౧౬. భూవాదిగణికపరిచ్ఛేద

ఇతో పరం అవగ్గన్తా, మిస్సకా చేవ ధాతుయో;

వక్ఖామి ధాతుభేదాది-కుసలస్స మతానుగా.

యకారన్తధాతు

యా గతిపాపుణేసు. యాతి, యన్తి. యాతు, యన్తు. యేయ్య, యేయ్యుం, అనుపరియేయ్యుం. యథాసమ్భవం పదమాలా యోజేతబ్బా. యన్తో పురిసో. యన్తీ ఇత్థీ. యన్తం కులం. యానం, ఉపయానం, ఉయ్యానం ఇచ్చాదీని. దివాదిగణికస్స పనస్స ‘‘యాయతి, యాయన్తీ’’తిఆదీని రూపాని భవన్తి.

తత్ర యానన్తిఆదీసు యన్తి ఏతేనాతి యానం, రథసకటాది. ఉపయన్తి ఏతేన ఇస్సరస్స వా పియమనాపస్స వా సన్తికం గచ్ఛన్తీతి ఉపయానం, పణ్ణాకారం. ‘‘ఉపయానాని మే దజ్జుం, రాజపుత్త తయి గతే’’తి ఏత్థ హి పణ్ణాకారాని ‘‘ఉపయానానీ’’తి వుచ్చన్తి. సమ్పన్నదస్సనీయపుప్ఫఫలాదితాయ ఉద్ధం ఓలోకేన్తా యన్తి గచ్ఛన్తి ఏత్థాతి ఉయ్యానం.

బ్యా ఉమ్మీసనే. బ్యాతి, బ్యన్తి. బ్యాసి, బ్యాథ. బ్యామి, బ్యామ. యథాసమ్భవం పదమాలా యోజేతబ్బా. తత్ర పనాయం పాళి ‘‘యావ బ్యాతి నిమ్మీసతి, తత్రాపి రసతిబ్బయో’’తి. తత్థ యావ బ్యాతీతి యావ ఉమ్మీసతి, పురాణభాసా ఏసా, అయఞ్హి యస్మిం కాలే బోధిసత్తో చూళబోధిపరిబ్బాజకో అహోసి, తస్మిం కాలే మనుస్సానం వోహారో.

యు మిస్సనే గతియఞ్చ. యోతి, యవతి. ఆయు, యోని.

తత్థ ‘‘ఆయూ’’తి ఆసద్దో ఉపసగ్గో. ఆయవన్తి మిస్సీభవన్తి సత్తా ఏతేనాతి ఆయు. అథ వా ఆయవన్తి ఆగచ్ఛన్తి పవత్తన్తి తస్మిం సతి అరూపధమ్మాతి ఆయు. తథా హి అట్ఠసాలినియం వుత్తం ‘‘ఆయవనట్ఠేన ఆయు. తస్మిఞ్హి సతి అరూపధమ్మా ఆయవన్తి ఆగచ్ఛన్తి పవత్తన్తి, తస్మా ఆయూతి వుచ్చతీ’’తి. ‘‘ఆయు, జీవితం, పాణో’’ ఇచ్చేతే పరియాయా లోకవోహారవసేన. అభిధమ్మవసేన పన ‘‘ఠితి యపనా యాపనా జీవితిన్ద్రియం’’ ఇచ్చేతేపి తేహేవ సద్ధిం పరియాయా. యోనీతి అణ్డజాదీనం అణ్డజాదీహి సద్ధిం యాయ మిస్సీభావో హోతి, సా యోని. ఇదం పనేత్థ నిబ్బచనం ‘‘యవన్తి ఏత్థ సత్తా ఏకజాతిసమన్వయేన అఞ్ఞమఞ్ఞం మిస్సకా హోన్తీతి యోని’’ ఇతి. ఏత్థ చ యోనిసద్దస్స అత్థుద్ధారో నీయతే. యోనీతి ఖన్ధకోట్ఠాసస్సపి కారణస్సపి పస్సావమగ్గస్సపి నామం. ‘‘చతస్సో నాగయోనియో. చతస్సో సుపణ్ణయోనియో’’తి ఏత్థ హి ఖన్ధకోట్ఠాసో యోని నామ. ‘‘యోని హేసా భూమిజ ఫలస్స అధిగమాయా’’తి ఏత్థ కారణం. ‘‘న చాహం బ్రాహ్మణం బ్రూమి, యోనిజం మత్తిసమ్భవ’’న్తి ఏత్థ పస్సావమగ్గో. ఏత్థేతం వుచ్చతి –

ఖన్ధానఞ్చాపి కోట్ఠాసే, ముత్తమగ్గే చ కారణే;

ఇమేసు తీసు అత్థేసు, యోనిసద్దో పవత్తతి.

బ్యే సంవరణే. బ్యాయతి.

బ్యే పవత్తియం. బ్యేతి సహబ్యో.

ఏత్థ సహబ్యోతి సహ బ్యేతి సహ పవత్తతీతి సహబ్యో, సహాయో, ఏకభవూపగో వా. తథా హి ‘‘తావతింసానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపన్నో’’తిఆదీసు ఏకభవూపగో ‘‘సహబ్యో’’తి వుచ్చతి.

హయ గతియం. హయతి. హయో. హయోతి అస్సో. సో హి హయతి సీఘం గచ్ఛతీతి హయోతి వుచ్చతి. ఇమాని పనస్స నామాని –

అస్సో తురఙ్గో తురగో, వాజీ వాహో హయోపి చ;

తబ్భేదా సిన్ధవో చేవ, గోజో అస్సతరోపి చ.

