౧౭. రుధాదిఛక్క

రుధాదిగణిక

ఇతో పరం పవక్ఖామి, రుధాదికగణాదయో;

సాసనస్సోపకారాయ, గణే తు ఛబ్బిధే కథం.

రుధి ఆవరణే. రుధిధాతు ఆవరణే వత్తతి. ఏత్థ ఆవరణం నామ పిదహనం వా పరిరున్ధనం వా పలిబుద్ధనం వా హరితుం వా అప్పదానం, సబ్బమేతం వట్టతి. రున్ధతి, రున్ధితి, రున్ధీతి, రున్ధేతి, అవరున్ధేతి. కమ్మని – మగ్గో పురిసేన రున్ధియతి. రోధో, ఓరోధో, విరోధో, పటివిరోధో, విరుద్ధో, పటివిరుద్ధో, పరిరుద్ధో. రున్ధితుం, పరిరున్ధితుం. రున్ధిత్వా. పరిరున్ధిత్వా.

తత్ర రోధోతి చారకో. సో హి రున్ధతి పవేసితానం కురూరకమ్మన్తానం సత్తానం గమనం ఆవరతీతి రోధోతి వుచ్చతి. ఓరోధోతి రాజుబ్బరీ, సా పన యథాకామచారం చరితుం అప్పదానేన ఓరున్ధియతి అవరున్ధియతీతి ఓరోధో. విరోధోతి అననుకూలతా. పటివిరోధోతి పునప్పునం అననుకూలతా. విరుద్ధోతి విరోధం ఆపన్నో. పటివిరుద్ధోతి పటిసత్తుభావేన విరోధం ఆపన్నో. పరిరుద్ధోతి గహణత్థాయ సమ్పరివారితో. వుత్తఞ్హి ‘‘యథా అరీహి పరిరుద్ధో, విజ్జన్తే గమనే పథే’’తి. అవరుద్ధోతి పబ్బాజితో.

ముచ మోచనే. మిగం బన్ధనా ముఞ్చతి. ముఞ్చనం, మోచనం. దుక్ఖప్పమోచనం, మోచో.

మోచోతి చేత్థ అట్ఠికకదలీరుక్ఖో. ముఞ్చితుం. ముఞ్చిత్వా. కారితే ‘‘మోచేతి, మోచేతుం, మోచేత్వా’’తిఆదీని.

రిచ విరేచనే. రిఞ్చతి. రిఞ్చనం, విరేచనం, విరేకో, విరేచకో. రిఞ్చితుం. రిఞ్చిత్వా.

సిచ పగ్ఘరణే. ఉదకేన భూమిం సిఞ్చతి. పుత్తం రజ్జే అభిసిఞ్చి. అభిసేకో. ముద్ధాభిసిత్తో ఖత్తియో. సిఞ్చ భిక్ఖు ఇమం నావం, సిత్తా తే లహుమేస్సతి. సిత్తట్ఠానం. సిఞ్చితుం. సిఞ్చిత్వా.

యుజ యోగే. యుఞ్జతి, అనుయుఞ్జతి. కమ్మని ‘‘యుఞ్జియతీ’’తి రూపాని. కేచి ‘‘యుఞ్జతే’’తి ఇచ్ఛన్తి. యుఞ్జనం, సంయోగో, అనుయోగో, భావనానుయుత్తో, సఞ్ఞోగో, సఞ్ఞోజనం, అత్థయోజనా. దీఘం సన్తస్స యోజనం. యుఞ్జితుం, అనుయుఞ్జితుం. అనుయుఞ్జిత్వా. యోజేతి. తత్థ సంయోజనన్తి బన్ధనం కామరాగాది. యోజనన్తి –

విదత్థి ద్వాదసఙ్గుల్యో, తద్వయం రతనం మతం;

సత్తరతనికా యట్ఠి, ఉసభం వీసయట్ఠికం;

గావుతం ఉసభాసీతి, యోజనం చతుగావుతం.

భుజ పాలనబ్యవహరణేసు. పాలనం రక్ఖణం. బ్యవహరణం అజ్ఝోహరణం. భుఞ్జతి, పరిభుఞ్జతి, సంభుఞ్జతి. దాసపరిభోగేన పరిభుఞ్జి. కారితే ‘‘భోజేతి భోజయతీ’’తిఆదీని రూపాని. భోజనం, సమ్భోగో, మహిభుజో, గామభోజకో, ఉపభోగో, పరిభోగో. భుత్తో ఓదనో భవతా. సచే భుత్తో భవేయ్యాహం. ఓదనం భుత్తో భుత్తవా భుత్తావీ. తుమన్తాదిత్తే ‘‘భుఞ్జితుం, పరిభుఞ్జితుం, భోజేతుం, భోజయితుం, భుఞ్జిత్వా, భుఞ్జిత్వాన, భుఞ్జియ, భుఞ్జియాన, భోజేత్వా, భోజేత్వాన, భోజయిత్వా, భోజయిత్వాన’’ ఇచ్చాదీని పరిసద్దాదీహి విసేసితబ్బాని.

తత్ర భుఞ్జతీతి భత్తం భుఞ్జతి, భోజనీయం భుఞ్జతి. తథా హి ‘‘ఖాదనీయం వా భోజనీయం వా ఖాదతి వా భుఞ్జతి వా’’తిఆది వుత్తం. అపిచ కదాచి ఖాదనీయేపి ‘‘భుఞ్జతీ’’తి వోహారో దిస్సతి. ‘‘ఫలాని ఖుద్దకప్పాని, భుఞ్జ రాజ వరావర’’న్తి హి వుత్తం. పరిభుఞ్జతీతి చీవరం పరిభుఞ్జతి, పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జతి, గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం పరిభుఞ్జతి, పటిసేవతీతి వుత్తం హోతి. తేనేవ చ పటిసేవతీతి పరిభుఞ్జతీతి అత్థో సంవణ్ణియతి. అపిచ ‘‘కామే భుఞ్జతీ’’తి చ ‘‘పఞ్చకామగుణే పరిభుఞ్జతీ’’తి చ దస్సనతో పన భుఞ్జనపరిభుఞ్జనసద్దా పటిసేవనత్థేన కత్థచి సమానత్థాపి హోన్తీతి అవగన్తబ్బా. సంభుఞ్జతీతి సమ్భోగం కరోతి, ఏకతో వాసం కరోతీతి అత్థో. ఏత్థ సియా ‘‘నను చ భో అత్ర భుజధాతు పాలనబ్యవహరణేసు వుత్తో, సో కథం ఏత్తకేసుపి అత్థేసు వత్తతీ’’తి? వత్తతేవ, అనేకత్థా హి ధాతవో, తే ఉపసగ్గసహాయే లభిత్వాపి అనేకత్థతరావ హోన్తి. ఇతో పట్ఠాయ తుమన్తాదీని రూపాని న వక్ఖామ. యత్థ పన విసేసో దిస్సతి, తత్థ వక్ఖామ.

