౧. తత్థ ద్విపదో తుల్యాధికరణో కమ్మాదీసు ఛసు విభత్యత్థేసు భవతి.

(క) తత్థ దుతియత్థే తావ-ఆగతా సమణా ఇమం సఙ్ఘారామన్తి ఆగతసమణో సఙ్ఘారామో. సో చ దువిధో తగ్గుణా+తగ్గుణవసేన. వుత్తఞ్హి –

తగ్గుణో+తగ్గుణో చే+తి,

సో సమాసో ద్విధా మతో.

తం యథా ‘నీయతం లమ్బ-

కణ్ణో+’ ‘యం దిట్ఠసాగరో’.

తేసు యత్థ విసేసనభూతో అత్థో అఞ్ఞపదత్థగ్గహణేన గయ్హతి, సో తగ్గుణసంవిఞ్ఞాణో, యథా ‘లమ్బకణ్ణ+మానయా’తి. యత్థ పన న గయ్హతి, సో అతగ్గుణసంవిఞ్ఞాణో, యథా ‘బహుధన+మానయా’తి.

ఇధ విసేసనస్స పుబ్బనిపాతో. ఏత్థ చ ఆగతసద్దో చ సమణసద్దో చ అత్తనో అత్థే అట్ఠత్వా దుతియావిభత్యత్థభూతే సఙ్ఘారామసఙ్ఖాతే అఞ్ఞపదత్థే వత్తన్తి, తతో సమాసేనేవ కమ్మత్థస్స అభిహితత్తా పున దుతియా న హోతి. తథా ఆగతసమణా సావత్థి, ఆగతసమణం జేతవనం. పటిపన్నా అద్ధికా యం పటిపన్నద్ధికో పథో, అభిరూళ్హావ, ణిజాయం నావం సా అభిరూళ్హవాణిజా నావా.

(ఖ) తతియత్థే-జితాని ఇన్ద్రియాని యేన సో జితిన్ద్రియో సమణో, ఏవం దిట్ఠధమ్మో, పత్తధమ్మో, కతకిచ్చో. విజితా మారా అనేనాతి విజితమారో భగవా, పటివిద్ధసబ్బధమ్మో. కరణత్థే-ఛిన్నో రుక్ఖో యేన సో ఛిన్నరుక్ఖో ఫరసు.

(గ) చతుత్థియత్థే-దిన్నో సుఙ్కో యస్స సో దిన్నసుఙ్కో రాజా, దిన్నం భోజనం అస్సాతి దిన్నభోజనో.

(ఘ) పఞ్చమియత్థే-నిగ్గతా జనా యస్మా సో నిగ్గతజనో గామో, నిగ్గతో అయో=సుఖం యస్మాతి నిరయో, నిక్కిలే- సో. అపేతం విఞ్ఞాణం అస్మాతి అపేతవిఞ్ఞాణో మతకాయో, అపగతభయభేరవో అరహా.

(ఙ) ఛట్ఠియత్థే-ఛిన్నా హత్థా యస్స సో ఛిన్నహత్థో. ఏవం పరిపుణ్ణసఙ్కప్పో ఖీణాసవో, వీతో రాగో అస్సాతి వీతరాగో. ద్వే పదాని అస్సాతి ద్విపదో, ద్విహత్థో పటో. తేవిజ్జోతి ఏత్థ తివిజ్జో ఏవాతి సకత్థే ణో వుద్ధి చ. చతుప్పదో, పఞ్చ చక్ఖూని అస్సాతి పఞ్చచక్ఖు భగవా, ఛళభిఞ్ఞో, ‘‘ఘపస్సా’’దినా రస్సత్తం. నవఙ్గం సత్థుసాసనం. దసబలో, అనన్తఞాణో. తీణి దస పరిమాణ+మేసంతి తిదసా దేవా, ఇధ పరిమాణసద్దసన్నిమానతో దససద్దో సఙ్ఖ్యానే వత్తతే. అయం పచ్చయో ఏతేసన్తి ఇదప్పచ్చయా, ఉత్తరపదే ‘‘ఇమస్సి+దం వా’’తి ఇమస్స ఇదం. కో పభవో అస్సాతి కిం పభవో కాయో. విగతం మలం అస్సాతి విమలో, సున్దరో గన్ధో అస్సాతి సుగన్ధం చన్దనం, ఏవం సుసీలో, సుముఖో, కుచ్ఛితో గన్ధో అస్సాతి దుగ్గన్ధం కుణపం, దుమ్ముఖో, దుట్ఠు మనో అస్సాతి దుమ్మనో, ఏవం దుస్సీలో. తపో ఏవ ధనం అస్సాతి తపోధనో. ఖన్తిసఙ్ఖాతం బలం అస్సాతి ఖన్తిబలో. ఇన్దోతి నామం ఏతస్సాతి ఇన్దనామో.

