నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

పట్ఠానుద్దేస దీపనీపాఠ

౧. హేతుపచ్చయో

కతమో హేతుపచ్చయో. లోభో హేతుపచ్చయో. దోసో, మోహో, అలోభో, అదోసో, అమోహో హేతు పచ్చయో.

కతమే ధమ్మా హేతుపచ్చయస్స పచ్చయుప్పన్నా. లోభ సహజాతా చిత్తచేతసికా ధమ్మా చ రూపకలాపాధమ్మా చ దోససహ జాతా మోహసహజాతా అలోభసహజాతా అదోససహ జాతా అమోహసహజాతా చిత్తచేతసికా ధమ్మా చ రూపకలాపా ధమ్మా చ హేతుపచ్చయతో ఉప్పన్నా హేతుపచ్చయుప్పన్నా ధమ్మా.

సహజాతరూపకలాపా నామ సహేతుకపటిసన్ధిక్ఖణే కమ్మజరూపాని చ పవత్తికాలే సహేతుకచిత్తజరూపాని చ. తత్థ పటిసన్ధిక్ఖణో నామ పటిసన్ధిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణో. పవత్తికాలో నామ పటిసన్ధిచిత్తస్స ఠితిక్ఖణతో పట్ఠాయ యావ చుతికాలం వుచ్చతి.

కేనట్ఠేన హేతు, కేనట్ఠేన పచ్చయోతి. మూలట్ఠేన హేతు, ఉపకారకట్ఠేన పచ్చయోతి. తత్థ మూలయమకే వుత్తానం లోభాదీనం మూలధమ్మానం మూలభావో మూలట్ఠో నామ. సో మూలట్ఠో మూలయమకదీపనియం అమ్హేహి రుక్ఖోపమాయ దీపితోయేవ.

అపి చ ఏకో పురిసో ఏకిస్సం ఇత్థియం పటిబద్ధ చిత్తో హోతి. సో యావ తం చిత్తం న జహతి, తావ తం ఇత్థిం ఆరబ్భ తస్స పురిసస్స లోభసహజాతాని కాయవచీమనోకమ్మాని చ లోభసముట్ఠితాని చిత్తజరూపాని చ చిరకాలంపి పవత్తన్తి. సబ్బాని చ తాని చిత్తచేతసికరూపాని తస్సం ఇత్థియం రజ్జనలోభమూలకాని హోన్తి. సో లోభో తేసం మూలట్ఠేన హేతు చ, ఉపకారకట్ఠేన పచ్చయో చ. తస్మా హేతుపచ్చయో. ఏస నయో సేసాని రజ్జనీయవత్థూని ఆరబ్భరజ్జనవసేన ఉప్పన్నేసు లోభేసు, దుస్సనీయవత్థూని ఆరబ్భ దుస్సనవసేన ఉప్పన్నేసు దోసేసు, ముయ్హనీయవత్థూని ఆరబ్భ ముయ్హనవసేన ఉప్పన్నేసు మోహేసు చ.

తత్థ యథా రుక్ఖస్స మూలాని సయం అన్తోపథవియం సుట్ఠు పతిట్ఠహిత్వా పథవిరసఞ్చ ఆపోరసఞ్చ గహేత్వా తం రుక్ఖం యావ అగ్గా అభిహరన్తి, తేన రుక్ఖో చిరకాలం వడ్ఢమానో తిట్ఠతి. తథా లోభో చ తస్మిం తస్మిం వత్థుమ్హి రజ్జనవసేన సుట్ఠు పతిట్ఠహిత్వా తస్స తస్స వత్థుస్స పియరూపరసఞ్చ సాతరూపరసఞ్చ గహేత్వా సమ్పయుత్తధమ్మే యావ కాయవచీవీతిక్కమా అభిహరతి, కాయ వీతిక్కమం వా వచీవీతిక్కమం వా పాపేతి. తథా దోసో చ దుస్సన వసేన అప్పియరూపరసఞ్చ అసాతరూపరసఞ్చ గహేత్వా, మోహో చ ముయ్హనవసేన నానారమ్మణేసు నిరత్థకచిత్తాచారరసం వడ్ఢేత్వాతి వత్తబ్బం. ఏవం అభిహరన్తా తయో ధమ్మా రజ్జనీయాదీసు వత్థూసు సమ్పయుత్తధమ్మే మోదమానే పమోదమానే కరోన్తో వియ చిర కాలం పవత్తేన్తి. సమ్పయుత్తధమ్మా చ తథా పవత్తన్తి. సమ్పయుత్త ధమ్మేసు చ తథా పవత్తమానేసు సహజాతరూపకలాపాపి తథా పవత్తన్తియేవ. తత్థ సమ్పయుత్తధమ్మే అభిహరతీతి ద్వే పియరూప సాతరూపరసే సమ్పయుత్తధమ్మానం సన్తికం పాపేతీతి అత్థో.

సుక్కపక్ఖే సో పురిసో యదాకామేసు ఆదీనవం పస్సతి, తదా సో తం చిత్తంజహతి, తం ఇత్థిం ఆరబ్భ అలోభో సఞ్జా యతి. పుబ్బే యస్మిం కాలే తం ఇత్థిం ఆరబ్భ లోభమూలకాని అసుద్ధాని కాయవచీమనోకమ్మాని వత్తన్తి. ఇదాని తస్మిం కాలేపి అలోభమూలకాని సుద్ధాని కాయవచీమనోకమ్మాని వత్తన్తి. పబ్బజిత సీలసంవరాని వా ఝానపరికమ్మాని వా అప్పనాఝానాని వా వత్తన్తి. సో అలోభో తేసం మూలట్ఠేన హేతు చ హోతి, ఉపకారకట్ఠేన పచ్చయోచ. తస్మా హేతుపచ్చయో. ఏస నయో సేసేసు లోభ పటిపక్ఖేసు అలోభేసు, దోసపటిపక్ఖేసు అదోసేసు, మోహ పటిపక్ఖేసు అమోహేసు చ.

తత్థ రుక్ఖమూలాని వియ అలోభో లోభనేయ్యవత్థూసు లోభం పహాయ లోభవివేకసుఖరసం వడ్ఢేత్వా తేన సుఖేన సమ్పయుత్తధమ్మే మోదమానే పమోదమానే కరోన్తో వియ యావ ఝానసమాపత్తిసుఖా వా యావ మగ్గఫలసుఖా వా వడ్ఢాపేతి. తథా అదోసో చ దోసనేయ్యవత్థూసు దోసవివేకసుఖరసం వడ్ఢేత్వా, అమోహో చ మోహనేయ్యవత్థూసు మోహవివేకసుఖరసం వడ్ఢేత్వాతి వత్తబ్బం. ఏవం వడ్ఢాపేన్తా తయో ధమ్మా కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్పయుత్తధమ్మే మోదమానే పమోదమానే కరోన్తో వియ చిర కాలంపి పవత్తేన్తి. సమ్పయుత్తధమ్మా చ తథా పవత్తన్తి. సమ్పయుత్త ధమ్మేసు చ తథా పవత్తమానేసు సహజాతరూపకలాపాపి తథా పవత్తన్తియేవ.

తత్థ లోభవివేకసుఖరసన్తి వివిచ్చనం విగమనం వివేకో. లోభస్స వివేకో లోభవివేకో. లోభవివేకే సుఖం లోభవివేకసుఖం. లోభవివేకం పటిచ్చ ఉప్పన్నసుఖన్తి వుత్తం హోతి. తదేవ రసో లోభవివేకసుఖరసోతి సమాసో. అయం అభిధమ్మే పట్ఠాననయో.