కారణాకారణఞ్ఞూ తు, ఆజానీయో హయుత్తమో;

ఘోటకో తు ఖళుఙ్కస్సో, వళవోతి చ వుచ్చతి;

అస్సపోతో కిసోరోతి, ఖళుఙ్కోతిపి వుచ్చతి;

హరియ గతిగేలఞ్ఞేసు. హరియతి.

అయ వయ పయ మయ తయ చయ రయ గతియం. అయతి. వయతి. పయతి. మయతి. తయతి. చయతి. రయతి. అయో, సమయో, వయో, పయో, రయో. మయతయచయధాతూనం నామికపదాని ఉపపరిక్ఖితబ్బాని.

తత్థ అయోతి కాళలోహం, అయతి నానాకమ్మారకిచ్చేసు ఉపయోగం గచ్ఛతీతి అయో. వయోతి పఠమవయాదిఆయుకోట్ఠాసో, వయతి పరిహానిం గచ్ఛతీతి వయో. పయోతి ఖీరస్సపి ఉదకస్సపి నామం, పయతి జనేన పాతబ్బభావం గచ్ఛతీతి పయో. రయోతి వేగో, యో ‘‘జవో’’తిపి వుచ్చతి, తస్మా రయనం జవనం రయో. ఏత్థ సమయసద్దస్స అత్థుద్ధారో వుచ్చతే అహ నిబ్బచనేన. సమయసద్దో –

సమవాయే ఖణే కాలే, సమయే హేతుదిట్ఠిసు;

పటిలాభే పహానే చ, పటివేధే చ దిస్సతి.

తథా హి ‘‘అప్పేవ నామ స్వేపి ఉపసఙ్కమేయ్యామ కాలఞ్చ సమయఞ్చ ఉపాదాయా’’తి ఏవమాదీసు సమవాయో అత్థో. ‘‘ఏకోవ ఖో భిక్ఖవే ఖణో చ సమయో చ బ్రహ్మచరియవాసాయా’’తిఆదీసు ఖణో. ‘‘ఉణ్హసమయో పరిళాహసమయో’’తిఆదీసు కాలో. ‘‘మహాసమయో పవనస్మి’’న్తిఆదీసు సమూహో. ‘‘సమయోపి ఖో తే భద్దాలి అప్పటివిద్ధో అహోసీ’’తిఆదీసు హేతు. ‘‘తేన సమయేన ఉగ్గాహమానో పరిబ్బాజకో సమణముణ్డికాపుత్తో సమయప్పవాదకే తిన్దుకాచీరే ఏకసాలకే మల్లికాయ ఆరామే పటివసతీ’’తిఆదీసు దిట్ఠి.

‘‘దిట్ఠే ధమ్మే చ యో అత్థో, యో చత్థో సమ్పరాయికో;

అత్థాభిసమయా ధీరో, పణ్డితోతి పవుచ్చతీ’’తి

ఆదీసు పటిలాభో. ‘‘సమ్మా మానాభిసమయా అన్తమకాసి దుక్ఖస్సా’’తిఆదీసు పహానం. ‘‘దుక్ఖస్స పీళనట్ఠో సఙ్ఖతట్ఠో సన్తాపట్ఠో అభిసమయట్ఠో’’తిఆదీసు పటివేధో. ఏత్థ చ ఉపసగ్గానం జోతకమత్తత్తా తస్స తస్స అత్థస్స వాచకో సమయసద్దో ఏవాతి సమయసద్దస్స అత్థుద్ధారేపి సఉపసగ్గో అభిసమయసద్దో వుత్తో.

తత్థ సహకారీకారణతాయ సన్నిజ్ఝం సమేతి సమవేతీతి సమయో, సమవాయో. సమేతి సమాగచ్ఛతి మగ్గబ్రహ్మచరియం ఏత్థ తదాధారపుగ్గలోతి సమయో, ఖణో. సమేన్తి ఏత్థ, ఏతేన వా సఙ్గచ్ఛన్తి ధమ్మా సహజాతధమ్మేహి ఉప్పాదాదీహి వాతి సమయో, కాలో. ధమ్మప్పవత్తిమత్తతాయ అత్థతో అభూతోపి హి కాలో ధమ్మప్పవత్తియా అధికరణం కరణం వియ చ పరికప్పనామత్తసిద్ధేన రూపేన వోహరియతీతి. సమం, సహ వా అవయవానం అయనం పవత్తి అవట్ఠానన్తి సమయో, సమూహో, యథా ‘‘సముదాయో’’తి. అవయవసహావట్ఠానమేవ హి సమూహో. పచ్చయన్తరసమాగమే ఏతి ఫలం ఏతస్మా ఉప్పజ్జతి పవత్తతి చాతి సమయో, హేతు, యథా ‘‘సముదయో’’తి. సమేతి సంయోజనభావతో సమ్బన్ధా ఏతి అత్తనో విసయే పవత్తతి, దళ్హగ్గహణభావతో వా సంయుత్తా అయన్తి పవత్తన్తి సత్తా యథాభినివేసం ఏతేనాతి సమయో, దిట్ఠి. దిట్ఠిసంయోజనేన హి సత్తా అతివియ బజ్ఝన్తి. సమితి సఙ్గతి సమోధానన్తి సమయో, పటిలాభో. సమస్స నిరోధస్స యానం, సమ్మా వా యానం అపగమో అప్పవత్తీతి సమయో, పహానం. ఞాణేన అభిముఖం సమ్మా ఏతబ్బో అధిగన్తబ్బోతి సమయో, ధమ్మానం అవిపరీతో సభావో, అభిముఖభావేన సమ్మా ఏతి గచ్ఛతి బుజ్ఝతీతి సమయో. యథాభూతసభావావబోధో. ఏవం తస్మిం తస్మిం అత్థే సమయసద్దస్స పవత్తి వేదితబ్బా.