ఛన్దజాతాదీసు విసేసనవిసేసితబ్బానం యథిచ్ఛితత్తా ఉభయం పుబ్బం నిపతతి, కమాతిక్కమే పయోజనాభావా. జాతో ఛన్దో అస్సాతి జాతఛన్దో, ఏవం ఛన్దజాతో. సఞ్జాతపీతిసోమనస్సో, పీతిసోమనస్ససఞ్జాతో. మాసజాతో, జాతమాసో. ఛిన్నహత్థో, హత్థఛిన్నో.

దీఘాజఙ్ఘా అస్సాతి దీఘజఙ్ఘో, ఏత్థ పుమ్భావో, ‘‘ఘపస్సా’’దినా రస్సో చ. తథా పహూతజివ్హో. మహన్తీ పఞ్ఞా అస్సాతి మహాపఞ్ఞో. ‘‘ఇత్థియం భాసితపుమి+త్థీ పుమే+వే+కత్థే’’తి వీపచ్చయాభావేన్తస్స టాదేసో రస్సత్తఞ్చ. ఇత్థియన్తి కిం, ఖమాధనో. భాసితపుమాతి కిం, సద్ధాధురో. పఞ్ఞాపకతికో, పఞ్ఞావిసుద్ధికో, ఏత్థ ‘‘ల్త్విత్థియూహి కో’’తి కో. గణ్డీవధన్వాతి పకతన్తరేన సిద్ధం.

నానా=ప్పకారా దుమా నానాదుమా, నానాదుమేహి పతితాని నానాదుమపతితాని, నానాదుమపతితాని చ తాని పుప్ఫాని చేతి నానాదుమపతితపుప్ఫాని, తేహి వాసితా నానాదుమపతితపుప్ఫవాసితా, నానాదుమపతితపుప్ఫవాసితాసానుయస్ససో నానాదుమపతితపుప్ఫవాసితసాను పబ్బతో, అయం విసేసన+అమాదిసమాసగబ్భో తుల్యాధికరణఅఞ్ఞపదత్థో.

(చ) సత్తమ్యత్థే-సమ్పన్నాని సస్సాని యస్మిం సో సమ్పన్నసస్సో జనపదో. సులభో పిణ్డో ఇమస్మిన్తి సులభపిణ్డో దేసో. ఆకిణ్ణా మనుస్సా యస్సం సా ఆకిణ్ణమనుస్సా రాజధానీ. బహవో తాపసా ఏతస్మిన్తి బహుతాపసో అస్సమో. ఉపచితం మంసలోహితం అస్మిన్తి ఉపచితమంసలోహితం సరీరం. బహవో సామినో అస్మిన్తి బహుసామికం నగరం, బహూ నదియో అస్మిన్తి బహునదికో, ఈకారన్తత్తా కపచ్చయో. ఏవం బహుజమ్బుకం వనం, బహవో కత్తారో అస్మిం అస్స వాతి బహుకత్తుకో దేసో, ఏవం బహుభత్తుకో, ‘‘ల్త్విత్థియూహి కో’’తి కో.

౨. భిన్నాధికరణో యథా-ఏకరత్తిం వాసో అస్సాతి ఏకరత్తివాసో, సమానేన జనేన సద్ధిం వాసో అస్సాతి సమానవాసో పురిసో. ఉభతో బ్యఞ్జన+మస్సాతి ఉభతోబ్యఞ్జనకో, విభత్యలోపో ‘‘వా+ఞ్ఞతో’’తి కో చ, ఛత్తం పాణిమ్హి అస్సాతి ఛత్తపాణి, ఏవం దణ్డపాణి, సత్థపాణి, వజిరపాణి, ఖగ్గహత్థో, పత్తహత్థో, దానే అజ్ఝాసయో అస్సాతి దానజ్ఝాసయో దానాధిముత్తికో, బుద్ధభత్తికో, సద్ధమ్మగారవో ఇచ్చాది.

