౫౯. తస్స భావకమ్మేసుత్త+తా+త్తన+ణ్య+ణేయ్య+ణి+య+ణియా

ఛట్ఠియన్తా భావే కమ్మే చ త్తాదయో హోన్తి బహులం. న సబ్బే పచ్చయా సబ్బతో హోన్తి అఞ్ఞత్రత్త+తాహి. భవన్తి ఏతస్మా బుద్ధిసద్దాతి భావో సద్దపవత్తినిమిత్తం. వుత్తఞ్చ –

హోన్త్య+స్మా సద్దబుద్ధీతి, భావో తం సద్దవుత్తియా;

నిమిత్తభూతం నామఞ్చ, జాతి దబ్బం క్రియా గుణోతి.

నీలస్స పటస్స భావో నీలత్తం నీలతాతి గుణో భావో. ఏత్థ నీలగుణవసేన పటే నీలసద్దస్స వుత్తియా పటబుద్ధియా నిమిత్తం భావో నామ. నీలస్స గుణస్స భావో నీలత్తం నీలతాతి నీలగుణజాతి, ఏత్థ నీలగుణజాతి నిమిత్తం హుత్వా నీలసద్దస్స గుణవుత్తియా నీలగుణజాతి నిమిత్తం. గోత్తం గోతాతి గోజాతి, ఏత్థ జాతిసద్దానం దబ్బవుత్తియా సతి జాతి నిమిత్తం. పాచకస్స భావో పాచకత్తంతి క్రియాసమ్బన్ధిత్తం భావో, ఏత్థ పచనక్రియాసమ్బన్ధిత్తం భావో. దణ్డిత్తం విసాణిత్తం రాజపురిసత్తంతి దణ్డ+విసాణ+రాజదబ్బానం సమ్బన్ధిత్తం భావో, దణ్డీత్యాదిసద్దపవత్తియా నిమిత్తత్తా.

దేవదత్తస్స భావో దేవదత్తత్తం, చన్దత్తం, సూరియత్తంతి తదవత్థా విసేససామఞ్ఞం, దేవదత్తస్స బాలతాదిఅవత్థాభేదో, చన్దస్స కలాదిఅవత్థభేదో చ, సూరియస్స మన్దపటుతాదిఅవత్థాభేదో చ సామఞ్ఞం, తదేత్థ నిమిత్తం. ఏత్థ విజ్జమానపదత్థానం విసయభూతసఞ్ఞాసద్దానం పవత్తినిమిత్తం వుత్తం. ఆకాసత్తం అభావత్తంతి, తత్థ ఘటాకాస+పీఠరాకాస, పటాభావ+ఘటాభావాదినా ఉపచరితభేదసామఞ్ఞం భావో.

త్తన-పుథుజ్జనత్తనం. వేదనాయ భావో వేదనత్తనం, రస్సో. ఏవం జాయత్తనం, జారత్తనం.

ణ్య-అలసస్స భావో కమ్మం వా ఆలస్యం, ఏత్థ ‘‘లోపో+వణ్ణి+వణ్ణానం’’తి అ-లోపే ‘‘సరాన+మాదిస్సా’’దినా ఆకారో, ఏవ+ముపరి చ. బ్రాహ్మణస్స భావో బ్రహ్మఞ్ఞం, ఞ్ఞకారపుబ్బరూపాని. చాపల్యం, నేపుఞ్ఞం, పేసుఞ్ఞం, రఞ్ఞో భావో రజ్జం, ఆధిపచ్చం, దాయజ్జం, వేసమ్మం, వేసమం, ణపచ్చయో. సఖినో భావో సఖ్యం, వాణిజ్జం, ఆరోగ్యం, ఓదగ్యం, ఆనణ్యం, దుబ్బల్యం, బల్యం, పణ్డిచ్చం, బాహుస్సచ్చం, పోరోహిచ్చం. ముట్ఠస్సతిస్స భావో ముట్ఠస్సచ్చం, ఇలోపో. కోసల్లం, వేపుల్లం. సమానస్స భావో సామఞ్ఞం, పేరిస్సం, సోమనస్సం, దోమనస్సం, సోవచస్సం, దోవచస్సం, నిపకస్స భావో నేపక్కం, ఆధిక్కం, దుభగస్స భావో దోభగ్గం, సరూపస్స భావో సారుప్పం, ఓపమ్మం, సోఖుమ్మం, తథస్స భావో తచ్ఛం. దుమ్మేధస్స భావో దుమ్మేజ్ఝం. భేసజస్స భావో భేసజ్జం, బ్యావటస్స కమ్మం వేయ్యావచ్చం యథా వేయ్యాకరణం.

ణేయ్య-సుచినో భావో సోచేయ్యం, ఆధిపతేయ్యం, కపిస్స భావో కాపేయ్యం. సఠస్స భావో కమ్మం వా సాఠేయ్యం.

ణ-గరూనం భావో గారవం, ఉ అవఙ. పాటవం, అజ్జవం, మద్దవం, ‘‘కోసజ్జా’’దినా ఉస్స అత్తం ద్విత్తఞ్చ. పరమానం భావో పారమీ, వీపచ్చయో. సమగ్గానం భావో సామగ్గీ.

ఇయ-అధిపతినో భావో అధిపతియం, పణ్డితియం, బహుస్సుతియం, నగ్గియం, సూరియం.

ణియ-అలసస్స భావో కమ్మం వా ఆలసియం, తాలుసియం, మన్దియం, దక్ఖియం, పోరోహితియం, వేయ్యత్తియం.

కథం రామణీయకంతి, సకత్థే కన్తా ణేన సిద్ధా. కమ్మం=క్రియా, తత్థ అలసస్స కమ్మం అలసత్తం అలసతా అలసత్తనం ఆలస్యం ఆలసియం వా.