాదేమాతి వత్వా దిన్నం ఖేత్తాది సఙ్ఘస్స వట్టతి, న పుగ్గలస్స, ఏవం విహారస్స దేమాతి వుత్తం సువణ్ణాదివిచిత్తం అకప్పియమఞ్చం సఙ్ఘస్స వట్టతి, న పుగ్గలస్సాతి దట్ఠబ్బన్తి. సఙ్ఘస్సేవ కప్పియవోహారేన ఖేత్తాదీని పటిగ్గహేతుం వట్టతి, తథా హి వుత్తం విమతివినోదనియం ‘‘చత్తారోపచ్చయే పరిభుఞ్జతూతి దేతి వట్టతీతిఏత్థ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చతుపచ్చయపరిభోగత్థాయ తళాకం దమ్మీతి వా భిక్ఖుసఙ్ఘో చత్తారో పచ్చయే పరిభుఞ్జితుం తళాకం దమ్మీతి వా ఇతో తళాకతో ఉప్పన్నే చత్తారో పచ్చయే దమ్మీతి వా వుత్తమ్పి వట్టతి. ఇదఞ్చ సఙ్ఘస్స దియ్యమానఞ్ఞేవ సన్ధాయ వుత్తం, పుగ్గలస్స పన ఏవమ్పి దిన్నం తళాకఖేత్తాది న వట్టతి. సుద్ధచిత్తస్స పన ఉదకపరిభోగత్థం కూపపోక్ఖరణీఆదయో వట్టన్తి. సఙ్ఘస్సతళాకంఅత్థి, తంకథన్తిఆదినాహిసబ్బత్థ సఙ్ఘస్సవసేనేవ వుత్తన్తి. ‘‘ఖేత్తాదయో పన సబ్బేసఙ్ఘస్సేవ వట్టన్తి, పాళియం పుగ్గలికవసేన గహేతుం అననుఞ్ఞాతత్తాతి దట్ఠబ్బ’’న్తి చ. పుగ్గలస్స పన పుగ్గలానఞ్చ ఖేత్తవత్థాదీని కప్పియవోహారేనాపి పటిగ్గహేతుం న వట్టతి. ఏవఞ్చకత్వా విమతివినోదనియం ‘‘ఖేత్తవత్థాదీనిపి కప్పియవోహారేనాపి పుగ్గలానం గహేతుం న వట్టతి, తథా అనుఞ్ఞాతత్తాతి విఞ్ఞాయతి ఖేత్తవత్థుపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతీ’’తి ఆదినా హి పటిక్ఖిత్తాసు ఏకస్సేవ పుగ్గలికవసేన గహణే అననుఞ్ఞాతే తదితరానం తథాగహేతబ్బతా సిద్ధావ హోతీ’తి వుత్తం, తస్మా తళాకఖేత్తవత్థాదిసహితస్స విహారస్స సఙ్ఘికభావేనేవ పటిగ్గహేతబ్బతా సిద్ధా హోతీతి దట్ఠబ్బా. అయం పఠమపఞ్హే విస్సజ్జనా.

తళాకఖేత్తవత్థాదివిరహితం పన విహారం పుగ్గలికభావేనాపి పటిగ్గహేతుం వట్టతి. సో చ విహారో తస్మిం పుగ్గలే జీవన్తే పుగ్గలికో హోతి. అఞ్ఞేసం దమ్మీతి అదత్వా మతే అవిస్సజ్జనీయో అవేభఙ్గియో, సఙ్ఘికోయేవ హోతీతి దట్ఠబ్బో. యథాహ, భిక్ఖుస్స భిక్ఖవే కాలఙ్కతే సఙ్ఘో సామి పత్తచీవరే. అపి చ గిలానుపట్ఠాకా బహూపకారా, అనుజానామి భిక్ఖవే సఙ్ఘేన తిచీవరఞ్చ గిలానుపట్ఠాకానం దాతుం. యం తత్థ లహుభణ్డం లహుపరిక్ఖారం, తం సమ్ముఖీభూతేన సఙ్ఘేన భాజేతబ్బం. యం తత్థ గరుభణ్డంగరుపరిక్ఖారం తం ఆగతానాగతస్స చాతుద్దిసస్స సఙ్ఘస్స అవిస్సజ్జియం అవేభఙ్గియన్తి. వినయట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘తస్మిం జీవన్తే పుగ్గలికో, మతే సఙ్ఘికోయేవాతి అఞ్ఞేసం అదత్వా ఠపితపరిక్ఖారాపి తత్థ సఙ్ఘస్సేవ హోన్తి. ద్విన్నం సన్తకం హోతి అవిభత్తం, ఏకస్మిం కాలఙ్కతే ఇతరో సామి. బహూనం సన్తకేపి ఏసేవ నయో, సబ్బేసు మతేసు సఙ్ఘికం హోతీ’’తి వుత్తం.

