౧౮. చురాదిగణపరిదీపన

ఇతో పరం పవక్ఖామి, పచురత్థహితక్కరం;

చురాదికగణనామం, నామతో అట్ఠమం గణం.

చుర థేయ్యే. థేననం థేయ్యం, చోరికాతి వుత్తం హోతి. తస్మిం థేయ్యే చురధ్తు వత్తతి. చోరేతి, చోరయతి, చోరో, చోరీ, చోరికా, చోరేతు, చోరయితుం, చోరేత్వా, చోరయిత్వా. కత్తుత్థేసు ణేణయతా చురాదిగణలక్ఖణం. కారితే – చోరాపేతి, చోరాపయతి, చోరాపేతుం, చోరాపయితుం, చోరాపేత్వా, చోరాపయిత్వా. కమ్మేధనం చోరేహి చోరియతి, చోరితం ధనం. ఏస నయో సబ్బత్థ.

కకారన్తధాతు

లోక దస్సనే. లోకేతి, లోకయతి, ఓలోకేతి, ఓలోకయతి, ఉల్లోకేతి, ఉల్లోకయతి, అపలోకేతి, అపలోకయతి, ఆలోకేతి, ఆలోకయతి, విలోకేతి, విలోకయతి. లోకో, ఆలోకో, లోకనం, ఓలోకనం, ఉల్లోకనం, ఆలోకనం, విలోకనం, అపలోకనం, అవలోకనం. ఓలోకేతుం, ఓలోకయితుం, ఓలోకేత్వా, ఓలోకయిత్వా. కారితే పన ‘‘ఓలోకాపేతి, ఓలోకాపయతి, ఓలోకాపేతుం, ఓలోకాపయితుం, ఓలోకాపేత్వా, ఓలోకాపయిత్వా’’ ఇచ్చేవమాదీని యోజేతబ్బాని. ఏస నయో సబ్బత్థాపి.

తత్థ లోకోతి తయో లోకా సఙ్ఖారలోకో సత్తలోకో ఓకాసలోకోతి. తత్థ ‘‘ఏకో లోకో సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా’’తి ఆగతట్ఠానే సఙ్ఖారలోకో వేదితబ్బో. ‘‘సస్సతో లోకో’తి వా ‘అసస్సతో లోకో’తి వా’’తి ఆగతట్ఠానే సత్తలోకో.

‘‘యావతా చన్దిమసూరియా పరిహరన్తి,

దిసా భన్తి విరోచమానా;

తావ సహస్సధా లోకో,

ఏత్థ తే వత్తతే వసో’’తి

ఆగతట్ఠానే ఓకాసలోకో.

అథ వా లోకోతి తివిధో లోకో కిలేసలోకో భవలోకో ఇన్ద్రియలోకోతి. తత్థ రాగాదికిలేసబహులతాయ కామావచరసత్తా కిలేసలోకో. ఝానాభిఞ్ఞాపరిబుద్ధియా రూపావచరసత్తా భవలోకో. ఆనేఞ్జసమాధిబహులతాయ విసదిన్ద్రియత్తా అరూపావచరసత్తా ఇన్ద్రియలోకో. అథ వా కిలిస్సనం కిలేసో, విపాకదుక్ఖన్తి అత్థో. తస్మా దుక్ఖబహులతాయ అపాయేసు సత్తా కిలేసలోకో. తదఞ్ఞే సత్తా సమ్పత్తిభవభావతో భవలోకో. తత్థ యే విముత్తిపరిపాచకేహి ఇన్ద్రియేహి సమన్నాగతా సత్తా, సో ఇన్ద్రియలోకోతి వేదితబ్బం.

జాతకట్ఠకథాయం పన –

‘‘సఙ్ఖారలోకో సత్తలోకో ఓకాసలోకో ఖన్ధలోకో ఆయతనలోకో ధాతులోకోతి అనేకవిధో లోకో. ఏత్థ ‘ఏకో లోకో సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా…పే… అట్ఠారస లోకా అట్ఠారస ధాతుయో’తి ఏత్థ సఙ్ఖారలోకో వుత్తో. ఖన్ధలోకాదయో తదన్తోగధాయేవ. ‘అయం లోకో పరో లోకో బ్రహ్మలోకో సదేవకో’తిఆదీసు పన సత్తలోకో వుత్తో. ‘యావతా చన్దిమసూరియా పరిహరన్తి, దిసా భన్తి విరోచమానా. తావ సహస్సధా లోకో, ఏత్థ తేవత్తతే వసో’తి ఏత్థ ఓకాసలోకో వుత్తో’’తి వుత్తం.

అత్థతో పన ఇన్ద్రియబద్ధానం ఖన్ధానం సమూహో సన్తానో చ సత్తలోకో, రూపాదీసు సత్తవిసత్తతాయ సత్తో, లోకియతి ఏత్థ కుసలాకుసలం తబ్బిపాకో చాతి. అనిన్ద్రియబద్ధానం రూపానం సమూహో సన్తానో చ ఓకాసలోకో, లోకియన్తి ఏత్థ తసా థావరా చ, తేసఞ్చ ఓకాసభూతోతి, తదాధారణతాయ హేస ‘‘భాజనలోకో’’తిపి వుచ్చతి. దువిధోపి చేస రూపాదిధమ్మే ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తత్తా ఉపాదాపఞ్ఞత్తిభూతో అపరమత్థసభావో సప్పచ్చయే పన రూపారూపధమ్మే ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తత్తా తదుభయస్సాపి ఉపాదానానం వసేన పరియాయతో పచ్చయాయత్తవుత్తితా ఉపచరితబ్బా, తదుభయే ఖన్ధా సఙ్ఖారలోకో, పచ్చయేహి సఙ్ఖరియన్తి, లుజ్జన్తి పలుజ్జన్తి చాతి ఏత్థ పచ్చయాయత్తవుత్తితాయ మగ్గఫలధమ్మానమ్పి సతిపి లుజ్జనపలుజ్జనత్తే తేభూమికధమ్మానంయేవ ‘‘లోకో’’తి అధిప్పేతత్తా నత్థి లోకతాపజ్జనం. తథా హి తే ‘‘లోకుత్తరా’’తి వుత్తా.

