౧. హేతుపచ్చయో

కతమో హేతుపచ్చయో. లోభో హేతుపచ్చయో. దోసో, మోహో, అలోభో, అదోసో, అమోహో హేతు పచ్చయో.

కతమే ధమ్మా హేతుపచ్చయస్స పచ్చయుప్పన్నా. లోభ సహజాతా చిత్తచేతసికా ధమ్మా చ రూపకలాపాధమ్మా చ దోససహ జాతా మోహసహజాతా అలోభసహజాతా అదోససహ జాతా అమోహసహజాతా చిత్తచేతసికా ధమ్మా చ రూపకలాపా ధమ్మా చ హేతుపచ్చయతో ఉప్పన్నా హేతుపచ్చయుప్పన్నా ధమ్మా.

సహజాతరూపకలాపా నామ సహేతుకపటిసన్ధిక్ఖణే కమ్మజరూపాని చ పవత్తికాలే సహేతుకచిత్తజరూపాని చ. తత్థ పటిసన్ధిక్ఖణో నామ పటిసన్ధిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణో. పవత్తికాలో నామ పటిసన్ధిచిత్తస్స ఠితిక్ఖణతో పట్ఠాయ యావ చుతికాలం వుచ్చతి.

కేనట్ఠేన హేతు, కేనట్ఠేన పచ్చయోతి. మూలట్ఠేన హేతు, ఉపకారకట్ఠేన పచ్చయోతి. తత్థ మూలయమకే వుత్తానం లోభాదీనం మూలధమ్మానం మూలభావో మూలట్ఠో నామ. సో మూలట్ఠో మూలయమకదీపనియం అమ్హేహి రుక్ఖోపమాయ దీపితోయేవ.

అపి చ ఏకో పురిసో ఏకిస్సం ఇత్థియం పటిబద్ధ చిత్తో హోతి. సో యావ తం చిత్తం న జహతి, తావ తం ఇత్థిం ఆరబ్భ తస్స పురిసస్స లోభసహజాతాని కాయవచీమనోకమ్మాని చ లోభసముట్ఠితాని చిత్తజరూపాని చ చిరకాలంపి పవత్తన్తి. సబ్బాని చ తాని చిత్తచేతసికరూపాని తస్సం ఇత్థియం రజ్జనలోభమూలకాని హోన్తి. సో లోభో తేసం మూలట్ఠేన హేతు చ, ఉపకారకట్ఠేన పచ్చయో చ. తస్మా హేతుపచ్చయో. ఏస నయో సేసాని రజ్జనీయవత్థూని ఆరబ్భరజ్జనవసేన ఉప్పన్నేసు లోభేసు, దుస్సనీయవత్థూని ఆరబ్భ దుస్సనవసేన ఉప్పన్నేసు దోసేసు, ముయ్హనీయవత్థూని ఆరబ్భ ముయ్హనవసేన ఉప్పన్నేసు మోహేసు చ.

తత్థ యథా రుక్ఖస్స మూలాని సయం అన్తోపథవియం సుట్ఠు పతిట్ఠహిత్వా పథవిరసఞ్చ ఆపోరసఞ్చ గహేత్వా తం రుక్ఖం యావ అగ్గా అభిహరన్తి, తేన రుక్ఖో చిరకాలం వడ్ఢమానో తిట్ఠతి. తథా లోభో చ తస్మిం తస్మిం వత్థుమ్హి రజ్జనవసేన సుట్ఠు పతిట్ఠహిత్వా తస్స తస్స వత్థుస్స పియరూపరసఞ్చ సాతరూపరసఞ్చ గహేత్వా సమ్పయుత్తధమ్మే యావ కాయవచీవీతిక్కమా అభిహరతి, కాయ వీతిక్కమం వా వచీవీతిక్కమం వా పాపేతి. తథా దోసో చ దుస్సన వసేన అప్పియరూపరసఞ్చ అసాతరూపరసఞ్చ గహేత్వా, మోహో చ ముయ్హనవసేన నానారమ్మణేసు నిరత్థకచిత్తాచారరసం వడ్ఢేత్వాతి వత్తబ్బం. ఏవం అభిహరన్తా తయో ధమ్మా రజ్జనీయాదీసు వత్థూసు సమ్పయుత్తధమ్మే మోదమానే పమోదమానే కరోన్తో వియ చిర కాలం పవత్తేన్తి. సమ్పయుత్తధమ్మా చ తథా పవత్తన్తి. సమ్పయుత్త ధమ్మేసు చ తథా పవత్తమానేసు సహజాతరూపకలాపాపి తథా పవత్తన్తియేవ. తత్థ సమ్పయుత్తధమ్మే అభిహరతీతి ద్వే పియరూప సాతరూపరసే సమ్పయుత్తధమ్మానం సన్తికం పాపేతీతి అత్థో.