ఏత్థ చ యం తత్థ గరుభణ్డ’న్తి ఆదీసు గరుభణ్డం నామ రాసివసేన పఞ్చవిధం, సరూపవసేన పన పఞ్చవీసతివిధం హోతి, తస్మా మతకసన్తకభూతస్సాపి విహారస్స గరుభణ్డభావో వేదితబ్బో, తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘యం తత్థ లహుభణ్డం యం తత్థ గరుభణ్డ’’న్తి.

ఇతి పఞ్చహి రాసీహి, పఞ్చనిమ్మలలోచనో;

పఞ్చవీసవిధం నాథో, గరుభణ్డం పకాసయీతి.

ఏత్థ విహారస్స గరుభణ్డభావో వేదితబ్బో. అయం దుతియపఞ్హే విస్సజ్జనా.

అయం హంసావతియా పామోక్ఖమహాథేరానం విస్సజ్జనా. రామఞ్ఞరట్ఠవాసినో పన మహాథేరా పుగ్గలికభావేనాపి పటిగ్గహేతబ్బమేవాతి వదన్తి, తథా జంమాయరట్ఠవాసినోపి మహాథేరా, తథా సూనాపరన్తరట్ఠవాసినోపి మహాథేరా తథా ఇసినగరవాసినోపి మహాథేరా పుగ్గలికభావేన పటిగ్గహణే దోసో నత్థీ’తి వదన్తి తేసం మహాథేరానం అయమధిప్పాయో లాభసీమానామేసా నేవ సమ్మాసమ్బుద్ధేన అనుఞ్ఞాతా. న ధమ్మసఙ్గాహకత్థేరేహిపి ఠపితా. అపి చ ఖో పుఞ్ఞత్థికేహి లాభదాయకేహి ఠపితా తస్మా పుఞ్ఞత్థికా రాజరాజమహామత్తాదయో విహారం కారాపేత్వా తస్స విహారస్స లాభత్థాయ పదేసం పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఠపేన్తి ‘‘యం ఏత్థన్తరే ఉప్పజ్జతి, తం సబ్బం అమ్హాకం విహారస్స దేమా’’తి. తం పన విహారం అత్తనో రుచితస్స యస్సకస్సచి పుగ్గలస్స ‘‘ఇమం విహారం తుయ్హం దమ్మి, తవ విహారో హోతూ’’తివా అత్తనో రుచియా దేతి సోపి పుగ్గలో ‘‘అనుజానామి భిక్ఖవే పఞ్చలేణాని విహార’’న్తి ఆదినా అనుఞ్ఞాతవిహారమేవ పటిగ్గణ్హాతి, భగవతో అనుఞ్ఞాతవిహారమత్తస్సేవ పటిగ్గహితత్తాతి. తస్మిం విహారే ఖేత్తవత్థాదీని అత్థీతి చే. ‘‘ఖేత్తవత్థుపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతీ’’తి ఆదినా యం ఖేత్తాదివత్థుపటిగ్గహణం పటిక్ఖిత్తం, తస్స ఖేత్తాదివత్థుస్స అప్పటిగ్గహితత్తా విహారమత్తమేవ హి పటిగ్గహితే తప్పటిబద్ధా ఖేత్తాదివత్థుస్మిం ఉప్పన్నచీవర పిణ్డపాతగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారాపి తస్సేవ పుగ్గలస్స కప్పియభావేనేవ పవత్తన్తి, పుగ్గలస్స పటిగ్గహణే వా పరిభుత్తే వా దోసో నత్థి, భగవతా ఏవ అనుఞ్ఞాతస్స కప్పియపచ్చయస్స పరిభుఞ్జితత్తా. సుత్తం ఆహరాతి చే, ‘‘అనుజానామి భిక్ఖవే సబ్బం పాసాదపరిభోగ’’న్తి. నను చ విసాఖా మిగారమాతా సఙ్ఘస్సేవ అత్థాయ సాళిన్దం పాసాదం హత్థినఖకన్తి. సచ్చం, తథాపి పుగ్గలో సఙ్ఘపరియాపన్నో సఙ్ఘస్స పాసాదపరిభోగే అనుఞ్ఞాతే తదన్తోగధస్సపి పుగ్గలస్స అనుఞ్ఞాతమేవ హోతి. అఞ్ఞథా పుగ్గలే అన్తోవిహారే నిసిన్నోయేవ సఙ్ఘో తస్మిం యేవ విహారసీమే కమ్మం కరోన్తోపి కమ్మకోపో న భవేయ్య, అవగ్గారహత్తాతి వక్ఖతి చ సారత్థదీపనియం ‘‘అనుజానామి భిక్ఖవే సబ్బం పాసాదపరిభోగ’’న్తి వచనతో పుగ్గలికేపి సేనాసనే సే నాసనపరిభోగవసేన నియమితం సువణ్ణఘటాదికం పరిభుఞ్జితుం వట్టమానమ్పి కేవలం అత్తనో సన్తకం కత్వా పరిభుఞ్జితుం న వట్టతీ’’తి, ఇమినాపి వచనేన పుగ్గలికవిహారస్సపి సబ్బకప్పియభావో విఞ్ఞాయతి ‘‘అనుజానామి భిక్ఖవే సబ్బం పాసాదపరిభోగ’’న్తి ఞాపకస్స దస్సనతో. సువణ్ణఘటాదికన్తి ఏత్థ ఆదిసద్దో మరియాదత్థో, పకారత్థో వా, తేన రజతహారకూట-జాతిఫలికాదీని అకప్పియఘటాని సువణ్ణరజతహారకూట జాతిఫలికాదిభాజనసరవాదీని చ సేనాసనపరిక్ఖారాని సఙ్గణ్హాతి, తాని భిక్ఖుస్స పరిక్ఖారభావేన న వట్టన్తి తథా దాసిదాసగోమహింసాపి, తథా ఖేత్తాదివత్థుమ్పి భిక్ఖుస్స అత్తనో సన్తకభావేన పటిగ్గహేతుం న వట్టన్తి, విహారస్స పన పటిసేధేతబ్బం నత్థి, సబ్బసద్దస్స దస్సనతో తేనేవాహ సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయ ‘‘సేనాసనే పన ద్వారకవాట వాతపానకవాటాదీసు సబ్బం రతనమయమ్పి వణ్ణమట్ఠకమ్మం వట్టతి. సేనాసనే కిఞ్చి పటిసేధేతబ్బం నత్థి అఞ్ఞత్ర విరుద్ధసేనాసనా’’తి, ఇమినా ఠపేత్వా’గామఞ్చ గామూపచారఞ్చా’తి ఏత్థ విరుద్ధసేనాసనం ఠపేత్వా సబ్బకప్పియాకప్పియం విహారస్స కప్పతి, కిఞ్చిఅప్పమత్తకమ్పి పటిసేధేతబ్బం నామ నత్థీతి విఞ్ఞాయతి, తేనేవాహ వినయవినిచ్ఛయే.

‘‘ఖేత్తవత్థు తళాకంవా, దేమ గోఅజికాదికం;

విహారస్సాతి వుత్తేపి, నిసేధేతుం న వట్టతీ’’తి.