హత్తన్తనయో పన అవిజ్జాసఙ్ఖాతో మోహో చ తణ్హాసఙ్ఖాతో లోభో చాతి ద్వే ధమ్మా సబ్బేసంపి వట్టదుక్ఖధమ్మానం మూలాని హోన్తి. దోసో పన లోభస్స నిస్సన్దభూతం పాపమూలం హోతి. విజ్జాసఙ్ఖాతో అమోహో చ నిక్ఖమధాతుసఙ్ఖాతో అలోభో చాతి ద్వే ధమ్మా వివట్టధమ్మానం మూలాని హోన్తి. అదోసో పన అలోభస్స నిస్సన్దభూతం కల్యాణమూలం హోతి. ఏవం ఛబ్బిధాని మూలాని సహజాతానంపి అసహజాతానంపి నామరూపధమ్మానం పచ్చయా హోన్తీతి. అయం సుత్తన్తేసు నయో. హేతుపచ్చయదీపనా నిట్ఠితా.

౨. ఆరమ్మణపచ్చయో

కతమో ఆరమ్మణపచ్చయో. సబ్బేపి చిత్తచేతసికా ధమ్మా సబ్బేపి రూపధమ్మా సబ్బంపి నిబ్బానం సబ్బాపి పఞ్ఞత్తియో ఆరమ్మణ పచ్చయో. న హి సో నామ ఏకోపి ధమ్మో అత్థి, యో చిత్త చేతసికానం ఆరమ్మణం న హోతి. సఙ్ఖేపతో పన ఆరమ్మణం ఛబ్బిధం హోతి రూపారమ్మణం సద్దారమ్మణం గన్ధారమ్మణం రసారమ్మణం ఫోట్ఠబ్బారమ్మణం ధమ్మారమ్మణన్తి.

కతమే ధమ్మా ఆరమ్మణపచ్చయస్స పచ్చయుప్పన్నా. సబ్బేపి చిత్త చేతసికాధమ్మా ఆరమ్మణపచ్చయస్స పచ్చయుప్పన్నా. న హి కిఞ్చి చిత్తం నామ అత్థి, యం చిత్తం భూతేన వా అభూతేన వా ఆరమ్మణేన వినా పవత్తతి.

తత్థ పచ్చుప్పన్నం రూపారమ్మణం దువిధస్స చక్ఖువిఞ్ఞాణచిత్తస్స ఆరమ్మణపచ్చయో. పచ్చుప్పన్నం సద్దారమ్మణం దువిధస్స సోతవిఞ్ఞాణ చిత్తస్స. పచ్చుప్పన్నం గన్ధారమ్మణం దువిధస్స ఘానవిఞ్ఞాణచిత్తస్స. పచ్చుప్పన్నం రసారమ్మణం దువిధస్స జివ్హావిఞ్ఞాణచిత్తస్స. పచ్చుప్పన్నం తివిధం ఫోట్ఠబ్బారమ్మణం దువిధస్స కాయవిఞ్ఞాణచిత్తస్స. పచ్చుప్పన్నాని తాని పఞ్చారమ్మణాని తివిధస్స మనోధాతుచిత్తస్స ఆరమ్మణపచ్చయో. సబ్బాని తాని అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నాని పఞ్చారమ్మణాని వా సబ్బాని తేకాలికాని కాలవిముత్తాని ధమ్మారమ్మణాని వా ఛ సత్తతివిధానం మనోవిఞ్ఞాణచిత్తానం యథారహం ఆరమ్మణపచ్చయో.

కేనట్ఠేన ఆరమ్మణం, కేనట్ఠేన పచ్చయోతి. చిత్త చేతసికేహి ఆలమ్బితబ్బట్ఠేన ఆరమ్మణం, ఉపకారకట్ఠేన పచ్చయోతి.

ఆలమ్బితబ్బట్ఠేనాతి చేత్థ ఆలమ్బణకిరియా నామ చిత్త చేతసికానం ఆరమ్మణగ్గహణకిరియా, ఆరమ్మణుపాదాన కిరియా.

యథా హి లోకే అయోధాతుం కామేతి ఇచ్ఛతీతి అత్థేన అయోకన్తకో నామ లోహధాతువిసేసో అత్థి. సో అయోఖన్ధసమీపం సమ్పత్తో తం అయోఖన్ధం కామేన్తో వియ ఇచ్ఛన్తో వియ అయోఖన్ధాభిముఖో చఞ్చలతి. సయం వా తం అయోఖన్ధం ఉపగచ్ఛతి. అయోఖన్ధం వా అత్తాభిముఖం ఆకడ్ఢతి, అయోఖన్ధో తదభిముఖో చఞ్చలతి, తం వా ఉపగచ్ఛతి. అయం అయోకన్తకస్స ఆలమ్బణకిరియా నామ. ఏవమేవ చిత్తచేతసికానం ఆరమ్మణేసు ఆలమ్బణకిరియా దట్ఠబ్బా. న కేవలం ఆరమ్మణేసు ఆలమ్బణ మత్తం హోతి. అథ ఖో చిత్తచేతసికా ధమ్మా సత్తసన్తానే ఉప్పజ్జమానా ఛసు ద్వారేసు ఆరమ్మణానం ఆపాతాగమనే ఏవ ఖణే ఖణే ఉప్పజ్జన్తి. ఉప్పజ్జిత్వా చ ఖణే ఖణే నిరుజ్ఝన్తి.

యథా తం భేరితలే భేరిసద్దా ఉప్పజ్జమానా తత్థ తత్థ హత్థేన పహరణకాలే ఏవ ఖణే ఖణే ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పజ్జిత్వా చ ఖణే ఖణే నిరుజ్ఝన్తి. వీణాసద్దా ఉప్పజ్జమానా వీణాతన్తీసు తత్థ తత్థ వీణాదన్తకేన పహరణకాలే ఏవ ఖణే ఖణే ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పజ్జిత్వా చ ఖణే ఖణే నిరుజ్ఝన్తీతి. నిద్దాయన్తస్స భవఙ్గచిత్తప్పవత్తి కాలేపి పుబ్బభవే మరణాసన్నకాలే ఛసు ద్వారేసు ఆపాత మాగతాని కమ్మ కమ్మనిమిత్త గతినిమిత్తాని ఏవ భవఙ్గచిత్తానం ఆరమ్మణపచ్చయోతి. ఆరమ్మణపచ్చయదీపనా నిట్ఠితా.

౩. అధిపతిపచ్చయో

దువిధో అధిపతిపచ్చయో ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయో సహ జాతాధిపతిపచ్చయో చ. తత్థ కతమో ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయో. ఆరమ్మణపచ్చయే వుత్తేసు ఆరమ్మణేసు యాని ఆరమ్మణాని అతిఇట్ఠాని హోన్తి అతికన్తాని అతిమనాపాని గరుకతాని. తాని ఆరమ్మణాని ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయో. తత్థ అతిఇట్ఠానీతి సభావతో ఇట్ఠాని వా హోన్తు అనిట్ఠాని వా, తేన తేన పుగ్గలేన అతిఇచ్ఛితాని ఆరమ్మణాని ఇధ అతిఇట్ఠాని నామ.

తాని పన ధమ్మతో ద్వే దోసమూలచిత్తుప్పాదే చ ద్వే మోమూహ చిత్తుప్పాదే చ దుక్ఖసహగతకాయవిఞ్ఞాణచిత్తుప్పాదే చ ఠపేత్వా అవసేసాని సబ్బాని కామావచరచిత్తచేతసికాని చ రూపారూప లోకుత్తరచిత్తచేతసికాని చ సబ్బాని అతిఇట్ఠరూపాని చ హోన్తి.

తేసుపి కామారమ్మణాని గరుం కరోన్తస్సేవ ఆరమ్మణా ధిపతిపచ్చయో. గరుం అకరోన్తస్స ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయో న హోతి. ఝానలాభినో పన అత్తనా పటిలద్ధాని మహగ్గతఝానాని అరియసావకా చ అత్తనా పటిలద్ధే లోకుత్తరధమ్మే గరుం అకరోన్తా నామ నత్థి.