సుక్కపక్ఖే సో పురిసో యదాకామేసు ఆదీనవం పస్సతి, తదా సో తం చిత్తంజహతి, తం ఇత్థిం ఆరబ్భ అలోభో సఞ్జా యతి. పుబ్బే యస్మిం కాలే తం ఇత్థిం ఆరబ్భ లోభమూలకాని అసుద్ధాని కాయవచీమనోకమ్మాని వత్తన్తి. ఇదాని తస్మిం కాలేపి అలోభమూలకాని సుద్ధాని కాయవచీమనోకమ్మాని వత్తన్తి. పబ్బజిత సీలసంవరాని వా ఝానపరికమ్మాని వా అప్పనాఝానాని వా వత్తన్తి. సో అలోభో తేసం మూలట్ఠేన హేతు చ హోతి, ఉపకారకట్ఠేన పచ్చయోచ. తస్మా హేతుపచ్చయో. ఏస నయో సేసేసు లోభ పటిపక్ఖేసు అలోభేసు, దోసపటిపక్ఖేసు అదోసేసు, మోహ పటిపక్ఖేసు అమోహేసు చ.

తత్థ రుక్ఖమూలాని వియ అలోభో లోభనేయ్యవత్థూసు లోభం పహాయ లోభవివేకసుఖరసం వడ్ఢేత్వా తేన సుఖేన సమ్పయుత్తధమ్మే మోదమానే పమోదమానే కరోన్తో వియ యావ ఝానసమాపత్తిసుఖా వా యావ మగ్గఫలసుఖా వా వడ్ఢాపేతి. తథా అదోసో చ దోసనేయ్యవత్థూసు దోసవివేకసుఖరసం వడ్ఢేత్వా, అమోహో చ మోహనేయ్యవత్థూసు మోహవివేకసుఖరసం వడ్ఢేత్వాతి వత్తబ్బం. ఏవం వడ్ఢాపేన్తా తయో ధమ్మా కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్పయుత్తధమ్మే మోదమానే పమోదమానే కరోన్తో వియ చిర కాలంపి పవత్తేన్తి. సమ్పయుత్తధమ్మా చ తథా పవత్తన్తి. సమ్పయుత్త ధమ్మేసు చ తథా పవత్తమానేసు సహజాతరూపకలాపాపి తథా పవత్తన్తియేవ.

తత్థ లోభవివేకసుఖరసన్తి వివిచ్చనం విగమనం వివేకో. లోభస్స వివేకో లోభవివేకో. లోభవివేకే సుఖం లోభవివేకసుఖం. లోభవివేకం పటిచ్చ ఉప్పన్నసుఖన్తి వుత్తం హోతి. తదేవ రసో లోభవివేకసుఖరసోతి సమాసో. అయం అభిధమ్మే పట్ఠాననయో.

హత్తన్తనయో పన అవిజ్జాసఙ్ఖాతో మోహో చ తణ్హాసఙ్ఖాతో లోభో చాతి ద్వే ధమ్మా సబ్బేసంపి వట్టదుక్ఖధమ్మానం మూలాని హోన్తి. దోసో పన లోభస్స నిస్సన్దభూతం పాపమూలం హోతి. విజ్జాసఙ్ఖాతో అమోహో చ నిక్ఖమధాతుసఙ్ఖాతో అలోభో చాతి ద్వే ధమ్మా వివట్టధమ్మానం మూలాని హోన్తి. అదోసో పన అలోభస్స నిస్సన్దభూతం కల్యాణమూలం హోతి. ఏవం ఛబ్బిధాని మూలాని సహజాతానంపి అసహజాతానంపి నామరూపధమ్మానం పచ్చయా హోన్తీతి. అయం సుత్తన్తేసు నయో. హేతుపచ్చయదీపనా నిట్ఠితా.