నను చ అత్థమత్తం పతి సద్దా అభినివిసన్తీతి న ఏకేన సద్దేన అనేకే అత్థా అభిధీయన్తీతి? సచ్చమేతం సద్దవిసేసే అపేక్ఖితే. సద్దవిసేసే హి అపేక్ఖమానే ఏకేన సద్దేన అనేకత్థాభిధానం న సమ్భవతి. న హి యో కాలత్థో సమయసద్దో, సోయేవ సమూహాదిఅత్థం వదతి. ఏత్థ పన తేసం తేసం అత్థానం సమయ సద్దవచనీయతా సామఞ్ఞముపాదాయ అనేకత్థతా సమయసద్దస్స వుత్తా. ఏవం సబ్బత్థ అత్థుద్ధారే అధిప్పాయో వేదితబ్బో.

ఇతో యాతో అయతో చ, నిప్ఫత్తిం సముదీరయే;

విఞ్ఞూ సమయసద్దస్స, సమవాయాదివాచినో.

ఇతో యాతో అయతో చ, సమానత్థేహి ధాతుహి;

ఏవం సమానరూపాని, భవన్తీతి చ ఈరయే.

నయ రక్ఖణే చ. చకారో గతిపేక్ఖకో. నయతి. నయో. నయోతి నయనం గమనన్తి నయో, పాళిగతి. నయన్తి వా రక్ఖన్తి అత్థం ఏతేనాతి నయో, తథత్తనయాది.

దయ దానగతిహింసాదానరక్ఖాసు. దయతి. దయా.

దయాతి మేత్తాపి వుచ్చతి కరుణాపి. ‘‘దయాపన్నో’’తి ఏత్థ హి మేత్తా ‘‘దయా’’తి, మేత్తచిత్తతం ఆపన్నోతి హి అత్థో. ‘‘అదయాపన్నో’’తి ఏత్థ పన కరుణా ‘‘దయా’’తి వుచ్చతి. నిక్కరుణతం ఆపన్నోతి హి అత్థో. ఏవం దయాసద్దస్స మేత్తాకరుణాసు పవత్తి వేదితబ్బా. తథా హి అభిధమ్మటీకాయం వుత్తం ‘‘దయాసద్దో యత్థ యత్థ పవత్తతి, తత్థ తత్థ అధిప్పాయవసేన యోజేతబ్బో. దయాసద్దో హి అనురక్ఖణత్థం అన్తోనీతం కత్వా పవత్తమానో మేత్తాయ చ కరుణాయ చ పవత్తతీ’’తి.

వచనత్థో పనేత్థ ఏవం వేదితబ్బో – దయతి దదాతి సత్తానం అభయం ఏతాయాతి దయా. దయతి గచ్ఛతి విభాగం అకత్వా పాపకల్యాణజనేసు సమం వత్తతి, సీతేన సమం ఫరన్తం రజోమలఞ్చ పవాహేన్తం ఉదకమివాతిపి దయా, మేత్తా. దయతి వా హింసతి కారుణికం యావ యథాధిప్పేతం పరస్స హితనిప్ఫత్తిం న పాపుణాతి, తావాతి దయా. దయతి అనుగ్గణ్హాతి పాపజనమ్పి సజ్జనో ఏతాయాతిపి దయా. దయతి అత్తనో సుఖమ్పి పహాయ ఖేదం గణ్హాతి సజ్జనో ఏతాయాతి దయా. దయన్తి గణ్హన్తి ఏతాయ మహాబోధిసత్తా బుద్ధభావాయ అభినీహారకరణకాలే హత్థగతమ్పి అరహత్తఫలం ఛడ్డేత్వా సంసారసాగరతో సత్తే సముద్ధరితుకామా అనస్సాసకరం అతిభయానకం మహన్తం సంసారదుక్ఖం, పచ్ఛిమభవే చ సహ అమతధాతుపటిలాభేన అనేకగుణసమలఙ్కతం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణఞ్చాతిపి దయా, కరుణా. కరుణామూలకా హి సబ్బే బుద్ధగుణా.

అపరో నయో – దయన్తి అనురక్ఖన్తి సత్తే ఏతాయ, సయం వా అనుదయతి, అనుదయమత్తమేవ వా ఏతన్తి దయా, మేత్తా చేవ కరుణా చ. కిఞ్చి పయోగమేత్థ కథయామ ‘‘సేయ్యథాపి గహపతి గిజ్ఝో వా కఙ్కో వా కులలో వా మంసపేసిం ఆదాయ దయేయ్య. పుత్తేసు మద్దీ దయేసి, సస్సుయా ససురమ్హి చ. దయితబ్బో రథేసభ’’. తత్థ దయేయ్యాతి ఉప్పతిత్వా గచ్ఛేయ్య, గత్యత్థవసేనేతం దట్ఠబ్బం. దయేసీతి మేత్తచిత్తం కరేయ్యాసి. దయితబ్బోతి పియాయితబ్బో. ఉభయమ్పేతం వివరణం రక్ఖణత్థం అన్తోగధం కత్వా అధిప్పాయత్థవసేన కతన్తి వేదితబ్బం.

ఊయీ తన్తసన్తానే. ఊయతి. ఊతో, ఊతవా.

పూయీ విసరణే దుగ్గన్ధే చ. పూయతి. పూతో, పూతవా. పూతిమచ్ఛం కుసగ్గేన, యో నరో ఉపనయ్హతి.