కతమే ధమ్మా తస్స పచ్చయస్స పచ్చయుప్పన్నా. అట్ఠ లోభ మూలచిత్తాని అట్ఠ కామావచరకుసలచిత్తాని చత్తారి కామావచర ఞాణసమ్పయుత్తకిరియచిత్తాని అట్ఠ లోకుత్తరచిత్తాని తస్స పచ్చయస్స పచ్చయుప్పన్నా.

తత్థ లోకియాని ఛళారమ్మణాని లోభమూలచిత్తానం పచ్చయో. సత్తరస లోకియకుసలాని చతున్నం ఞాణవిప్పయుత్త కుసలానం. తాని కుసలానిచేవ హేట్ఠిమమగ్గఫలాని చ నిబ్బానఞ్చ చతున్నం ఞాణసమ్పయుత్తకుసలానం. అరహత్తమగ్గఫలాని చ నిబ్బానఞ్చ చతున్నం ఞాణసమ్పయుత్తకిరియానం. నిబ్బానం అట్ఠన్నం లోకుత్తర చిత్తానన్తి.

కేనట్ఠేన ఆరమ్మణం, కేనట్ఠేన అధిపతి. ఆలమ్బి తబ్బట్ఠేన ఆరమ్మణం, ఆధిపచ్చట్ఠేన అధిపతి. కో ఆధిపచ్చట్ఠో. అత్తానం గరుం కత్వా పవత్తేసు చిత్తచేతసికేసు ఇస్సరభావో ఆధిపచ్చట్ఠో. లోకే సామికా వియ ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయ ధమ్మా దట్ఠబ్బా, దాసా వియ పచ్చయుప్పన్నధమ్మా దట్ఠబ్బా.

సుతసోమజాతకే రాజా పోరిసాదో మనుస్సమంసం గరుం కరోన్తో మనుస్సమంసహేతు రజ్జం పహాయ అరఞ్ఞే విచరతి. తత్థ మనుస్సమంసే గన్ధరస ధమ్మా ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయో. రఞ్ఞో పోరిసాదస్స లోభమూలచిత్తం పచ్చయుప్పన్నధమ్మో. రాజా సుత సోమో సచ్చధమ్మం గరుం కత్వా సచ్చధమ్మహేతు రజ్జసమ్పత్తిఞ్చ ఞాతి సఙ్ఘఞ్చ అత్తనో జీవితఞ్చ ఛట్టేత్వా పున రఞ్ఞో పోరిసాదస్స హత్థం ఉపగతో. తత్థ సచ్చధమ్మో ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయో. రఞ్ఞో సుతసోమస్స కుసలచిత్తం పచ్చయుప్పన్నధమ్మో. ఏసనయో సబ్బేసు గరుకతేసు ఆరమ్మణేసు.

కతమో సహజాతాధిపతిపచ్చయో. అధిపతిభావం పత్తా చత్తారో ధమ్మా అధిపతిపచ్చయో, ఛన్దో చిత్తం వీరియం వీమంసా.

కతమే ధమ్మా తస్స పచ్చయస్స పచ్చయుప్పన్నా. అధిపతి సమ్పయుత్తా చిత్తచేతసికా చ అధిపతిసముట్ఠితా చిత్తజరూపధమ్మా చ తస్స పచ్చయస్స పచ్చయుప్పన్నా.

కేనట్ఠేన సహజాతో, కేనట్ఠేన అధిపతి.

సహుప్పాదనట్ఠేన సహజాతో, సహజాతానం ధమ్మానం అభిభవనట్ఠేన అధిపతి. తత్థ సహుప్పాదనట్ఠేనాతి యో ధమ్మో సయం ఉప్పజ్జమానో అత్తనా సహజాతధమ్మే చ అత్తనా సహేవ ఉప్పాదేతి, తస్స అత్తనా సహజాతధమ్మానం సహుప్పాదనట్ఠేన.

అభిభవనట్ఠేనాతి అజ్ఝోత్థరణట్ఠేన. యథా రాజా చక్కవత్తి అత్తనో పుఞ్ఞిద్ధియా సకలదీపవాసినో అభిభవన్తో అజ్ఝోత్థరన్తో అత్తనో వసే వత్తాపేతి, సకలదీపవాసినో చ తస్స వసే వత్తన్తి. తథా అధిపతిట్ఠానపత్తా ఇమే చత్తారో ధమ్మా అత్తనో అత్తనో విసయే సహజాతధమ్మే అభిభవన్తా అజ్ఝోత్థరన్తా అత్తనో వసే వత్తాపేన్తి, సహజాతధమ్మా చ తేసం వసే వత్తన్తి. యథా వా సిలాథమ్భే పథవిధాతు ఉదకక్ఖన్ధే ఆపోధాతు అగ్గిక్ఖన్ధే తేజోధాతు వాతక్ఖన్ధే వాయోధాతు అత్తనా సహజాతా తిస్సో ధాతుయో అభిభవన్తా అజ్ఝోత్థరన్తా అత్తనో గతిం గమాపేన్తి, సహజాతధాతుయో చ తాసం గతిం గచ్ఛన్తి, ఏవమేవ అధిపతిట్ఠానపత్తా ఇమే చత్తారో ధమ్మా అత్తనో బలేన సహజాతధమ్మే అత్తనో గతిం గమాపేన్తి, సహజాతధమ్మా చ తేసం గతిం గచ్ఛన్తి, ఏవం సహజాతధమ్మానం అభిభవనట్ఠేన.

ఏత్థ వదేయ్యుం, యది సహజాతధమ్మానం అభిభవనట్ఠేన అధిపతినామ సియా. ఏవం సతి తిట్ఠతు ఛన్దో, లోభో ఏవ అధిపతినామ సియా, సో హి ఛన్దతోపి బలవతరో హుత్వా సహ జాతధమ్మే అభిభవన్తో పవత్తతీతి. వుచ్చతే, బాలపుథుజ్జనేసు ఏవ లోభో ఛన్దతో బలవతరో హోతి, పణ్డితేసు పన ఛన్దో ఏవ లోభతో బలవతరో హుత్వా సహజాతధమ్మే అభి భవన్తో పవత్తతి. సచే హి లోభో ఏవ ఛన్దతో బలవతరో సియా, కథం ఇమే సత్తా లోభస్స హత్థగతా భవసమ్పత్తి భోగసమ్మత్తియో ఛట్టేత్వా నేక్ఖమ్మధమ్మే పూరేత్వా వట్టదుక్ఖతో నిస్సరేయ్యుం. యస్మా పన ఛన్దో ఏవ లోభతో బలవతరో హోతి, తస్మా ఇమే సత్తా లోభస్స హత్థగతా భవసమ్పత్తి భోగసమ్పత్తియో ఛట్టేత్వా నేక్ఖమ్మధమ్మే పూరేత్వా వట్టదుక్ఖతో నిస్సరన్తి. తస్మా ఛన్దో ఏవ లోభతో బలవతరో హోతి, ఛన్దో ఏవ అధిపతి, న లోభోతి. ఏస నయో దోసాదీసుపీతి.

తత్థ లోకే మహన్తేసు సుదుక్కరేసు పురిసకమ్మేసు పచ్చుపట్ఠితేసు ఇమే చత్తారో ధమ్మా కమ్మసిద్ధియా సంవత్తన్తి. కథం.

