నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

సద్దనీతిప్పకరణం

ధాతుమాలా

౧౫. సరవగ్గపఞ్చకన్తిక సుద్ధస్సరధాతు

ఇతో పరం తు సరతో, కకారన్తాదిభేదతో;

ధాతుయో ధాతునిప్ఫన్న-రూపాని వివిధాని చ.

సాట్ఠకథే పిటకమ్హి, జినపాఠే యథాబలం;

నయం ఉపపరిక్ఖిత్వా, సమాసేన కథేస్స’హం.

ఇ గతియం. యేసం ధాతూనం గతిఅత్థో, బుద్ధిపి తేసం అత్థో. పవత్తిపాపుణానిపి. తత్ర గమనం దువిధం కాయగమనం ఞాణగమనఞ్చ. తేసు కాయగమనం నామ ఇరియాపథగమనం, ఞాణగమనం నామ ఞాణుప్పత్తి, తస్మా పయోగానురూపేన ‘‘గచ్ఛతీ’’తి పదస్స ‘‘జానాతీ’’తిపి అత్థో భవతి, ‘‘పవత్తతీ’’తిపి అత్థో భవతి, ‘‘పాపుణాతీ’’తిపి అత్థో భవతి, ఇరియాపథగమనేన గచ్ఛతీతిపి అత్థో భవతి, ఞాణగమనేన గచ్ఛతీతిపి అత్థో భవతి. తథా హి ‘‘సీఘం గచ్ఛతీ’’తిఆదీసు ఇరియాపథగమనం ‘‘గమన’’న్తి వుచ్చతి. సున్దరం నిబ్బానం గతో. ‘‘గతిమా’’తిఆదీసు పన ఞాణగమనం. ఏవం సబ్బేసమ్పి గత్యత్థానం ధాతూనం యథాపయోగం అత్థో గహేతబ్బో.

తస్సిమాని రూపాని భవన్తి – ఇతి, ఏతి, ఉదేతి. కారితే ‘‘ఉదాయతీ’’తి రూపం భవతి. ఉట్ఠాపేతీతి హి అత్థో, దుకారో ఆగమో. ఉపేతి, సముపేతి, వేతి, అపేతి, అవేతి, అన్వేతి, సమేతి, అభిసమేతి, సమయో, అభిసమయో, ఈది, ఉది, ఏకోది, పణ్డితో, ఇతో, ఉదితో, ఉపేతో, సముపేతో, అన్వితో, అపేతో, సమేతో, ఏతబ్బో, పచ్చేతబ్బో, పటియమానో, పటిచ్చో, ఏన్తో, అధిప్పేతో, అధిప్పాయో, పచ్చయో, అఞ్ఞానిపి యోజేతబ్బాని. ‘‘ఇతా, ఇత’’న్తిఆదినా యథారహం ఇత్థినపుంసకవసేనపి. పచ్చేతుం, ఉపేతుం, సముపేతుం, అన్వేతుం, సమేతుం, అభిసమేతుం, ఇచ్చ, పటిచ్చ, సమేచ్చ, అభిసమేచ్చ, అపేచ్చ, ఉపేచ్చ, పటిముఖం ఇత్వా, ఇత్వాన, ఉపేత్వా, ఉపేత్వాన, ఉపేతున, అఞ్ఞానిపి బుద్ధవచనానురూపతో యోజేతబ్బాని.

ఇతిఇతి క్రియాసద్దో, సుత్తన్తేసు న దిస్సతి;

ఇదమేత్థ న వత్తబ్బం, దస్సనాయేవ మే రుతో.

‘‘ఇతాయం కోధరూపేన’’, ఇతి పాళి హి దిస్సతి;

అఙ్గుత్తరనికాయమ్హి, మునినాహచ్చ భాసితా;

వుత్తఞ్హేతం భగవతా అఙ్గుత్తరనికాయే కోధం నిన్దన్తేన –

‘‘ఇతాయం కోధరూపేన, మచ్చువేసో గుహాసయో;

తం దమేన సముచ్ఛిన్దే, పఞ్ఞావీరియేన దిట్ఠియా’’తి.

తత్ర ఇతాయన్తి ఇతి అయన్తి ఛేదో. ఇతిఇతి చ గచ్ఛతి పవత్తతీతి అత్థో. అయం పనేత్థ సుత్తపదత్థో – యో దోసో లోకే ‘‘కోధో’’తి లోకియమహాజనేన వుచ్చతి, నాయం అత్థతో కోధోతి వత్తబ్బో. కిన్తి పన వత్తబ్బో, ఏసో హి సరీరసఙ్ఖాతగుహాసయో మచ్చురాజా ఏవ కోధవసేన పమద్దన్తో సత్తసన్తానే గచ్ఛతీతి వత్తబ్బో. తం ఏవరూపం ‘‘మచ్చురాజా’’తి వత్తబ్బం బహునో జనస్స అనత్థకరం కోధం హితకామో దమేన పఞ్ఞాయ వీరియేన దిట్ఠియా చ ఛిన్దేయ్యాతి.

ఏతీతి ఇమస్స పన ఆగచ్ఛతీతి అత్థో. ‘‘ఏతీ’’తి ఏత్థ హి ఆఉపసగ్గో సన్ధికిచ్చేన పటిచ్ఛన్నత్తా న పాకటో వలాహకావత్థరితో పుణ్ణచన్దో వియ. తథా హి ఏత్థ ఆ ఇతి ఏతీతి సన్ధివిగ్గహో భవతి, ఆకారస్స చ ఇకారేన పరేన సద్ధింయేవ ఏకారాదేసో. తస్మా ‘‘అయం సో సారథీ ఏతి. ఏతు వేస్సన్తరో రాజా’’తిఆదీసు ‘‘ఆగచ్ఛతి, ఆగచ్ఛతూ’’తిఆదినా అత్థో కథేతబ్బో. బ్యాకరణసత్థేపి హి ఆ ఇతి ఏతీతి సన్ధివిగ్గహో దిస్సతి, తస్మా అయమ్పి నీతి సాధుకం మనసి కాతబ్బా. అథ వా ఇతీతి రస్సవసేన వుత్తం పదం గమనం బోధేతి, ఏతీతి వుద్ధివసేన వుత్తం పన యథాపయోగం ఆగమనాదీని. మత్తావసేనపి హి పదాని సవిసేసత్థాని భవన్తి. తం యథా? సాసనే పబ్బజితో, రట్ఠా పబ్బాజితోతి. సఞ్ఞోగాసఞ్ఞోగవసేనపి, తం యథా? గామా నిగ్గచ్ఛతి. యసం పోసో నిగచ్ఛతి, తస్మా అయమ్పి నీతి సాధుకం మనసి కాతబ్బా. ఏత్థేతం వుచ్చతి –

ఇ గతియన్తి కథితా, ధాతు వుద్ధిం గతా యదా;

తదా ఆగమనత్థస్స, వాచికా పాయతో వసా.