కనుయీ సద్దే. కనుయతి. కనుతో, కనుతవా.

ఖమాయ విధూననే. ఖమాయతి. ఖమాతో, ఖమాతవా.

ఫాయి పాయి వుద్ధియం. ఫాయతి. ఫీతో, ఫతవా.

తత్థ తతవన్తుపచ్చయా, యకారలోపో, ధాత్వన్తస్స సరస్స ఇకారాదేసో చ దట్ఠబ్బో. ఏస నయో ‘‘పూతో పూతవా’’తిఆదీసుపి యథాసమ్భవం దట్ఠబ్బో. పాయతి. పాయో. అపాయో. ఏత్థ చ నత్థి పాయో వుద్ధి ఏత్థాతి అపాయో. అథ వా పన అయతో సుఖతో అపేతోతి అపాయోతిపి నిబ్బచనీయం. అపాయోతి చ నిరయో తిరచ్ఛానయోని పేత్తివిసయో అసురకాయోతి చత్తారో అపాయా.

తాయు సన్తానపాలనేసు. తాయతి. తాయనం. దివాదిగణే పన తా పాలనేతి ధాతుం పస్సథ, తస్స ‘‘తాయతి తాణ’’న్తి రూపాని. ఉభయేసం క్రియాపదం సమం. అకారయకారపచ్చయమత్తేనేవ నానత్తం, నామికపదాని పన విసదిసాని ‘‘తాయనం, తాణ’’న్తి.

చాయు పూజానిసామనేసు. పూజా పూజనా. నిసామనం ఓలోకనం సవనఞ్చ వుచ్చతి. ‘‘ఇఙ్ఘ మద్ది నిసామేహి. నిసామయథ సాధవో’’తి చ ఆదీసు హి ఓలోకనసవనాని నిసామనసద్దేన వుత్తాని. అపిచ ఞాణేన ఉపపరిక్ఖణమ్పి నిసామనమేవాతి గహేతబ్బం. చాయతి, అపచాయతి. అనగారే పబ్బజితే, అపచే బ్రహ్మచారియే. యే వుద్ధమపచాయన్తి. అపచితిం దస్సేతి. నిచ్చం వుద్ధాపచాయినో.

యకారన్తధాతురూపాని.

రకారన్తధాతు

రా ఆదానే. రాతి.

రి సన్తానే. రేతి. రేణు. రేణూతి రజో.

రు గతియం రోసనే చ. రవతి, విరవతి.

రు సద్దే. రోతి, రవతి. రవో, ఉపరవో. రుతమనుఞ్ఞం రుచియా చ పిట్ఠి. రుతన్తి రవనం రుతం, సద్దో.

రే సద్దే. రాయతి. రా. రత్తి. ఏత్థ చ రాతి సద్దో. రత్తీతి నిసాసఙ్ఖాతో సత్తానం సద్దస్స వూపసమకాలో. రా తియ్యతి ఉచ్ఛిజ్జతి ఏత్థాతి రత్తి.

బ్రూ వియత్తియం వాచాయం. అపి హన్త్వా హతో బ్రూతి.

బ్రవీతి, బ్రున్తి. బ్రూసి, బ్రూథ. బ్రూమి, బ్రూమ. బ్రూతే, బ్రువన్తే. బ్రూసే, బ్రువ్హే. బ్రువే, బ్రుమ్హే.

బ్రూతు, బ్రువితు, బ్రువన్తు. బ్రూహి, బ్రూథ. బ్రూమి, బ్రూమ. బ్రూతం, బ్రువన్తం.

ఏత్థ చ అమ్బట్ఠసుత్తే ‘‘పున భవం గోతమో బ్రువితూ’’తి పాళిదస్సనతో ‘‘బ్రువితూ’’తి వుత్తం. ఏవం సబ్బత్థాపి ఉపపరిక్ఖిత్వా నయో గహేతబ్బో.

బ్రువేయ్య, బ్రువే, బ్రువేయ్యుం. బ్రువేయ్యాసి, బ్రువేయ్యాథ. బ్రువేయ్యామి, బ్రువేయ్యామ. బ్రువేథ, బ్రువేరం. బ్రువేథో, బ్రువేయ్యావ్హో. బ్రువేయ్యం. బ్రువేయ్యామ్హే.

పబ్రూతి. అనుబ్రూతి. పబ్రూతు, అనుబ్రూతు. పబ్రువేయ్య, అనుబ్రువేయ్య. ఏవం సబ్బత్థ పఅనుఉపసగ్గేహిపి యథాసమ్భవం పదమాలా యోజేతబ్బా.

ఆహ, ఆహు. బ్రవే, బ్రవిత్థ, బ్రవిరే. బ్రవిత్థో, బ్రవివ్హో. బ్రవిం, బ్రవిమ్హే. పరోక్ఖావసేన వుత్తాని.

అబ్రవా, అబ్రవూ. అబ్రవో, అబ్రవత్థ. అబ్రవం, అబ్రవమ్హా. అబ్రవత్థ, అబ్రవత్థుం. అబ్రవసే, అబ్రవ్హం. అబ్రవిం, అబ్రవిమ్హసే. హియ్యత్తనీవసేన వుత్తాని.

అబ్రవి, అబ్రవుం. అబ్రవో, అబ్రవిత్థ. అబ్రవిం, అబ్రవిమ్హా. అబ్రవా, అబ్రవూ. అబ్రవసే, అబ్రవివ్హం. అబ్రవం, అబ్రవిమ్హే. అజ్జతనీవసేన వుత్తాని.

