౨౬. పఞ్చమ్య+వధిస్మా

పదత్థావధిస్మా పఞ్చమీవిభత్తి హోతి.

సమేప్య+పగమే ద్విన్నం, పుబ్బరూపా య+దచ్చుతం;

వుచ్చతే త+దపాదానం, తం చలాచలతో ద్విధా;

యథా+స్సా ధావతా పోసో, పతో, రుక్ఖాఫలన్తి చ.

తత్థ చలావధి ధావతా అస్సా పురిసో పతతి, అచలావధి పబ్బతా ఓతరన్తి వనచారకాతి.

తఞ్చ అవధి విసయక్రియావిసేసస్స నిద్దిట్ఠత్తా నిద్దిట్ఠవిసయం, యత్థ అప అపగమనక్రియం ఉపాత్తం=అజ్ఝాహటం విసయం కత్వా పవత్తతి, తం ఉపాత్తం. యం కేనచి గుణేన ఉక్కంసియతి, తం అనుమేయ్యం. యథా గామా అపేన్తి మునయో, నగరా నిగ్గతో రాజా, పాపా చిత్తం నివారేన్తి. వలాహకా విజ్జోతతే, కుసులతో పచతీతి. ఏత్థ చ వళాహకా నిక్ఖమ్మ, కుసులతో అపనేత్వాతి చ పుబ్బక్రియా అజ్ఝాహరీయతి. మథురా పాటలిపుత్తకేహి అభిరూపాతి అనుమీయతి. వుత్తఞ్హి –

నిద్దిట్ఠవిసయం కిఞ్చి, ఉపాత్తవిసయం తథా;

అనుమేయ్యవిసయఞ్చేతి, తిధా+హు అవధిం బుధాతి.

భయహేతుమ్హి-చోరా భయం జాయతి, తణ్హాయ జాయతి భయం, పాపతో ఉత్తసతి, నత్థి సోకో కుతో భయం. అక్ఖాతరి-ఉపజ్ఝాయా సిక్ఖం గణ్హాతి, ఆచరియమ్హా అధీతో సుణాతి వా. బుద్ధస్మా పరాజేన్తి అఞ్ఞతిత్థియా, పరాజితా భవన్తీత్యత్థో. హిమవతా పభవతి గఙ్గా, అచిరవతియా పభవన్తి కున్నదియో. ఉరస్మా జాతో పుత్తో, కమ్మతో జాతం ఇన్ద్రియం, ఉపజ్ఝాయా అన్తరధాయతి సిస్సో, మాతాపితూహి అన్తరధారయతి పుత్తో, నిలీయతీత్యత్థో. దూరత్థయోగేకీవదూరో ఇతో నళకారగామో, తతో హవే దూరతరం వదన్తి, గామతో నాతిదూరే, ఆరకా తే మోఘపురిసా ఇమస్మా ధమ్మవినయా, ఆరకా తేహి భగవా దూరతోవ నమస్సన్తి, అద్దస దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం. అన్తికత్థయోగే-అన్తికం గామా, ఆసన్నం గామా, సమీపం గామా. పరిమాణే-ఇతో మథురాయ చతూసు యోజనేసు సంకస్సం, రాజగహతో పఞ్చచత్తాలీసయోజనమత్థకే సావత్థి. కాలపరిమాణే-ఇతో ఏకనవుతికప్పమత్థకే, ఇతో వస్ససతసహస్సస్స అచ్చయేన బుద్ధో లోకే ఉప్పజ్జిస్సతి. పాసాదా సంకమేయ్య, పాసాదం అభిరుహిత్వా సంకమేయ్యాతి అత్థో, తథా హత్థిక్ఖన్ధా సంకమేయ్య, అభిధమ్మా పుచ్ఛన్తి, అభిధమ్మం సుత్వాతి అత్థో, ఆసనా వుట్ఠహేయ్య. దిసత్థవాచీహి యోగే-ఇతో సా పురిమా దిసా, ఇతో సా దక్ఖిణా దిసా, అవీచితో యావ భవగ్గం, ఉద్ధం పాదతలా, అధో కేసమత్థకా. విభజనే-యతో పణీతతరో వా విసిట్ఠతరో వా నత్థి, అత్తదన్తో తతో వరం, కిఞ్చాపి దానతో సీలం వరం, తతో మయా బహుతరం సుతం, సీలమేవ సుతా సేయ్యో. ఆరతిప్పయోగే-ఆరతి విరతి పాపా, పాణాతిపాతా వేరమణి, అదిన్నాదానా పటివిరతో, అప్పటివిరతా ముసావాదా. సుద్ధత్థయోగే-లోభనీయేహి ధమ్మేహి సుద్ధో, మాతుతో చ పితుతో చ సుద్ధో అనుపక్కుట్ఠో. పమోచనత్థయోగే-పరిముత్తో దుక్ఖస్మాతి వదామి, ముత్తో+స్మి మారబన్ధనా, న తే ముచ్చన్తి మచ్చునా, ముత్తో+హం+సబ్బపాసేహి. వివేచనే-వివిచ్చేవ కామేహి, వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి. పమాణత్థే-ఆయామతో చ విత్థారతో చ యోజనం, గమ్భీరతో చ పుథులతో చ యోజనం చన్దభాగాయ పరిమాణం, పరిక్ఖేపతో నవయోజనసతపరిమాణో మజ్ఝిమదేసో. పుబ్బాదియోగే-పుబ్బేవ మే భిక్ఖవే సమ్బోధా, ఇతో పుబ్బే నాహోసి, తతో పరం పచ్చన్తిమా జనపదా, తతో అపరేన సమయేన. పఞ్హే-కుతో+సి త్వం, కుతో భవం, పాటలిపుత్తతో. కిచ్ఛా లద్ధన్తి గుణే పఞ్చమీ, కిచ్ఛేన మే అధిగతన్తి హేతుమ్హి కరణే వా తతియా, ఏవం థోకా ముత్తో, థోకేన ముత్తోతి.