ననుచ విహారస్స దేమాతి సఙ్ఘికవిహారం సన్ధాయ వుత్తన్తి విమతివినోదనియం వుత్తన్తి. వుత్తం ఏత్థ హి ఆచరియస్సఅధిప్పాయేన భవితబ్బం ‘‘ఖేత్తవత్తాదీనిపుగ్గలికవిహారస్స దేమా’’తి వుత్తే ‘‘న కప్పతి ఉపాసకా’’తి పటిక్ఖిపితబ్బం. కస్మా పుగ్గలో తస్స విహారస్స సామి, విహారస్స దిన్నే పుగ్గలస్స దిన్నమేవ హోతి, ఏవం సతి చ ‘‘ఖేత్తవత్థుపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతీ’’తి ఆదినా వుత్తసిక్ఖాపదేన కారేతబ్బతం ఆపజ్జతి. సఙ్ఘికవిహారస్స పన న పటిక్ఖిపితబ్బం. కస్మా సో పుగ్గలో తస్స సఙ్ఘికవిహారస్స అనిస్సరో. చాతుద్దిసం సఙ్ఘం ఉద్దిస్స దిన్నం యంకిఞ్చి ఖుద్దకం వా మహన్తం వా పదేసం అచ్ఛిన్దిత్వా గణ్హన్తస్సపి పారాజికో న హోతి, సబ్బస్సేవ చాతుద్దిసికస్స సఙ్ఘస్స ధురనిక్ఖేపస్స అసమ్భవతో తస్మా సఙ్ఘికవిహారస్స దిన్నే పటిక్ఖిత్తే సఙ్ఘస్స లాభన్తరాయకరో హోతీతి. ఇమమేవత్థం సన్ధాయ విహారస్స దేమాతి సఙ్ఘికవిహారం సన్ధాయ వుత్త’న్తి వుత్తం భవేయ్య, న పుగ్గలికభావేనాపి పటిగ్గహేతబ్బన్తి. ఏవఞ్చ సతి సామికానం ధురనిక్ఖేపేనా’తి ఏత్థ ఏకస్స సన్తకే తళాకే ఖేత్తే చ జాతే తస్సేవ ధురనిక్ఖేపేన పారాజికం. యది పన తం తళాకం సబ్బసాధారణం, ఖేత్తాని పాటిపుగ్గలికాని, తస్స చ ధురనిక్ఖేపే అవహారో. అథ ఖేత్తానిపి సబ్బసాధారణాని, సబ్బేసం ధురనిక్ఖేపేయేవ పారాజికం, నాసతీతి దట్ఠబ్బన్తి విమతివినోదనియం వుత్తవచనేన అవిరోధో సియా, తథా హి ఖేత్తవత్థాదిసహితస్స విహారస్స పుగ్గలికభావేన అకప్పియే సతి. కథం పుగ్గలస్స ఖేత్తవత్థాదికమారబ్భ అభియుఞ్జభావో భవేయ్య, ఏవఞ్చ పన వదేయ్య ‘‘ధురం నిక్ఖిపతీతి ఏత్థ ఏకస్స సన్తకే తళాకే ఖేత్తే చాతిఏత్థ గిహిసన్తకమేవ సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. తథాపి న వత్తబ్బం. కస్మా ‘‘ధురం నిక్ఖిపతీతి యదా పన సామికో అయం థద్ధో కక్ఖళో, జీవితబ్రహ్మచరియన్తరాయమ్పి మే కరేయ్య, అలం దాని మయ్హం ఇమినా’’తి పదస్స దిస్సనతో తేనేవ ‘‘ఖేత్తాని పాటిపుగ్గలికాని, తస్స చ ధురనిక్ఖేపే’’తి విమతివినోదనియం వుత్తం. తథా ‘‘అనుజానామి భిక్ఖవే సబ్బం పాసాదపరిభోగ’’న్తి వచనతో పుగ్గలికేపి సేనాసనే సేనాసనపరిభోగవసేన నియమితం సువణ్ణఘటాదికం పరిభుఞ్జితుం న వట్టమానమ్పి కేవలం అత్తనో సన్తకం కత్వా పరిభుఞ్జితుం న వట్టతీ’’తి సారత్థదీపనియం వుత్త వచనేనాపి అవిరోధో సియా, తథా ‘‘సేనాసనే కిఞ్చి పటిసేధేతబ్బం నత్థి అఞ్ఞత్ర విరుద్ధసేనాసననా’’తి అట్ఠకథావచనేనాపి సంసన్దమేవ. తథా ‘‘యం భిక్ఖవే మయా ఇదం న కప్పతీతి అప్పటిక్ఖిత్తం, తం చే కప్పియం అనులోమేతి, అకప్పియం పటిబాహతి, తం వో కప్పతీ’’తి ఇమినా సుత్తానులోమేనపిసంన్దమేవ. కథం ‘‘అనుజానామి భిక్ఖవే పఞ్చలేణాని విహారన్త్యా’’దినా అనుఞ్ఞాతవిహారస్స పటిగ్గహితత్థా. తప్పటిబద్ధచీవరాదికప్పియపచ్చయస్సేవ పరిభుఞ్జితత్తా చ విహారపిణ్డపాతగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారాపి భిక్ఖుస్స సబ్బకప్పియా కప్పియానులోమా చ హోన్తి. ఏవం సుత్తసుత్తానులోమఆచరియవాదఅత్తనోమతీహి సంసన్దనతో అఞ్ఞదత్థు గఙ్గోదకేన యమునోదకం వియ ఖేత్తవత్థాదిసహితవిహారో పుగ్గలికభావేనాపి పటిగ్గహేతబ్బోతి కప్పియా కప్పియాని వినయకోవిదేహి దట్ఠబ్బో. అయం ఇసినగరవాసీనం మహాథేరానం సమానవిస్సజ్జనా.

