౧౯. సబ్బగణవినిచ్ఛయ

ఇతో పరం పవక్ఖామి, సబ్బగణవినిచ్ఛయం;

సోతూనం పటుభావత్థం, పరమే పిటకత్తయే.

పచ్చయాదివిభాగేహి, నయేహి వివిధేహి తం;

సుఖగ్గాహాయ సోతూనం, సుణాథ మమ భాసతో.

తత్థ పఠమో భూవాదిగణో, దుతియో రుధాదిగణో, తతియో దివాదిగణో, చతుత్థో స్వాదిగుణో, పఞ్చమో కియాదిగణో, ఛట్ఠో గహాదిగణో, సత్తమో తనాదిగణో, అట్ఠమో చురాదిగణో, ఇమస్మిం భగవతో పావచనే అట్ఠవిధా ధాతుగణా భవన్తి. ఏతేసు వికరణపచ్చయవసేన –

భూవాదితో అకారో చ, సానుసారో రుధాదితో;

అకారో చేవివణ్ణో చ, ఏకారోకారమేవ చ.

యపచ్చయో దివాదిమ్హా, ణు ణా ఉణా సువాదితో;

క్యాదితో పన నాయేవ, ప్పణ్హా పన గహాదితో.

ఓయిరా తు తనాదిమ్హా, ణే ణయా చ చురాదితో;

అగ్గహితగ్గహణేన, పచ్చయా దస పఞ్చ చ.

హియ్యత్తనీ సత్తమీ చ, వత్తమానా చ పఞ్చమీ;

చతస్సేతా పవుచ్చన్తి, సబ్బధాతుకనామికా.

ఏతేసు విసయేస్వేవ, అకారో సుద్ధకత్తరి;

అఞ్ఞత్ర ఖ ఛ సాదీహి, సహాపి చుపలబ్భతి.

‘‘భవతి హోతి సమ్భోతి, జేతి జయతి కీయతి;

డేతి యాతి ఇతి ఏతి, అవతి కోతి సఙ్కతి.

భిక్ఖతి పివతి పాతి, వదేతి వదతి’’ ఇతి;

భూవాదిధాతురూపాని, భవన్తీతి పకాసయే.

రూపం ‘‘రున్ధతి రున్ధీతి, రున్ధేతి పున రున్ధితి;

సుమ్భోతి’’చ్చాదీరూపాని, రుధాదీన్తి దీపయే.

‘‘దిబ్బతి సిబ్బతి చేవ, యుజ్జతి విజ్జతి తథా;

ఘాయతి హాయతి’’చ్చాది, రూపమాహు దివాదినం.

‘‘సుణోతి చ సుణాతి చ, వుణోతి చ వుణాతి చ;

పాపుణాతి హినోతీ’’తి, ఆదిరూపం సువాదినం.

‘‘కినాతి చ జినాతి చ, ధునాతి చ మునాతి చ;

అస్నాతి’’చ్చాదిరూపఞ్చ, క్యాదీనన్తి విభావయే.

‘‘ఘేప్పతి పటిగ్గణ్హాతి, సణ్హఞ్చ సణ్హకోతి చ;

కణ్హం తణ్హా చ తిణ్హుణ్హ’’-మిచ్చాది చ గహాదినం.

‘‘తనోతి చ కరోతి చ, కయిరతి సనోతి చ;

సక్కోత’ప్పోతి పప్పోతి’’-చ్చాదిరూపం తనాదినం.

‘‘చోరేతి చోరయన్తే చ, చిన్తేతి చిన్తయన్తి చ;

మన్తేతి’’చ్చాదికఞ్చాపి, రూపమాహు చురాదినం.

వికరణవసేనేవం, రూపభేదో పకాసితో;

ధాతూనం ధాతుభేదాది-కుసలస్స మతానుగో.

కిరియాయ ధారణతో, ధాతవో ఏకధా మతా;

ద్విధాపి చ పవుచ్చన్తి, సకమ్మాకమ్మతో పన.