౩. తిపదో యథా-పరక్కమేనా+ధిగతా సమ్పదా యేహి తే పరక్కమాధిగతసమ్పదా మహాపురిసా. ఏవం ధమ్మాధిగతభోగా. ఓనీతో పత్తతో పాణి యేన సో ఓనీతపత్తపాణి. సీహస్స పుబ్బద్ధమివ కాయో అస్సాతి సీహపుబ్బద్ధకాయో. మత్తా బహవో మాతఙ్గా అస్మిన్తి మత్తబహుమాతఙ్గం వనం.

౪. న-నిపాతపుబ్బపదో యథా-నత్థి ఏతస్స సమోతి అస్సమో, ‘‘ట నఞస్సా’’తి నస్స టో. ఏవం అప్పటిపుగ్గలో, అపుత్తకో, అహేతుకో, కపచ్చయో, ఏవ+ముపరిపి ఞేయ్యం. నత్థి సంవాసో ఏతేనాతి అసంవాసో, న విజ్జతే వుట్ఠి ఏత్థాతి అవుట్ఠికో జనపదో, అభిక్ఖుకో విహారో. ఏవం అనుత్తరో ‘‘అన సరే’’తి అన, ఏవం అనన్తం, అనాసవో.

౫. పఠమాత్థే సహపుబ్బపదో యథా-సహ హేతునా వత్తతి సో సహేతుకో సహేతు వా, ‘‘సహస్స సో+ఞ్ఞత్థే’’తి సహస్స సో, ఏవం సప్పీతికా, సప్పచ్చయా, సకిలేసో, సఉపాదానో, సపరివారో సహపరివారో వా, సహ మూలేన ఉద్ధటో సమూలుద్ధటో రుక్ఖో.

౬. ఉపమానోపమేయ్యజోతకఇవయుత్తో ఉపమానపుబ్బపదో పఠమాయ యథా-నిగ్రోధో ఇవ పరిమణ్డలో యో సో నిగ్రోధపరిమణ్డలో. సఙ్ఖో వియ పణ్డరో అయన్తి సఙ్ఖపణ్డరో, కాకో వియ సూరో అయన్తి కాకసూరో. చక్ఖు ఇవ భూతో అయం పరమత్థదస్సనతోతి చక్ఖుభూతో భగవా. ఏవం అత్థభూతో, ధమ్మభూతో, బ్రహ్మభూతో, అన్ధభూతో. ముఞ్జపబ్బజమివ భూతా అయం ముఞ్జపబ్బజభూతా కుదిట్ఠి. తన్తాకులమివ జాతా అయంతి తన్తాకులజాతా.

ఛట్ఠ్యత్థే-సువణ్ణస్స వణ్ణో వియ వణ్ణో యస్స సో సువణ్ణవణ్ణో భగవా, మజ్ఝపదలోపో. నాగస్స గతి వియ గతి అస్సాతి నాగగతి. ఏవం సీహగతి, నాగవిక్కమో, సీహవిక్కమో, సీహహను. ఏణిస్స వియ జఙ్ఘా అస్సాతి ఏణిజఙ్ఘో. బ్రహ్మునో వియ సరో అస్సాతి బ్రహ్మస్సరో.

౭. వాసద్దత్థే సఙ్ఖ్యాఉభయపదో యథా-ద్వే వా తయో వా ద్వత్తి, ద్వత్తయో చ తే పత్తా చేతి ద్వత్తిపత్తా, ‘‘తిస్వ’’ఇతి తిసద్దే పరే ద్విస్స అత్తం. ద్వీహం వా తీహం వా ద్వీహతీహం, ఛ వా పఞ్చ వా వాచా ఛప్పఞ్చవాచా, ఏవం సత్తట్ఠమాసా, ఏకయోజనద్వియోజనాని.

౮. దిసన్తరాలత్థో యథా-పుబ్బస్సా చ దక్ఖిణస్సా చ దిసాయ యదన్తరాలం సా పుబ్బదక్ఖిణా విదిసా. ఏత్థ –