ఇరియాపథత్థతో హే-సా నిచ్చాగమవాచికా;

‘‘అయం సో సారథీ ఏతి’’, ఇచ్చాదేత్థ నిదస్సనం.

అనిరియాపథత్థేన, వత్తనే గమనేపి చ;

ఆగమనే చ హోతీతి, ధీమా లక్ఖేయ్య తం యథా.

‘‘పటిచ్చ ఫలమేతీ’’తి, ఏవమాదీసు వత్తనే;

వుద్ధిప్పత్తా ఇకారవ్హా, ఏసా ధాతు పవత్తతి.

‘‘అత్థమేన్తమ్హి సూరియే, వాళా’’ ఇచ్చాదీసు పన;

గతే, ‘‘ఏతీతి ఇతీ’’తి-ఆదిస్వాగమనే సియా.

తథా హి ఈతీతి అనత్థాయ ఏతి ఆగచ్ఛతీతి ఈతి, ఉపద్దవో, ఇతి ఆగమనత్థో గహేతబ్బో. ఆహ చ సుత్తనిపాతట్ఠకథాయం ‘‘ఏతీతి ఈతి, ఆగన్తుకానం అకుసలభాగీనం బ్యసనహేతూనం ఏతం అధివచన’’న్తి.

ఇదాని యథారహం నిపాతాఖ్యాతనామికపరియాపన్నానం ఇతిఇతో సద్దానమత్థుద్ధారో వుచ్చతే – తత్థ ఇతిసద్దో హేతుపరిసమాపనాదిపదత్థ విపరియాయ పకారావధారణ నిదస్సనాదిఅనేకత్థప్పభేదో. తథా హేస ‘‘రుప్పతీతి ఖో భిక్ఖవే తస్మా రూపన్తి వుచ్చతీ’’తిఆదీసు హేతుఅత్థే దిస్సతి. ‘‘తస్మాతిహ మే భిక్ఖవే ధమ్మదాయాదా భవథ, మా ఆమిసదాయాదా. అత్థి మే తుమ్హేసు అనుకమ్పా, కిన్తి మే సావకా ధమ్మదాయాదా భవేయ్యుం, నో ఆమిసదాయాదా’’తిఆదీసు పరిసమాపనే. ‘‘ఇతి వా ఇతి ఏవరూపా విసూకదస్సనా పటివిరతో’’తిఆదీసు ఆదిఅత్థో. ‘‘మాగణ్డియోతి తస్స బ్రాహ్మణస్స సఙ్ఖా సమఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి వోహారో నామం నామకమ్మం నామధేయ్యం నిరుత్తి బ్యఞ్జనమభిలాపో’’తిఆదీసు పదత్థవిపరియాయే. ‘‘ఇతి ఖో భిక్ఖవే సప్పటిభయో బాలో, అప్పటిభయో పణ్డితో. సఉపద్దవో బాలో, అనుపద్దవో పణ్డితో. సఉపసగ్గో బాలో, అనుపసగ్గో పణ్డితో’’తిఆదీసు పకారో. ‘‘అత్థి ఇదప్పచ్చయా జరామరణన్తి ఇతి పుట్ఠేన సతా ఆదన్ద అత్థీతిస్స వచనీయం. కిం పచ్చయా జరామరణన్తి ఇతి చే వదేయ్య, జాతిపచ్చయా జరామరణన్తి ఇచ్చస్స వచనీయ’’న్తిఆదీసు అవధారణే. ‘‘అత్థీతి ఖో కచ్చాన అయమేకో అన్తో, నత్థీతి ఖో కచ్చాన అయం దుతియో అన్తో’’తిఆదీసు నిదస్సనే. నిపాతవసేనేవ తే పయోగా గహేతబ్బా. ‘‘ఇతాయం కోధరూపేనా’’తి ఏత్థ పన ఆఖ్యాతవసేన గమనే ఇతిసద్దో దిస్సతి. అయమేవత్థో ఇధాధిప్పేతో, నిపాతత్థో పన న ఇచ్ఛితబ్బో, విఞ్ఞూనం అత్థగ్గహణే కోసల్లుపాదనత్థం కేవలం అత్థుద్ధారవసేన ఆగతోతి దట్ఠబ్బం. ఇతరో పన –

గత్యత్థే చిమసద్దత్థే, ఇతోసద్దో పవత్తతి;

అన్వితో’’తి హి గత్యత్థే, పచ్చత్తవచనం భవే.

ఇమసద్దస్స అత్థమ్హి, నిస్సక్కవచనం భవే;

‘‘ఇతో సా దక్ఖిణా దిసా’’, ఇతిఆదీసు పాళిసు.

గత్యత్థో ఇచ్ఛితో ఏత్థ, ఇతరత్థో న ఇచ్ఛితో;

అత్థుద్ధారవసా వుత్తో, కోసల్లత్థాయ విఞ్ఞునం.

ఇధ పన సమయసద్దస్స అత్థుద్ధారం సనిబ్బచనం వత్తబ్బమ్పి అవత్వా ఉపరి అయధాతువిసయేయేవ వక్ఖామ ఇ ఏ అయధాతువసేన తిధాతుమయత్తా సమయసద్దస్స. తత్ర ఇతీతి ఇకారానన్తరత్యన్తపదస్స చ ‘‘ఏతి, ఉదేతీ’’తిఆదీనఞ్చ ఏకారానన్తరత్యన్తపదానం అఞ్ఞేసఞ్చ ఏవరూపానం పదమాలా యథారహం యేభుయ్యేన అత్తనోపదాని వజ్జేత్వా యోజేతబ్బా. ఈదిసేసు హి ఠానేసు దుక్కరా క్రియాపదమాలా. యస్మా పన ఇమస్మిం పకరణే సుకరా చ దుక్కరా చ త్యన్తపదమాలా జానితబ్బా, తస్మా భూవాదిగణాదీసు అట్ఠసు గణేసు విహితేహి ఛన్నవుతియా వచనేహి సబ్బసాధారణం అసబ్బసాధారణఞ్చ పదమాలానయం బ్రూమ –

అకారానన్తరత్యన్త-పదానం పన్తియో బుధో;

భవతి రున్ధతాదీనం, యోజే సబ్బత్థ సబ్బథా.

ఇతి ఏతీ’’తి చేతేసం, పదానం పన పన్తియో;

సుద్ధస్సరపుబ్బకానం, యోజే విఞ్ఞూ యథారహం.