ఆలోకోతి రస్మి, ఆలోకేన్తి ఏతేన భుసో పస్సన్తి జనా చక్ఖువిఞ్ఞాణం వాతి ఆలోకో. ఓలోకనన్తి హేట్ఠా పేక్ఖనం. విలోకనన్తి ఉద్ధం పేక్ఖనం. ఆలోకనన్తి పురతో పేక్ఖనం. విలోకనన్తి ద్వీసు పస్సేసు పేక్ఖనం, వివిధా వా పేక్ఖనం. అపలోకనన్తి ‘‘సఙ్ఘం అపలోకేత్వా’’తిఆదీసు వియ జానాపనం. అవలోకనన్తి ‘‘నాగావలోకితం అవలోకేత్వా’’తిఆదీసు వియ పురిమకాయం పరివత్తేత్వా పేక్ఖనం. ‘‘ఆలోకితే విలోకితే సమ్పజానకారీ హోతీ’’తి ఏత్థాపి భావవసేన ఆలోకనం ఆలోకితం విలోకనం విలోకితన్తి అత్థో గహేతబ్బో.

థక పటిఘాతే. థకేతి, థకయతి ద్వారం పురిసో.

తక్క వితక్కే. తక్కేతి, వితక్కేతి, వితక్కయతి. తక్కో, వితక్కో, వితక్కితా.

తత్థ తక్కనం తక్కో, ఊహనన్తి వుత్తం హోతి, ఏవం వితక్కో. అథ వా వితక్కేన్తి ఏతేన, సయం వా వితక్కేతి, వితక్కనమత్తమేవ వా ఏతన్తి వితక్కో. ‘‘తక్కో, వితక్కో, అప్పనా, బ్యప్పనా, చేతసో అభినిరోపనా’’తి అభిధమ్మే పరియాయసద్దా వుత్తా. వితక్కేతీతి వితక్కితా, పుగ్గలో. ‘‘అవితక్కితా మచ్చుముపబ్బజన్తీ’’తి పాళి.

అకి లక్ఖణే. లక్ఖణం సఞ్ఞాణం, సఞ్జాననకారణన్తి వుత్తం హోతి. అత్రిదం సల్లక్ఖితబ్బం. యే ఇమస్మిం చురాదిగణే అనేకస్సరా అసంయోగన్తా ఇకారానుబన్ధవసేన నిద్దిట్ఠా ధాతవో, తే ఏవంవుత్తేహి ఇమేహి తీహి లక్ఖణేహి సమన్నాగతా ఆఖ్యాతత్తం నామికత్తఞ్చ పాపుణన్తా ఏకన్తతో నిగ్గహీతాగమేన నిప్ఫన్నరూపాయేవ భవన్తి, న కత్థచిపి విగతనిగ్గహీతాగమరూపాని భవన్తి. అఙ్కేతి, అఙ్కయతి. అఙ్కనం, అఙ్కో. సమాసే పన ‘‘ససఙ్కో, చక్కఙ్కితచరణో’’తిఆదీని రూపాని భవన్తి.

సక్క వక్క భాసనే. సక్కేతి, సక్కయతి. వక్కేతి, వక్కయతి.

నక్క వక్క నాసనే. నక్కేతి, నక్కయతి. వక్కేతి, వక్కయతి.

చక్క చుక్క బ్యథనే. చక్కేతి, చక్కయతి. చుక్కేతి, చుక్కయతి. చక్కం. చక్కన్తి కేనట్ఠేన చక్కం? చక్కేతి బ్యథతి హింసతీతి అత్థేన చక్కం. చక్కసద్దో –

సమ్పత్తియం లక్ఖణే చ, రథఙ్గే ఇరియాపథే;

దానే రత్నధమ్మఖుర-చక్కాదీసు పదిస్సతి;

‘‘చత్తారిమాని భిక్ఖవే చక్కాని యేహి సమన్నాగతానం దేవమనుస్సాన’’న్తిఆదీసు హి అయం సమ్పత్తియం దిస్సతి. ‘‘పాదతలేసు చక్కాని జాతానీ’’తి ఏత్థ లక్ఖణే. ‘‘చక్కంవ వహతో పద’’న్తి ఏత్థ రథఙ్గే. ‘‘చతుచక్కం నవద్వార’’న్తి ఏత్థ ఇరియాపథే. ‘‘దద భుఞ్జ చ మా చప్పమాదో, చక్కం వత్తస్సు పాణిన’’న్తి ఏత్థ దానే. ‘‘దిబ్బం చక్కరతనం పాతురహోసీ’’తి ఏత్థ రతనచక్కే. ‘‘మయా పవత్తితం చక్క’’న్తి ఏత్థ ధమ్మచక్కే. ‘‘ఇచ్ఛాహతస్స పోసస్స, చక్కం భమతి మత్థకే’’తి ఏత్థ ఖురచక్కే. ‘‘ఖురపరియన్తేన చేపి చక్కేనా’’తి ఏత్థ పహరణచక్కే. ‘‘అసనివిచక్క’’న్తి ఏత్థ అసనిమణ్డలేతి.

తకి బన్ధనే. తఙ్కేతి, తఙ్కయతి.