బ్రువిస్సతి, బ్రువిస్సన్తి. అబ్రవిస్సా, అబ్రవిస్సంసు. సేసం సబ్బం నేతబ్బం. కమ్మపదం అప్పసిద్ధం. సచే పన సియా, ‘‘బ్రూయతీ’’తి సియా ‘‘లుయతి, లూయతీ’’తి పదాని వియ.

జీర బ్రూహనే. బ్రూహనం వడ్ఢనం. జీరతి. జీరం. జీరమానో. జీరణం. అప్పస్సుతాయం పురిసో, బలిబద్దోవ జీరతి.

పూర పూరణే. పూరతి. పూరతోవ మహోదధి. సబ్బే పూరేన్తు సఙ్కప్పా. పూరితుం, పూరిత్వా, పూరం, పూరితం. పుణ్ణం, పరిపుణ్ణం. సమ్పుణ్ణం, పూరణం. పూరణో కస్సపో. కారితే ‘‘పారమియో పూరేతి, పూరయతి, పూరాపేతి, పూరాపయతి. పూరేత్వా, పూరయిత్వా, పూరాపేత్వా, పూరాపయిత్వా, పరిపూరేత్వా’’ ఇచ్చాదీని భవన్తి.

ఘోర గతిపటిఘాతే. గతిపటిఘాతం గతిపటిహననం. ఘోరతి.

ధోర గతిచాతురియే. గతిచాతురియం గతిఛేకభావో. ధోరేతి.

సర గతియం. సరతి, విసరతి, ఉస్సరతి. ఉస్సారణా. సరో. సంసారో ఇచ్చాదీని. తత్థ సరోతి రహదో. సంసారోతి వట్టం, యో ‘‘భవో’’తిపి వుచ్చతి.

చర చరణే. చరతి, విచరతి, అనుచరతి, సఞ్చరతి.

చర గతిభక్ఖనేసు. చరతి, విచరతి, అనుచరతి, సఞ్చరతి, పటిచరతి. చరియా. చరితా. చారో. విచారో. అనువిచారో. ఉపవిచారో. చరణం. చారకో. ఓచరకో. బ్రహ్మచరియం ఇచ్చాదీని.

తత్థ చరతీతి గచ్ఛతి, భక్ఖతి వా. తథా హి చరన్తి పదస్స గచ్ఛన్తో ఖాదన్తో చాతి అత్థం వదన్తి గరూ. పటిచరతీతి పటిచ్ఛాదేతి. చారకోతి తంపవేసితానం సత్తానం సుఖం చరతి భక్ఖతీతి చారకో, రోధో. ఓచరకోతి అధోచారీ. బ్రహ్మచరియన్తి దానమ్పి వేయ్యావచ్చమ్పి సిక్ఖాపదమ్పి బ్రహ్మవిహారోపి ధమ్మదేసనాపి మేథునవిరతిపి సదారసన్తోసోపి ఉపోసథోపి అరియమగ్గోపి సకలం సాసనమ్పి అజ్ఝాసయోపి వుచ్చతి.

కిన్తే వతం కిం పన బ్రహ్మచరియం,

కిస్స సుచిణ్ణస్స అయం విపాకో;

ఇద్ధిజుతిబలవీరియూపపత్తి,

ఇదఞ్చ తే నాగ మహావిమానం.

అహఞ్చ భరియా చ మనుస్సలోకే,

సద్ధా ఉభో దానపతీ అహుమ్హా;

ఓపానభూతం మే ఘరం తదాసి,

సన్తప్పితా సమణబ్రాహ్మణా చ.

తం మే వతం తం పన బ్రహ్మచరియం,

తస్స సుచిణ్ణస్స అయం విపాకో;

ఇద్ధిజుతిబలవీరియూపపత్తి,

ఇదఞ్చ మే ధీర మహావిమాన’’న్తి

ఇమస్మిఞ్హి పుణ్ణకజాతకే దానం ‘‘బ్రహ్మచరియ’’న్తి వుత్తం.

‘‘కేన పాణి కామదదో, కేన పాణి మధుస్సవో;

కేన తే బ్రహ్మచరియేన, పుఞ్ఞం పాణిమ్హి ఇజ్ఝతి.

తేన పాణి కామదదో, తేన పాణి మధుస్సవో;

తేన మే బ్రహ్మచరియేన, పుఞ్ఞం పాణిమ్హి ఇజ్ఝతీ’’తి

ఇమస్మిం అఙ్కురపేతవత్థుమ్హి వేయ్యావచ్చం ‘‘బ్రహ్మచరియ’’న్తి వుత్తం. ‘‘ఇదం ఖో తం భిక్ఖవే తిత్తిరియం నామ బ్రహ్మచరియం అహోసీ’’తి ఇమస్మిం తిత్తిరజాతకే సిక్ఖాపదం ‘‘బ్రహ్మచరియ’’న్తి వుత్తం. ‘‘తం ఖో పన పఞ్చసిఖ బ్రహ్మచరియం నేవ నిబ్బిదాయ న విరాగాయ…పే… యావదేవ బ్రహ్మలోకూపపత్తియా’’తి ఇమస్మిం మహాగోవిన్దసుత్తే బ్రహ్మవిహారా ‘‘బ్రహ్మచరియ’’న్తి వుత్తా. ‘‘ఏకస్మిం బ్రహ్మచరియస్మిం, సహస్సం మచ్చుహాయినో’’తి ఏత్థ ధమ్మదేసనా ‘‘బ్రహ్మచరియ’’న్తి వుత్తా. ‘‘పరే అబ్రహ్మచారీ భవిస్సన్తి, మయమేత్థ బ్రహ్మచారినో భవిస్సామా’’తి సల్లేఖసుత్తే మేథునవిరతి ‘‘బ్రహ్మచరియ’’న్తి వుత్తా.

