౨౩. స్యాదీసు రస్సోతి

నపుంసకే వత్తమానస్స స్యాదీసు రస్సో. భో ఛత్తుపాహన, ఛత్తుపాహనం, ఛత్తుపాహనేన ఇచ్చాది.

తే చ సమాహారితరీతరయోగా బహులంవిధానా నియతవిసయాయేవ హోన్తి, తత్రా+యం విసయవిభాగో-నిరుత్తిపిటకాగతో-పాణి+తూరియ+యోగ్గ+సేనఙ్గానం, నిచ్చవేరీనం, సఙ్ఖ్యాపరిమాణసఞ్ఞానం, ఖుద్దజన్తుకానం, పచనచణ్డాలానం, చరణసాధారణానం, ఏకజ్ఝాయనపావచనానం, లిఙ్గవిసేసానం, వివిధవిరుద్ధానం, దిసానం, నదీనఞ్చ నిచ్చసమాహారేకత్థం భవతి.

పాణఙ్గానం-చక్ఖు చ సోతఞ్చ చక్ఖుసోతం, ముఖఞ్చ నాసికా చ ముఖనాసికం, ‘‘స్యాదీసు రస్సో’’తి నపుంసకే వత్తమానస్స రస్సో. హను చ గీవా చ హనుగీవం, కణ్ణా చ నాసా చ కణ్ణనాసం, పాణి చ పాదో చ పాణిపాదం, ఛవి చ మంసఞ్చ లోహితఞ్చ ఛవిమంసలోహితం, నామఞ్చ రూపఞ్చ నామరూపం, జరా చ మరణఞ్చ జరామరణం.

తూరియఙ్గానం-అలసో చ తాలమ్బరో చ అలసతాలమ్బరం, మురజో చ గోముఖో చ మురజగోముఖం, సంఖో చ పణవో చ దేణ్డిమో చ, సంఖా చ పణవా చ దేణ్డిమా చాతి వా సంఖపణవదేణ్డిమం, పణవాదయో ద్వేపి భేరివిసేసా, మద్దవికో చ పాణవికో చ మద్దవికపాణవికం, గీతఞ్చ వాదితఞ్చ గీతవాదితం, సమ్మఞ్చ తాళఞ్చ సమ్మతాళం, సమ్మంతి కంసతాలం, తాళంతి హత్థతాళం.

యోగ్గఙ్గానం-ఫాలో చ పాచనఞ్చ ఫాలపాచనం, యుగఞ్చ నఙ్గలఞ్చ యుగనఙ్గలం.

సేనఙ్గానం-హత్థినో చ అస్సా చ హత్థిఅస్సం, రథా చ పత్తికా చ రథపత్తికం, అసి చ సత్తి చ తోమరఞ్చ పిణ్డఞ్చ అసిసత్తితోమరపిణ్డం, అసి చ చమ్మఞ్చ అసిచమ్మం, చమ్మన్తి సరవారణ-ఫలకం. ధను చ కలాపో చ ధనుకలాపం, కలాపో=తుణీరం. పహరణఞ్చ ఆవరణఞ్చ పహరణావరణం.

నిచ్చవేరీనం-అహి చ నకులో చ, అహీ చ నకులా చాతి వా అహినకులం. ఏవం బిళారమూసికం, అన్తస్స రస్సత్తం. కాకోలుకం, సప్పమణ్డూకం, గరుళసప్పం, నాగసుపణ్ణం.

సఙ్ఖ్యాపరిమాణసఞ్ఞానం-ఏకకఞ్చ దుకఞ్చ ఏకకదుకం. ఏవం, దుకతికం, తికచతుక్కం, చతుక్కపఞ్చకం. దసకఞ్చ ఏకాదసకఞ్చ దసేకాదసకం, ‘‘తితాలీస’’ ఇతి చక-భాగలోపనిద్దేసేన కకారస్స లోపో.