హీనచ్ఛన్దా బహుజ్జనా మహన్తాని సుదుక్కరాని పురిసకమ్మాని దిస్వా నివత్తచ్ఛన్దా హోన్తి. కాతుం న ఇచ్ఛన్తి, అమ్హాకం అవిసయోతి నిరపేక్ఖా ఠపేన్తి. ఛన్దాధికో పన తాదిసాని పురిసకమ్మాని దిస్వా ఉగ్గతచ్ఛన్దో హోతి, అతివియ కాతుం ఇచ్ఛతి, మమ విసయో ఏసోతి అధిట్ఠానం గచ్ఛతి. సో ఛన్దేన అభికడ్ఢితో యావ తం కమ్మం న సిజ్ఝతి, తావ అన్తరా తం కమ్మం ఛట్టేతుం న సక్కోతి. ఏవఞ్చ సతి అతిమహన్తంపి తం కమ్మం ఏకస్మిం కాలే సిద్ధం భవిస్సతి.

హీనవీరియా చ బహుజ్జనా తాదిసాని కమ్మాని దిస్వా నివత్త వీరియా హోన్తి, ఇదం మే కమ్మం కరోన్తస్స బహుం కాయదుక్ఖం వా చేతోదుక్ఖం వా భవిస్సతీతి నివత్తన్తి. వీరియాధికో పన తాదిసాని పురిసకమ్మాని దిస్వా ఉగ్గతవీరియో హోతి, ఇదానేవ ఉట్ఠహిత్వా కాతుం ఇచ్ఛతి. సో చిరకాలంపి తం కమ్మం కరోన్తో బహుం కాయదుక్ఖం వా చేతోదుక్ఖం వా అనుభవన్తోపి తస్మిం వీరియ కమ్మే ననిబ్బిన్దతి, మహన్తేన కమ్మవీరియేన వినా భవితుం న సక్కోతి, తాదిసేన వీరియేన రత్తిదివం ఖేపేన్తో చిత్తసుఖం విన్దతి. ఏవఞ్చ సతి అతిమహన్తంపి తం కమ్మం ఏకస్మిం కాలే సిద్ధం భవిస్సతి.

హీనచిత్తా చ బహుజ్జనా తాదిసాని కమ్మాని దిస్వా నివత్తచిత్తా హోన్తి. పున ఆరమ్మణంపి న కరోన్తి. చిత్తాధికో పన తాదిసాని కమ్మాని దిస్వా ఉగ్గతచిత్తో హోతి, చిత్తం వినోదేతుంపి న సక్కోతి, నిచ్చకాలం తత్థ నిబన్ధచిత్తో హోతి. సో చిత్తవసికో హుత్వా చిరకాలంపి తం కమ్మం కరోన్తో బహుం కాయదుక్ఖంవాపీతిఆదినా ఛన్దాధిపతినయేన వత్తబ్బం.

మన్దపఞ్ఞా చ బహుజ్జనా తాదిసాని కమ్మాని దిస్వా నివత్తపఞ్ఞా హోన్తి, కమ్మానం ఆదిమ్పి న పస్సన్తి, అన్తపి న పస్సన్తి, అన్ధకారే పవిసన్తా వియ హోన్తి, తాని కమ్మాని కాతుం చిత్తంపి న నమతి. పఞ్ఞాధికో పన తాదిసాని కమ్మాని దిస్వా ఉగ్గతపఞ్ఞో హోతి, కమ్మానం ఆదింపి పస్సతి, అన్తంపి పస్సతి, ఫలంపి పస్సతి, ఆనిసంసంపి పస్సతి. సుఖేన కమ్మసిద్ధియా నానాఉపాయంపి పస్సతి. సో చిరకాలంపి తం కమ్మం కరోన్తోతిఆదినా వీరియాధిపతినయేన వత్తబ్బం. ఇధ పన మహతియా కమ్మవీమంసాయాతి చ తాదిసియా కమ్మ వీమంసాయాతి చ వత్తబ్బం.

ఏవం లోకే మహన్తేసు సుదుక్కరేసు పురిసకమ్మేసు పచ్చుపట్ఠితేసు ఇమే చత్తారో ధమ్మా కమ్మసిద్ధియా సంవత్తన్తి. ఇమేసఞ్చ చతున్నం అధిపతీనం విజ్జమానత్తా లోకే పురిసవిసేసా నామ దిస్సన్తి, సబ్బఞ్ఞుబుద్ధా నామ దిస్సన్తి, సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తా నామ దిస్సన్తి, పచ్చేకబుద్ధా నామ దిస్సన్తి, పచ్చేకబోధిసత్తానామ దిస్సన్తి, అగ్గసావకానామ మహాసావకా నామ సావకబోధిసత్తా నామ దిస్సన్తి. లోకేపి ఏవరూపానం పురిసవిసేసానం వసేన సత్త లోకస్స అత్థాయ హితాయ సుఖాయ పఞ్ఞాసిప్పవిసేసా చ పరిభోగవత్థువిసేసా చ దిస్సన్తీతి. అధిపతిపచ్చయదీపనా నిట్ఠితా.

౪. అనన్తరపచ్చయో

కతమో అనన్తరపచ్చయో. అనన్తరే ఖణే నిరుద్ధో చిత్త చేతసికధమ్మసమూహో అనన్తరపచ్చయో.

కతమో ధమ్మో అనన్తరపచ్చయస్స పచ్చయుప్పన్నో. పచ్ఛిమే అనన్తరే ఏవ ఖణే ఉప్పన్నో చిత్తచేతసికధమ్మసమూహో తస్స పచ్చయస్స పచ్చయుప్పన్నో.

ఏకస్మిం భవే పటిసన్ధిచిత్తం పఠమభవఙ్గచిత్తస్స అనన్తర పచ్చయో, పఠమ భవఙ్గచిత్తం దుతియభవఙ్గచిత్తస్స అనన్తరపచ్చయోతిఆదినా వత్తబ్బో.

యదా పన ధమ్మయమకే సుద్ధావాసానం దుతియే అకుసలే చిత్తే వత్తమానేతి వుత్తనయేన తస్స సత్తస్స అత్తనో అభినవం అత్తభావం ఆరబ్భ ఏతం మమ ఏసోహమస్మి ఏసో మే అత్తాతి పవత్తం భవనికన్తిక తణ్హాసహగతచిత్తం ఉప్పజ్జతి. తదా పఠమం ద్విక్ఖత్తుం భవఙ్గం చలతి. తతో మనోద్వారావజ్జనచిత్తం ఉప్పజ్జతి. తతో సత్త భవనికన్తికజవనాని ఉప్పజ్జన్తి. తతో పరం భవఙ్గవారో.

అపి చ సో సత్తో తదా పచ్చుప్పన్నభవే కిఞ్చి న జానాతి, పుబ్బభవే అత్తనా అనుభూతం ఆరమ్మణం అనుస్సరమానో అచ్ఛతి. వత్థుస్స పన అతిదుబ్బలత్తా తఞ్చ ఆరమ్మణం అపరిబ్యత్తమేవ హోతి. తం ఆరబ్భ ఉద్ధచ్చసహగతచిత్తమేవ బహులం పవత్తతి.

యదా గబ్భో థోకం వడ్ఢమానో హోతి అతిరేకద్వేమాసం గతో, తదా చక్ఖాదీని ఇన్ద్రియాని పరిపుణ్ణాని హోన్తి. ఏవం సన్తేపి మాతుగబ్భే ఆలోకాదీనం పచ్చయానం అభావతో చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని చత్తారి విఞ్ఞాణాని నుప్పజ్జన్తి, కాయవిఞ్ఞాణమనోవిఞ్ఞాణాని ఏవ ఉప్పజ్జన్తి. సో సత్తో మాతుయా ఇరియాపథపరివత్తనాదీసు బహూని దుక్ఖదోమనస్సాని పచ్చనుభోతి. విజాయనకాలే పన భుసం దుక్ఖం నిగచ్ఛతియేవ. విజాయిత్వాపి యావ వత్థురూపాని ముదూని హోన్తి, పరిపాకం న గచ్ఛన్తి, తావ సో అతిమన్దరూపో ఉత్తానసేయ్యకో హుత్వా అచ్ఛతి. న కిఞ్చి పచ్చుప్పన్నం ఆరమ్మణం సల్లక్ఖేతి. యేభుయ్యేన పురిమ భవానుసారీ ఏవ తస్స విఞ్ఞాణం హోతి. సచే సో నిరయ భవతో ఆగతో హోతి, సో విరూపముఖబహులో హోతి. పురిమాని నిరయారమ్మణాని ఆరబ్భ ఖణే ఖణే విరూపముఖమస్స పఞ్ఞాయతి. అథ దేవలోకతో ఆగతో హోతి, దిబ్బాని ఆరమ్మణాని ఆరబ్భ విప్పసన్నముఖబహులో హోతి, ఖణే ఖణే మిహితముఖమస్స పఞ్ఞాయతి.