మయఞ్చ భరియా నాతిక్కమామ,

అమ్హే చ భరియా నాతిక్కమన్తి;

అఞ్ఞత్ర తాహ బ్రహ్మచరియం చరామ;

తస్మా హి అమ్హం దహరా న మీయరే’’తి

మహాధమ్మపాలజాతకే సదారసన్తోసో ‘‘బ్రహ్మచరియ’’న్తి వుత్తో.

హీనేన బ్రహ్మచరియేన, ఖత్తియే ఉపపజ్జతి;

మజ్ఝిమేన చ దేవేసు, ఉత్తమేన విసుజ్ఝతీ’’తి

ఏవం నిమిజాతకే అవీతిక్కమవసేన కతో ఉపోసథో ‘‘బ్రహ్మచరియ’’న్తి వుత్తో. ‘‘ఇదం ఖో పన పఞ్చసిఖ బ్రహ్మచరియం ఏకన్తనిబ్బిదాయ విరాగాయ…పే… అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో’’తి మహాగోవిన్దసుత్తస్మింయేవ అరియమగ్గో ‘‘బ్రహ్మచరియ’’న్తి వుత్తో. ‘‘తయిదం బ్రహ్మచరియం ఇద్ధఞ్చేవ ఫీతఞ్చ విత్థారికం బాహుజఞ్ఞం పుథుభూతం యావదేవ మనుస్సేహి సుప్పకాసిత’’న్తి పాసాదికసుత్తే సిక్ఖత్తయసఙ్గహం సకలం సాసనం ‘‘బ్రహ్మచరియ’’న్తి వుత్తం.

‘‘అపి అతరమానానం, ఫలాసావ సమిజ్ఝతి;

విపక్కబ్రహ్మచరియోస్మి, ఏవం జానాహి గామణీ’’తి

ఏత్థ అజ్ఝాసయో ‘‘బ్రహ్మచరియ’’న్తి వుత్తో. ఇచ్చేవం –

దానం వేయ్యావటియఞ్చ, సిక్ఖా బ్రహ్మవిహారకా;

ధమ్మక్ఖానం మేథునతా-విరతి చ ఉపోసథో.

సదారేసు చ సన్తోసో, అరియమగ్గో చ సాసనం;

అజ్ఝాసయో చిమే బ్రహ్మ-చరియసద్దేన వుచ్చరే.

హుర కోటిల్లే. హురతి.

సర సద్దోపతాపేసు. సరతి. సరో, సరణం.

ఏత్థ చ సరోతి సద్దోపి వుచ్చతి ఉసుపి. సరణన్తి సరతి ఉపతాపేతి హింసతి సరణగతానం తేనేవ సరణగమనేన భయం సన్తాపం దుక్ఖం దుగ్గతిం పరికిలేసఞ్చాతి సరణం, బుద్ధాదిరతనత్తయం. అథ వా సద్ధా పసన్నా మనుస్సా ‘‘అమ్హాకం సరణమిద’’న్తి సరన్తి చిన్తేన్తి, తం తత్థ చ వాచం నిచ్ఛరన్తి గచ్ఛన్తి చాతిపి సరణం.

సర చిన్తాయం. సరతి, సుసరతి ఇచ్చపి పయోగో. అప్పక్ఖరానఞ్హి బహుభావో అఞ్ఞథాభావో చ హోతి, యథా ‘‘ద్వే, దువే, తణ్హా తసిణా, పమ్హం, పఖుమ’’న్తి. అనుస్సరతి, పటిస్సరతి. సరన్తి ఏతాయ సత్తా, సయం వా సరతి, సరణమత్తమేవ వా ఏతన్తి సతి. అనుస్సతి, పటిస్సతి. సరతీతి సతో. పునప్పునం సరతీతి పటిస్సతో.

ద్వర సంవరణే. సంవరణం రక్ఖణా. ద్వరతి. ద్వారం. ద్విసద్దూపపదఅరధాతువసేనపి ఇదం రూపం సిజ్ఝతి. తత్రిమాని నిబ్బచనాని – ద్వరన్తి సంవరన్తి రక్ఖన్తి ఏతేనాతి ద్వారం, అథ వా ద్వే కవాటా అరన్తి గచ్ఛన్తి పవత్తన్తి ఏత్థాతిపి ద్వారన్తి. గేహద్వారమ్పి కాయద్వారాదీనిపి ఉపాయోపి ద్వారన్తి వుచ్చతి. పాళియం తు ‘‘ద్వారం ద్వారా’’తి చ ఇత్థినపుంసకవసేన ద్వారసద్దో వుత్తో. తథా హి ‘‘ద్వారమ్పి సురక్ఖితం హోతీ’’తి చ ‘‘ద్వారాపేసా’’తి చ తస్స ద్విలిఙ్గతా వుత్తా.

గర ఘర సేచనే. గరతి. ఘరతి. ఘరం.

ధూర హుచ్ఛనే. హుచ్ఛన కోటిల్లం. ధూరతి.

తర ప్లవనసరణేసు. తరతి. తరణం. తిత్థం. తిణ్ణో. ఉత్తిణ్ణో. ఓతిణ్ణో ఇచ్చాదీని. తత్థ తరణం వుచ్చతి నావా, తరతి ఉదకపిట్ఠే ప్లవతి, తరన్తి ఉత్తరన్తి వా నదిం ఏతేనాతి అత్థేన.

నావా ప్లవో తరం పోతో, తరణం ఉత్తరం తథా;

జలయానన్తి ఏతాని, నావానామాని హోన్తి తు.