అక్క థవనే. థవనం థుతి. అక్కేతి, అక్కయతి. అక్కో. అక్కోతి సూరియో. సో హి మహాజుతితాయ అక్కియతి అభిత్థవియతి తప్పసన్నేహి జనేహీతి అక్కో. తథా హి తస్స ‘‘నత్థి సూరియసమా ఆభా. ఉదేతయం చక్ఖుమా ఏకరాజా’’తిఆదినా అభిక్ఖుతి దిస్సతి.

హిక్క హింసాయం. హిక్కేతి, హిక్కయతి.

నిక్క పరిమాణే. నిక్కేతి, నిక్కయతి.

బుక్క భస్సనే. ఏత్థ సునఖభస్సనం భస్సనన్తి గహేతబ్బం, న వాచాసఙ్ఖాతం భస్సనం. బుక్కేతి, బుక్కయతి. ఏత్థ చ ‘‘బుక్కయతి సా చోరే’’ ఇతి లోకియప్పయోగో వేదితబ్బో. భూవాదిగణే పన ‘‘బుక్కతి సా’’తి రూపం భవతి. అఞ్ఞో తు ‘‘బుక్క పరిభాసనే’’ ఇతి పఠతి, ఏవం పఠన్తేపి సునఖభస్సనమేవాధిప్పేతం.

దక లక అస్సాదనే. దకేతి, దకయతి. లకేతి, లకయతి.

తక్క లోక భాసాయం. తక్కేతి, తక్కయతి. లోకేతి, లోకయతి.

చిక సిక ఆమసనే. చికేతి, చికయతి. సికేతి, సికయతి.

కకారన్తధాతురూపాని.

ఖకారన్తధాతు

లక్ఖ దస్సనఙ్కేసు. దస్సనం పస్సనం. అఙ్కో లఞ్జనం. లక్ఖేతి, లక్ఖయతి. సల్లక్ఖేతి, సల్లక్ఖయతి. లక్ఖం విజ్ఝతి ఉసునా, లక్ఖం కరోతి.

గఙ్గాయ వాలుకా ఖీయే, ఉదకం ఖీయే మహణ్ణవే;

మహియా మత్తికా ఖీయే, లక్ఖే న మమ బుద్ధియా.

కప్పలక్ఖణం. గోలక్ఖణం. ఇత్థిలక్ఖణం. ధమ్మానం లక్ఖణం. సల్లక్ఖనా. ఉపలక్ఖనా. పచ్చుపలక్ఖనా. లక్ఖధాతుయా యుపచ్చయన్తాయ సమాదిపుబ్బానం రూపానం నకారో దన్తజో.

భక్ఖ అదనే. భక్ఖేతి, భక్ఖయతి. భక్ఖో నో లద్ధో. భక్ఖయన్తి మిగాధమా. భూవాదిగణే పన ‘‘భక్ఖతీ’’తి రూపం.

నక్ఖ సమ్బన్ధే. నక్ఖేతి, నక్ఖయతి.

మక్ఖ మక్ఖనే. మక్ఖేతి, మక్ఖయతి. మక్ఖో, మక్ఖీ. తత్థ మక్ఖోతి పరేహి కతగుణం మక్ఖేతి పిసతీతి మక్ఖో, గుణధంసనా. ‘‘మక్ఖం అసహమానో’’తి ఏత్థ పన అత్తని పరేహి కతం అవమఞ్ఞనం మక్ఖోతి వుచ్చతి.

యక్ఖ పూజాయం. యక్ఖేతి, యక్ఖయతి. యక్ఖో. యక్ఖోతి మహానుభావో సత్తో. తథా హి ‘‘పుచ్ఛామి తం మహాయక్ఖ, సబ్బభూతానమిస్సరా’’తి ఏత్థ సక్కో దేవరాజా ‘‘యక్ఖో’’తి వుత్తో. అథ వా యక్ఖోతి యక్ఖయోనియం నిబ్బత్తసత్తో. సబ్బేపి వా సత్తా ‘‘యక్ఖా’’తి వుచ్చన్తి. ‘‘పరమయక్ఖవిసుద్ధిం పఞ్ఞాపేన్తీ’’తి ఏత్థ హి యక్ఖసద్దో సత్తే వత్తతి. తథా హి యక్ఖోపి సత్తోపి దేవోపి సక్కోపి ఖీణాసవోపి యక్ఖోయేవ నామ, మహానుభావతాయ యక్ఖియతి సరణగతేహి జనేహి నానాపచ్చయేహి నానాబలీహి చ పూజియతీతి యక్ఖో.

సత్తే దేవే చ సక్కే చ, ఖీణాసవే చ రక్ఖసే;

పఞ్చస్వేతేసు అత్థేసు, యక్ఖసద్దో పవత్తతి.

లక్ఖ ఆలోచనే. లక్ఖేతి, లక్ఖయతి. లక్ఖం విజ్ఝతి ఉసునా.

మోక్ఖ ఆసనే. మోక్ఖేతి, మోక్ఖయతి.

రుక్ఖ ఫారుస్సే. ఫారుస్సం ఫరుసభావో. రుక్ఖేతి, రుక్ఖయతి. సమాసే ‘‘రుక్ఖకేసో, అతిరుక్ఖవచనో’’తి రూపాని. ఏత్థ చ ‘‘సమణో అయం పాపో అతిరుక్ఖవాచో’’తి పాళి నిదస్సనం. తత్థ అతిరుక్ఖవాచోతి అతిఫరుసవచనోతి అత్థో.

ఖకారన్తధాతురూపాని.