ఆకారానన్తరత్యన్త-పదానఞ్చాపి పన్తియో;

‘‘యాతి సుణాతి అస్నా-తి’’ ఇచ్చాదీనం యథారహం.

ఇవణ్ణానన్తరత్యన్త-పదానమపి పాళియో;

యోజే ‘‘రున్ధితి రున్ధీతి’’-ఇచ్చాదీనం యథారహం.

ఉకారానన్తరత్యన్త-సుతిఇతి పదస్స చ;

పేరణత్థే పవత్తస్స, యోజే మాలం యథారహం.

ఏకారానన్తరత్యన్త-పదానమ్పి యథారహం;

‘‘జేతి రున్ధేతి కారేతి, కారాపేతీ’’తిఆదీనం.

ఓకారానన్తరత్యన్త-పదానమ్పి పదక్కమే;

‘‘కరోతి భోతి హోతీ’’తి-ఆదీనం యుత్తితోవదే;

ఇచ్చేవం సత్తధా వుత్తో, పదమాలానయో మయా;

ఇతో ముత్తో నయో నామ, నత్థి కోచి క్రియాపదే.

‘‘ఆదత్తే కురుతే పేతే’’, ఇచ్చాది నయదస్సనా;

యథారహం యుత్తితోతి, వచనం ఏత్థ భాసితం.

ఇదాని ఇకారానన్తరత్యన్తపదస్స కమో వుచ్చతే – ఇతి, ఇన్తి. ఇసి, ఇథ. ఇమి, ఇమ. అపరిపుణ్ణో వత్తమానానయో. ఇతు, ఇన్తు. ఇహి, ఇథ. ఇమి, ఇమ. అపరిపుణ్ణో పఞ్చమీనయో. ఏత్థ చ ఇమేసం ద్విన్నం సాసనానురూపభావస్స ఇమాని సాధకపదాని ‘‘వేతి, అపేతి, అన్వేతీ’’తి. తత్థ వి ఇతి వేతి. విగచ్ఛతీతి అత్థో, ఇతిసద్దో హేత్థ గమనం బోధేతి. తథా అప ఇతి అపేతి. అపగచ్ఛతీతి అత్థో. అను ఇతి అన్వేతి. అనుగచ్ఛతీతి అత్థో. గరూ పన అను ఏతి అన్వేతీతి వదన్తి. తం –

‘‘యథా ఆరఞ్ఞకం నాగం, దన్తిం అన్వేతి హత్థినీ;

జేస్సన్తం గిరిదుగ్గేసు, సమేసు విసమేసు చ;

ఏవం తం అనుగచ్ఛామి, పుత్తే ఆదాయ పచ్ఛతో’’తి.

ఇమాయ పాళియా న సమేతి ‘‘జేస్సన్తం అన్వేతీ’’తి వచనతో ‘‘అనుగచ్ఛామీ’’తి వచనతో చ. తథా హి ఏతిసద్దో యత్థ చే ఇరియాపథవాచకో, తత్థ ఆగమనంయేవ జోతేతి, న గమనం, తస్మా ఆగమనత్థస్స అయుత్తితో గమనత్థస్స చ యుత్తితో వి ఇతిఆదినా ఛేదో ఞేయ్యో. ఏతేసఞ్చ ఇతిసద్దవసేన కతఛేదానం అత్థిభావం యుత్తిభావఞ్చ ‘‘ఇతాయం కోధరూపేనా’’తి పాళియేవ సాధేతి, తస్మాయేవ ‘‘అను ఇతి, అను ఇన్తి, అను ఇసీ’’తిఆదినా ‘‘అన్వేతీ’’తిఆదీనం ఛేదే లబ్భమాననయేన వుత్తప్పకారో వత్తమానాపఞ్చమీనయో పరస్సపదవసేన దస్సితో. సత్తమీరూపాదీని సబ్బథా అప్పసిద్ధాని.

ఇమాని పన భవిస్సన్తియా రూపాని, సిత్తా తే లహుమేస్సతి. ఇస్సతి, ఇస్సన్తి. ఇస్ససి, ఇస్సథ. ఇస్సామి, ఇస్సామ. ఇస్సతే, ఇస్సన్తే. ఇస్ససే, ఇస్సవ్హే. ఇస్సం, ఇస్సామ్హే. అసబ్బధాతుకత్తేపి సుద్ధస్సరత్తా ధాతుస్స ఇకారాగమో న లబ్భతి. పరిపుణ్ణో భవిస్సన్తీనయో.

అథ కాలాతిపత్తియా రూపాని భవన్తి, ఇస్సా, ఇస్సంసు. ఇస్సే, ఇస్సథ. ఇస్సం, ఇస్సమ్హా. ఇస్సథ, ఇస్సిసు. ఇస్ససే, ఇస్సవ్హే. ఇస్సం, ఇస్సామ్హసే. కాలాతిపత్తిభావే చ అసబ్బధాతుకత్తే చ సన్తేపి సుద్ధస్సరత్తా ధాతుస్స అకారికారాగమో న లబ్భతి అనేకన్తికత్తా వా అనుపపన్నత్తా చ అకారాగమో న హోతి. ద్విన్నఞ్హేత్థ సుద్ధస్సరానం అనన్తరికానం ఏకతోసన్నిపాతో అనుపపత్తి. పరిపుణ్ణో కాలాతిపత్తినయో.

ఇమస్మిం పన ఠానే సాట్ఠకథే తేపిటకే బుద్ధవచనే సోతూనం పయోగత్థేసు పరమకోసల్లజననత్థం ‘‘నను తే సుతం బ్రాహ్మణ భఞ్ఞమానే, దేవా న ఇస్సన్తి పురిసపరక్కమస్సా’’తి పాళితో నయం గహేత్వా వుత్తప్పకారేహి భవిస్సన్తియా రూపేహి సబ్బసో సమానాని అసమానత్థాని వత్తమానికరూపాని చ ఈసకం అఞ్ఞమఞ్ఞం సమానాని భవిస్సన్తీకాలాతిపత్తీనం రూపాని చ పకాసయిస్సామ – వత్తమానావసేన తావ ‘‘ఇస్సతి, ఇస్సన్తి. ఇస్ససి, ఇస్సథా’’తి సబ్బం యోజేతబ్బం. అత్థో పన ‘‘ఇస్సం కరోతీ’’తిఆదినా వత్తబ్బో. తస్మింయేవ అత్థే భవిస్సన్తీవసేన ‘‘ఇస్సిస్సతి, ఇస్సిస్సన్తి. ఇస్సిస్ససి, ఇస్సిస్సథా’’తి పరిపుణ్ణం యోజేతబ్బం. అత్థో పన ‘‘ఇస్సం కరిస్సతీ’’తిఆదినా వత్తబ్బో. కాలాతిపత్తివసేన పన ‘‘ఇస్సిస్సా, ఇస్సిస్సంసు. ఇస్సిస్సే, ఇస్సిస్సథా’’తి పరిపుణ్ణం యోజేతబ్బం, అత్థో పన ‘‘ఇస్సం అకరిస్సా’’తిఆదినా వత్తబ్బో. ధాత్వన్తరవసేన సంసన్దనానయోయం.