తత్థ సకమ్మకా నామ, గమిభక్ఖాదయా సియుం;

ఠాసాదయో అకమ్మా చ, ఉపసగ్గం వినా వదే;

సకమ్మకకమ్మభూతో, దివు ఇచ్చాదయో పున;

గహేత్వాన తిధా హోన్తి, ఏవఞ్చాపి విభావయే.

సకమ్మకే ద్విధా భిత్వా, ఏకకమ్మద్వికమ్మతో;

అకమ్మకేహి సద్ధిం తే, తివిధాపి భవన్తి హి.

అకమ్మకా రుతాయేవ, ఏకకమ్మా గమాదయో;

హోన్తి ద్వికమ్మకా నామ, దుహికరవహాదయో.

సకమ్మాకమ్మకత్తమ్హి, ధాతూనముపసగ్గతో;

నియమో నత్థి సో తస్మా, న మయా ఏత్థ వుచ్చతి.

ఏకట్ఠానా గమిచ్చాదీ, ద్విట్ఠానా భూపచాదయో;

తిట్ఠానా స్వాదయో ఏవం, ఠానతోపి తిధా మతా.

గుపాదయో నియోగేన, ఆఖ్యాతత్తే సవుద్ధికా;

వచ తురాదయో న హి, వుద్ధికా కారితం వినా;

ఖి జి ఇచ్చాదయో ధాతూ, సవుద్ధావుద్ధికా మతా;

ఇతి వుద్ధివసేనాపి, తివిధో ధాతుసఙ్గహో.

అలుత్తవికరణా చ, లుత్తవికరణా తథా;

లుత్తాలుత్తవికరణా, ఏవమ్పి తివిధా సియుం.

తత్రాలుత్తవికరణా, గమి రుధి దివాదయో;

పా భాదయో జినిచ్చాదీ, కమతో ఇతరే సియుం.

సుద్ధస్సరా ఏకస్సరా, తథానేకస్సరాతి చ;

తిధా భవన్తి యుయాతా-పాభాలాదీ కరాదయో.

చతుధాదినయో చాపి, లబ్భమానవసేన చ;

గహేతబ్బో నయఞ్ఞూహి, యథావుత్తానుసారతో.

పున సుద్ధస్సరా ధాతూ, ఏకస్సరా చ సత్తధా;

ఆఇవణ్ణఉవణ్ణన్త-ఏఓన్తవసా మతా.

అవణ్ణివణ్ణువణ్ణన్తే-కారన్తానం వసేన వే;

అనేకస్సరధాతూ చ, సత్తధావ పకిత్తితా.

ఏవం పన్నరసధాపి, ధాతూనమిధ సఙ్గహో;

తప్పభేదం పకాసేయ్యుం, ఇఉఇచ్చాదినా విదూ.

తత్ర ‘‘ఇగతియం, ఇ అజ్ఝయనే, ఉ సద్దే’’ ఇచ్చేతే సుద్ధస్సరా ధాతవో. యా రా లా ఇచ్చాదయో ఏకస్సరా ఆకారన్తా. ఖిజినిఇచ్చాదయో ఏకస్సరా ఇకారన్తా. పీఇచ్చాదయో ఏకస్సరా ఈకారన్తా. ఖు దు కు ఇచ్చాదయో ఏకస్సరా ఉకారన్తా, భూ హూ ఇచ్చాదయో ఏకస్సరా ఊకారన్తా. ఖే జే సే ఇచ్చాదయో ఏకస్సరా ఏకారన్తా. సో ఇచ్చాదయో ఏకస్సరా ఓకారన్తా.

కర పచ సఙ్గామ ఇచ్చాదయో అనేకస్సరా అకారన్తా, ఓమాఇచ్చాదయో అనేకస్సరా ఆకారన్తా, సకి ఇచ్చాదయో అనేకస్సరా ఇకారన్తా. చక్ఖీ ఇచ్చాదయో అనేకస్సరా ఈకారన్తా. అన్ధుఇచ్చాదయో అనేకస్సరా ఉకారన్తా. కక్ఖూ ఇచ్చాదయో అనేకస్సరా ఊకారన్తా. గిలే మిలే ఇచ్చాదయో అనేకస్సరా ఏకారన్తాతి ఏవం పన్నరసవిధేన ధాతుసఙ్గహో.