కతి ఛేదనే. కన్తతి, వికన్తతి. సల్లకత్తో.

భిది విదారణే. భిన్దతి. అనాగతత్థే వత్తబ్బే ‘‘భేజ్జిస్సతి, భిన్దిస్సతీ’’తి ద్విధా భవన్తి రూపాని. పాపకే అకుసలే ధమ్మే భిన్దతీతి భిక్ఖు. తేనాహ –

‘‘న తేన భిక్ఖు సో హోతి, యావతా భిక్ఖతే పరే;

విసం ధమ్మం సమాదాయ, భిక్ఖు హోతి న తావతా.

యోధ పుఞ్ఞఞ్చ పాపఞ్చ, బాహిత్వా బ్రహ్మచరియం;

సఙ్ఖాయ లోకే చరతి, సవే ‘భిక్ఖూ’తి వుచ్చతీ’’తి.

ఇదఞ్చ ఖీణాసవం సన్ధాయ వుత్తం, సేక్ఖపుథుజ్జనసమణాపి యథాసమ్భవం ‘‘భిక్ఖూ’’తి వత్తబ్బతం పాపుణన్తియేవ. సఙ్ఘం భిన్దతీతి సఙ్ఘభేదకో. దేవదత్తేన సఙ్ఘో భిన్నో,. భిన్దియతీతి భిన్నోతి హి నిబ్బచనం. న తే కట్ఠాని భిన్నాని. భిన్దతీతి భేత్తా.

ఛిది ద్వేధాకరణే. ఛిన్దతీతి ఛేదకో, ఏవం ఛేత్తా. కేసే ఛేత్తుం వట్టతి. ఛిన్దియతీతి ఛిన్నో. ఛిన్నోపి రుక్ఖో పునదేవ రూహతి. ఇదం పన భిదిఛిదిద్వయం దివాదిగణం పత్వా ‘‘భిజ్జతి ఛిజ్జతీ’’తి సుద్ధకత్తువాచకం రూపద్వయం జనేతి, తస్మా ‘‘భిజ్జతీతి భిన్నో’’తిఆదినా సుద్ధకత్తువసేనపి నిబ్బచనం కాతబ్బం.

తది హింసానాదరేసు. తన్దతి. తన్దీ, తద్దు. తద్దతి కచ్ఛు.

ఉది పసవకిలేదనేసు. పసవనం సన్దనం. కిలేదనం తిన్దతా. ఉన్దతి. ఉన్దూరో, సముద్దో.

విద లాభే. విన్దతి. గోవిన్దో, విత్తి. ఏత్థ విత్తీతి అనుభవనం, వేదనా వా.

విద తుట్ఠియం. విన్దతి, నిబ్బిన్దతి. నిబ్బిన్దనం. విరజ్జతి. నిబ్బిన్దో కామరతియా. విత్తి, విత్తం, వేదో. లభతి అత్థవేదం ధమ్మవేదం.

ఏత్థ విత్తీతి సోమనస్సం. ‘‘విత్తి హి మం విన్దతి సుత దిస్వా’’తి హి వుత్తం. విత్తన్తి విత్తిజననత్తా విత్తసఙ్ఖాతం ధనం. వేదోతి గన్థోపి ఞాణమ్పి సోమనస్సమ్పి వుచ్చతి. ‘‘తిణ్ణం వేదానం పారగూ’’తిఆదీసు హి గన్థో ‘‘వేదో’’తి వుచ్చతి. ‘‘బ్రాహ్మణం వేదగుమభిజఞ్ఞా అకిఞ్చనం కామభవే అసత్త’’న్తిఆదీసు ఞాణం. ‘‘యే వేదజాతా విచరన్తి లోకే’’తిఆదీసు సోమనస్సం.

వేదగన్థే చ ఞాణే చ, సోమనస్సే చ వత్తతి;

వేదసద్దో ఇమం నానా-ధాతుతో సముదీరయే.

లిప లిమ్పనే. లిమ్పతి, లిమ్పకో. అవలేపో. అవలేపోతి అహఙ్కారో.

లుప అచ్ఛేదనే. లుమ్పతి. విలుమ్పకో, విలుత్తో విలోపో.

విలుమ్పతేవ పురిసో, యావస్స ఉపకప్పతి;

యదా చఞ్ఞే విలుమ్పన్తి, సో విలుత్తో విలుమ్పతీతి.

పిస చుణ్ణనే. పింసతి. పిసకో. పిసుణా వాచా. ఆగమట్ఠకథాయం పన ‘‘అత్తనో పియభావం పరస్స చ సుఞ్ఞభావం యాయ వాచాయ భాసతి, సా పిసుణా వాచా’’తి వుత్తం, తం నిరుత్తిలక్ఖణేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

హిసి విహింసాయం. హింసతి, విహింసతి. హింసకో.

అహింసకోతి మే నామం, హింసకస్స పురే సతో;

అజ్జాహం సచ్చనామోమ్హి, న నం హింసామి కిఞ్చనం.

హింసితబ్బం కింసతీతి సీహో. ఆదిఅన్తక్ఖరవిపల్లాసవసేన సద్దసిద్ధి, యథా ‘‘కన్తనట్ఠేన తక్క’’న్తి. విహేసకో, విహేసనం.

సుమ్భ పహారే. యో నో గావోవ సుమ్భతి. పరిసుమ్భతి. సుమ్భోతి. అత్రిమే పాళితో పయోగా –

‘‘సంసుమ్భమానా అత్తానం, కాలమాగమయామసే’’తి చ,

‘‘కేసగ్గహణముక్ఖేపా, భూమ్యా చ పరిసుమ్భనా;

దత్వా చ నో పక్కమతి, బహుదుక్ఖం అనప్పక’’న్తి చ,

‘‘భూమిం సుమ్భామి వేగసా’’తి చ.