ఇదాని ఏకారానన్తరత్యన్తపదస్స కమో వుచ్చతే –

ఏతి, ఏన్తి. ఏసి, ఏథ. ఏమి, ఏమ.

ఏతు, ఏన్తు. ఏహి, ఏథ. ఏమి, ఏమ.

న చ అప్పత్వా దుక్ఖన్తం, విస్సాసం ఏయ్య పణ్డితో;

నివేసనాని మాపేత్వా, వేదేహస్స యసస్సినో;

యదా తే పహిణిస్సామి, తదా ఏయ్యాసి ఖత్తియ.

ఏయ్య, ఏయ్యుం. ఏయ్యాసి, ఏయ్యాథ. ఏయ్యామి, ఏయ్యామ. ఏథ, ఏరం. ఏథో, ఏయ్యావ్హో. ఏయ్యం, ఏయ్యామ్హే.

సో పురిసో ఏయ్య, తే ఏయ్యుం. త్వం ఏయ్యాసి, తుమ్హే ఏయ్యాథ. అహం ఏయ్యామి, మయం ఏయ్యామ. సో పురిసో ఏథ, తే ఏరం. త్వం ఏథో, తుమ్హే ఏయ్యావ్హో. అహం ఏయ్యం, మయం ఏయ్యామ్హే.

పరోక్ఖాహియ్యత్తనజ్జతనీరూపాని సబ్బసో అప్పసిద్ధాని.

ఏస్సతి, ఏస్సన్తి. ఏస్ససి, ఏస్సథ. ఏస్సామి, ఏస్సామ. ఏస్సతే, ఏస్సన్తే. ఏస్ససే, ఏస్సవ్హే. ఏస్సం, ఏస్సామ్హే.

సమ్మోదమానా గచ్ఛన్తి, జాలమాదాయ పక్ఖినో;

యదా తే వివదిస్సన్తి, తదా ఏహిన్తి మే వసం.

‘‘అభిదోసగతో ఇదాని ఏహీ’’తి వచనదస్సనతో అపరానిపి భవిస్సన్తీరూపాని గహేతబ్బాని.

ఏహితి, ఏహిన్తి. ఏహిసి, ఏహిథ. ఏహిమి, ఏహిమ. ఏహితే, ఏహిన్తే. ఏహిసే, ఏహివ్హే. ఏహిస్సం, ఏహిస్సామ్హే.

ఏస్సా, ఏస్సంసు. ఏస్సే, ఏస్సథ. ఏస్సం ఏస్సామ్హా. ఏస్సథ, ఏస్సిసు. ఏస్ససే, ఏస్సవ్హే. ఏస్సిం, ఏస్సామ్హసే.

అథాపరోపి ఏకారానన్తరత్యన్తపదక్కమో భవతి;

ఉదేతి, ఉదేన్తి; ఉదేసి, ఉదేథ; ఉదేమి, ఉదేమ.

ఉదేతు, ఉదేన్తు. ఉదేహి, ఉదేథ. ఉదేమి, ఉదేమ, ఉదామసే.

ఉదేయ్య, ఉదేయ్యుం. సేసం నేయ్యం. ఉదిస్సతి, ఉదిస్సన్తి. సేసం నేయ్యం. ఉదిస్సా, ఉదిస్సంసు. సేసం నేయ్యం.

ఇమాని సుద్ధస్సరధాతురూపాని.

కకారన్తధాతు

కు సద్దే కే చ. కోతి, కవతి, కాయతి, ఏవం కత్తుపదాని భవన్తి. కుయ్యతి, కియ్యతి, ఏవం కమ్మపదాని. కాననం, కబ్బం, జాతకం, ఏవం నామికపదాని. కుత్వా, కుత్వాన, కవిత్వా, కవిత్వాన, కావిత్వా, కావిత్వాన, కాయితుం, ఏవం అబ్యయపదాని.

తత్ర కాననన్తి ఠితమజ్ఝన్హికసమయే కవతి సద్దం కరోతీతి కాననం, వనం. తథా హి –

‘‘ఠితే మజ్ఝన్హికే కాలే, సన్నిసీవేసు పక్ఖిసు;

సణతేవ బ్రహారఞ్ఞం, సా రతి పటిభాతి మ’’న్తి

వుత్తం. అథ వా కోకిలమయూరాదయో కవన్తి సద్దాయన్తి కూజన్తి ఏత్థాతి కాననం. మనోహరతాయ అవస్సం కుయ్యతి పణ్డితేహీతి కబ్బం. కావియం. కావేయ్యం. అఞ్ఞత్ర పన కవీనం ఇదన్తి కబ్బన్తి తద్ధితవసేన అత్థో గహేతబ్బో. కేచి తు కాబ్యన్తి సద్దరూపం ఇచ్ఛన్తి, న తం పావచనే పమాణం సక్కటభాసాభావతో. సక్కటభాసాతోపి హి ఆచరియా నయం గణ్హన్తి. జాతం భూతం అతీతం భగవతో చరియం, తం కీయతి కథీయతి ఏతేనాతి జాతకం. జాతకపాళి హి ఇధ ‘‘జాతక’’న్తి వుత్తా. అఞ్ఞత్ర పన జాతం ఏవ జాతకన్తి గహేతబ్బం. తథా హి జాతకసద్దో దేసనాయమ్పి వత్తతి ‘‘ఇతివుత్తకం జాతకం అబ్భుతధమ్మ’’న్తిఆదీసు. జాతియమ్పి వత్తతి ‘‘జాతకం సమోధానేసీ’’తిఆదీసు.

పక్క నీచగతియం. నీచగమనం నామ హీనగమనం హీనప్పవత్తి వా. నీచసద్దో హి హీనవాచకో ‘‘నీచే కులే పచ్చాజాతో’’తి ఏత్థ వియ. పక్కతి క్రియాపదమేత్థ దిస్సతి, న నామికపదం. యత్థ యత్థ నామికపదం న దిస్సతి, తత్థ తత్థ నామికపదం ఉపపరిక్ఖిత్వా గహేతబ్బం. క్రియాపదమేవ హి దుద్దసం, క్రియాపదే విజ్జమానే నామికపదం నత్థీతి న వత్తబ్బం, తస్మా అన్తమసో ‘‘పక్కనం, తకనం’’ ఇచ్చేవమాదీని భావవాచకాని నామికపదాని సబ్బాసు ధాతూసు యథారహం లబ్భన్తీతి దట్ఠబ్బం.