అథ తేత్తింసవిధేనపి ధాతుసఙ్గహో భవతి. కథం?

ధాతూ సుద్ధస్సరా చేవ, పున చేకస్సరాపి చ;

కకారన్తా ఖకారన్తా, గన్తా ఘన్తా చ ధాతవో.

చకారన్తా ఛకారన్తా, జన్తా ఝన్తా చ ఞన్తకా;

టకారన్తా ఠకారన్తా, డన్తా ఢన్తా చ ణన్తకా.

తన్తా చేవ తథా థన్తా, దన్తా ధన్తా చ నన్తకా;

పన్తా ఫన్తా బకారన్తా, భన్తా మన్తా చ యన్తకా.

రన్తా లన్తా వకారన్తా, సన్తా హన్తా చ ళన్తకా;

ఇతి తేత్తింసధా ఞేయ్యో, ధాతూనమిధ సఙ్గహో.

మతే సత్థుస్స ఢణళా, పదాదిమ్హి న దిస్సరే;

తేనేకస్సరధాతూసు, ఢణళా న కథీయరే.

ఇకారన్తతికారన్త-వసేన తు యథారహం;

నామం సమ్భోతి ధాతూనం, ఇతిప్పచ్చయయోగతో.

పచిభిక్ఖిఛిదిఖాది, కరోతి భవతి గమి;

గతిగచ్ఛతిహోతీతి, ఆదివోహారముద్ధరే.

ఏవం తేత్తింసభేదేహి గహితేసు నిఖిలేసు ధాతూసు –

సహహింసఈహవసా, సీహసద్దగతిం వదే;

సహనతో హననతో, సీహోతి హి గరూ వదుం.

తథా హి సీహో వాతాతపాదిపరిస్సయమ్పి సహతి, ‘‘కిం మే బహూహి ఘాటితేహీ’’తి అత్తనో గోచరత్థాయ ఖుద్దకే పాణే అగణ్హన్తో, ‘‘మాహం ఖుద్దకే పాణే విసమగతే సఙ్ఘాతం ఆపాదేసీ’’తి అనుద్దయవసేన సహితబ్బే ఖుద్దకసత్తేపి సహతి. హింసితబ్బే పన కాయూపపన్నే సూకరమహింసాదయో సత్తే హింసతి, తస్మాపి ‘‘సీహో’’తి వుచ్చతి. యథా పన కన్తనట్ఠేన ఆదిఅన్తవిపల్లాసతో తక్కం వుచ్చతి, ఏవం హింసనట్ఠేనపి సీహోతి వేదితబ్బో. అథ వా సబ్బిరియాపథేసు దళ్హవీరియత్తా సుట్ఠు ఈహతీతి సీహో. వుత్తఞ్హి –

‘‘యథా సీహో మిగరాజా, నిసజ్జట్ఠానచఙ్కమే;

అలీనవీరియో హోతి, పగ్గహితమనో సదా’’తి.

అపరో నయో –

సహనా చ హింసనా చ, తథా సీఘజవత్తతో;

సీహో ఇచ్చపి భాసేయ్య, సక్యసీహస్స సాసనే.

వుత్తఞ్హి సుత్తనిపాతట్ఠకథాయం ‘‘సహరా చ హననా చ సీఘజవత్తా చ సీహో’’తి.

ఇదాని తదత్థుద్ధారో వుచ్చతే, సీహసద్దో ‘‘సీహో భిక్ఖవే మిగరాజా’’తిఆదీసు మిగరాజే ఆగతో. ‘‘అథ ఖో సీహో సేనాపతి యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీ’’తిఆదీసు పఞ్ఞత్తియం. ‘‘సీహోతి ఖో భిక్ఖవే తథాగతస్సేతం అధివచనం అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్సా’’తిఆదీసు తథాగతే. తత్థ తథాగతే సదిసకప్పనాయ ఆగతో.