‘‘యే చ జనా గరుభణ్డం సంవిధాయ అవహరుం. ధురనిక్ఖేపో చ హోతి, పారాజికమనాపన్నా, పఞ్హామేసా కుసలేహి చిన్తితా’’తి.

అయం పఞ్హా సఙ్ఘికభూమిథేనకే భిక్ఖు సన్ధాయ వుత్తా, తత్థ హి పచ్చుప్పన్నసఙ్ఘస్స ధురనిక్ఖేపేన చాతుద్దిసికసఙ్ఘస్స ధురనిక్ఖేపాభావతో అవహారో నత్థీతి. అయం లాభసిమాయ విచారణా.

గామసీమానిగమసీమానగరసీమా పన పాకటాయేవ. తాసం పన విసేసో ఏవం వేదితబ్బో యస్మిం పన పదేసే ఆపణమేవ అత్థి, న పాకారపరిక్ఖిత్తం పాకారపరిక్ఖిత్తమేవ వా అత్థి న ఆపణం అయం పదేసో గామో నామ. యస్మిం పన ట్ఠానే గామోయేవ అత్థి, న పన ఆపణపాకారా సన్తి, అయం పదేసో నిగమో నామ. యత్థ పన ఆపణమ్పి అత్థి పాకారపరిక్ఖిత్తమ్పి, అయం పదేసో నగరం నామ. అయం పదేసో నాగారవన్తి ఏత్థాతి వచనత్థేన రాజూనం వా మహామత్తానం వా నివాసనయోగ్యట్ఠానత్తా నగరన్తి వుచ్చతి. లోకియసత్థే పన.

‘‘విచిత్తదేవాయతనం, పాసాదాపణమన్దిరం;

నగరం దస్సయే విద్వా, రాజమగ్గో పసోభిత’’న్తి.

వుత్తం. ఏవం గామనిగమనగరానం విసేసం ఞత్వా గామోయేవ గామసీమా, నిగమోయేవ నిగమసీమా, నగరమేవ నగరసీమాతి తాసం వచనత్థో వేదితబ్బో. తత్థ యం పదేసం అసమ్మతాయ భిక్ఖవే సీమాయ అఠపితాయ యం గామం వా నిగమం వా ఉపనిస్సాయ విహరతి, యా తస్స గామస్స వా గామసీమా నిగమస్స వా నిగమసీమా, అయం తత్థ సమానసంవాసా ఏకూపోసథా’తి అనుఞ్ఞాతం, తస్మిం పదేసే సబ్బోపి వా గామపదేసో. యమ్పి ఏకస్మింయేవ గామఖేత్తే ఏకం పదేసం ‘‘అయం విసుం గామో హోతూ’’తి పరిచ్ఛిన్దిత్వా రాజా కస్సచి దేతి సోపి విసుంగామసీమా హోతియేవ తస్మా సా చ ఇతరా చ పకతిగామనగరనిగమసీమా బద్ధసీమాసదిసాయేవ హోన్తి. కేవలం పన తిచీవరవిప్పవాసపరిహారం న లభన్తి. ఏత్థ చ అపరే ఏవం వదన్తి, ‘‘రాజా పసేనదీకోసలాదయో పోక్ఖరసాతిపభుతీనం దక్ఖిణోదకపాతనవసేన దేన్తి వియ బ్రహ్మదేయ్యవసేన దిన్నమేవ విసుం గామసీమా హోతి, న ఆయమత్తస్స, ఛేజ్జభేజ్జస్స అనిస్సరత్తా’’తి తం న పనేవం దట్ఠబ్బం, ఛేజ్జభేజ్జస్స రాజారహత్తా తథా హి లోకవోహారసఙ్కేతవసేన అయం పదేసో ఇమస్స గామస్స పరిచ్ఛేదో’’తి ఇస్సరేహి కతపరిచ్ఛిన్నమేవ పమాణం హోతి. యది ఛేజ్జభేజ్జకరో భవేయ్య, రాజాత్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. సోపి గామదేసో నగరరజ్జసీమా భవేయ్య, న పన గామసీమామత్తమేవ, తేనేవాహ సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయ ‘‘యత్తకే పదేసే తస్స గామస్స గామభోజకా బలిం లభన్తి, సో పదేసో అప్పో వా హోతు మహన్తో వా, గామసీమాత్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. నగరనిగమసీమాసుపి ఏసేవ నయో’’తి. అయం గామ నిగమనగరసీమానం విచారణా.