ఖుద్దజన్తుకానం-కీటా చ పటఙ్గా చ కీటపటఙ్గం, కీటా=కపాలపిట్ఠికపాణా. ఏవం కున్థకిపిల్లికం, డంసా చ మకసా చ డంసమకసం, మక్ఖికా చ కిపిల్లికా చ మక్ఖికకిపిల్లికం, కీటా చ సరింసపా చ కీటసరింసపం. తత్థ కున్థా=సుఖుమకిపిల్లికా.

ఖుద్దజన్తు అనట్ఠీ వా, అథ ఖో ఖుద్దకోపి వా;

సతం వా పసతో యేసం, కేచి ఆనతులా ఇతి.

పచనచణ్డాలానం-ఓరబ్భికా చ సూకరికా చ ఓరబ్భికసూకరికం, ఏవం సాకున్తికమాగవికం. సపాకో చ చణ్డాలో చ సపాకచణ్డాలం, పుక్కుసఛవడాహకం, వేనరథకారం, తత్థ వేనా=తచ్ఛకా, రథకారా=చమ్మకారా.

చరణసాధారణానం-అతిసో చ భారద్వాజో చ అతిసభారద్వాజం, కట్ఠో చ కపాలో చ కట్ఠకపాలం, సీలఞ్చ పఞ్ఞాణఞ్చ సీలపఞ్ఞాణం, సమథో చ విపస్సనా చ సమథవిపస్సనం, విజ్జా చ చరణఞ్చ విజ్జాచరణం, ఏవం నామరూపం, హిరోత్తప్పం, సతిసమ్ప-జఞ్ఞం, లోభమోహం, దోసమోహం, అహిరికానోత్తప్పం, థినమిద్ధం, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చ+మిచ్చాది.

ఏకజ్ఝాయనపావచనానం-దీఘో చ మజ్ఝిమో చ దీఘమజ్ఝిమం, ఏవం ఏకుత్తర సంయుత్తకం, ఖన్ధకవిభఙ్గం.

లిఙ్గవిసేసానం-ఇత్థీ చ పుమా చ ఇత్థిపుమం, దాసీ చ దాసో చ దాసిదాసం, చీవరఞ్చ పిణ్డపాతో చ సేనాసనఞ్చ గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారో చ చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం, తిణఞ్చ కట్ఠో చ సాఖా చ పలాసఞ్చ తిణకట్ఠసాఖాపలాసం. ‘‘లాభీ హోతి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానం’’తిపి దిస్సతి.

వివిధవిరుద్ధానం-కుసలఞ్చ అకుసలఞ్చ కుసలాకుసలం, ఏవం సావజ్జానవజ్జం, హీనపణీతం, కణ్హసుక్కం, ఛేకపాపకం, సుఖదుక్ఖం, అధముత్తమం, పటిఘానునయం, ఛాయాతపం, ఆలోకన్ధకారం. రత్తిఞ్చ దివా చ రత్తిన్దివం, ‘‘రత్తిన్దివదారగవచతురస్సా’’తి అపచ్చయే కతే నుమఆగమో. అహో చ రత్తి చ అహోరత్తం, ‘‘దీఘా+హోవస్సేకదేసేహి చ రత్యా’’తి అపచ్చయే కతే ‘‘మనాద్యాపాదీన+మో మయే చే’’తి ఓకారో.

దిసానం-పుబ్బా చ అపరా చ పుబ్బాపరం, ఏవం పురత్థిమపచ్ఛిమం, దక్ఖిణుత్తరం, పుబ్బదక్ఖిణం, పుబ్బుత్తరం, అపరదక్ఖిణం, అపరుత్తరం.

నదీనం-గఙ్గా చ యమునా చ గఙ్గాయమునం, ఏవం మహీసరభూ.

తిణ+రుక్ఖ+పసు+సకుణ+ధన+ఖఞ్ఞ+బ్యఞ్జన+జనపదానం వా. తిణవిసేసానం-ఉసీరాని చ బీరణాని చ ఉసీరబీరణం ఉసీరబీరణాని వా. ఏవం ముఞ్జపబ్బజం ముఞ్జపబ్బజాని వా, కాసకుసం కాసకుసా వా.