ఏత్థేతం వుచ్చతి –

సీహే పఞ్ఞత్తియఞ్చాపి, బుద్ధే అప్పటిపుగ్గలే;

ఇమేసు తీసు అత్థేసు, సీహసద్దో పవత్తతి.

రూపిరుప్పతిధాతూహి, రూపసద్దగతిం వదే;

‘‘రూపయతి రుప్పతీ’’తి, వత్వా నిబ్బచనద్వయం.

వుత్తఞ్హేతం గరూహి ‘‘రూపయతీతి రూపం, వణ్ణవికారం ఆపజ్జమానం హదయఙ్గతభావం పకాసేతీతి అత్థో’’తి. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘రూపన్తి కేనట్ఠేన రూపం? రుప్పనట్ఠేనా’’తి. భగవతా పనేతం వుత్తం ‘‘కిఞ్చ భిక్ఖవే రూపం వదేథ, రుప్పతీతి ఖో భిక్ఖవే తస్మా రూపన్తి వుచ్చతి. కేన రుప్పతి, సీతేనపి రుప్పతీ’’తి విత్థారో. అత్థుద్ధారో పనస్స హేట్ఠా వుత్తోవ.

పసవతేమనత్థేన, ధాతునా ఉదినా పన;

సముద్దసద్దనిప్ఫత్తిం, వదేయ్య మతిమా నరో.

ఏత్థ హి సముద్దోతి అట్ఠహి అచ్ఛరియబ్భుతధమ్మేహి సమన్నాగతత్తా సముద్దతి అత్తసన్నిస్సితానం మచ్ఛమకరాదీనం పీతిసోమనస్సం పసవతి జనేతీతి సముద్దో. అయమస్మాకం ఖన్తి. అట్ఠకథాచరియా పన ‘‘సముద్దనట్ఠేన సముద్దో, కిలేదనట్ఠేన తేనమనట్ఠేనాతి వుత్తం హోతీ’’తి వదన్తి. మిలిన్దపఞ్హే పన ఆయస్మా నాగసేనో ‘‘భన్తే నాగసేన సముద్దో సముద్దోతి వుచ్చతి, కేన కారణేన ఆపం ఉదకం సముద్దోతి వుచ్చతీ’’తి మిలిన్దేన రఞ్ఞా పుట్ఠో ఆహ ‘‘యత్తకం మహారాజ ఉదకం, తత్తకం లోణం, యత్తకం లోణం, తత్తకం ఉదకం, ఉదకసమత్తా సముద్దోతి వుచ్చతీ’’తి. తదా రఞ్ఞా మిలిన్దేన ‘‘కల్లోసి భన్తే నాగసేనా’’తి వుత్తం. ఏత్థ హి సమం ఉదకేన లోణం ఏత్థాతి సముద్దోతి నిబ్బచనం వేదితబ్బం ‘‘నీలోద’’న్తిఆదీసు వియ. తత్థ భదన్తనాగసేనమతఞ్చ అమ్హాకం మతఞ్చ పకతిసముద్దం సన్ధాయ వుత్తత్తా న విరుజ్ఝతి, అట్ఠకథాచరియానం మతమ్పి ‘‘తణ్హాసముద్దో’’తి చ ‘‘సముద్దోపేసో’’తి చ ఆగతాని సముద్దసరిక్ఖకాని చ తణ్హాచక్ఖుసోతాదీని సన్ధాయ వుత్తత్తా న విరుజ్ఝతీతి దట్ఠబ్బం.

ఖాదధాతువసా చాపి, ఖనుధాతువసేన వా;

ఖనితో వాపి ధాతుమ్హా, ధాతో ఖంపుబ్బతోపి వా;

ఖన్ధసద్దస్స నిప్ఫత్తిం, సద్దక్ఖన్ధవిదూ వదే.