గకారన్తధాతు

లిఙ్గ చిత్తీకరణే. చిత్తీకరణం విచిత్రభావకరణం. లిఙ్గేతి, లిఙ్గయతి, లిఙ్గం. ఏత్థ లిఙ్గం నామ దీఘరస్సకిసథూలపరిమణ్డలాదిభేదం సణ్ఠానన్తి గహణే అతీవ యుజ్జతి. తఞ్హి నానప్పకారేహి విచిత్రం హోతి, లిఙ్గీయతి విచిత్తం కరియతి అవిజ్జాతణ్హాకమ్మేహి ఉతునా వా చుణ్ణాదీహి వా సరీరమితి లిఙ్గం, అజ్ఝత్తసన్తానతిణరుక్ఖాదికుణ్డలకరణ్డకాదీసు పవత్తసణ్ఠానవసేనేతం దట్ఠబ్బం. లిఙ్గసద్దో సద్దే సద్దప్పవత్తినిమిత్తే ఇత్థిబ్యఞ్జనే పురిసబ్యఞ్జనే సఞ్ఞాణే ఆకారే చాతి ఇమేసు అత్థేసు దిస్సతి. అయఞ్హి ‘‘రుక్ఖోతి వచనం లిఙ్గ’’న్తి ఏత్థ సద్దే దిస్సతి. ‘‘సతలిఙ్గస్స అత్థస్సా’’తి ఏత్థ సద్దప్పవత్తినిమిత్తే. ‘‘తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరస్స భిక్ఖునో ఇత్థిలిఙ్గం పాతుభవతీ’’తి ఏత్థ ఇత్థిబ్యఞ్జనే. ‘‘పురిసలిఙ్గనిమిత్తకుత్తాకప్పాన’’న్తి ఏత్థ పురిసబ్యఞ్జనే. ‘‘తేన లిఙ్గేన జానామ, ధువం బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి ఏత్థ సఞ్ఞాణే. ‘‘తేహి లిఙ్గేహి తేహి నిమిత్తేహి తేహి ఆకారేహి ఆగన్తుకభావో జానితబ్బో ‘‘ఆగన్తుకా ఇమే’’తి ఏత్థ ఆకారే దిస్సతి.

సద్దే చ తన్నిమిత్తే చ, కాటకోటచికాయ చ;

లక్ఖణే చేవ ఆకారే, లిఙ్గసద్దో పవత్తతి.

మగ అన్వేసనే. మగేతి, మగయతి. మిగో, మగో, మగో, మగయమానో.

ఏత్థ చ ‘‘యథా బిళారో మూసికం మగయమానో’’తి పాళి నిదస్సనం. ‘‘మిగో’’తి చ ‘‘మగో’’తి చ చతుప్పదో పవుచ్చతి. ఏత్థ మిగోతి మగయతి ఇతో చితో గోచరం అన్వేసతి పరియేసతీతి మిగో. ఏవం మగో. ఏత్థ విసేసతో హరిణ మిగో మిగో నామ. సామఞ్ఞతో పన అవసేసాపి చతుప్పదా ‘‘మిగో’’ ఇచ్చేవ వుచ్చన్తి. తథా హి సుసీమజాతకే ‘‘కాళా మిగా సేతదన్తా తవ ఇమే, పరోసహస్సం హేమజాలాభిసఞ్ఛన్నా’’తి ఏతస్మిం పాళిప్పదేసే హత్థినోపి మిగసద్దేన వుత్తా ‘‘కాళమిగా’’తి. అథ వా మగియతి జీవితకప్పనత్థాయ మంసాదీహి అత్థికేహి లుద్దేహి అన్వేసియతి పరియేసియతీతి మిగో, అరఞ్ఞజాతా ససపసదహరిణేణేయ్యాదయో చతుప్పాదా, ఏవం మగో. ‘‘అత్థం న లభతే మగో’’తి ఏత్థ పన మగో వియాతి మగో, బాలోతి అత్థో.

మగ్గ గవేసనే. మగ్గేతి, మగ్గయతి. మగ్గో, మగ్గనం.

ఏత్థ చ మగ్గోతి పటిపదాయ చ పకతిమగ్గస్స చ ఉపాయస్స చ అధివచనం. ‘‘మహావిహారవాసీనం, వాచనామగ్గనిస్సిత’’న్తిఆదీసు పన కథాపబన్ధోపి ‘‘మగ్గో’’తి వుచ్చతి. తత్ర పటిపదా ఏకన్తతో జాతిజరాబ్యాధిదుక్ఖాదీహి పీళితేహి సత్తేహి దుక్ఖక్ఖయం నిబ్బానం పాపుణత్థాయ మగ్గితబ్బో గవేసితబ్బోతి మగ్గో. పకతిమగ్గో పన మగ్గమూళ్హేహి మగ్గితబ్బోతి మగ్గో. పకతిమగ్గమూళ్హేహి చ పటిపదాసఙ్ఖాతారియమగ్గమూళ్హా ఏవ బహవో సన్తి. పకతిమగ్గో హి కదాచి ఏవ అద్ధికానం ముయ్హతి, ‘‘ఏస మగ్గో’’తి నాయకా న దుల్లభా. అరియమగ్గో పన సబ్బదాయేవ సబ్బలోకస్స ముయ్హతి, నాయకా పరమదుల్లభా. తస్మా సో ఏవ అవిజ్జాసమ్మూళ్హేహి మగ్గితబ్బోతి మగ్గో. అఞ్ఞేసం పన ద్విన్నం ధాతూనం వసేనపి అత్థం వదన్తి గరూ ‘‘కిలేసే మారేన్తో గచ్ఛతీతి మగ్గో’’తి. తం తం కిచ్చం హితం వా నిప్ఫాదేతుకామేహి మగ్గియతి గవేసియతీతి మగ్గో, ఉపాయో. మగ్గసద్దో హి ‘‘అభిధమ్మకథామగ్గం, దేవానం సమ్పవత్తయీ’’తి ఏత్థ ఉపాయేపి వత్తతి. తథా హి అభిధమ్మటీకాయం ‘‘మగ్గోతి ఉపాయో, ఖన్ధాయతనాదీనం కుసలాదీనఞ్చ ధమ్మానం అవబోధస్స సచ్చప్పటివేధస్సేవ వా ఉపాయభావతో అభిధమ్మకథామగ్గో’’తి వుత్తో, పబన్ధో వా ‘‘మగ్గో’’తి వుచ్చతి. సో హి దీఘత్తా మగ్గో వియాతి మగ్గో, తస్మా అభిధమ్మకథాపబన్ధో అభిధమ్మకథామగ్గోతి వుత్తో. ఇదాని పకతిపటిపదామగ్గానం నామాని కథయామ. తేసు పకతిమగ్గస్స –