రుక్ఖవిసేసానం-అస్సత్థా చ కపిట్ఠా చ అస్సత్థకపిట్ఠం అస్సత్థకపిట్ఠా వా, ఏవం అమ్బపనసం అమ్బపనసా, ఖదిరపలాసం ఖదిరపలాసా, ధవాస్సకణ్ణం ధవాస్సకణ్ణా, పిలక్ఖనిగ్రోధం పిలక్ఖనిగ్రోధా, సాకసాలం సాకసాలా.

పసువిసేసానం-గజా చ గవజా చ గజగవజం గజగవజా వా, అజా చ ఏళకా చ అజేళకం అజేళకా, హత్థీ చ గావో చ అస్సా చ వళవా చ హత్థీగవస్సవళవం హత్థీగవస్సవళవా, రస్సత్తం. ఏవం గోమహిసం గోమహిసా, ఏణేయ్యవరాహం ఏణేయ్యవరాహా, సీహబ్యగ్ఘతరచ్ఛం సీహబ్యగ్ఘతరచ్ఛా, కుక్కుటసూకరం కుక్కుటసూకరా, ఏణేయ్యగోమహిసం ఏణేయ్యగోమహిసా.

సకుణవిసేసానం-హంసా చ బకా చ హంసబకం హంసబకా. ఏవం కారణ్డవచక్కవాకం కారణ్డవచక్కవాకా, మయూరకోఞ్చం మయూరకోఞ్చా, సుకసాలికం సుకసాలికా, బకబలాకం బకబలాకా.

ధనానం-హిరఞ్ఞఞ్చ సువణ్ణఞ్చ హిరఞ్ఞసువణ్ణం హిరఞ్ఞసువణ్ణాని. ఏవం జాతరూపరజతం జాతరూపరజతాని, మణిసఙ్ఖముత్తవేళురియం మణిసఙ్ఖముత్తవేళురియా.

ధఞ్ఞానం-సాలీ చ యవా చ సాలియవం సాలియవా వా. ఏవం తిలముగ్గమాసం తిలముగ్గమాసాని, నిప్పావకులత్థం నిప్పావకులత్థా.

బ్యఞ్జనానం-సాకో చ సువా చ సాకసువం సాకసువా. ఏవం గబ్యమాహిసం గబ్యమాహిసా, ఏణేయ్యవరాహం ఏణేయ, వరాహా. మిగమయూరం మిగమయూరా.

జనపదానం-కాసి చ కోసలా చ కాసికోసలం కాసికోసలా, వజ్జీ చ మల్లా చ వజ్జిమల్లం వజ్జిమల్లా, అఙ్గా చ మగధా చ అఙ్గమగధం అఙ్గమగధా, ఏవం చేతివంసం చేతివంసా, మచ్ఛసూరసేనం మచ్ఛసూరసేనా, కురుపఞ్చాలం కురుపఞ్చాలా. నామఞ్చ రూపఞ్చ నామరూపఞ్చ నామరూపనామరూపన్తి చతురేకపఞ్చవోకారవసేన వత్తబ్బే బహులాధికారా సరూపేకసేసం కత్వా నామరూపన్తి వుత్తం.

ఏతస్మిం ఏకత్థీభావకణ్డే యం వుత్తం పుబ్బం, తదేవ పుబ్బం నిపతతి, కమాతిక్కమే పయోజనస్సా+భావా. క్వచి విపల్లాసోపి హోతి, బహులాధికారతో, దన్తానం రాజా రాజదన్తో. చత్థే సమాహారే ‘‘సభాపరిసాయా’’తి ఞాపకా క్వచి నపుంసకలిఙ్గం న భవతి, ఆధిపచ్చఞ్చ పరివారో చ ఆధిపచ్చపరివారో. ఏవం ఛన్దపారిసుద్ధి, పటిసన్ధిపవత్తియం.