యదా పన వత్థురూపాని తిక్ఖాని హోన్తి, పరిపాకం గచ్ఛన్తి. విఞ్ఞాణాని చస్స సువిసదాని పవత్తన్తి. తదా అమన్దరూపో హుత్వా కీళన్తో లీళన్తో మోదన్తో పమోదన్తో అచ్ఛతి. పచ్చుప్పన్నే ఆరమ్మణాని సల్లక్ఖేతి. మాతుభాసం సల్లక్ఖేతి. ఇధ లోకానుసారీ విఞ్ఞాణమస్స బహులం పవత్తతి. పురిమజాతిం పముస్సతి.

కిం పన సబ్బోపి సత్తో ఇమస్మిం ఠానే ఏవ పురిమం జాతిం పముస్సతీతి చే. న సబ్బోపి సత్తో ఇమస్మిం ఠానే ఏవ పముస్సతి. కోచి అతిరేకతరం గమ్భవాసదుక్ఖేన పరిపీళితో గబ్భే ఏవ పముస్సతి. కోచి విజాయనకాలే, కోచి ఇమస్మిం ఠానే పముస్సతి. కోచి ఇతోపరమ్పి దహరకాలే న పముస్సతి. వుడ్ఢకాలే ఏవ పముస్సతి. కోచి యావజీవంపి న పముస్సతి. ద్వే తయో భవే అనుస్సరన్తోపి అత్థియేవ. ఇమే జాతిస్సరసత్తా నామ హోన్తి.

తత్థ విజాయనకాలతో పట్ఠాయ ఛద్వారికవీథిచిత్తాని పవత్తన్తి. పచ్చుప్పన్నారమ్మణం సల్లక్ఖణతో పట్ఠాయ ఛద్వారికవీథి చిత్తాని పరిపుణ్ణాని పవత్తన్తి. సబ్బత్థపి పురిమం పురిమం అనన్తరే నిరుద్ధం చిత్తం పచ్ఛిమస్స పచ్ఛిమస్స అనన్తరే ఉప్పన్నస్స చిత్తస్స అనన్తర పచ్చయో హోతి. అయఞ్చ అనన్తరపచ్చయో నామ అనమతగ్గే సంసారే ఏకస్స సత్తస్స ఏకప్పబన్ధో ఏవ హోతి. యదా సత్తో అరహత్త మగ్గం లభిత్వా ఖన్ధపరినిబ్బానం పాపుణాతి, తదా ఏవ సో పబన్ధో ఛిజ్జతి.

కేనట్ఠేన అనన్తరో, కేనట్ఠేన పచ్చయోతి. అత్తనో అనన్తరే అత్తసదిసస్స ధమ్మన్తరస్స ఉప్పాదనట్ఠేన అనన్తరో, ఉపకారకట్ఠేన పచ్చయో. తత్థ అత్తసదిసస్సాతి సారమ్మణ భావేన అత్తనా సదిసస్స. సారమ్మణభావేనాతి చ యో ధమ్మో ఆరమ్మణేన వినా న పవత్తతి, సో సారమ్మణో నామ, ఏవం సారమ్మణభావేన. ధమ్మన్తరస్స ఉప్పాదనట్ఠేనాతి పురిమస్మిం చిత్తే నిరుద్ధేపి తస్స చిన్తనకిరియావేగో న వూపసమ్మతి, పచ్ఛిమం చిత్తం ఉప్పాదేత్వా ఏవ వూపసమ్మతి, ఏవం పచ్ఛిమస్స ధమ్మన్తరస్స ఉప్పాదనట్ఠేన.

తత్థ పురిమా పురిమా మాతుపరమ్పరా వియ అనన్తరపచ్చయపరమ్పరా దట్ఠబ్బా. పచ్ఛిమా పచ్ఛిమా ధీతుపరమ్పరా వియ తస్స పచ్చయుప్పన్నపరమ్పరా దట్ఠబ్బా. ఏవం సన్తే అరహన్తానం సబ్బపచ్ఛిమం పరినిబ్బానచిత్తమ్పి పున పటిసన్ధిచిత్తసఙ్ఖాతం ధమ్మన్తరం ఉప్పాదేయ్యాతి. న ఉప్పాదేయ్య. కస్మా, తదా కమ్మకిలేసవేగానం సబ్బసో పటిప్పస్సద్ధిభావేన అచ్చన్తసన్తతరత్తా తస్స చిత్తస్సాతి. అనన్తరపచ్చయ దీపనా నిట్ఠితా.

౫. సమనన్తరపచ్చయో

పచ్చయధమ్మవిభాగో చ పచ్చయుప్పన్నధమ్మవిభాగో చ అనన్తపచ్చయ సదిసో.

కేనట్ఠేన సమనన్తరోతి. సుట్ఠు అనన్తరట్ఠేన సమనన్తరో. యథా సిలాథమ్భాదీసు రూపకలాపా ఏకాబద్ధా సమానాపి రూప ధమ్మభావేన సణ్ఠాన జాతికత్తా మజ్ఝే పరిచ్ఛేదరూపసహితా ఏవ హోన్తి. ద్విన్నం రూపకలాపానం మజ్ఝే అన్తరం నామ వివరం నామ అత్థియేవ. న తథా పురిమపచ్ఛిమానం ద్విన్నం చిత్తచేతసిక కలాపానం మజ్ఝే. తే పన అరూపధమ్మభావేన అసణ్ఠాన జాతికత్తా మజ్ఝే పరిచ్ఛేదధమ్మస్స నామ కస్సచి ఆకాసవివరస్స అభావతో సబ్బసో అన్తర రహితా ఏవ హోన్తి. లోకస్సపి ద్విన్నం కలాపానం అన్తరం నామ న దిస్సతి. తతో ఇమే సత్తా చిత్తం నామ నిచ్చం ధువం థావరం అవిపరిణామధమ్మన్తి ఏవం చిత్తే నిచ్చసఞ్ఞినో హోన్తి. ఏవం సుట్ఠు అనన్తరట్ఠేన సమనన్తరో. అనన్తరట్ఠేనాతి చ అత్తనో అనన్తరే అత్తసదిసస్స ధమ్మన్తరస్స ఉప్పాదనట్ఠేనాతి పుబ్బే వుత్తమేవ.