‘‘మగ్గో పన్థో పథో పజ్జో, అఞ్ఝసం వటుమా’యనం;

అద్ధాన’మద్ధా పదవీ, వత్తని చేవ సన్తతీ’’తి

ఇమాని నామాని. పటిపదామగ్గస్స పన –

‘‘మగ్గో పన్థో పథో పజ్జో, అఞ్జసం వటుమా’యనం;

నావ ఉత్తర సేతు చ, కుల్లో చ భిసి సఙ్కమో’’తి

అనేకాని నామాని. ఏత్థ పన కేచి ‘‘నావాతిఆదీని పకతిమగ్గస్స నామానీ’’తి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం, పకతిమగ్గస్స కిస్మిఞ్చిపి పాళిప్పదేసే ‘‘నావా’’తిఆదీహి పదేహి వుత్తట్ఠానాభావతో, అభిధానసత్థేసు చ ‘‘నావా’’ ఇచ్చాదికానం తదభిధానానం అనాగతత్తా.

అయం పనేత్థ వచనత్థో – నావావియాతి నావా, ఉత్తరన్తి ఏతేనాతి ఉత్తరం, నావాయేవ ఉత్తరన్తి. అయఞ్హి నావాపరియాయో ‘‘తరం, తరణం, పోతో, ప్లవో’’తి. ఇమేపి తంపరియాయాయేవ. ఉత్తరం వియాతి ఉత్తరం. సేతు వియాతి సేతు. కుల్లో వియాతి కుల్లో. భిసి వియాతి భిసి. సఙ్కమో వియ, సఙ్కమన్తి వా ఏతేనాతి సఙ్కమో, సబ్బమేతం అరియమగ్గస్సేవ నామం, న పకతిమగ్గస్స. తథా హి ‘‘ధమ్మనావం సమారూయ్హ, సన్తారేస్సం సదేవక’’న్తి చ, ‘‘ధమ్మసేతుం దళ్హం కత్వా, నిబ్బుతో సో నరాసభో’’తి చ, ‘‘కుల్లో’తి ఖో భిక్ఖవే అరియమగ్గస్సేతం అధివచన’’న్తి చ ఏవమాదినా తత్థ తత్థ భగవతా అరియమగ్గో ‘‘నావా’’తిఆదీహి అనేకేహి నామేహి వుత్తో. అట్ఠకథాచరియేహిపి సుత్తనిపాతట్ఠకథాయం ‘‘బద్ధా భిసి సుసఙ్ఖతా భగవా’’తి ఏతస్మిం పదేసే ఏవం అత్థసంవణ్ణనా కతా ‘‘భిసీతి పత్థరిత్వా పుథులం కత్వా బద్ధా ‘కుల్లా’తి వుచ్చతి లోకే, అరియస్స వినయే పన అరియమగ్గో’తి.

‘మగ్గో పజ్జో పథో పన్థో, అఞ్జసం వటుమా’యనం;

నావా ఉత్తర సేతు చ, కుల్లో చ భిసి సఙ్కమో;

అద్ధానం పభవో’చ్చేవ, తత్థ తత్థ పకాసితో’’తి.

ఏవం ఆచరియేహి కతాయ అత్థసంవణ్ణనాయ దస్సనతో చ ‘‘నావాతిఆదీనిపి పకతిమగ్గస్స నామానీ’’తి వచనం న గహేతబ్బం, యథావుత్తమేవ వచనం గహేతబ్బం.