తత్థ ‘‘సంఖిత్తేన పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధాపి దుక్ఖా’’తి వచనతో సయమ్పి దుక్ఖధమ్మోయేవ సమానో జాతిజరాబ్యాధిమరణదుక్ఖాదీహి అనేకేహి దుక్ఖేహి ఖజ్జతి ఖాదియతీతి ఖన్ధో, తేహేవ దుక్ఖేహి ఖఞ్ఞతి అవదారియతీతిపి ఖన్ధో, ఖనియతి పరిఖఞ్ఞతీతిపి ఖన్ధో, అత్తేన వా అత్తనియేన వా తుచ్ఛత్తా ఖం సుఞ్ఞాకారం ధారేతీతిపి ఖన్ధో, రూపక్ఖన్ధాది. అత్థుద్ధారతో పన –

ఖన్ధసద్దో రాసిగుణ-పణ్ణత్తీసు చ రూళ్హియం;

కోట్ఠాసే చేవ అంసే చ, వత్తతీతి విభావయే.

వుత్తఞ్హేతం సమ్మోహవినోదనియం విభఙ్గట్ఠకథాయం – ఖన్ధసద్దో సమ్బహులేసు ఠానేసు నిపతతి రాసిమ్హి గుణే పణ్ణత్తియం రూళ్హియన్తి. ‘‘సేయ్యథాపి భిక్ఖవే మహాసముద్దే న సుకరం ఉదకస్స పమాణం గహేతుం ‘‘ఏత్తకాని ఉదకాళ్హకానీ’తి వా ‘ఏత్తకాని ఉదకాళ్హకసతానీ’తి వా ‘ఏత్తకాని ఉదకాళ్హకసహస్సానీ’తి వా ‘ఏత్తకాని ఉదకాళ్హకసతసహస్సానీ’తి వా, అథ ఖో అసఙ్ఖ్యేయ్యో అప్పమేయ్యో మహాఉదకక్ఖన్ధోత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతీ’’తిఆదీసు హి రాసితో ఖన్ధో నామ. న హి పరిత్తకం ఉదకం ఉదకక్ఖన్ధోతి వుచ్చతి, బహుకమేవ వుచ్చతి, తథా న పరిత్తకం రజో రజక్ఖన్ధో, న అప్పమత్తకా గావో గవక్ఖన్ధో, న అప్పమత్తకం బలం బలక్ఖన్ధో, న అప్పమత్తకం పుఞ్ఞం పుఞ్ఞక్ఖన్ధోతి వుచ్చతి. బహుకమేవ హి రజో రజక్ఖన్ధో, బహుకా చ గవాదయో గవక్ఖన్ధో, బలక్ఖన్ధో, పుఞ్ఞక్ఖన్ధోతి వుచ్చన్తి. ‘‘సీలక్ఖన్ధో సమాధిక్ఖన్ధో’’తిఆదీసు పన గుణతో ఖన్ధో నామ. ‘‘అద్దసా ఖా భగవా మహన్తం దారుక్ఖన్ధం గఙ్గాయ నదియా సోతేన వుయ్హమాన’’న్తి ఏత్థ పణ్ణత్తితో ఖన్ధో నామ. ‘‘యం చిత్తం మనో మానసం…పే… విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తిఆదీసు రూళ్హీతో ఖన్ధో నామ. స్వాయమిధ రాసితో అధిప్పేతో. అయఞ్హి ఖన్ధట్ఠో నామ పిణ్డట్ఠో పూగట్ఠో ఘటట్ఠో రాసట్ఠో, తస్మా రాసిలక్ఖణా ఖన్ధాతి వేదితబ్బా. కోట్ఠాసట్ఠాతిపి వత్తుం వట్టతి. లోకస్మిఞ్హి ఇణం గహేత్వా చోదియమానా ‘‘ద్వీహి ఖన్ధేహి దస్సామ, తీహి ఖన్ధేహి దస్సామా’’తి వదన్తి. ఇతి కోట్ఠాసలక్ఖణా ఖన్ధాతిపి వత్తుం వట్టతి. ఏవమేత్థ ‘‘రూపక్ఖన్ధోతి రూపరాసి రూపకోట్ఠాసో, వేదనాక్ఖన్ధోతి వేదనారాసి వేదనాకోట్ఠాసో’’తి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. ‘‘ఖన్ధే భారం. ఖన్ధతో ఓతారేతి, మహాహనుసభక్ఖన్ధో’’తిఆదీసు పన అంసో ‘‘ఖన్ధో’’తి వుచ్చతి.