తక హసనే. హసనం హాసో. తకతి.

తకి కిచ్ఛజీవనే. కిచ్ఛజీవనం కసిరజీవనం. తఙ్కతి. ఆతఙ్కతి. ఆతఙ్కో. ఆతఙ్కోతి కిచ్ఛజీవితకరో రోగో, తథా హి అట్ఠకథాచరియా ‘‘అప్పాబాధం అప్పాతఙ్క’’న్తి ఇమస్మిం పాళిప్పదేసే ఇతి అత్థం సంవణ్ణేసుం ‘‘ఆబాధోతి విసభాగవేదనా వుచ్చతి, యా ఏకదేసే ఉప్పజ్జిత్వా సకలసరీరం అయపట్టేన బన్ధిత్వా వియ గణ్హాతి. ఆతఙ్కోతి కిచ్ఛజీవితకరో రోగో. అథ వా యాపేతబ్బరోగో ఆతఙ్కో, ఇతరో ఆబాధో. ఖుద్దకో వా రోగో ఆతఙ్కో, బలవా ఆబాధో. కేచి పన ‘అజ్ఝత్తసముట్ఠానో ఆబాధో, బహిద్ధాసముట్ఠానో ఆతఙ్కో’తి వదన్తీ’’తి.

ఆతఙ్కో ఆమయో రోగో,

బ్యాధా’బాధో గదో రుజా;

అకల్లఞ్చేవ గేలఞ్ఞం,

నామం రోగాభిధానకం.

సుక గతియం. సోకతి, సుకో, సుకీ. తత్ర సుకోతి సువో. సోకతి మనాపేన గమనేన గచ్ఛతీతి సుకో. తస్స భరియా సుకీ.

బుక్క భస్సనే. ఇధ భస్సనం నామ సునఖభస్సనం అధిప్పేతం ‘‘సునఖో భస్సిత్వా’’తి ఏత్థ వియ, న ‘‘ఆవాసో గోచరం భస్స’’న్తిఆదీసు వియ. వచనసఙ్ఖాతం భస్సనం, బుక్కతి సా.

ధక పటిఘాతే గతియఞ్చ. పటిఘాతో పటిహననం. ధకతి.

చక తిత్తిపటిఘాతేసు. తిత్తి తప్పనం, పటిఘాతం పటిహననంవ. చకతి.

అక కుటిలగతియం. అకతి. ఏతా కుఆదికా అకపరియన్తా ధాతుయో పరస్స భాసాతి సద్దసత్థవిదూ వదన్తి. తేసం మతే ఏతా ‘‘తి అన్తి, తు అన్తు’’ ఇచ్చాదీనంయేవ విసయో. పాళియం పన నియమో నత్థి, తస్మా న తం ఇధ పమాణం.

ఇ అజ్ఝయనే. అజ్ఝయనం ఉచ్చారణం సిక్ఖనం వా, అయతి, అధీయతి, అజ్ఝయతి, అధీతే, అజ్ఝేనం, అజ్ఝాయకో. దిబ్బం అధీయసే మాయం. అధీయన్తి మహారాజ, దిబ్బమాయిధ పణ్డితా. అజ్ఝేనమరియా పథవిం జనిన్దా. తత్థ అజ్ఝాయకోతి అజ్ఝయతీతి అజ్ఝాయకో, మన్తే పరివత్తేతీతి అత్థో.

ఉ సద్దే. అవతి, అవన్తి. అవసి. ఏత్థ ‘‘యో ఆతుమానం సయమేవ పావా’’తి పాళి పపుబ్బస్స ఉధాతుస్స పయోగోతి దట్ఠబ్బో. పపుబ్బస్స వదధాతుస్స దకారలోపప్పయోగోతిపి వత్తుం యుజ్జతి.

వఙ్క కోటిల్లే. వఙ్కతి. వఙ్కం. వఙ్కసద్దో హి వక్కసద్దేన సమానత్థో, వక్కసద్దో చ వఙ్కసద్దేన. తథా హి –

‘‘యం నిస్సితా జగతిరుహం, స్వాయం అగ్గిం పముఞ్చతి;

దిసా భజథ వక్కఙ్గా, జాతం సరణతో భయ’’న్తి.

పాళి దిస్సతి. అయం పన వక్కసద్దో సక్కటభాసం పత్వా కకారరకారసఞ్ఞోగక్ఖరికో భవతి, ధాతుభావో పనస్స పోరాణేహి న వుత్తో, తస్మా క్రియాపదం న దిట్ఠం. ఇమస్స పన వఙ్కసద్దస్స ‘‘వఙ్క కోటిల్లే’’తి ధాతుభావో వుత్తో, ‘‘వఙ్కతీ’’తి క్రియాపదఞ్చ, పాళియం తు ‘‘వఙ్కతీ’’తి క్రియాపదం న దిట్ఠం, తథా భావవాచకో వఙ్కసద్దోపి. వాచ్చలిఙ్గో పన అనేకేసు ఠానేసు దిట్ఠో. తత్త వఙ్కతీతి క్రియాపదం పాళియం అవిజ్జమానమ్పి గహేతబ్బమేవ నాథతీతి క్రియాపదమివ. భావవాచకస్స పన వఙ్కసద్దస్స అత్థితా నత్థితా చ పాళిఆదీసు పునప్పునం ఉపపరిక్ఖితబ్బా. కేచేత్థ వదేయ్యుం ‘‘యది భావవాచకో వఙ్కసద్దో నత్థి, కథం ‘అట్ఠవఙ్కం మణిరతనం ఉళార’న్తి ఏత్థ సమాసో’’తి. ఏత్థ పన అట్ఠసు ఠానేసు వఙ్కం అట్ఠవఙ్కం, న అట్ఠవఙ్కాని యస్సాతి. దబ్బవాచకో హి వఙ్కసద్దో, న భావవాచకోతి దట్ఠబ్బం.

వఙ్కం వక్కఞ్చ కుటిలం, జిమ్హఞ్చ రిమ్హమనుజు;

వఙ్కసద్దాదయో ఏతే, వాచ్చలిఙ్గా తిలిఙ్గికా.

అథ వా వఙ్కసద్దోయం, ‘‘వఙ్కఘస్తా’’తిఆదిసు;

బళిసే గిరిభేదే చ, వత్తతే స పుమా తదా.

అయఞ్హి ‘‘తే’మే జనా వఙ్కఘస్తా సయన్తి. యథాపి మచ్ఛో బళిసం, వఙ్కం మంసేన ఛాదితం. వఙ్కఘస్తోవ అమ్బుజో’’తిఆదీసు బళిసే వత్తతి.