ఏవం సన్తే నిరోధసమాపత్తికాలే పురిమచిత్తం నామ నేవ సఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనచిత్తం, పచ్ఛిమచిత్తం నామ అరియఫలచిత్తం, ద్విన్నం చిత్తానం అన్తరే ఏకరత్తిదివమ్పి ద్వేరత్తిదివానిపి.ల. సత్తరత్తిదివానిపి అచిత్తకో హోతి. అసఞ్ఞసత్తభూమియంపి పురిమే కామభవే చుతిచిత్తం పురిమచిత్తం నామ. పచ్ఛిమే కామభవే పటిసన్ధిచిత్తం పచ్ఛిమచిత్తం నామ, ద్విన్నం చిత్తానం అన్తరే అసఞ్ఞసత్తభవే పఞ్చకప్పసతాని పుగ్గలో అచిత్తకో తిట్ఠతి. తత్థ ద్వే పురిమచిత్తాని అత్తనో అనన్తరే అత్తసదిసస్స ధమ్మన్తరస్స ఉప్పాదనపచ్చయసత్తిరహితాని హోన్తీతి. న హోన్తి. మహన్తేహి పన భావనాపణిధిబలేహి పటిబాహితత్తా పురిమచిత్తాని చ నిరుజ్ఝమానాని అనన్తరే ధమ్మన్తరస్స ఉప్పాదన సత్తిసహితాని ఏవ నిరుజ్ఝన్తి. పచ్ఛిమచిత్తాని చ ఉప్పజ్జమానాని తస్మిం ఖణే ఏకాబద్ధభావేన అనుప్పజ్జిత్వా చిరకాలే ఏవ ఉప్పజ్జన్తి. న చ ఏత్తకమత్తేన పురిమచిత్తానం అనన్తరే ధమ్మన్తరస్స ఉప్పాదన సత్తినామ నత్థీతి చ, తే అనన్తరపచ్చయధమ్మా నామ న హోన్తీతి చ సక్కా వత్తుం. యథా తం రఞ్ఞో యోధా నామ అత్థి, కదాచి రాజా కాలం ఞత్వా తుమ్హే ఇదాని మాయుజ్ఝథ, యుద్ధకాలో న హోతి, అసుకస్మిం కాలే ఏవ యుజ్ఝథాతి వదేయ్య. తే చ తదా అయుజ్ఝమానా విచరేయ్యుం. ఏవం సన్తేపి తేసం యుజ్ఝనసత్తి నామ నత్థీతి చ, తే యోధా నామ న హోన్తీతి చ న సక్కా వత్తున్తి.

ఏత్థ వదేయ్యుం, ఇమస్మిం పచ్చయే తే పన అరూపధమ్మభావేన అసణ్ఠాన జాతికత్తా మజ్ఝేపరిచ్ఛేదధమ్మస్స నామ కస్సచి అభావతో సబ్బసో అన్తరరహితా ఏవ హోన్తీతి వుత్తం. ఏవం సన్తే పుబ్బే ఆరమ్మణ పచ్చయే భేరిసద్దవీణాసద్దోపమాహి యో చిత్తానం ఖణే ఖణే ఉప్పాదో చ నిరోధో చ వుత్తో, సో అమ్హేహి కథం పచ్చేతబ్బోతి. అఞ్ఞమఞ్ఞవిరుద్ధానం నానాచిత్తానం ఖణమత్తేపి పుబ్బాపర పరివత్తనస్స లోకే పఞ్ఞాయనతో. అయమత్థో పుబ్బే చిత్త యమకదీపనియం విత్థారతో వుత్తోయేవాతి. సమనన్తరపచ్చయ దీపనా నిట్ఠితా.

౬. సహజాతపచ్చయో

పచ్చయధమ్మవిభాగో చ పచ్చయుప్పన్నధమ్మవిభాగోచ వుచ్చతి. ఏకతో ఉప్పన్నా సబ్బేపి చిత్తచేతసికా ధమ్మా అఞ్ఞమఞ్ఞం సహజాత పచ్చయా చ హోన్తి సహజాతపచ్చయుప్పన్నా చ. పటిసన్ధినామక్ఖన్ధా చ పటిసన్ధిసహజాతం హదయవత్థు చ అఞ్ఞమఞ్ఞం సహజాతపచ్చయా చ హోన్తి సహజాతపచ్చయుప్పన్నా చ. సబ్బాని మహాభూతానిపి అఞ్ఞమఞ్ఞం సహజాతపచ్చయా చ హోన్తి పచ్చయుప్పన్నధమ్మా చ. పటిసన్ధిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే సబ్బాని కమ్మజరూపాని చ పవత్తికాలే తస్స తస్స చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే తేన తేన చిత్తేన జాతాని సబ్బాని చిత్తజరూపాని చ సహజాతచిత్తస్స పచ్చయుప్పన్నాని నామ. సబ్బాని ఉపాదారూపాని సహజాతమహాభూతానం పచ్చయుప్పన్నాని నామ.

కేనట్ఠేన సహజాతో, కేనట్ఠేన పచ్చయో. సహ జాననట్ఠేన సహజాతో, ఉపకారకట్ఠేన పచ్చయో. తత్థ సహజాననట్ఠేనాతి యో ధమ్మో జాయమానో అత్తనో పచ్చయుప్పన్నేహి ధమ్మేహి సహేవ సయఞ్చ జాయతి ఉప్పజ్జతి, అత్తనో పచ్చయుప్పన్నే చ ధమ్మే అత్తనా సహేవ జనేతి ఉప్పాదేతి, తస్స సో అత్థో సహజాననట్ఠో నామ.

యథా సూరియో నామ ఉదయన్తో సూరియాతపే చ సూరియా లోకే చ అత్తనా సహేవ జనయన్తో ఉదేతి. యథా చ పదీపో నామ జలన్తో పదీపాతపే చ పదీపాలోకే చ అత్తనా సహేవ జనయన్తో జలతి. ఏవమేవం అయం పచ్చయధమ్మో ఉప్పజ్జమానో అత్తనో పచ్చయుప్పన్నధమ్మే అత్తనా సహేవ ఉప్పాదేతి. తత్థ సూరియో వియ ఏకమేకో నామ ధమ్మో, సూరియాతపా వియ తంసమ్పయుత్తధమ్మా, సూరియాలోకా వియ సహజాతరూపధమ్మా. తథా సూరియో వియ ఏకమేకో మహాభూతరూపధమ్మో, సూరియాతపా వియ సహజాతమహాభూతధమ్మా, సూరియాలోకా వియ సహజాతఉపాదారూపధమ్మా, ఏస నయో పదీపుపమాయపీతి. సహజాతపచ్చయదీపనా నిట్ఠితా.

౭. అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో

సహజాతపచ్చయే విభత్తేసు ధమ్మేసు యో యో పచ్చయ ధమ్మోతి వుత్తో, సో సో ఏవ ఇధ పచ్చయధమ్మో చేవ పచ్చయుప్పన్న ధమ్మో చ హోతి. సబ్బేపి చిత్తచేతసికా ధమ్మా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స పచ్చయధమ్మా చ హోన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స పచ్చయుప్పన్నధమ్మా. సహజాతా చత్తారో మహాభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స పచ్చయధమ్మా చ హోన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స పచ్చయుప్పన్నధమ్మా చ. పటిసన్ధినామక్ఖన్ధా చ పటిసన్ధి సహజాతం హదయవత్థురూపఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞస్స పచ్చయధమ్మా చ హోన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స పచ్చయుప్పన్నధమ్మా చ. అత్థో సువిఞ్ఞేయ్యోయేవ.

యథా అఞ్ఞమఞ్ఞం నిస్సాయ ఉస్సాపితా తయో దణ్డా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స నిస్సయా చ హోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం నిస్సితా చ. తేసు ఏకమేకస్మిం ఉస్సితే సబ్బే ఉస్సితా హోన్తి, ఏకమేకస్మిం పతన్తే సబ్బే పతన్తి. ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞధమ్మా చ దట్ఠబ్బా.