ఆపుబ్బయతతో చాపి, ఆయూపపదతో పున;

తనుతో తనితో వాపి, ఆయతనరవో గతో.

వుత్తమ్పి చేతం – ఆయతనతో, ఆయానం వా తననతో, ఆయతస్స చ నయనతో ఆయతనన్తి వేదితబ్బం. చక్ఖు రూపాదీసు హి తంతంద్వారారమ్మణా చిత్తచేతసికా ధమ్మా సేన సేన అనుభవనాదికిచ్చేన ఆయతన్తి ఉట్ఠహన్తి ఘటన్తి వాయమన్తీతి వా వుత్తం హోతి. తే చ పన ఆయభూతే ధమ్మే ఏతాని తనన్తి విత్థారేన్తీతి వుత్తం హోతి. ఇదఞ్చ అనమతగ్గే సంసారే పవత్తం అతీవ ఆయతం సంసారదుక్ఖం యావ న నివత్తతి, తావ నయన్తి, పవత్తయన్తీతి వుత్తం హోతి. ఇతి సబ్బేపిమే ధమ్మా ఆయతనతో, ఆయానం వా తననతో, ఆయతస్స చ నయనతో ఆయతనన్తి వుచ్చన్తి.

అపిచ నివాసట్ఠానట్ఠేన ఆకరట్ఠేన సమోసరణట్ఠానట్ఠేన సఞ్జాతిదేసట్ఠేన కారణట్ఠేన ఆయతనం వేదితబ్బం. తథా హి ‘‘లోకే ఇస్సరాయతనం వాసుదేవాయతన’’న్తిఆదీసు నివాసట్ఠానం ఆయతనన్తి వుచ్చతి. ‘‘సువణ్ణాయతనం రజతాయతన’’న్తిఆదీసు ఆకరో, సాసనే పన ‘‘మనోరమే ఆయతనే, సేవన్తి నం విహఙ్గమా’’తిఆదీసు సమోసరణట్ఠానం. ‘‘దక్ఖిణాపథో గున్నం ఆయతన’’న్తిఆదీసు సఞ్జాతిదేసో. ‘‘తత్ర తత్రేవ సక్ఖిభబ్బతం పాపుణాతి సతి సతిఆయతనే’’తిఆదీసు కారణం.

చక్ఖుఆదీసు చాపి చిత్తచేతసికా ధమ్మా నివసన్తి తదాయత్తవుత్తితాయాతి చక్ఖాదయో చ నేసం నివాసట్ఠానం. చక్ఖాదీసు తే ఆకిణ్ణా తన్నిస్సితత్తా తదారమ్మణత్తా చాతి చక్ఖాదయో చ నేసం ఆకరో. చక్ఖాదయో చ నేసం సమోసరణట్ఠానం తత్థ తత్థ ద్వారారమ్మణవసేన సమోసరణతో. చక్ఖాదయో చ నేసం సఞ్జాతిదేసో తన్నిస్సయారమ్మణభావేన తత్థేవ ఉప్పత్తితో, చక్ఖాదయో చ నేసం కారణం తేసం అభావే అభావతో. ఇతి నివాసట్ఠానట్ఠేన ఆకరట్ఠేన సమోసరణట్ఠానట్ఠేన సఞ్జాతిదేసట్ఠేన కారణట్ఠేనాతి ఇమేహి కారణేహి ఏతే ధమ్మా ఆయతనన్తి వుచ్చన్తి, తస్మా యథావుత్తేనత్థేన చక్ఖు చ తం ఆయతనఞ్చాతి చక్ఖాయతనం…పే… ధమ్మా చ తే ఆయతనఞ్చాతి ధమ్మాయతనన్తి ఏవం తావేత్థ అత్థతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి. ఇచ్చేవం –