అఞ్ఞత్థ పన అఞ్ఞాపి వుత్తా. తా ఇధ అనుపపత్తితో న వుత్తా. కేచేత్థ మఞ్ఞేయ్యుం, యథా భూవాదిగణే ‘‘సకి సఙ్కాయం ఖజి గతివేకల్లే’’తిఆదీనం ధాతూనం పటిలద్ధవగ్గన్తభావస్స నిగ్గహీతాగమస్స వసేన ‘‘సఙ్కతి ఖఞ్జతీ’’తి రూపాని భవన్తి, తథా ఇమస్మిం రుధాదిగణే ‘‘ముచ మోచనే కతి ఛేదనే’’తిఆదీనం ధాతూనం పటిలద్ధవగ్గన్తభావస్స నిగ్గహీతాగమస్స వసేన ‘‘ముఞ్చతి కన్తతీ’’తిఆదీని రూపాని భవన్తి. ఏవం సన్తే కో ఇమేసం తేసఞ్చ విసేసోతి? ఏత్థ వుచ్చతే – యే భూవాదిగణస్మిం అనేకస్సరా అసంయోగన్తా ఇకారన్తవసేన నిద్దిట్ఠా, తే ఆఖ్యాతత్తఞ్చ నామికత్తఞ్చ పత్వా సుద్ధకత్తుహేతుకత్తువిసయేసు ఏకన్తతో నిగ్గహీతాగమేన నిప్ఫన్నరూపా భవన్తి, న కత్థచిపి తేసం వినా నిగ్గహీతాగమేన రూపప్పవత్తి దిస్సతి. తం యథా? సఙ్కతి, సఙ్కా, ఖఞ్జతి, ఖఞ్జో ఇచ్చాది. అయం అనేకస్సరానం ఇకారన్తవసేన నిద్దిట్ఠానం భూవాదిగణికానం విసేసో.

యే చ రుధాదిగణస్మిం అనేకస్సరా అసంయోగన్త్వా అకారన్తవసేన వా ఉకారన్తవసేన వా నిద్దిట్ఠా, తే ఆఖ్యాతత్తం పత్వా సుద్ధకత్తువిసయేయేవ ఏకన్తతో నిగ్గహీతాగమేన నిప్ఫన్నరూపా భవన్తి, న హేతుకత్తువిసయే. నామికత్తం పన సహనిగ్గహీతాగమేన వినా చ నిగ్గహీతాగమేన నిప్ఫన్నరూపా భవన్తి. యత్థ వినా నిగ్గహీతాగమేన నిప్ఫన్నరూపా, తత్థ ససంయోగరూపాయేవ భవన్తి. తం యథా? ముఞ్చతి, ముఞ్చాపేతి, మోచేతి, మోచాపేతి. ఛిన్దాపేతి. ఛేదేతి, ఛేదాపేతి. ఛిన్దనం, ఛేదో. ముఞ్చనం, మోచనం. కన్తతి, కన్తనం, సల్లకత్తో. పిట్ఠిమంసాని అత్తనో, సామం ఉక్కచ్చ ఖాదసి ఇచ్చాదీని. తత్థ ఉక్కచ్చాతి ఉక్కన్తిత్వా, ఛిన్దిత్వాతి అత్థో.

నను చ భో ఏవం సన్తే ఆఖ్యాతనామికభావం పత్వా సుద్ధకత్తుహేతుకత్తువిసయేసు ఏకన్తతో పటిలద్ధనిగ్గహీతాగమేహి సకి ఖజి ఆదీహియేవ రుధాదిగణికేహి భవితబ్బం, న పన ముచఛిదిఆదీహీతి? తన్న, ముచఛిదిఆదీహియేవ రుధాదిగణికేహి భవితబ్బం రుచధాతుయా సమానగతికత్తా, తథా హి యథా ‘‘రున్ధిస్స, రున్ధయతి, రున్ధాపేతి, రున్ధనం, రోధో, విరోధో’’తిఆదీసు నిగ్గహీతాగమానిగ్గహీతాగమవసేన ద్విప్పకారాని రూపాని దిస్సన్తి, తథా ముచఛిదిఆదీనమ్పీతి.

నను కచ్చాయనే నిగ్గహీతాగమస్స నిచ్చవిధానత్థం ‘‘రుధాదితో నిగ్గహీతపుబ్బఞ్చా’’తి లక్ఖణం వుత్తన్తి? సచ్చం, తం పన క్రియాపదత్తం సన్ధాయ వుత్తం. యది చ నామికపదత్తమ్పి సన్ధాయ వుత్తం భవేయ్య, ‘‘విరోధో’’తిఆదీనం దస్సనతో వాసద్దం పక్ఖిపిత్వా వత్తబ్బం సియా, న చ వాసద్దం పక్ఖిపిత్వా వుత్తం, తేన ఞాయతి క్రియాపదత్తంయేవ సన్ధాయ వుత్తన్తి.

నను చ భో ఏవం సన్తే సకిఖజిఆదీనం నిచ్చం సనిగ్గహీతాగమక్రియాపదత్తంయేవ సన్ధాయ ‘‘రుధాదితో నిగ్గహీతపుబ్బఞ్చా’’తి ఇదం వుత్తన్తి సక్కా మన్తున్తి? న సక్కా, సకిఖజిఆదీనం రుధధాతుయా అసమానగతికత్తా నామికత్తే ద్విప్పకారస్స అసమ్భవతో. తథా హి యేసం యా నామికత్తే నిగ్గహీతాగమానిగ్గహీతాగమవసేన ద్విప్పకారవన్తతా, సా ఏవ తేసం రుధాదిగణభావస్స లక్ఖణం. తఞ్చ సకిఖజిఆదీనం నత్థి. ‘‘సఙ్కా ఖఞ్జో’’తిఆదినా హి నామత్తే ఏకోయేవ పకారో దిస్సతి సనిగ్గహీతాగమో, ‘‘కము పదవిక్ఖేపే’’ఇచ్చాదీనం పన ‘‘కమో, కమనం, చఙ్కమో, చఙ్కమన’’న్తిఆదినా నామికత్తే ద్విప్పకారవన్తతాసమ్భవేపి నిగ్గహీతాగమస్స అబ్భాసవిసయే పవత్తత్తా సా ద్విప్పకారవన్తతా రుధాదిగణభావస్స లక్ఖణం న హోతి, తస్మా అబ్భాసవిసయే పవత్తం నిగ్గహీతాగమం వజ్జేత్వా యా ద్విప్పకారవన్తతా, సాయేవ రుధాదిగణికభావస్స లక్ఖణన్తి సన్నిట్ఠానం కాతబ్బం. అయం నయో అతీవ సుఖుమో సమ్మా మనసి కాతబ్బో.

రుధాదీ ఏత్తకా దిట్ఠా, ధాతవో మే యథాబలం;

సుత్తేస్వఞ్ఞేపి పేక్ఖిత్వా, గణ్హవ్హో అత్థయుత్తితోతి.