ఏత్థ సియా ‘‘నను చ భో ‘యథాపి మచ్ఛో బళిసం, వఙ్కం మంసేన ఛాదిత’న్తి ఏత్థ వఙ్కసద్దో గుణవాచకో విసేసనసదో, యేన బళిసో విసేసితో, తేన వఙ్కం కుటిలం బళిసన్తి అత్థో విఞ్ఞాయతీ’’తి? తన్న, వఙ్కసద్దే అవుత్తేపి బళిససభావస్స వఙ్కత్తా కుటిలత్థో పాకటోతి నత్థి విసేసనసద్దేన పయోజనం. ఇదం పన ‘‘బళిసం వఙ్క’’న్తి వచనం ‘‘హత్థి నాగో. సరోరుహం పదుమం. హత్థీ చ కుఞ్జరో నాగో’’తిఆదివచనమివ పరియాయవచనం, తస్మా ‘‘వఙ్క’’న్తి పదస్స ‘‘కుటిల’’న్తి అత్థో న గహేతబ్బో. అథ వా యథా ‘‘యథా ఆరఞ్ఞకం నాగం, దన్తిం అన్వేతి హత్థినీ’’తి ఏత్థ నాగసద్దస్స దన్తీసద్దస్స చ అఞ్ఞమఞ్ఞపరియా యవచనత్తేపి దన్తిన్తి మనోరమదన్తయుత్తన్తి అత్థో సంవణ్ణితో, తథా ‘‘బళిసం వఙ్క’’న్తి ఇమేసమ్పి అఞ్ఞమఞ్ఞం పరియాయవచనత్తేపి వఙ్కన్తి కుటిలన్తి అత్థో వత్తబ్బో. ఏవఞ్హి సతి అత్థో సాలరాజా వియ సుఫుల్లితో హోతి, దేసనా చ విలాసప్పత్తా, న పన ‘‘వఙ్కం బళిస’’న్తి సద్దానం గుణగుణీవసేన సమానాధికరణభావో ఇచ్ఛితబ్బో ‘‘బుద్ధో భగవా వేరఞ్జాయం విహరతీ’’తిఆదీసు ‘‘బుద్ధో భగవా’’తి ఇమేసం వియ సమానాధికరణభావస్స అనిచ్ఛితబ్బత్తా. న హి ఈదిసేసు ఠానేసు సమానాధికరణభావో పోరాణేహి అనుమతో.

‘‘యత్థ ఏతాదిసో సత్థా, లోకే అప్పటిపుగ్గలో;

తథాగతో బలప్పత్తో, సమ్బుద్ధో పరినిబ్బుతో’’తి,

‘‘బుద్ధం బుద్ధం నిఖిలవిసయం సుద్ధియా యావ సుద్ధి’’న్తి చ ఆదీసు పన అనుమతో. ఏత్థ హి ‘‘ఏతాదిసో’’తి చ ‘‘అప్పటిపుగ్గలో’’తి చ ‘‘తథాగతో’’తి చ ‘‘బలప్పత్తో’’తి చ ‘‘సమ్బుద్ధో’’తి చ ‘‘పరినిబ్బుతో’’తి చ ఇమాని ‘‘సత్థా’’తి అనేన పదేన సమానాధికరణాని. తథా ‘‘బుద్ధం బుద్ధ’’న్తి ద్విన్నం పదానం పచ్ఛిమం పురిమేన సమానాధికరణం భవతి.

ఇతి ‘‘యథాపి మచ్ఛో బళిసం, వఙ్కం మంసేన ఛాదిత’’న్తి ఏత్థ వఙ్కసద్దో బళిసస్సాభిధానన్తరం, న గుణవాచకో. ఏవం వఙ్కసద్దో బళిసే వత్తతి. ‘‘కఙ్కం గచ్ఛామ పబ్బతం. దూరే వఙ్కతపబ్బతో’’తిఆదీసు పన గిరివిసేసే వత్తతి. ఏత్థ చ ‘‘వఙ్కపబ్బతో’’తి వత్తబ్బే సుఖుచ్చారణత్థం నిరుత్తినయేన మజ్ఝే అనిమిత్తం తకారాగమం కత్వా ‘‘వఙ్కతపబ్బతో’’తి వుత్తం. అథ వా వఙ్కోయేవ వఙ్కతా, యథా దేవో ఏవ దేవతా. యథా చ దిసా ఏవ దిసతాతి, ఏవం తాపచ్చయవసేన వఙ్కతా చ సా పబ్బతో చాతి ‘‘వఙ్కతపబ్బతో’’తి వుత్తం, మజ్ఝే రస్సవసేన చేతం దట్ఠబ్బం. అథ వా వఙ్కమస్స సణ్ఠానమత్థీతి వఙ్కతోతి మన్తుఅత్థే తపచ్చయో, యథా పబ్బమస్స అత్థీతి పబ్బతోతి. ఏవం వఙ్కతో చ సో పబ్బతో చాతి వఙ్కతపబ్బతో. ‘‘వఙ్కపబ్బతో’’ ఇచ్చేవ వా పణ్ణత్తి, పాదక్ఖరపారిపూరియా పన ‘‘దూరే వఙ్కతపబ్బతో’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

లోక దస్సనే. లోకతి. లోకో. ఆలోకోతి అఞ్ఞానిపి రూపాని గహేతబ్బాని. చురాదిగణం పన పత్వా ఇమిస్సా ‘‘లోకేతి, లోకయతి, ఓలోకేతి, ఓలోకయతీ’’తిఆదినా రూపాని భవన్తి. లోకోతి తయో లోకా సఙ్ఖారలోకో సత్తలోకో ఓకాసలోకోతి. తత్థ ‘‘ఏకో లోకో, సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా’’తి ఆగతో సఙ్ఖారో ఏవ లోకో సఙ్ఖారలోకో. సత్తా ఏవ లోకో సత్తలోకో. చక్కవాళసఙ్ఖాతో ఓకాసో ఏవ లోకో ఓకాసలోకో, యో ‘‘భాజనలోకో’’తిపి వుచ్చతి. తేసు సఙ్ఖారో లుజ్జతీతి లోకోతి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా ‘‘లుజ్జతి పలుజ్జతీతి ఖో భిక్ఖు తస్మా లోకోతి వుచ్చతీ’’తి. లోకియతి ఏత్థ పుఞ్ఞపాపం తబ్బిపాకో చాతి సత్తో లోకో. లోకియతి విచిత్తాకారతో దిస్సతీతి చక్కవాళసఙ్ఖాతో ఓకాసో లోకో. యస్మా పన లోకసద్దో సమూహేపి దిస్సతి, తస్మా లోకియతి సముదాయవసేన పఞ్ఞాపియతీతి లోకో, సమూహోతి అయమ్పి అత్థో గహేతబ్బో. అథ వా లోకోతి తయో లోకా కిలేసలోకో భవలోకో ఇన్ద్రియలోకోతి. తేసం సరూపం చురాదిగణే కథేస్సామ బహువిధతఞ్చ. బహిద్ధా పన కవీహి ‘‘లోకో తు భువనే జనే’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం.