నివాసో ఆకరో చేవ, జాతిదేసో చ కారణం;

సమోసరణట్ఠానఞ్చ, వుచ్చతా’యతనం ఇతి;

విదివిదేహి ధాతూహి, అకారపుబ్బకేహి వా;

అన్తవిరహితసద్దూ-పపదేన జునాపి వా.

అవిజ్జాసద్దనిప్ఫత్తి, దీపేతబ్బా సుధీమతా.

ఏత్థ పూరేతుం అయుత్తట్ఠేన కాయదుచ్చరితాది అవిన్దియం నామ, అలద్ధబ్బన్తి అత్థో, తం అవిన్దియం విన్దతీతి అవిజ్జా, తబ్బిపరీతతో కాయసుచరితాది విన్దియం నామ, తం విన్దియం న విన్దతీతి అవిజ్జా. ఖన్ధానం రాసట్ఠం, ఆయతనానం ఆయతనట్ఠం, ధాతూనం సుఞ్ఞట్ఠం, సచ్చానం తథట్ఠం, ఇన్ద్రియానం అధిపతియట్ఠం అవిదితం కరోతీతి అవిజ్జా. దుక్ఖాదీనం పీళనాదివసేన వుత్తం చతుబ్బిధం అత్థం అవిదితం కరోతీతి అవిజ్జా, అన్తవిరహితే సంసారే సబ్బభవయోనిగతివిఞ్ఞాణట్ఠితిసత్తావాసేసు సత్తే జవాపేతీతి అవిజ్జా, పరమత్థతో అవిజ్జమానేసు ఇత్థిపురిసాదీసు జవతి, విజ్జమానేసుపి ఖన్ధాదీసు న జవతీతి అవిజ్జా.

యం పన అట్ఠకథాయం ‘‘అపిచ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం వత్థారమ్మణపటిచ్చసముప్పాదపటిచ్చసముప్పన్నా నం ధమ్మానం ఛాదనతోపి అవిజ్జా’’తి వుత్తం, ఏతం న సద్దత్థతో వుత్తం, అథ ఖో అవిజ్జాయ ఛాదనకిచ్చత్తా వుత్తం. తథా హి అభిధమ్మటీకాయం ఇదం వుత్తం –

‘‘బ్యఞ్జనత్థం దస్సేత్వా సభావత్థం దస్సేతుం ‘అపిచా’తిఆదిమాహ, చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం వత్థారమ్మణాని ‘ఇదం వత్తు, ఇదమారమ్మణ’న్తి అవిజ్జాయ ఞాతుం న సక్కాతి అవిజ్జా తప్పటిచ్ఛాదికా వుత్తా, వత్థారమ్మణసభావచ్ఛాదనతో ఏవ అవిజ్జాదీనం పటిచ్చసముప్పాదభావస్స, జరామరణాదీనం పటిచ్చసముప్పన్నభావస్స చ ఛాదనతో పటిచ్చసముప్పాదపటిచ్చసముప్పన్నఛాదనం వేదితబ్బన్తి. తత్థ దుగ్గతిగామికమ్మస్స విసేసప్పచ్చయత్తా అవిజ్జా ‘అవిన్దియం విన్దతీ’తి వుత్తా, తథా విసేసపచ్చయో విన్దనీయస్స న హోతీతి ‘విన్దియం న విన్దతీ’తి చ, అత్తనిస్సితానం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం పవత్తాపనం ఉప్పాదనం ఆయతనం, సమ్మోహభావేనేవ అనభిసమయభూతత్తా ‘అవిదితం అఞ్ఞాతం కరోతి, అన్తవిరహితే జవాపేతీ’తి వణ్ణాగమవిపరియాయవికారవినాసధాతుఅత్థవిసేసయోగేహి పఞ్చవిధస్స నిరుత్తిలక్ఖణస్స వసేన తీసుపి పదేసు అకారవికారజకారే గహేత్వా అఞ్ఞేసం వణ్ణానం లోపం కత్వా జకారస్స చ దుతియస్స ఆగమం కత్వా అవిజ్జాతి వుత్తా’’తి.