దుధాదిగణోయం.

దివాదిగణిక

దివు కీళావిజిగిసాబ్యవహారజుతిథుతికన్తిగతిసత్తీసు. ఏత్థ చ కీళాతి లళనా, విహారో వా. లళనాతి చ లళితానుభవనవసేన రమణం. విహారో ఇరియాపథపరివత్తనాదినా వత్తనం. విజిగిసాతి విజయిచ్ఛా. బ్యవహారోతి వోహారో. జుతీతి సోభా. థుతీతి థోమనా. కన్తీతి కమనీయతా. గతీతి గమనం. సత్తీతి సామత్థియం. ఇమేసు అత్థేసు దివుధాతు వత్తతి. దిబ్బతి. దేవో. దేవీ. దేవతా.

ఏత్థ దేవోతి తివిధా దేవా సమ్ముతిదేవా ఉపపత్తిదేవా విసుద్ధిదేవాతి. తేసు మహాసమ్మతకాలతో పట్ఠాయ లోకేన ‘‘దేవా’’తి సమ్మతత్తా రాజరాజకుమారాదయో సమ్ముతిదేవా నామ. దేవలోకే ఉపపన్నా ఉపపత్తిదేవా నామ. ఖీణాసవా విసుద్ధిదేవా నామ. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘సమ్ముతిదేవా నామ రాజానో దేవియో కుమారా. ఉపపత్తిదేవా నామ భుమ్మదేవే ఉపాదాయ తదుత్తరిదేవా. విసుద్ధిదేవా నామ బుద్ధపచ్చేకబుద్ధఖీణాసవా’’తి.

ఇదం పనేత్థ నిబ్బచనం – దిబ్బన్తి కామగుణఝానాభిఞ్ఞాచిత్తిస్సరియాదీహి కీళన్తి, తేసు వా విహరన్తీతి దేవా. దిబ్బన్తి యథాభిలాసితం విసయం అప్పటిఘాతేన గచ్ఛన్తీతి దేవా. దిబ్బన్తి యథిచ్ఛితనిప్ఫాదనే సక్కోన్తీతి దేవా. అథ వా తంతంబ్యసననిత్థరణత్థికేహి సరణం పరాయణన్తి దేవనీయా అభిత్థవనీయాతి దేవా. సోభావిసేసయోగేన కమనీయాతి వా దేవా.

ఏత్థ చ థుతికన్తి అత్థా కమ్మసాధనవసేన దట్ఠబ్బా, కీళాదయో ఛ అత్థా కత్తుసాధనవసేన. కేచి పన ‘‘దివు కీళావిజిగిసాబ్యవహారజుతిథుతిగతీసూ’’తి పఠన్తి. కేచి ‘‘గతీ’’తి పదం విహాయ ‘‘జుతిథుతీసూ’’తి పఠన్తి. కేచి ‘‘థుతీ’’తి పదం విహాయ ‘‘జుతిగతీసూ’’తి పఠన్తి, కేచి పన దివుధాతుం ‘‘సత్తిథుతిక’’న్తిఅత్థేపి ఇచ్ఛన్తి. తేనాహ అభిధమ్మస్స అనుటీకాకారో ‘‘దేవసద్దో యథా కీళావిజిగిసావోహారజుతిగతిఅత్థో, ఏవం సత్తిఅభిత్థవకమనత్థోపి హోతి ధాతుసద్దానం అనేకత్థభావతో’’తిఆది.

ఇదం పన యథావుత్తేసు సమ్ముతిదేవాదీసు పచ్చేకం నిబ్బచనం – దిబ్బన్తి కీళన్తి అత్తనో విసయే ఇస్సరియం కరోన్తీతి దేవా, రాజానో. దిబ్బన్తి కీళన్తి పఞ్చహి కామగుణేహి, పటిపక్ఖే వా విజేతుం ఇచ్ఛన్తి, వోహరన్తి చ లోకస్స యుత్తాయుత్తం, జోతన్తి పరమాయ సరీరజుతియా, థోమియన్తి తబ్భావత్థికేహి, కామియన్తి దట్ఠుం సోతుఞ్చ సోభావిసేసయోగేన, గచ్ఛన్తి చ యథిచ్ఛితట్ఠానం అప్పటిహతగమనేన, సక్కోన్తి చ ఆనుభావసమ్పత్తియా తంతంకిచ్చం నిప్ఫాదేతున్తి దేవా, చాతుమహారాజికాదయో. కీళన్తి పరమాయ ఝానకీళాయ, విజేతుం ఇచ్ఛన్తి పటిపక్ఖం, పరమసుఖుమఞాణవిసేసవిసయం అత్థఞ్చ వోహరన్తి, జోతన్తి సబ్బకిలేసదోసకలుసాభావా పరమవిసుద్ధాయ ఞాణజుతియా, థోమియన్తి చ విఞ్ఞాతసభావేహి పరమనిమ్మలగుణవిసేసయోగతో, కామియన్తి చ అనుత్తరపుఞ్ఞక్ఖేత్తతాయ దట్ఠుం సోతుం పూజితుఞ్చ, గచ్ఛన్తి చ అమతమహానిబ్బానం అపచ్చాగమనీయాయ గతియా, సక్కోన్తి చ చిత్తాచారం ఞత్వా తే తే సత్తే హితే నియోజేతుం అమతమహానిబ్బానసుఖే చ పతిట్ఠాపేతున్తి దేవా, విసుద్ధిదేవా.

దేవసద్ద ‘‘విద్ధే విగతవలాహకే దేవే’’తిఆదీసు అజటాకాసే ఆగతో. ‘‘దేవో చ థోకం థోకం ఫుసాయతీ’’తిఆదీసు మేఘే. ‘‘అయఞ్హి దేవ కుమారో’’తిఆదీసు ఖత్తియే. ‘‘అహం దేవ సకలజమ్బుదీపే అఞ్ఞస్స రఞ్ఞో సన్తికే కిఞ్చి భయం న పస్సామీ’’తిఆదీసు ఇస్సరపుగ్గలే. ‘‘పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గీభూతో పరిచారేతి దేవో మఞ్ఞే’’తిఆదీసు ఉపపత్తిదేవే. ‘‘దేవాతిదేవం నరదమ్మసారథి’’న్తిఆదీసు విసుద్ధిదేవే ఆగతో.