సిలోక సఙ్ఘాతే. సఙ్ఘాతో పిణ్డనం. సిలోకతి, సిలోకో, సిలోకమనుకస్సామి. అక్ఖరపదనియమితో వచనసఙ్ఘాతో సిలోకో. సో పజ్జన్తి వుచ్చతి, తథా హి ‘‘సిలోకో యసస్సి పజ్జే’’తి కవయో వదన్తి.

దేక ధేక సద్దుస్సాహేసు. సద్దో రవో, ఉస్సాహో వాయామో. దేకతి. ధేకతి.

రేక సకి సఙ్కాయం. రేకతి. సఙ్కతి, తస్మిం మే సఙ్కతే మనో. సఙ్కా.

అకి లక్ఖణే. అఙ్కతి, అఙ్కో, ససఙ్కో.

మకి మణ్డనే. మణ్డనం భూసనం, మఙ్కతి.

కత లోలియే. లోలభావో లోలియం యథా దక్ఖియం. కకతి, కాకో, కాకీ. ఏత్థ ‘‘కాకో, ధఙ్కో, వాయసో, బలి, భోజి, అరిట్ఠో’’తి ఇమాని కాకాభిధానాని.

కుక వక ఆదానే. కుకతి, వకతి, కోకో, వకో. ఏత్థ కోకోతి అరఞ్ఞసునఖో. వకోతి ఖుద్దకవనదీపికో, బ్యగ్ఘోతిపి వదన్తి.

వక దిత్తియం పటిఘాతే చ. దిత్తి సోభా, వకతి.

కకి వకి సక్క తిక టిక సేక గత్యత్థా. కఙ్కతి, వఙ్కతి, సక్కతి, నిసక్కతి, పరిసక్కతి, ఓసక్కతి, వధాయ పరిసక్కనం. బిళారనిసక్కమత్తమ్పి. తేకతి, టేకతి, టీకా సేకతి. ఏత్థ టీకాతి టికియతి జానియతి సంవణ్ణనాయ అత్థో ఏతాయాతి టీకా. ఏతా ఇధాతుఆదికా సేకపరియన్తా ధాతుయో ‘‘అత్తనోభాసా’’తి సద్దసత్థవిదూ వదన్తి. తేసం మతే ఏతా ‘‘తే అన్తే, తం అన్తం’’ఇచ్చాదీనంయేవ విసయో, పావచనే పన నియమో నత్థి.

హిక్క అబ్యత్తసద్దే. అబ్యత్తసద్దో అవిభావితత్థసద్దో నిరత్థకసద్దో చ. హిక్కతి, హిక్కతే. ఇమం ‘‘ఉభయతోభాసా’’తి వదన్తి. ఇదం తు పావచనేన సంసన్దతి. పరస్సత్తనోభాసానఞ్హి ధాతూనం ‘‘భవతి, భవతే, బాధతే, బాధతీ’’తిఆదినా యేభుయ్యేన ద్విధా ద్విధా రూపాని సాసనే దిస్సన్తి.

ఇమాని కకారన్తధాతురూపాని.

ఖకారన్తధాతు

ఖా పకథనే ఖ్యా చ. పకథనం ఆచిక్ఖనం దేసనం వా. ఖాతి, సఙ్ఖాతి. ఆపుబ్బత్తే విసదిసభావేన ఖాత్యక్ఖరస్స ద్విత్తం, ఆకారస్స చ సఞ్ఞోగపుబ్బత్తా రస్సత్తం, అక్ఖాతి. అక్ఖాసి పురిసుత్తమో. అక్ఖేయ్యం తే అహం అయ్యే. ధమ్మో సఙ్ఖాయతి. అక్ఖాయతి. అత్ర పన కకారలోపో. స్వాఖాతో భగవతా ధమ్మో. సఙ్ఖాతో. అక్ఖాతో. అక్ఖాతారో తథాగతా. సఙ్ఖాతా సబ్బధమ్మానం విధురో. సఙ్ఖా, పటిసఙ్ఖా. క్రియం ఆక్యాతి కథేతీతి ఆఖ్యాతం. కేచి పన ‘‘స్వాఖాతో’’తి చ ‘‘స్వాక్ఖ్యాతో’’తి చ ‘‘స్వాఖ్యాతో’’తి చ పదమిచ్ఛన్తి. తత్థ పచ్ఛిమాని సక్కటభాసాతో నయం గహేత్వా వుత్తాని, ఇతరం యథాఠితరూపనిప్ఫత్తివసేన, అతో యథాదస్సితపదానియేవ పసత్థతరాని. తత్థ సఙ్ఖాసద్దస్స అత్థుద్ధారో నీయతే – సఙ్ఖాసద్దో ఞాణకోట్ఠాసపఞ్ఞత్తిగణనాసు దిస్సతి. ‘‘సఙ్ఖాయేకం పటిసేవతీ’’తిఆదీసు హి ఞాణే దిస్సతి. ‘‘పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖా సముదాచరన్తీ’’తిఆదీసు కోట్ఠాసే. ‘‘తేసం తేసం ధమ్మానం సఙ్ఖా సమఞ్ఞా’’తిఆదీసు పఞ్ఞత్తియం. ‘‘న సుకరం సఙ్ఖాతు’’న్తిఆదీసు గణనాయం. ఏత్థేతం వుచ్చతి –

‘‘ఞాణపఞ్ఞత్తికోట్ఠాస-గణనాసు పదిస్సతి;

సఙ్ఖాసద్దోతి దీపేయ్య, ధమ్మదీపస్స సాసనే’’తి.

ఖి ఖయే. ఖియనధమ్మం ఖీయతి. సాసనానురూపేన సరే ఇకారస్స ఇయ్యాదేసో, ఖియ్యతి. ‘‘ఖయో, ఖం’’ ఇచ్చపి రూపాని ఞేయ్యాని. తత్థ ఖయోతి ఖియనం ఖయో. అథ వా ఖియన్తి కిలేసా ఏత్థాతి ఖయో, మగ్గనిబ్బానాని. ఖయసఙ్ఖాతేన మగ్గేన పాపుణియత్తా ఫలమ్పి ఖయో. ఖన్తి తుచ్ఛం సుఞ్ఞం వివిత్తం రిత్తం, ఖన్తి వా ఆకాసో.