తర సమ్భమే. సమ్భమో అనవట్ఠానం. తరతి. తరితో. తురఙ్గో.

ఏత్థ చ ‘‘సో మాసఖేత్తం తరితో అవాసరి’’న్తి పాళి నిదస్సనం. తత్థ తరితోతి తురితో సమ్భమన్తో. అవాసరిన్తి ఉపగచ్ఛిం ఉపవిసిం వా.

జర రోగే. ఏత్థ జరరోగోయేవ ‘‘రోగో’’తి అధిప్పేతో పయోగవసేన. జరసద్దస్స హి జరరోగే పవత్తనియమనత్థం ‘‘రోగే’’తి వుత్తం. తేన అఞ్ఞో రోగో ఇధ రోగసద్దేన న వుచ్చతి. జరతి. జరో. సజ్జరో. పజ్జరరోగో. జరేన పీళితా మనుస్సా. యత్థ తు అయం వయోహానివాచకో, తత్థ పయోగే ‘‘జీరతి, జరా’’తి చస్స రూపాని భవన్తి.

దర భయే. దరతి. దరీ. ‘‘బీలాసయా దరీసయా’’తి నిదస్సనం. తత్థ దరీతి భాయితబ్బట్ఠేన దరీ.

దర ఆదరానాదరేసు. దరతి, ఆదరతి, అనాదరతి. ఆదరో, అనాదరో.

ఏత్థ చ దరతీతి దరం కరోతీతి చ అనాదరం కరోతీతి చ అత్థో. యథా హి ఆరకాసద్దో దూరాసన్నవాచకో, తథాయమ్పి దరధాతు ఆదరానాదరవాచకో దట్ఠబ్బో. దరసద్దో చ కాయదరథే చిత్తదరథే కిలేసదరథే చ వత్తతి. అయఞ్హి –

ఆదిత్తం వత మం సన్తం, ఘతసిత్తంవ పావకం;

వారినా వియ ఓసిఞ్చి, సబ్బం నిబ్బాపయే దర’’న్తి

ఏత్థ కాయదరథే చిత్తదరథే చ వత్తతి. ‘‘వీతద్దరో వీతసోకో వీతసల్లో, సయం అభిఞ్ఞాయ అభాసి బుద్ధో’’తి ఏత్థ పన కిలేసదరథే వత్తతి. వీతద్దరోతి హి అగ్గమగ్గేన సబ్బకిలేసానం సముచ్ఛిన్నత్తా విగతకిలేసదరథోతి అత్థో.

నర నయనే. నరతి. నరో, నారీ.

ఏత్థ నరోతి పురిసో. సో హి నరతి నేతీతి నరో. యథా పఠమపకతిభూతో సత్తో దతరాయ పకతియా సేట్ఠట్ఠేన పురి ఉచ్చాట్ఠానే సేతి పవత్తతీతి పురిసోతి వుచ్చతి, ఏవం నయనట్ఠేన నరోతి వుచ్చతి. పుత్తభాతుభూతోపి హి పుగ్గలో మాతుజేట్ఠభగినీనం నేతుట్ఠానే తిట్ఠతి, పగేవ ఇతరో ఇతరాసం. నారీతి నరేన యోగతో, నరస్సాయన్తి వా నారీ. అపరమ్పేత్థ నరసద్దస్స నిబ్బచనం, నరియతి సకేన కమ్మేన నియ్యతీతి నరో, సత్తో మనుస్సో వా. ‘‘కమ్మేన నియ్యతేఓ లోకో’’తి హి వుత్తం. తత్థ నరసద్దస్స తావ పురిసవచనే ‘‘నరా చ అథ నారియో’’తి నిదస్సనం. సత్తమనుస్సవచనే పన ‘‘బుద్ధో అయం ఏదిసకో నరుత్తమో. ఆమోదితా నరమరూ’’తి చ నిదస్సనం, తస్మా ‘‘నరోతి పురిసో, నరోతి సత్తో, నరోతి మనుస్సో’’తి తత్థ తత్థ యథాసమ్భవం అత్థో సంవణ్ణేతబ్బో.

హర హరణే. హరణం పవత్తనం. హరతి. సావత్థియం విహరతి. విహాసి. విహంసు. విహరిస్సతి. అప్పమత్తో విహిస్సతి. వోహరతి. సంవోహరతి. సబ్బో హరతి వా. రూపియసంవోహారో, రూపియసబ్బోహారో వా. పాటిహారియం. పీతిపామోజ్జహారో. విహారో. వోహారో. అభిహారో. చిత్తం అభినీహరతి. సాసనే విహరం, విహరన్తో, విహరమానో. విహాతబ్బం, విహరితుం. విహరిత్వా. అఞ్ఞానిపి యోజేతబ్బాని.

తత్థ పాటిహారియన్తి సమాహితే చిత్తే విగతూపక్కిలేసే కతకిచ్చేన పచ్ఛా హరితబ్బం పవత్తేతబ్బన్తి పాటిహారియం. పటీతి హి అయం సద్దో ‘‘పచ్ఛా’’తి ఏతస్స అత్థం బోధేతి ‘‘తస్మిం పటిపవిట్ఠమ్హి, అఞ్ఞో ఆగఞ్ఛి బ్రాహ్మణో’’తిఆదీసు వియ. విహారోతి ఠాననిసజ్జాదినా విహరన్తి ఏత్థాతి విహారో, భిక్ఖూనం ఆవాసో. విహరణం వా విహారో, విహరణక్రియా. వోహారోతి బ్యవహారోపి పణ్ణత్తిపి వచనమ్పి చేతనాపి. తత్థ

యో హి కోచి మనుస్సేసు, వోహారం ఉపజీవతి;

ఏవం వాసేట్ఠ జానాతి, వాణిజో సో నబ్రాహ్మణో’’తి.