కథం ‘‘థోకం చలతీ’’తి, క్రియావిసేసనే కమ్మని దుతియా, థోకం చలనం కరోతీత్యత్థో, థోకన్తి చలనక్రియాయ విసేసనత్తా క్రియావిసేసనం.

క్రియావిసేసనం నామ, కమ్మత్తే+కత్తసణ్ఠితా;

న్యాయసిద్ధం యతో తస్మా, తదత్థం న విసుం విధి.

న్యాయసిద్ధంవ=చలనన్తి యస్మా భావే అనో, తస్మా భావస్సే+కత్తా ఏకవచనన్తి ఞాయా ఏకత్తఞ్చ, భావే అనత్తా నపుంసకత్తఞ్చ, కరోతిక్రియాయ సమ్బన్ధేన కమ్మత్తఞ్చ సిజ్ఝతీతి. కర+భూధాతవో చ –

కారియరూపాభిధాత్వత్థా, సబ్బే సత్తాయ యుజ్జరే;

తతో క్రియా చ భావో చ, సామఞ్ఞం తేసు గమ్యతే –

తి వుత్తత్తా యుజ్జన్తి.

థోకత్థే-థోకా ముచ్చతి. సబ్బత్థ సవిసయే పఞ్చమీ. ఏత్థ ‘‘వివక్ఖా లోకికా సా చ, న సక్కా అనివత్తితుం’’తి వుత్తత్తా అనిట్ఠప్పసఙ్గో న సియా. మరియాదాయం-ఆపబ్బతా ఖేత్తం. అభివిధిమ్హి-ఆబ్రహ్మలోకా సద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతి, పబ్బతం వజ్జేత్వా, బ్రహ్మలోకమ్హి బ్యాపేత్వాతి చ అత్థో. ఏత్థ వజ్జమానసీమా మరియాదా, గయ్హమానసీమా అభివిధి.