కోచి పనేత్థ ఏవం వదేయ్య ‘‘ధమ్మసేతుం దళ్హం కత్వా’తి ఏత్థ ‘ధమ్మసేతున్తి మగ్గసేతు’న్తి వచనతో ధమ్మసద్దో మగ్గే వత్తతి, న సేతుసద్దో’’తి. తన్న, ధమ్మసద్దో వియ సేతుసద్దోపి మగ్గే వత్తతీతి సేతు వియాతి సేతు, ధమ్మో ఏవ సేతు ధమ్మసేతూతి అత్థవసేన, ఏస నయో అఞ్ఞత్రాపి. అపరమ్పి వదేయ్య ‘‘నను బ్రహ్మజాలసుత్తన్తట్ఠకథాయం ‘దక్ఖిణుత్తరేన బోధిమణ్డం పవిసిత్వా అస్సత్థదుమరాజానం పదక్ఖిణం కత్వా పుబ్బుత్తరభాగే ఠితో’తి ఇమస్మిం ఠానే దక్ఖిణుత్తరసద్దేన దక్ఖిణో మగ్గో వుత్తో’’తి. న, అనేకేసు పాళిప్పదేసేసు అట్ఠకథాపదేసేసు చ అభిధానసత్థేసు చ మగ్గవాచకస్స ఉత్తరసద్దస్స అనాగతత్తా, తస్మా తత్థ ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో ‘‘దక్ఖిణదిసతో గన్తబ్బో ఉత్తరదిసాభాగో దక్ఖిణుత్తరోతి వుచ్చతి, ఏవంభూతేన దక్ఖిణుత్తరేన బోధిమణ్డపవిసనం సన్ధాయ దక్ఖిణుత్తరేన బోధిమణ్డం పవిసిత్వాతి వుత్త’’న్తి. అథ వా దక్ఖిణుత్తరేనాతి దక్ఖిణపచ్ఛిముత్తరేన, ఏత్థ ఆదిఅవసానగ్గహణేన మజ్ఝస్సపి గహణం దట్ఠబ్బం. ఏవం గహణంయేవ హి యం జాతకనిదానే వుత్తం ‘‘బోధిసత్తో తిణం గహేత్వా బోధిమణ్డం ఆరూయ్హ దక్ఖిణదిసాభాగే ఉత్తరాభిముఖో అట్ఠాసి, తస్మిం ఖణే దక్ఖిణచక్కవాళం ఓసీదిత్వా హేట్ఠా అవీచిసమ్పత్తం వియ అహోసి, ఉత్తరచక్కవాళం ఉల్లఙ్ఘిత్వా ఉపరి భవగ్గప్పత్తం వియ అహోసి, బోధిసత్తో ఇదం సమ్బోధిపాపుణట్ఠానం న భవతి మఞ్ఞేతి పదక్ఖిణం కరోన్తో పచ్ఛిమదిసాభాగం గన్త్వా పురత్థాభిముఖో అట్ఠాసీ’’తిఆది, తేన సమేతి. అథాపి వదేయ్య ‘‘యది ఉత్తరసద్దో దిసావాచకో, ఏవఞ్చ సతి ‘‘దక్ఖిణుత్తరేనా’’తి ఏనయోగం అవత్వా ‘‘దక్ఖిణుత్తరాయా’’తి ఆయయోగో వత్తబ్బో’’తి. తన్న, దిసావాచకస్సపి సద్దస్స ‘‘ఉత్తరేన నదీ సీతా, గమ్భీరా దురతిక్కమా’’తి ఏనయోగవసేన వచనతో. అపిచ దిసాభాగం సన్ధాయ ‘‘దక్ఖిణుత్తరేనా’’తి వచనం వుత్తం. దిసాభాగో హి దిసా ఏవాతి నిట్ఠమేత్థావగన్తబ్బం.

గకారన్తధాతురూపాని.

ఘకారన్తధాతు

లిఘి భాసనే. లఙ్ఘేతి, లఙ్ఘయతి. ఏతాని బుద్ధవచనే అప్పసిద్ధానిపి లోకికప్పయోగదస్సనవసేన ఆగతాని. సాసనస్మిఞ్హి భూవాదిగణచురాదిగణపరియాపన్నస్స గత్యత్థవాచకఉల్లఙ్ఘనత్థపరిదీపకస్స ధాతుస్స రూపం అతీవ పసిద్ధం.

లఙ్ఘ లఙ్ఘనే. లఙ్ఘేతి, లఙ్ఘయతి.

‘‘అతికర’మకరా’చరియ, మయ్హమ్పేతం న రుచ్చతి;

చతుత్థే లఙ్ఘయిత్వాన, పఞ్చమియమ్పి ఆవుతో’’తి

ఇమస్మిం సత్తిలఙ్ఘనజాతకే చురాదిగణపరియాపన్నస్స గత్యత్థవాచకస్స ఉల్లఙ్ఘనత్థపరిదీపకస్స లఙ్ఘధాతుస్స ‘‘లఙ్ఘయిత్వా, లఙ్ఘయిత్వానా’’తి రూపే దిట్ఠేయేవ ‘‘లఙ్ఘేతి, లఙ్ఘయతీ’’తి రూపాని దిట్ఠాని ఏవ హోన్తి. భాసత్థవాచకస్స పన తథారూపాని రూపాని న దిట్ఠాని, ఏవం సన్తేపి పుబ్బాచరియేహి దీఘదస్సీహి అభిమతత్తా భాసత్థవాచికాపి లఙ్ఘధాతు అత్థీతి గహేతబ్బా, ఏవం సబ్బేసుపి భూవాదిగణాదీసు సాసనే అప్పసిద్ధానమ్పి రూపానం సాసనానుకూలానం గహణం వేదితబ్బం, అననుకూలానఞ్చ అప్పసిద్ధానం ఛడ్డనం.

అఘ పాపకరణే. అఘేతి, అఘయతి. అఘం, అఘో, అనఘో.

తత్థ అఘన్తి దుక్ఖం. ‘‘అఘన్తం పటిసేవిస్సం. వనే వాళమిగాకిణ్ణే. ఖగ్గదీపినిసేవితే’’తి ఇదం నిదస్సనం. అఘోతి కిలేసో. తేన అఘేన అరహా అనఘో. తత్థ అఘయన్తి పాపం కరోన్తి సత్తా ఏతేనాతి అఘం, కిన్తం? దుక్ఖం, ఏవం అఘో. నను చ సప్పురిసా దుక్ఖహేతుపి కిలేసహేతుపి చ అత్తనో సుఖత్థాయ పాపం న కరోన్తి. తథా హి –

‘‘న పణ్డితా అత్తసుఖస్స హేతు,

పాపాని కమ్మాని సమాచరన్తి;