అరహధాతుతో ఞేయ్యా, అరహంసద్దసణ్ఠితి;

అరారూపపదహన-ధాతుతో వాథవా పన.

రహతో రహితో చాపి, అకారపుబ్బతో ఇధ;

వుచ్చతే అస్స నిప్ఫత్తి, ఆరకాదిరవస్సితా.

తథా హి అరహన్తి అగ్గదక్ఖిణేయ్యత్తా చీవరాదిపచ్చయే అరహతి పూజావిసేసఞ్చాతి అరహం. వుత్తఞ్చ –

‘‘పూజావిసేసం సహ పచ్చయేహి,

యస్మా అయం అరహతి లోకనాథో;

అత్థానురూపం అరహన్తి లోకే,

తస్మా జినో అరహతి నామమేత’’న్తి.

తథా సో కిలేసారయో మగ్గేన హనీతి అరహం. వుత్తఞ్చ –

‘‘యస్మా రాగాదిసఙ్ఖాతా, సబ్బేపి అరయో హతా;

పఞ్ఞాసత్థేన నాథేన, తస్మాపి అరహం మతో’’తి.

యఞ్చేతం అవిజ్జాభవతణ్హామయనాభిం పుఞ్ఞాదిఅభిసఙ్ఖారారం జరామరణనేమిం ఆసవసముదయమయేన అక్ఖేన విజ్ఝిత్వా విభవరథే సమాయోజితం అనాదికాలప్పవత్తం సంసారచక్కం, తస్స సో బోధిమణ్డే వీరియపాదేహి సీలపథవియం పతిట్ఠాయ సద్ధాహత్థేన కమ్మక్ఖయకరం ఞాణపరసుం గహేత్వా సబ్బే అరే హనీతిపి అరహం. వుత్తఞ్చ –

‘‘అరా సంసారచక్కస్స, హతా ఞాణాసినా యతో;

లోకనాథేన తేనేస, అరహన్తి పవుచ్చతీ’’తి.

తథా అత్తహితం పరహితఞ్చ పరిపూరేతుం సమ్మా పటిపజ్జన్తేహి సాధూహి దూరతో రహితబ్బా పరిచ్చజితబ్బా పరిహాతబ్బాతి రహా, రాగాదయో పాపధమ్మా, న సన్తి ఏతస్స రహాతి అరహం. ‘‘అరహో’’తి వత్తబ్బే ఓకారస్స సానుసారం అకారాదేసం కత్వా ‘‘అరహం’’న్తి వుత్తం. ఆహ చ –

‘‘పాపధమ్మా రహా నామ, సాధూహి రహితబ్బతో;

తేసం సుట్ఠు పహీనత్తా, భగవా అరహం మతో’’తి.

అథ వా ఖీణాసవేహి సేక్ఖేహి కల్యాణపుథుజ్జనేహి చ న రహితబ్బో న పరిచ్చజితబ్బో, తే చ భగవాతి అరహం. ఆహ చ –

‘‘యే చ సచ్ఛికతధమ్మా,

అరియా సుద్ధగోచరా;

న తేహి రహితో హోతి,

నాథో తేనా’రహం మతో’’తి.

రహోతి చ గమనం వుచ్చతి, నత్థి ఏతస్స రహో గమనం గతీసు పచ్చాజాతీతి అరహం. ఆహ చ –

‘‘రహో వా గమనం యస్స, సంసారే నత్థి సబ్బసో;