ఖి నివాసే. ఖీయతి, ఖియ్యతి వా. సాసనానురూపేన ఇకారస్స ఈయ ఇయ్యాదేసో దట్ఠబ్బో. అయం దివాదిగణేపి పక్ఖిపితబ్బో. ఖం ఖయం. అభిరమణీయం రాజక్ఖయం. తత్థ ఖీయతీతి నివసతి. ఖన్తి చక్ఖాదిఇన్ద్రియం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం నివాసట్ఠేన. ఖయన్తి నివేసనం. రాజక్ఖయన్తి రఞ్ఞో నివేసనం. అత్రాయం పాళి –

‘‘సచే చ అజ్జ ధారేసి, కుమారం చారుదస్సనం;

కుసేన జాతఖత్తియం, సవణ్ణమణిమేఖలం;

పూజితా ఞాతిసఙ్ఘేహి, న గచ్ఛసి యమక్ఖయ’’న్తి.

తత్థ యమక్ఖయన్తి యమనివేసనం.

ఖు సద్దే. ఖోతి ఖవతి.

ఖే ఖాదనసత్తాసు. ఖాయతి. ఉన్దూరా ఖాయన్తి. విక్ఖాయితకం. గోఖాయితకం. అస్సిరీ వియ ఖాయతి. దిసాపి మే న పక్ఖాయన్తి. ఏత్థాదిమ్హి కాయతీతి ఖాదతి. అథ వా ఉపట్ఠాతి పఞ్ఞాయతి.

సుఖ దుక్ఖ తక్రియాయం. తక్రియాతి సుఖదుక్ఖానం వేదనానం క్రియా, సుఖనం దుక్ఖనన్తి వుత్తం హోతి. అకమ్మకా ఇమే ధాతవో. సుఖతి, దుక్ఖతి. సుఖం, దుక్ఖం. సుఖితో, దుక్ఖితో. సుఖం సాతం పీణనం, దుక్ఖం విఘాతం అఘం కిలేసో. తత్థ సుఖన్తి సుఖయతీతి సుఖం. యస్సుప్పజ్జతి, తం సుఖితం కరోతీతి అత్థో. దుక్ఖన్తి దుక్ఖయతీతి దుక్ఖం. యస్సుప్పజ్జతి, తం దుక్ఖితం కరోతీతి అత్థో. ఇమాని నిబ్బచనాని కారితవసేన వుత్తానీతి దట్ఠబ్బం అట్ఠకథాయం సుఖదుక్ఖసద్దత్థం వదన్తేహి గరూహి సుఖయతి దుక్ఖయతిసద్దానం కమ్మత్థమాదాయ వివరణస్స కతత్తా. తథా హి ‘‘సుఖేతి సుఖయతి, సుఖాపేతి సుఖాపయతి, దుక్ఖేతి దుక్ఖయతి, దుక్ఖాపేతి దుక్ఖాపయతీ’’తి ఇమాని తేసం కారితపదరూపాని, అత్తానం సుఖేతి పీణేతీతి చ, సుఖయతి సుఖం, దుక్ఖయతీతి దుక్ఖన్తి చ,

‘‘సచే చ కిమ్హిచి కాలే,

మరణం మే పురే సియా;

పుత్తే చ మే పపుత్తే చ,

సుఖాపేయ్య మహోసధో’’తి చ

పాళిఆదిదస్సనతో. సద్దసత్థే పన ధాతుపాఠసఙ్ఖేపే చ ఇమే ధాతవో చురాదిగణేయేవ వుత్తా. ‘‘సుఖయతి దుక్ఖయతీ’’తి చ అకారితాని సుద్ధకత్తుపదాని ఇచ్ఛితాని. మయం తు తేసం తబ్బచనం సుద్ధకత్తరి చ తాని పదరూపాని న ఇచ్ఛామ పాళిఆదీహి విరుద్ధత్తా, తస్మాయేవ తే ఇమస్మిం భూవాదిగణే వుత్తా. అయఞ్హి సుద్ధకత్తువిసయే అస్మాకం రుచి ‘‘సుఖతీతి సుఖితో, దుక్ఖతీతి దుక్ఖితో’’తి.

నను చ భో ‘‘సుఖతి దుక్ఖతీ’’తి క్రియాపదాని బుద్ధవచనే న దిస్సన్తీతి? సచ్చం, ఏవం సన్తేపి అట్ఠకథానయవసేన గహేతబ్బత్తా దిస్సన్తియేవ నామ. న హి సబ్బథా సబ్బేసం ధాతూనం రూపాని సాసనే లోకే వా లబ్భన్తి, ఏకచ్చాని పన లబ్భన్తి, ఏకచ్చాని న లబ్భన్తి. ఏవం సన్తేపి నయవసేన లబ్భన్తియేవ. ‘‘కప్పయవ్హో పతిస్సతా’’తి హి దిట్ఠే ‘‘చరవ్హో భుఞ్జవ్హో’’తిఆదీనిపి నయవసేన దిట్ఠానియేవ నామ.

తత్ర పనాయం నయో. విసుద్ధిమగ్గాదీసు హి ‘‘ఏకద్వియోజనమత్తమ్పి అద్ధానం గతస్స వాయో కుప్పతి, గత్తాని దుక్ఖన్తీ’’తి ఏవం భూవాదిగణికం అకమ్మకం సుద్ధకత్తువాచకం ‘‘దుక్ఖన్తీ’’తి క్రియాపదం దిస్సతి. తస్మిం దిట్ఠియేవ ‘‘సుఖతి, సుఖన్తి. సుఖసి, సుఖథ. సుఖామి, సుఖామా’’తిఆదీని చ ‘‘దుక్ఖతి, దుక్ఖన్తి. దుక్ఖసి, దుక్ఖథా’’తిఆదీనిచ దిట్ఠాని నామ హోన్తి దిట్ఠేన అదిట్ఠస్స తాదిసస్స అనవజ్జస్స నయస్స గహేతబ్బత్తా, తస్మా ‘‘సుఖతీతి సుఖితో, దుక్ఖతీతి దుక్ఖితో’’తి భూవాదినయో ఏవ గహేతబ్బో, న పన చురాదినయో. అపరమ్పేత్థ నిబ్బచనం, సుఖం సఞ్జాతం ఏతస్సాతి సుఖితో, సఞ్జాతసుఖోతి అత్థో. ఏస నయో దుక్ఖితోతి ఏత్థాపి. అథ వా సుఖేన ఇతో పవత్తోతి సుఖితో. ఏస నయో ‘‘దుక్ఖితో’’తి ఏత్థాపి. దుల్లభాయం నీతి సాధుకం మనసి కాతబ్బా.