ఏత్థ వదేయ్యుం, సబ్బే చేతసికా ధమ్మా చిత్తపచ్చయం అలభ మానా ఉప్పజ్జితుం న సక్కోన్తీతి యుత్తం. కస్మా. ఫుసనాదీనం చేతసిక కిచ్చానం విజాననకిచ్చపుబ్బఙ్గమత్తా, మనోపుబ్బఙ్గమాతి హి వుత్తం. చిత్తం పన చేతసికపచ్చయం అలభమానం ఉప్పజ్జితుం న సక్కోతీతి న యుజ్జేయ్యాతి. వుచ్చతే, చేతసికధమ్మా నామ చిత్తస్స సహాయఙ్గాని హోన్తి. తస్మా తేహి వినా చిత్తమ్పి ఉప్పజ్జితుం న సక్కోతియేవ. ఏసేవ నయో చతూసు మహాభూతేసుపీతి. ఉపాదారూపాని పన మహాభూతానం నిస్సన్దమత్తత్తా సహాయఙ్గాని న హోన్తీతి. నను ఆహారరూపఞ్చ జీవితరూపఞ్చ పచ్చయవిసేసత్తా సహాయఙ్గం హోతీతి. వుచ్చతే, ఠితియా ఏవ సహాయఙ్గం హోతి. న ఉప్పాదే. ఇధ పన ఉప్పాదే సహాయఙ్గం అధిప్పేతన్తి. అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయదీపనా నిట్ఠితా.

౮. నిస్సయపచ్చయో

తివిధో నిస్సయపచ్చయో, సహజాతనిస్సయో వత్థు పురేజాతనిస్సయో వత్థారమ్మణపురేజాతనిస్సయో.

తత్థ కతమో సహజాతనిస్సయో. సబ్బో సహజాత పచ్చయో సహజాతనిస్సయో. తస్మా తత్థ పచ్చయవిభాగో చ పచ్చయుప్పన్నవిభాగో చ సహజాతపచ్చయే వుత్తనయేన వేదితబ్బో.

కతమో పన వత్థుపురేజాతనిస్సయో. ఛ వత్థూని చక్ఖు వత్థు సోతవత్థు ఘానవత్థు జివ్హావత్థు కాయవత్థు హదయవత్థు. ఇమాని ఛవత్థూని పవత్తికాలే సత్తానం విఞ్ఞాణధాతూనం వత్థుపురే జాతనిస్సయో.

వత్థురూపమేవ పురేజాతం హుత్వా నిస్సయో వత్థుపురేజాత నిస్సయో. తత్థ చిత్తచేతసికానం నిస్సయట్ఠానట్ఠేన వత్థు నామ. పురేజాతన్తి అత్తనో అత్తనో పచ్చయుప్పన్నస్స ధమ్మస్స ఉప్పత్తిక్ఖణతో పురిమే ఖణే జాతం.

తత్థ పటిసన్ధిచిత్తం తదా పురేజాతస్స వత్థురూపస్స అభావతో అత్తనా సహుప్పన్నమేవ హదయవత్థురూపం నిస్సాయ ఉప్పజ్జతి. పఠమ భవఙ్గచిత్తం పన పటిసన్ధిచిత్తేన సహుప్పన్నహదయ వత్థురూపం నిస్సాయ ఉప్పజ్జతి. దుతియభవఙ్గచిత్తం పఠమభవఙ్గచిత్తేన సహుప్పన్నం నిస్సాయ ఉప్పజ్జతి. ఏవం తతియభవఙ్గచిత్తం దుతియ భవఙ్గచిత్తేన సహుప్పన్నన్తిఆదినా యావమరణాసన్నకాలా ద్విన్నం మనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతూనం వత్థుపురేజాతనిస్సయో వేదితబ్బో.

యథా వీణాసద్దా నామ వీణాతన్తీసు వీణాదణ్డకేహి పహరణవేగేన ఏవ జాయన్తి, నో అఞ్ఞథా. తథా పఞ్చవిఞ్ఞాణాని నామ పఞ్చవత్థుసఙ్ఖాతేసు పఞ్చద్వారేసు పఞ్చన్నం ఆరమ్మణానం ఆపాతా గమనవేగేన ఏవ జాయన్తి, నో అఞ్ఞథా.

ఆపాతాగమనఞ్చ తేసం ద్వారారమ్మణానం ఠితిపత్తకాలే ఏవ హోతి. ఆపాతాగమనపచ్చయా చ ద్విక్ఖత్తుం భవఙ్గం చలతి. భవఙ్గచలన పచ్చయా చ ఆవజ్జనం ఉప్పజ్జతి. ఆవజ్జనపచ్చయా చ తాని పఞ్చవిఞ్ఞాణాని ఉప్పజ్జన్తి. తస్మా చక్ఖాదీని పఞ్చవత్థూని పురే అతీతభవఙ్గచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పన్నాని ఏవ పఞ్చవిఞ్ఞాణధాతూనం వత్థుపురేజాతపచ్చయా హోన్తి.

మరణాసన్నకాలే పన సబ్బాని ఛ వత్థూని చుతిచిత్తతో పురే సత్తరసమస్స భవఙ్గచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఏవ ఉప్పజ్జన్తి, తతో పరం న ఉప్పజ్జన్తి. తస్మా మరణాసన్నకాలే భవఙ్గచిత్తాని చ సబ్బాని ఛద్వారికవీథిచిత్తాని చ చుతిచిత్తఞ్చ పురేతరం ఉప్పన్నాని తానియేవ అత్తనో అత్తనో వత్థూని నిస్సాయ ఉప్పజ్జన్తి. అయం వత్థుపురేజాత నిస్సయో.

కతమో పన వత్థారమ్మణపురేజాతనిస్సయో. యదా అత్తనో అజ్ఝత్తం వత్థురూపం ఆరబ్భ యం రూపం నిస్సాయ మమ మనోవిఞ్ఞాణం వత్తతి, ఏతం మమ ఏసో హమస్మి ఏసో మే అత్తాతి ఏవం తణ్హామాన దిట్ఠీహి గహణవసేన వా ఏతం అనిచ్చం ఏతం దుక్ఖం ఏతం అనత్తాతి ఏవం సమ్మసనవసేన వా ఆవజ్జనాదీని మనోద్వారికవీథి చిత్తాని పవత్తన్తి. తదా తం తం వత్థురూపం పచ్చేకం తేసం నిస్సయవత్థు చ హోతి తేసం ఆరమ్మణఞ్చ. తస్మా తం తం హదయరూపం తస్స తస్స చిత్తుప్పాదస్స వత్థారమ్మణపురేజాతపచ్చయో హోతి. అయం వత్థారమ్మణ పురేజాతనిస్సయో. ఏవం నిస్సయపచ్చయో తివిధో హోతి.

ఇధ సుత్తన్తనిస్సయోపి వత్తబ్బో. ఇమే మనుస్సా వా తిరచ్ఛానగతా వా రుక్ఖాదయో వా మహాపథవియం పతిట్ఠితా, మహా పథవీ చ హేట్ఠా మహాఉదకక్ఖన్ధే, మహాఉదకక్ఖన్ధో చ హేట్ఠా మహావాతక్ఖన్ధే, మహావాతక్ఖన్ధో చ హేట్ఠా అజటాకాసే, మనుస్సా గేహేసు, భిక్ఖూ విహారేసు, దేవా దిబ్బవిమానేసూతిఆదినా సబ్బం లోకప్పవత్తిం ఞత్వా నిస్సయపచ్చయో వేదితబ్బో. నిస్సయపచ్చయదీపనా నిట్ఠితా.

౯. ఉపనిస్సయపచ్చయో

తివిధో ఉపనిస్సయపచ్చయో, ఆరమ్మణూపనిస్సయో అనన్తరూపనిస్సయో పకతూపనిస్సయో. తత్థ ఆరమ్మణూప నిస్సయో ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయసదిసో, అనన్తరూపనిస్సయో అనన్తరపచ్చయసదిసో.

కతమో పకతూపనిస్సయో. సబ్బేపి అతీతానాగత పచ్చుప్పన్నా అజ్ఝత్తబహిద్ధాభూతా చిత్తచేతసికరూపధమ్మా చ నిబ్బానఞ్చ పఞ్ఞత్తి చ సబ్బేసం పచ్చుప్పన్నానం చిత్తచేతసికానం ధమ్మానం యథారహం పకతూపనిస్సయో.