దేవీతి రాజభరియాపి దేవధీతాపి ‘‘దేవీ’’తి వుచ్చతి. దేవస్స భరియాతి హి దేవీ, సాపి అత్థతో ‘‘దిబ్బతీతి దేవీ’’తి వత్తబ్బా, యథా ‘‘భిక్ఖతీతి భిక్ఖునీ’’తి. తథా హి వుత్తం విమానవత్థుఅట్ఠకథాయం ‘‘దిబ్బతి అత్తనో పుఞ్ఞిద్ధియా కీళతీతి దేవీ’’తి.

దేవతాతి దేవపుత్తోపి బ్రహ్మాపి దేవధీతాపి. ‘‘అథ ఖో అఞ్ఞతరా దేవతా అభిక్కన్తాయ రుత్తియా అభిక్కన్తవణ్ణా’’తిఆదీసు హి దేవపుత్తో ‘‘దేవతా’’తి వుత్తో ‘‘దేవోయేవ దేవతా’’తి కత్వా, తథా ‘‘తా దేవతా సత్తసతా ఉళారా, బ్రహ్మా విమానా అభినిక్ఖమిత్వా’’తిఆదీసు బ్రహ్మానో.

‘‘అభిక్కన్తేన వణ్ణేన, యా త్వం తిట్ఠసి దేవతే;

ఓభాసేన్తీ దిసా సబ్బా, ఓసధీ వియ తారకా’’తి-

ఆదీసు దేవధీతా.

ఇమాని ఉపపత్తిదేవానం నామాని –

దేవో సురో చ విబుధో, నిజ్జరో అమరో మరు;

సుధాసీ తిదసో సగ్గ-వాసీ అనిమిసోపి చ;

దివోకో’మతపాయీ చ, సగ్గట్ఠో దేవతాని చ.

ఖి ఖయే. ఖియతి. ఖయో. ఖియనం. రాగక్ఖయో.

ఖి నివాసే కోధహింసాసు చ. ఖియతి. న గచ్ఛసి యమక్ఖయం. నాగదానేన ఖియన్తి.

తత్థ ఖియతీతి నివసతి. యమక్ఖయన్తి యమనివేసనం. ఖియన్తీతి కుజ్ఝన్తి హింసన్తి వా.

ఘా గన్ధోపాదానే. ఘాయతీతి ఘానం. ఘానేన గన్ధం ఘాయితుం ఘాయిత్వా.

రుచ రోచనే. రోచనం రుచి. భత్తం మే రుచ్చతి. భత్తమ్పితస్స న రుచ్చతి. పబ్బజ్జా మమ రుచ్చతి. రుచ్చితుం, రుచ్చిత్వా. కేచి పన ఇమస్మిం దివాదిగణే ‘‘రుచ దిత్తిమ్హీ’’తి పఠన్తి. తం న యుత్తం కత్థచిపి దిత్తిసఙ్ఖాతసోభనత్థవాచకస్స రుచధాతునో ‘‘రుచ్చతీ’’తి రూపాభావతో. తస్మా ఏవం సల్లక్ఖేతబ్బం, దిత్తిరుచీనం వాచకో రుచధాతు భువాదిగణికో. తస్స హి ‘‘రోచతి, విరోచతి. ఏకత్తముపరోచిత’’న్తి రూపానియేవ భవన్తి, న ‘‘రుచ్చతీ’’తి రూపం. రుచియాయేవ వాచకో పన దివాదిగణికోపి హోతి చురాదిగణికోపి. తస్స హి దివాదిగణికకాలే ‘‘గమనం మయ్హం రుచ్చతీ’’తి రూపం. చురాదిగణికకాలే ‘‘కిం ను జాతిం న రోచేసీ’’తి రూపం. ఆపుబ్బో చే ఆచిక్ఖనే వత్తతి, ‘‘ఆరోచేతి, ఆరోచయతీ’’తి రూపాని దిస్సన్తి.

ముచ మోక్ఖే. దుక్ఖతో ముచ్చతి. సద్ధాయ అధిముచ్చతి. ముత్తి, విముత్తి, అధిముత్తి, ముచ్చమానో.

ఉచ సమవాయే. ఉచ్చతి. ఓకో, ఊకా, ఉక్కా.

ఓకోతి ఉదకమ్పి ఆవాసోపి. ‘‘ఓకపుణ్ణేహి చీవరేహీ’’తి చ, ‘‘వారిజోవ థలే ఖిత్తో, ఓకమోకతముబ్భతో’’తి చేత్థ పయోగో. ఊకాతి సీసే నిబ్బత్తకిమివిసేసో.

ఉక్కాతి దీపికాదయో వుచ్చన్తి. ‘‘ఉక్కాసు ధారియమానాసూ’’తి హి ఆగతట్ఠానే దీపికా ‘‘ఉక్కా’’తి వుచ్చతి. ‘‘ఉక్కం బన్ధేయ్య, ఉక్కం బన్ధిత్వా, ఉక్కాముఖం ఆలిమ్పేయ్యా’’తి ఆగతట్ఠానే అఙ్గారకపల్లం. ‘‘కమ్మారానం యథా ఉక్కా, అన్తో ఝాయతి నో బహీ’’తి ఆగతట్ఠానే కమ్మారుద్ధనం. ‘‘ఏవం విపాకో ఉక్కాపాతో భవిస్సతీ’’తి ఆగతట్ఠానే వాతవేగో ‘‘ఉక్కా’’తి వుచ్చతి. ‘‘సణ్డాసేన జాతరూపం గహేత్వా ఉక్కాముఖే పక్ఖిపేయ్యా’’తి ఆగతట్ఠానే సువణ్ణకారానం మూసా ‘‘ఉక్కా’’తి వేదితబ్బా. ఇచ్చేవం –

దీపికావాతవేగేసు, కమ్మారానఞ్చ ఉద్ధనే;

మూసాయమ్పి చ అఙ్గార-కపల్లే చాతి పఞ్చసు;

విసయేసు పనేతేసు, ఉక్కాసద్దో పవత్తతి;

ఛే ఛేదనే. ఛియతి, ఛియన్తి. అవచ్ఛితం, అవచ్ఛాతం. ఛేత్వాన మోళిం వరగన్ధవాసితం.

సజ సఙ్గే. సఙ్గో లగనం. సజ్జతి. సజ్జనం, సజ్జితో, సత్తో.

యుజ సమాధిమ్హి. సమాధానం సమాధి, కాయకమ్మాదీనం సమ్మాపయోగవసేన అవిప్పకిణ్ణతాతి అత్థో. యుజ్జతి. యోగో, యోగీ.