అయం బ్యవహారవోహారో నామ. ‘‘సఙ్ఖా సమఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి వోహారో’’తి అయం పణ్ణత్తివోహారో నామ. తథా తథా వోహరన్తి పరామసన్తీతి అయం వచనవోహారో నామ. ‘‘అట్ఠ అరియవోహారా, అట్ఠ అనరియవోహారా’’తి అయం చేతనావోహారో నామ. ఇచ్చేవం –

బ్యవహారే వచనే చ, పణ్ణత్తిచేతనాసు చ;

వోహారసద్దో చతూసు, ఇమేస్వత్థేసు దిస్సతి.

హర అపనయనే. అపనయనం నీహరణం. దోసం హరతి. నీహరతి. నీహారో, పరిహరతి. పరిహారో. రజోహరణం. సబ్బదోసహరో ధమ్మో. భగవతో చ సాసనస్స చ పటిపక్ఖే తిత్థియే హరతీతి పాటిహారియం. మత్తావణ్ణభేదేనేత్థ ‘‘పాటిహేరం పాటిహీరం పాటిహారియ’’న్తి తీణి పదరూపాని, భవన్తి.

హర ఆదానే. అదిన్నం హరతి. హరిస్సతి. హాహితి ఇచ్చప. ‘‘ఖరాజినం పర సుఞ్చ, ఖారికాజఞ్చ హాహితీ’’తి ఇదమేత్థ నిదస్సనం. ఆహరతి, అవహరతి, సంహరతి, అపహరతి, ఉపహరతి, పహరతి, సమ్పహరతి, సమాహరతి. మనోహరో పాసాదో. పరస్సహరణం. ఆహారో, అవహారో, సంహారో, ఉపహారో, సమ్పహారో, సమాహారో. హరియ్యతి, ఆహరియ్యతి. ఆహరియ్యన్తి. ఆహటం, హరితుం, ఆహరితుం, ఆహరిత్వా, ఆహరిత్వాన. అఞ్ఞానిపి యోజేతబ్బాని.

ధర ధరణే. ధరణం విజ్జమానతా. ధరతి. ధరతే సత్థుసాసనం.

ధర అవిద్ధంసనే. నిబ్బానం నిచ్చం ధరతి.

ఖర ఖయే. ఖరతి. ఖరణం. నక్ఖరన్తి న ఖియ్యన్తీతి అక్ఖరాని. నక్ఖరన్తి న నస్సన్తీతి నక్ఖత్తానీతి పోరాణా.

జాగరనిద్దక్ఖయే జాగరతి. జాగరో, జాగరణం, జాగరం. దీఘా జాగరతో రత్తి. జాగరమానో. అయఞ్చ ధాతు తనాదిగణం పత్వా ‘‘జాగరోతి, పటిజాగరోతీ’’తి రూపాని జనేతి.

ఈర వచనే గతికమ్పనేసు చ. ఈరతి. ఈరితం. ఏరితం. సమీరణో. జినేరితో ధమ్మో. కుప్పన్తి వాతస్సపి ఏరితస్స.

తత్థ సమీరణోతి వాతో. సో హి సమీరతి వాయతి, సమీరేతి చ రుక్ఖసాఖాపణ్ణాదీని సుట్ఠు కమ్పేతీతి ‘‘సమీరణో’’తి వుచ్చతి.

హరే లజ్జాయం. అలుత్తన్తోయమేకారన్తో ధాతు, గిలే పీతిక్ఖయేతి ధాతు వియ. హరాయతి. హరాయనం. అట్టీయామి హరాయామి.

ఏత్థ హరాయతీతి లజ్జతి, హిరిం కరోతీతి అత్థో.

పర పాలనపూరణేసు. ‘‘పరతి, పరమో’’తిమస్స రూపాని, నర నయనేతి ధాతుస్స ‘‘నరతి నరో’’తి రూపాని వియ.

తత్థ పరతీతి పాలేతి, పూరతి వా. సుద్ధకత్తువసేనిదం పదం వుత్తం. హేతుకత్తువసేన హి ‘‘పారేతి పారయతీ’’తిఆదీని రూపాని భవన్తి. పరమోతి పాలకో పూరకో వా. ఏత్థ చ ‘‘పారమీ’’తి పదం ఏతస్సత్థస్స సాధకం. తథా హి పారమీతి పరతి, పారేతి చాతి పరమో, దానాదీనం గుణానం పాలకో పూరకో చ మహాబోధిసత్తో. పరమస్స ఇదం, పరమస్స వా భావో, కమ్మం వా పారమీ, దానాదిక్రియా. గరూహి పన ‘‘పూరేతీతి పరమో, దానాదీనం గుణానం పూరకో పాలకో చా’’తి వుత్తం, తం వీమంసితబం.

వర వరణే. వరతి. వారణో, వరుణో.

గిర నిగ్గిరణో. నిగ్గిరణం పగ్ఘరణం. గిరతి, గిరి.

ఏత్థ గిరీతి పబ్బతా, యో ‘సేలో’’తిఆదీహి అనేకేహి నామేహి కథియతి. సో హి సన్ధిసఙ్ఖాతేహి పబ్బేహి చితత్తా పబ్బమస్స అత్థీతి పబ్బతో. హిమవమనాదివసేన జలస్స సారభూతానం భేసజ్జాదివత్థూనఞ్చ గిరణతో గిరీతి వుచ్చతి.

ఇమాని పనస్స నామాని –