అబ్భన్తరసీమా నామ యం పటపదేసం అగామకే భిక్ఖవే అరఞ్ఞే సమన్తా సత్తబ్భన్తరా, అయం తత్థ సమానసంవాసా ఏకూపోసథా’తి అనుఞ్ఞాతా అబ్భన్తరసీమా నామ. తత్థ సమన్తా సత్తబ్భన్తరాతి యస్మిం విఞ్ఝాటవిసదిసే అరఞ్ఞే భిక్ఖు వసతి, అథస్స ఠితోకాసతో సమన్తా పురత్థిమాయ సత్తబ్భన్తరా పచ్ఛిమాయ సత్తబ్భన్తరా దక్ఖిణాయ సత్తబ్భన్తరా ఉత్తరాయ సత్తబ్భన్తరాతి సమన్తా సత్తబ్భన్తరా. వినిబ్బేధేన చుద్దసా తి పురత్థిమపచ్ఛిమవసేన చుద్దసబ్భన్తరా, దక్ఖిణుత్తరవసేనపి చుద్దసబ్భన్తరాతి ఏవం నిబ్బేధేన చుద్దస చుద్దస కత్వా సమన్తా అట్ఠవీసతి అబ్భన్తరా హోన్తి. ఏత్థ చ ఏకం అబ్భన్తరం అట్ఠవీసతి హత్థప్పమాణం హోతి, తస్మా పురత్థిమాయ సత్తబ్భన్తరే ఛన్నవుతిసతహత్థప్పమాణం హోతి, ఏవం దక్ఖిణుత్తరపచ్ఛిమేసుపీతి సబ్బం సమ్పిణ్డేత్వా చతురాసీతిసత్తసతహత్థప్పమాణం హోతి. పరిమణ్డలవసేన పన సబ్బం ఛసత్తతిఏకసతుత్తరాని చ ఏకం సహస్సఞ్చ హోతి. పకతిఅయనవసేన మినితే పన –

‘‘పఞ్చహత్థో మతో దణ్డో, వీసదణ్డో ఉసభో;

అథీతిఉసభా గావీ, చతుగావీ యోజన’’న్తి.