ఏత్థ యోగోతి వీరియం. తఞ్హి –

‘‘వాయమేథేవ పురిసో, న నిబ్బిన్దేయ్య పణ్డితో;

పస్సామి వో’హ’మత్తానం, యథా ఇచ్ఛిం తథా అహు’’న్తి

వచనతో అవస్సం కాతుం యుజ్జతి ఉపపజ్జతీతి యోగోతి వుచ్చతి.

రన్జ రాగే. రజ్జతి. విరజ్జతి. రజ్జమానో, రజ్జం, రజ్జన్తో, రాగో, విరాగో, రజ్జనం, విరజ్జనం, రజనీయం. ఉపసగ్గవసేన అఞ్ఞో అత్థో భవతి. సమ్హా రట్ఠా నిరజ్జతి, అత్తనో రట్ఠా నిగ్గచ్ఛతీతి అత్థో.

తత్థ విరాగోతి విరజ్జన్తి ఏత్థ సంకిలేసధమ్మాతి విరాగో, నిబ్బానం మగ్గో చ.

విజీ భయచలనేసు. విజ్జతి, సంవిజ్జతి. సంవేగో, సంవేజనీయం. ఉబ్బిజ్జతి. ఉబ్బేగో, ఉబ్బిగ్గహదయో.

లుజ వినాసే. లుజ్జతీతి లోకో. లోపో, లుత్తి, లుజ్జనం, లుత్తో.

ఠా గతినివత్తియం. ఠాయతి. ఠాయీ, ఠితి, ఠానం, ఠితో, తత్రట్ఠో, తిట్ఠం, కప్పట్ఠాయీ, ఆసభట్ఠానట్ఠాయీ.

‘‘సుఖం సయామి ఠాయామి, సుఖం కప్పేమి జీవితం;

అహత్థపాసో మారస్స, అహో సత్థానుకమ్పకో’’తి

పాళి నిదస్సనం. లాపం గోచరట్ఠాయినన్తి చ. తత్థ ఠాయామీతి తిట్ఠామి.

డిగతియం. డియతి. డేమానో. డినో వా. ‘‘ఉచ్చే సకుణ డేమాన, పత్తయాన విహఙ్గమ. వజ్జేసి ఖో త్వం వామూరు’’న్తి నిదస్సనం.

ఏత్థ డియతీతి డేమానోతి నిబ్బచనం గహేతబ్బం.

తా పాలనే. తాయతి. అఘస్స తాతా. సో నూన కపణో తాతో, చిరం రుజ్జతి అస్సమే. తాణం, పరిత్తం, గోత్తం. త్వం ఖోసి ఉపాసక కతకల్యాణో కతభీరుత్తాణో.

తత్ర పరిత్తన్తి మహాతేజవన్తతాయ సమన్తతో సత్తానం భయం ఉపద్దవం ఉపసగ్గఞ్చ తాయతి రక్ఖతీతి పరిత్తం, గం తాయతీతి గోత్తం.

నత గత్తవినామే. గత్తవినామో గత్తవిక్ఖేపో. నచ్చతి. నచ్చం. నిగణ్ఠో నాటపుత్తో.

దా సోధనే. దాయతి. దానం. అనుయోగదాపనత్థం. అనుయోగం దత్వా. దానం దత్వా.

దా సుపనే. దాయతి. నిద్దాయతి. నిద్దాయనం, నిద్దాయమానో, నిద్దాయన్తో.

దాదానే. పురిసో దానం దాయతి. ఆపుబ్బో గహణే. అదిన్నం ఆదియతి. సీలం సమాదియతి. కమ్మే – పురిసేన దానం దీయతి, అదిన్నం ఆదియతి. కారితే – ఆదపేతి, సమాదపేతి, ఆదపయతి, సమాదపయతి, యే ధమ్మమేవాదపయన్తి సన్తో.

దా అవఖణ్డనే. దియతి, దియన్తి. పరిత్తం.

ఏత్థ చ పరిత్తన్తి సమన్తతో ఖణ్డితత్తా పరిత్తం. అప్పమత్తకఞ్హి గోమయపిణ్డం పరిత్తన్తి వుచ్చతి. తస్మా పరిత్తన్తి అప్పకస్స నామం కామావచరస్స చ ధమ్మస్స అప్పేసక్ఖత్తా.

దా సుద్ధియం. దాయతి. వోదాయతి. వోదానం. అకమ్మకోయం ధాతు. తథా హి ‘‘వోదాయతి సుజ్ఝతి ఏతేనాతి వోదానం, సమథవిపస్సనా’’తి నేత్తిసంవణ్ణనాయం వుత్తం.

దీ ఖయే. దీయతే. దీనో, ఆదీనవో.

తత్ర దీనోతి పరిక్ఖీణఞాతిధనాదిభావేన దుక్ఖితో. ఆదీనవోతిఆదీనం దుక్ఖం వాతి అధిగచ్ఛతి ఏతేనాతిఆదీనవో, దోసో.

దు పరితాపే. దుయతే. దునో, దూతో.

భిది భిజ్జనే. భిజ్జనధమ్మం భిజ్జతి. భిజ్జతీతి భిన్నో. భిజ్జనం భేదో.

ఛిది ఛిజ్జనే. సుత్తం ఛిజ్జతి. ఛిజ్జతీతి ఛిన్నో. ఏవం ఛిద్దం. ఛిజ్జనం ఛేదో.

ఖిది దీనియే. దీనభావో దీనియం, యథా దక్ఖియం. ఖిజ్జతి, ఖిన్నో, అఖిన్నమతి, ఖేదో, ఖేదఙ్గతో లోకహితాయ నాథో.

ఏత్థ ఖేదఙ్గతోతి కాయికదుక్ఖసఙ్ఖాతం పరిస్సమం పత్తో, దుక్ఖమనుభవీతి అత్థో.

పద గతియం. పజ్జతి. మగ్గం పటిపజ్జతి. పటిపత్తిం పటిపజ్జతి. అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నో హోతి, ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జతి. ఆపత్తిం ఆపజ్జతి. అకమ్మకమ్పి భవతి, తేసం అధమ్మో ఆపజ్జతి, పజ్జో, బ్యగ్ఘపజ్జో, సమ్పదాయో.

ఏత్థ చ పజ్జోతి మగ్గో. బ్యగ్ఘపజ్జే సద్దులపథే జాతోతి బ్యగ్ఘపజ్జో, ఏవంనామకో కులపుత్తో. సమ్పదియతి ఞాపియతి ధమ్మో ఏతేనాతి సమ్పదాయో, అక్ఖాతా.