దుక్ఖేన ఫుట్ఠా ఖలితాపి సన్తా,

ఛన్దా చ దోసా న జహన్తి ధమ్మ’’న్తి

వుత్తం. ఏవం సన్తే కస్మా ‘‘అఘ పాపకరణే’’తి ధాతు చ ‘‘అఘయన్తి పాపం కరోన్తి సత్తా ఏతేనాతి అఘ’’న్తిఆదివచనఞ్చ వుత్తన్తి? సచ్చం, యేభుయ్యేన పన సత్తా దుక్ఖాదిహేతు పాపకమ్మం కరోన్తి, ఏతేసు సప్పురిసా ఏవ న కరోన్తి, ఇతరే కరోన్తి. ఏవం పాపకరణస్స హి దుక్ఖం కిలేసో చ హేతు. తథా హి –

సుఖీపి హేకే న కరోన్తి పాపం,

అవణ్ణసంసగ్గభయా పునేకే;

పహూ సమానో విపులత్థచిన్తీ,

కింకారణా మే న కరోసి దుక్ఖ’’న్తి

వుత్తం. అయఞ్హి గాథా దుక్ఖహేతుపి సత్తా పాపం కరోన్తీతి ఏతమత్థం దీపేతి. ‘‘కుద్ధో హి పితరం హన్తి, కుద్ధో హన్తి సమాతర’’న్తి అయం పన కిలేసహేతుపి పాపం కరోన్తీతి ఏతమత్థం దీపేతి, తస్మా అమ్హేహి ‘‘అఘ పాపకరణే’’తిఆదివచనం వుత్తం.

ఘకారన్తధాతురూపాని.

చకారన్తధాతు

లోచ దస్సనే. లోచేతి, లోచయతి. లోచనం. రూపారమ్మణం లోచయతి పస్సతీతి లోచనం, చక్ఖు.

కిచి మద్దనే. కిఞ్చేతి, కిఞ్చయతి. కిఞ్చనం, అకిఞ్చనో.

తత్థ కిఞ్చనన్తి పలిబోధో. కిఞ్చేతి సత్తే మద్దతీతి కిఞ్చనం. కిఞ్చనసద్దో మద్దనత్థే వత్తతి. మనుస్సా హి వీహిం మద్దన్తా గోణం ‘‘కిఞ్చేహి కాపిల, కిఞ్చేహి కాపిలా’’తి వదన్తి.

పచి విత్థారే. పఞ్చేతి, పఞ్చయతి. పపఞ్చేతి, పపఞ్చయతి. పపఞ్చా.

ఏత్థ పపఞ్చాతి తణ్హామానదిట్ఠియో. ఏతా హి అత్తనిస్సితానం సత్తానం సంసారం పపఞ్చేన్తి విత్థిన్నం కరోన్తీతి పపఞ్చాతి వుచ్చన్తి. అథ వా పపఞ్చేన్తి యత్థ సయం ఉప్పన్నా తంసన్తానం విత్థారేన్తి చిరం ఠపేన్తీతి పపఞ్చా. లోకియా పన ‘‘అమ్హాకం తుమ్హేహి సద్ధిం కథేన్తానం పపఞ్చో హోతీ’’తిఆదీని వదన్తా కాలస్స చిరభావం పపఞ్చోతి వదన్తి, సాసనే పన ద్వయమ్పి లబ్భతి.

సిచ్చ కుడ్డనే. సిచ్చేతి, సిచ్చయతి.

వఞ్చు పలమ్భనే. పలమ్భనం ఉపలాపనం. వఞ్చేతి, వఞ్చయతి. వఞ్చకో, వఞ్చనం. భూవాదిగణే పన వఞ్చధాతు గత్యత్థే వత్తతి. ‘‘సన్తి పాదా అవఞ్చనా’’తి హి పాళి

చచ్చ అజ్ఝయనే. చచ్చేతి, చచ్చయతి.

చు చవనే. చావేతి, చావయతి. అఞ్ఞో ‘‘చు సహనే’’ ఇతి బ్రుతే. చావేతి, చావయతి, సహతీతి అత్థో.

అఞ్చు విసేసనే. అఞ్చేతి, అఞ్చయతి.

లోచ భాసాయం. లోచేతి, లోచయతి. లోచనం, లోచయతి సమవిసమం ఆచిక్ఖన్తం వియ భవతీతి లోచనం, చక్ఖు.

రచ పతియతనే. రచేతి, రచయతి. రచనా, విరచితం, కేసరచనా, గాథారచనా.

సూచ పేసుఞ్ఞే. పిసుణభావో పేసుఞ్ఞం. సూచేతి, సూచయతి. సూచకో.

పచ్చ సంయమనే. పచ్చేతి, పచ్చయతి.

రిచ వియోజనసమ్పజ్జనేసు. రేచేతి, రేచయతి. సేట్ఠిపుత్తం విరేచేయ్య. విరేచేతి, విరేచయతి. విరేచకో, విరేచనం.

వచ భాసనే. వచేతి, వచయతి. భూవాదిగణేపి అయం వత్తతి. తదా తస్సా ‘‘వత్తి, వచతి, అవోచ, అవోచు’’న్తిఆదీని రూపాని భవన్తి. కారితే పన ‘‘అన్తేవాసికం ధమ్మం వాచేతి, వాచయతీ’’తి రూపాని. వత్తుం, వత్తవే, వత్వా, వుత్తం, వుచ్చతి.

అచ్చ పూజాయం. అచ్చేతి, అచ్చయతి. బ్రహ్మాసురసురచ్చితో.

సూచ గన్ధనే. సుచేతి, సూచయతి. సూచకో, సుత్తం.

ఏత్థ చ అత్తత్థపరత్థాదిభేదే అత్థే సూచేతీతి సుత్తం. తేపిటకం బుద్ధవచనం.

కచ దిత్తియం. కచ్చేతి, కచ్చయతి. కచ్చో.