వుత్తత్తా అయనవసేన వినిబ్బేధే చుద్దసబ్భన్తరే ద్వేహత్థాధికఅట్ఠసత్తతి హోతి. సబ్బం అట్ఠవీసతి అబ్భన్తరం సమ్పిణ్డేత్వా చతుహత్థాధికఛప్పఞ్ఞాసుత్తర ఏకసతం హోతి. పరిమణ్డలవసేన పన ఛహత్థాధికచతుతింసుత్తరద్వేసతాని హోన్తి, ఉసభవసేన పన వినిబ్బేధేన చుద్దస అబ్భన్తరే ద్వేహి ఊనాని చత్తారి ఉసభాని చ ద్వేరతనఞ్చ హోన్తి. సబ్బం సమ్పిణ్డేత్వా అట్ఠవీసతియా అబ్భన్తరే చతురతనఞ్చ సోళస అయనాని అధికాని సత్త ఉసభాని హోన్తి. పరిమణ్డలవసేన పన ఛరతనఞ్చ చుద్దసఅయనాని చ అధికాని ఏకాదస ఉసభాని హోన్తి. అయమేత్థ సారతో వినిచ్ఛయో. కేచి పన అబ్భన్తరసద్దం హత్థరతనవాచకం పరికప్పేత్వా ఏవం వదన్తి మజ్ఝే ఠితస్స సమన్తా సత్త వినిబ్బేధేన చుద్దసా’తి వుత్తత్తా పురత్థిమాయ సత్త హత్థా దక్ఖిణుత్తరపచ్ఛిమేసుపి సత్త సత్త హత్థాతి కత్వా ఏవం నిబ్బేధేన చుద్దస హత్థా హోన్తి. సబ్బం సమ్పిణ్డేత్వా అట్ఠవీసతిహత్థం అబ్భన్తరన్తి తం తేసం మతిమత్తమేవ, న సారతో పచ్చేతబ్బం. కస్మా అట్ఠకథాయం తత్థ ఏకం అబ్భన్తరం అట్ఠవీసతిహత్థ’న్తి వుత్తత్తా. యది తేసం మతేన సబ్బం సమ్పిణ్డేత్వా అట్ఠవీసతిహత్థబ్భన్తరం భవేయ్య, అట్ఠకథాయం తత్థ అబ్భన్తరం నామ అట్ఠవీసతిహత్థప్పమాణం హోతి, మజ్ఝే ఠితస్స సమన్తా సత్తవినిబ్బేధేన చుద్దసా హోన్తీ’తి వత్తబ్బం భవేయ్య, న పనేవం వుత్తం, తస్మా తం తేసం మతిమత్తమేవాతి దట్ఠబ్బం. తత్థ అయఞ్హేత్థత్థో తత్థ తత్థా’తి నిద్ధారణే భుమ్మం. ఏకన్తి గణనపరిచ్ఛేదో. అబ్భన్తరన్తి పరిచ్ఛిన్ననిద్దేసో, నియమితపరిదీపనం వా. అట్ఠవీసతిహత్థప్పమాణన్తి పరిచ్ఛిన్దితబ్బధమ్మసముదాయనిద్దేసో తత్థ తేసు సమన్తా సత్తబ్భన్తరేసు ఏకం అబ్భన్తరం నామ అట్ఠవీసతిహత్థప్పమాణం హోతీతి అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏత్థ పన సఙ్ఖ్యా కథేతబ్బా. సా దువిధా పరిమాణమిననవసేన. తత్థ పరిమాణ సఙ్ఖ్యా ఏవం వేదితబ్బా చతస్సో ముట్ఠియో ఏకో కుడువో. చత్తారో కుడువా ఏకో పత్థో, చత్తారో పత్థా ఏకో ఆళ్హకో. చత్తారో ఆళ్హకా ఏకం దోణం, చత్తారి దోణాని ఏకా మానికా. చతస్సో మానికా ఏకా ఖారీ. వీసతి ఖారికా ఏకో వాహో. తదేవ ఏకం సకటన్తి సుత్తనిపాతట్ఠకథాదీసు వుత్తం. సారత్థదీపనియం పన నవ వాహసహస్సానీతి ఏత్థ చతస్సో ముట్ఠియో కుడువో, చత్తారో కుడువా ఏకో పత్థో, చత్తారో పత్థా ఏకో ఆళ్హకో. చత్తారో ఆళ్హకా ఏకం దోణం, చత్తారి దోణాని ఏకా మానికా, చత్తస్సో మానికా ఏకా ఖారీ. వీసతిఖారికా ఏకో వాహో. తదేవ ఏకం సకటన్తి సుత్తనిపాతట్ఠకథాదీసు వుత్త’న్తి వత్వా ‘‘ఇధ పన ద్వే సకటాని ఏకో వాహోతి వదన్తీ’’తి లిఖితం పచ్చన్తవోహారేన మినితే పన సట్ఠిసతం ఏకో వాహోతి రఞ్ఞో ధమ్మాసోకస్స సూవకాహతసాలియా మినితే పన పచ్చన్తవోహారేన వీసాధికతిసతం హోతి ఏకో వాహోతి వదన్తి. మినన సఙ్ఖ్యా పన ఏవం వేదితబ్బా. తథా హి –

‘‘ఛత్తింస పరమాణూనం, అణుమత్తన్తి వుచ్చతి;

ఛత్తిం సఅణుమత్తం, తజ్జారీతి పవుచ్చతి.

ఛత్తిం సమత్తాతజ్జారీ, రథరేణుపమాణం;

ఛత్తింస రథరేణూ చ, ఏకా లిక్ఖాతి వుచ్చతి.

సత్తలిక్ఖా చ ఏకూకా, సత్తూకా ధఞ్ఞమాసకో;

సత్తధఞ్ఞఙ్గులి ఏకా, విదత్థి ద్వాదసఙ్గులి.

ద్వే విదత్థితు రతనం, సత్తహత్థం ఏకయట్ఠి;