విద సత్తాయం. సత్తా విజ్జమానాకారో. విజ్జతి, సంవిజ్జతి. జాతవేదో, విజ్జా, అవిజ్జా, విదితో.

తత్థ జాతవేదోతి అగ్గి. సో హి జాతోవ వేదయతి ధూమజాలుట్ఠానేన పఞ్ఞాయతి, తస్మా జాతవేదోతి వుచ్చతి. విజ్జాతి ధమ్మానం సభావం విదితం కరోతీతి విజ్జా, ఞాణం. అవిజ్జాతి ఖన్ధానం రాసట్ఠం, ఆయతనానం ఆయతనట్ఠం, ధాతూనం సుఞ్ఞట్ఠం, సచ్చానం తథట్ఠం, ఇన్ద్రియానం అధిపతియట్ఠం అవిదితం కరోతీతి అవిజ్జా. దుక్ఖాదీనం పీళనాదివసేన వుత్తం చతుబ్బిధం అత్థం అవిదితం కరోతీతి అవిజ్జా, మోహో.

మద ఉమ్మాదే. ఉమ్మాదో నామ ముయ్హ నం వా సతివిప్పవాసో వా చిత్తవిక్ఖేపో వా. మజ్జతి, పమజ్జతి. మత్తో, సురామదమత్తో. మత్తో అహం మహారాజ. పుత్తమంసాని ఖాదయిం. మత్తహత్థీ, పమత్తో, ఉమ్మత్తో.

అప్పమాదో అమతం పదం, పమాదో మచ్చునో పదం;

అప్పమత్తా న మియ్యన్తి, యే పమత్తా యథా మతా.

మిద సినేహనే. మేజ్జతి. మేత్తా, మేత్తి, మిత్తం, మిత్తో.

అన్తరధా అదస్సనే. అన్తరపుబ్బో ధాధాతు విజ్జమానస్స వత్థునో అదస్సనే వత్తతి. అన్తరధాయతి. అన్తరధానం, అన్తరధాయన్తో. సా దేవతా అన్తరహితా. అన్తరాపిధాయతి.

బుధ అవగమనే. అవగమనం జాననం. బుజ్ఝతి, బుద్ధో, బుద్ధి, బుద్ధం, బోధో, బోధి. బుజ్ఝితా సచ్చాని. సకలం బుద్ధో, బుద్ధవా, విబోధేతి, బోధేతా, బుద్ధో, విబుద్ధో ఇచ్చాదీని.

తత్ర బుద్ధోతి బుజ్ఝితా సచ్చానీతి బుద్ధో, బోధేతా పజాయాతి బుద్ధో. అథ వా పారమితాపరిభావితాయ పఞ్ఞాయ సబ్బమ్పి ఞేయ్యం అబుజ్ఝీతి బుద్ధో. కేచి పన కమ్మేనపి బుద్ధసద్దస్స సిద్ధం ఇచ్ఛన్తా ఏవం నిబ్బచనం కరోన్తి ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో వత సో భగవాతి అధిగతగుణవిసేసేహి ఖీణాసవేహి బుజ్ఝితబ్బోతి బుద్ధో’’తి. విత్థారో పన నిద్దేసే వుత్తనయేన గహేతబ్బో. బుద్ధీతి బుజ్ఝతీతి బుద్ధి. ఏవం బుద్ధం బోధో బోధి చ. అథ వా బుజ్ఝనం బుద్ధి. ఏవం బోధో బోధి చ, సబ్బమేతం పఞ్ఞాయాధివచనం.

ఇదాని బోధిసద్దస్స అత్థుద్ధారం వదామ. బోధీతి హి రుక్ఖోపి మగ్గోపి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమ్పి నిబ్బానమ్పి ఏవంపణ్ణత్తికో పుగ్గలోపి వుచ్చతి, తథా హి ‘‘బోధిరుక్ఖమూలే పఠమాభిసమ్బుద్ధో’’తి చ, ‘‘అన్తరా చ బోధిం అన్తరా చ గయ’’న్తి చ ఆగతట్ఠానే రుక్ఖో బోధీతి వుచ్చతి. ‘‘చతూసు మగ్గేసు ఞాణ’’న్తి ఆగతట్ఠానే మగ్గో. ‘‘పప్పోతి బోధిం వరభూరి సుమేధసో’’తి ఆగతట్ఠానే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం. ‘‘పత్వాన బోధిం అమతం అసఙ్ఖత’’న్తి ఆగతట్ఠానే నిబ్బానం. ‘‘బోధి భన్తే రాజకుమారో భగవతో పాదే సిరసా వన్దతీ’’తి ‘‘అరియసావకో బోధీతి వుచ్చతీ’’తి చ ఆగతట్ఠానే ఏవంపణ్ణత్తికో పుగ్గలో.

అత్రిదం వుచ్చతి –

రుక్ఖే మగ్గే చ నిబ్బానే, ఞాణే సబ్బఞ్ఞుతాయ చ;

తథా పణ్ణత్తియఞ్చేవ, బోధిసద్దో పవత్తతి.

బుజ్ఝతీతి బుజ్ఝితా, బోధేతీతి బోధేతా.

ఏత్థ చ కోచి పయోగో తుమన్తాదీని చ రూపాని వుచ్చన్తే – ‘‘గుయ్హమత్థమసమ్బుద్ధం, సమ్బోధయతి యో నరో. పరం సమ్బుద్ధుమరహతి. బుజ్ఝితుం, బుద్ధుం, బుజ్ఝిత్వా, బుజ్ఝిత్వాన, బుజ్ఝితున, బుద్ధియ, బుద్ధియాన, బుద్ధా, బుద్ధాన’’ ఇతి భవన్తి.

తత్ర అసమ్బుద్ధన్తి పరేహి అఞ్ఞాతం, ‘‘అసమ్బోధ’’న్తిపి పాఠో, పరేసం బోధేతుం అయుత్తన్తి అత్థో. సమ్బుద్ధున్తి సంబుజ్ఝితుం. బుద్ధాతి బుజ్ఝిత్వా, ఏవం బుద్ధానాతి ఏత్థాపి.