ఏత్థ కచ్చోతి రూపసమ్పత్తియా కచ్చేతి దిబ్బతి విరోచతీతి కచ్చో, ఏవంనామకో ఆదిపురిసో, తబ్బంసే జాతా పురిసా ‘‘కచ్చానా’’తిపి ‘‘కచ్చాయనా’’తిపి ‘‘కాతియానా’’తిపి వుచ్చన్తి, ఇత్థియో పన ‘‘కచ్చానీ’’తిపి ‘‘కచ్చాయనీ’’తిపి ‘‘కాతియానీ’’తిపి వుచ్చన్తి.

చకారన్తధాతురూపాని.

ఛకారన్తధాతు

మిలేఛ అబ్యత్తాయం వాచాయం. మిలేచ్ఛేతి, మిలేచ్ఛయతి. మిలక్ఖు.

ఏత్థ మిలక్ఖూతి మిలేచ్ఛేతి అబ్యత్తవాచం భాసతీతి మిలక్ఖు.

కుచ్ఛ అవక్ఖేపే. అవక్ఖేపో అధోఖిపనం. కుచ్ఛేతి, కుచ్ఛయతి.

విచ్ఛ భాసాయం. విచ్ఛేతి, విచ్ఛయతి.

ఛకారన్తధాతురూపాని.

జకారన్తధాతు

వజ్జ వజ్జనే. వజ్జేతి, వజ్జయతి. పరివజ్జనకో. వజ్జితో సీలవన్తేహి, కథం భిక్ఖు కరిస్ససీతి.

తుజ్జ బలపాలనేసు. తుజ్జేతి, తుజ్జయతి.

తుజి పిజి హింసాబలదాననికేతనేసు. నికేతనం నివాసో. తుఞ్జేతి, తుఞ్జయతి. పిఞ్జేతి. పిఞ్జయతి.

ఖజి కిచ్ఛజీవనే. ఖఞ్జేతి, ఖఞ్జయతి. ఖఞ్జో.

ఖజి రక్ఖణే. తాదిసానియేవ రూపాని. భూవాదిగణే ‘‘ఖజి గతివేకల్లేతి ఇమిస్సా ‘‘ఖఞ్జతీ’’తి రూపం.

పూజ పూజాయం. పూజేతి, పూజయతి. పూజా. ఏసావ పూజనా సేయ్యో. పూజకో, పూజితో, పూజనీయో, పూజనేయ్యో, పూజేతబ్బో, పుజ్జో.

గజ మద్దనసద్దేసు. గజేతి, గజయతి. గజో.

తిజ నిసానే. తేజేతి, తేజయతి.

వజ మగ్గనసఙ్ఖారేసు. వజేతి, వజయతి.

తజ్జ సన్తజ్జనే. తజ్జేతి, తజ్జయతి. సన్తజ్జేతి, సన్తజ్జయతి. సన్తజ్జితో.

అజ్జ పటిసజ్జనే. అజ్జేతి, అజ్జయతి.

సజ్జ సజ్జనే. సజ్జేతి, సజ్జయతి దానం. గమనసజ్జో హుత్వా.

భజ విస్సాసే. భజేతి, భజయతి. భూవాదిగణే పన ‘‘భజతీ’’తి రూపం, భత్తి, సమ్భత్తి.

తుజి పిజి లుజి భజి భాసాయం. తుఞ్జేతి, తుఞ్జయతి. పిఞ్జేతి, పిఞ్జయతి. లుఞ్జేతి, లుఞ్జయతి. భఞ్జేతి, భఞ్జయతి. కథేతీతి అత్థో.

రుజ హింసాయం. రోజేతి, రోజయతి. రోగో.

భాజ పుథకమ్మని. పుథకమ్మం పుథక్కరణం, విసుం క్రియాతి అత్థో. భాజేతి, భాజయతి. విభాజేతి, విభాజయతి. విభత్తి.

సభాజ సీతిసేవనేసు. సభాజేతి, సభాజయతి.

లజ పకాసనే. లజేతి, లజయతి. లాజా.

యుజ సంయమనే. సంపుబ్బో బన్ధనే. యోజేతి, యోజయతి. సంయోజేతి, సంయోజయతి. సంయోజనం.

మజ్జ సోచేయ్యాలఙ్కారేసు. మజ్జేతి, మజ్జయతి. సమ్మజ్జేతి, సమ్మజ్జయతి. సమ్మజ్జా.

భాజ భాజనదానేసు. భాజేతి, భాజయతి. కథం వేస్సన్తరో పుత్తో, గజం భాజేతి సఞ్చయ.

జకారన్తధాతురూపాని.

ఝఞన్తా అప్పసిద్ధా. సద్దసత్థే పన ‘‘ఞా నియోజనే’’తి పఠన్తి, రూపం పన బుద్ధవచనానుకూలం న భవతి, తస్మా న దస్సితం అమ్హేహి.

టకారన్తధాతు

ఘట్ట ఘట్టనే. ఘట్టనం వాయామకరణం. ఘట్టేతి, ఘట్టయతి. ఏత్థ తు ‘‘ఘట్టేసి, ఘట్టేసి, కింకారణా ఘట్టేసి, అహం తం జానామీ’’తి నిదస్సనం.

ఘట సఙ్ఘాతే. పుబ్బే వియ క్రియాపదాని, నామికత్తే ‘‘ఘటో, ఘటా’’తి రూపాని. ఏత్థ గటోతి పానీయఘటో. ఘటాతి సమూహో ‘‘మచ్ఛఘటా’’తిఆదీసు వియ.

ఘట్ట చలనే. ఘట్టేతి, ఘట్టయతి.

నట అవసన్దనే. అవసన్దనం గత్తవిక్ఖేపో. నటేతి, నటయతి.

చుట ఛుట కుట్ట ఛేదనే. చుటేతి, చుటయతి. ఛుటేతి, ఛుటయతి. కుట్టేతి, కుట్టయతి.