కేచి పన ‘‘నామరూపపరిచ్ఛేదే ‘బోధిమగ్గేన బుధ్వా’తి చ, ‘‘బుధ్వా బోధితలే యమాహ సుగతో’తి చ ధకారవకారసఞ్ఞోగవతో పదస్స దస్సనతో త్వాపచ్చయన్తభావతో చ ధకారవకారసంయోగవసేన ‘‘బుధ్వా’’తి పదసిద్ధి ఇచ్ఛితబ్బా’’తి వదన్తి, తం తాదిసస్స పదరూపస్స బుద్ధవచనే అదస్సనతో చ, బుద్ధవచనస్స అననుకూలతాయ చ, పరిసుద్ధే చ పోరాణపోత్థకే వకారసంయోగవిగతస్స ‘‘బోధిమగ్గేన బుద్ధా’’తిచ, ‘‘బుద్ధా బోధితలే’’తి చ పదస్స దస్సనతో న గహేతబ్బం. తథా హి న తాదిసో పాఠో బుద్ధవచనస్స అనుకూలో హోతీతి. న హి బుద్ధవచనే వస్ససతమ్పి వస్ససహస్సమ్పి పరియేసన్తా తాదిసం వకారధకారసఞ్ఞోగపదం పస్సిస్సన్తి. ఏవం ‘‘బుధ్వా’’తి పదరూపస్స బుద్ధవచనస్స అననుకూలతా దట్ఠబ్బా. తఞ్హి సక్కటగన్థే కతపరిచయభావేన వఞ్చితేహి విదూహి ఇచ్ఛితం, న సద్ధమ్మనీతివిదూహి. ఏత్థ ఇమాని నిదస్సనపదాని వేదితబ్బాని –

కో మం విద్ధా నిలీయతి. లద్ధా మచ్చో యదిచ్ఛతి. లద్ధాన పుబ్బాపరియం విసేసం, అదస్సనం మచ్చురాజస్స గచ్ఛే.

ఉమ్మాదన్తిమహం దిట్ఠా, ఆముక్కమణికుణ్డలం;

న సుపామి దివారత్తిం, సహస్సంవ పరాజితో’’తి;

తత్థ విద్ధాతి విజ్ఝిత్వా. లద్ధాతి లభిత్వా. లద్ధానాతి లభిత్వాన. దిట్ఠాతి దిస్వా. ఇతి ‘‘విద్ధా లద్ధా లద్ధాన దిట్ఠా’’తి పదాని త్వాపచ్చయేన సద్ధిం గతానిపి సఞ్ఞోగవసేన వకారపటిబద్ధాని న హోన్తి, తస్మా ‘‘బుద్ధా బుద్ధాన’’ ఇచ్చేతానిపి ‘‘లద్ధా లద్ధాన’’ ఇచ్చాదీని వియ పరిహీనవకారసఞ్ఞోగాని ఏవ గహేతబ్బాని. యే ‘‘బుధ్వా’’తి రూపం ఇచ్ఛన్తి పఠన్తి చ, మఞ్ఞే తే త్వాపచ్చయో వఞ్చేతి, తేన తే వఞ్చనం పాపుణన్తి, తస్మా తాదిసం రూపం అగ్గహేత్వా యో సద్దనీతియం సద్దవినిచ్ఛయో వుత్తో, సోయేవ ఆయస్మన్తేహి సారతో పచ్చేతబ్బో.

బుధ బోధనే. సకమ్మకాకమ్మకోయం ధాతు. తథా హి బోధనసద్దుచ్చారణేన జాననం వికసనం నిద్దక్ఖయో చ గహితో, తస్మా ‘‘బుధ ఞాణే, బుధ వికసనే, బుధ నిద్దక్ఖయే’’తి వుత్తం హోతి. బుజ్ఝతి భగవా, ధమ్మే బుజ్ఝతి, పబుజ్ఝతి, పదుమం బుజ్ఝతి. పురిసో బుద్ధో, పబుద్ధో, బోధతి, పబోధతి ఇచ్చాదీని.

సంధా సన్ధిమ్హి. సంపుబ్బో ధాధాతు సన్ధిమ్హి వత్తతి. నేవస్స మద్దీ భాకుటి, న సన్ధియతి న రోదతి. న సన్ధియతీతి ఇదం అఞ్ఞేహి పకరణేహి అసాధారణం దివాదిరూపం.

ధను యాచనే. మాతా హి తవ ఇరన్ధతి, విధరస్స హదయం ధనియ్యతి. ఇదమ్పి అసాధారణం దివాదిరూపం.

ధీ అనాదరే. ధీయతే. ధీనో.

యుధ సమ్పహారే. యుజ్ఝతి. యోధో, యుద్ధం, చరణాయుధో, యకారస్స వకారభావే ‘‘ఆవుధ’’న్తి రూపం. తత్ర చరణాయుధోతి కుక్కుటో.

కుధ కోపే. కుజ్ఝతి. కోధో, కుజ్ఝనా, కుజ్ఝితత్తం. కుద్ధో అత్థం న జానాతి, కుద్ధో ధమ్మం న పస్సతి.

సుధ సోచేయ్యే. సోచేయ్యం సుచిభావో. సుజ్ఝతి. సుద్ధి, విసుద్ధి, సుజ్ఝనం, సుద్ధో, విసుద్ధో, పరిసుద్ధో. కారితే ‘‘సోధేతి, సోధకో’’ ఇచ్చాదీని.

సిధు సంరాధనే. సిజ్ఝతి. సిద్ధి.

రధ హింసాయం. రజ్ఝతి, విరజ్ఝతి, అపరజ్ఝతి. అపరాధో.

రాధ సాధ సంసిద్ధియం. రాధయతి, సాధయతి. ఆరాధనం, సాధనం. సపరహితం సాధేతీతి సాధు, సప్పురిసో. అచ్చన్తం సాధేతబ్బన్తి సాధు, లద్ధకం సున్దరం దానసీలాది.

విధ విజ్ఝనే. విజ్ఝతి. పటివిజ్ఝతి. ఖణ విద్ధ, విధు, విజ్ఝనకో, విద్ధో, పటివిద్ధో, విజ్ఝనం, వేధో, పటివేధో, విజ్ఝిత్వా, విద్ధా, విద్ధాన. కో మం విద్ధా నిలీయతి.

ఇధ వుద్ధియం. ఇజ్ఝతి, సమిజ్ఝతి. ఇద్ధి, ఇజ్ఝనం, సమిజ్ఝనం, ఇద్ధో. తత్థ ఇద్ధీతి ఇజ్ఝనం ఇద్ధి. ఇజ్ఝన్తి వా సత్తా ఏతాయ ఇద్ధా వుద్ధా ఉక్కంసగతా హోన్తీతి ఇద్ధి.

గిధు అభికఙ్ఖాయం. గిజ్ఝతి, గిజ్ఝో. గద్ధో. గద్ధబాధిపుబ్బో. కామగిద్ధో న జానాసి. గేధో.