తత్థ అతీతో పరినిబ్బుతో అమ్హాకం బుద్ధో చ ధమ్మో చ అరియసావకసఙ్ఘో చ సమ్ముతిసఙ్ఘపరమ్పరా చ అమ్హాకం పచ్ఛిమ జనానం కుసలుప్పత్తియా పకతూపనిస్సయపచ్చయో. తథా లోకే అతీతా కాలఙ్కతా మాతాపితరో చ ఆచరియా చ పణ్డితసమణబ్రాహ్మణా చ పాకటా నానాతిత్థాచరియా చ మహిద్ధికా మహానుభావా పోరాణకరాజానో చ పచ్ఛిమకానం జనానం కుసలుప్పత్తియా వా అకుసలుప్పత్తియా వా సుఖదుక్ఖుప్పత్తియా వా పకతూపనిస్సయో. తథా హి తే పచ్ఛిమకానం జనానం అత్థాయ నానాసద్ధమ్మపఞ్ఞత్తియో వా నానాఅసద్ధమ్మపఞ్ఞత్తియో వా నానాలోకూపకరణాని వా పురే పట్ఠపేసుం. పచ్ఛిమజనా చ తేహి పట్ఠపితేసు దానసీలాదిధమ్మేసు వా లోకచారిత్త కులగోత్తచారిత్త ధమ్మేసు వా నానాదిట్ఠివాదేసు వా నానాకమ్మాయతనసిప్పాయతన విజ్జాఠానేసు వా యథాపట్ఠపితేసు గామనిగమనగరఖేత్తవత్థు తళాకపోక్ఖరణిఆవాటాదీసు వా గేహరథసకటనావా సమ్పోతసమ్బన్ధాదీసు వా జాతరూపరజతమణిముత్తాదీసు వా దాయజ్జం పటిపజ్జన్తా లోకే వడ్ఢన్తి.

అనాగతోపి మేత్తేయ్యో నామ బుద్ధో చ తస్స ధమ్మో చ తస్స సఙ్ఘో చ ఏతరహి బహుజ్జనానం పారమిపుఞ్ఞప్పవత్తియా పకతూపనిస్సయపచ్చయో. తథా ఇమస్మిం భవే చ పచ్ఛిమే కాలే పటిలభిస్సమానా ఇస్సరియట్ఠానధనధఞ్ఞసమ్పత్తియో పురిమే కాలే ఠితానం మహాజనానం నానాభిసఙ్ఖారుప్పత్తియా పకతూపనిస్సయ పచ్చయో. అనాగతభవే చ అనుభవిస్సమానా భవసమ్పత్తి భోగ సమ్పత్తియో మగ్గఫలనిబ్బానసమ్పత్తియో చ ఏతరహి పచ్చుప్పన్నభవే ఠితానం దానసీలాదిపుఞ్ఞకిరియుప్పత్తియా పకతూపనిస్సయపచ్చయో. యథా హి లోకే హేమన్తే కాలే ధఞ్ఞప్ఫలాని లభిస్సామాతి వస్సికే కాలే కస్సనవప్పనకమ్మాని ఆరభన్తి, కమ్మే సిద్ధే తం తం ధనం లభిస్సామాతి పుబ్బభాగే తం తం వీరియకమ్మం వా తం తం పఞ్ఞాకమ్మం వా ఆరభన్తి. తత్థ ధఞ్ఞప్ఫలప్పటిలాభో చ తం తం ధనప్పటి లాభోచ తం తం కమ్మారమ్భస్స అనాగతపకతూపనిస్సయపచ్చయో తం తం కమ్మారమ్భో చ ధఞ్ఞప్ఫలప్పటిలాభస్స చ తం తం ధనప్పటి లాభస్స చ అతీతపకతూపనిస్సయపచ్చయో. ఏవమేవ పచ్ఛిమే అనాగతే కాలే నానాకమ్మప్ఫలాని సమ్పస్సన్తా పత్థయన్తా మహాజనా పురిమే పచ్చుప్పన్నే కాలే నానాపుఞ్ఞకమ్మాని ఆరభన్తి. తత్థ పుఞ్ఞప్ఫలాని పుఞ్ఞకమ్మానం అనాగతపకతూపనిస్సయపచ్చయో. పుఞ్ఞకమ్మాని పుఞ్ఞప్ఫలానం అతీతపకతూపనిస్సయపచ్చయో. తస్మా అనాగతపకతూపనిస్సయోపి అతీతపకతూపనిస్సయో వియ అతిమహన్తో పచ్చయో హోతి.

పచ్చుప్పన్నా బుద్ధాయో పచ్చయా పచ్చుప్పన్నానం మనుస్సదేవబ్రహ్మానం పచ్చుప్పన్నా మాతాపితరో పచ్చుప్పన్నానం పుత్తధీతాదీనం పచ్చుప్పన్నపకతూప నిస్సయో నామ. సో సుపాకటోయేవ.

అజ్ఝత్తభూతా పకతూపనిస్సయధమ్మా నామ బుద్ధాదీసు సవిఞ్ఞాణకసన్తానేసు ఉప్పన్నా పచ్చయధమ్మా. బహిద్ధాభూతా పకతూపనిస్సయధమ్మా నామ సత్తానం పతిట్ఠానభూతా పథవిపబ్బతనదీ సముద్దాదయో తేసం తేసం సత్తానం బహూపకారా అరఞ్ఞవనరుక్ఖ తిణపుబ్బణ్ణాపరణ్ణాదయో చన్దసూరియగహనక్ఖత్తాదయో వస్సోదకఅగ్గివాతసీతఉణ్హాదయో చ సబ్బేపి తే సత్తానం కుసలుప్పత్తియా వా అకుసలుప్పత్తియా వా సుఖుప్పత్తియా వా దుక్ఖుప్పత్తియా వా బలవపచ్చయా హోన్తి.

ఇమే జనా దిట్ఠేవ ధమ్మే పరినిబ్బాయిస్సామాతి బోధిపక్ఖియ ధమ్మే వా భావేన్తి, అనాగతే బుద్ధకాలే పరినిబ్బాయిస్సామాతి పారమీధమ్మే వా పరిపూరేన్తి. తత్థ నిబ్బానం తేసం ధమ్మానం ఉప్పత్తియా బలవపచ్చయో హోతి.

లోకే నానావోహారభూతా నామపఞ్ఞత్తియో చ బుద్ధ సాసనే తిపిటకపరియత్తిధమ్మభూతా నామపఞ్ఞత్తియో చ తేసం తేసం అత్థానం జాననత్థాయ బలవపచ్చయో.

తత్థ సఙ్ఖతధమ్మా నామ పచ్చయే సతి ఉప్పజ్జన్తి, అసతి నుప్పజ్జన్తి. ఉప్పజ్జిత్వాపి పచ్చయే సతి తిట్ఠన్తి, అసతి న తిట్ఠన్తి. తస్మా తేసం ఉప్పత్తియా వా ఠితియా వా పచ్చయో నామ ఇచ్ఛితబ్బో. నిబ్బానం పన పఞ్ఞత్తి చ అసఙ్ఖతధమ్మా హోన్తి అజాతిధమ్మా అనుప్పాదధమ్మా నిచ్చ ధమ్మా ధువధమ్మా. తస్మా తేసం ఉప్పాదాయ వా ఠితియా వా పచ్చయో నామ నత్థీతి.

కుసలో కుసలస్స ఉపనిస్సయో. సద్ధం ఉపనిస్సాయ దానం దేతి, సీలం సమాదియతీతిఆదినా సుపాకటో. తథా రాగం ఉపనిస్సాయ పాణం హనతి, అదిన్నం ఆదియతీతిఆదినా సప్పాయం ఉతుం సప్పాయం భోజనం ఉపనిస్సాయ కాయికం సుఖం పచ్చనుభోతీతిఆదినా చ అకుసలో అకుసలస్స, అబ్యాకతో అబ్యాకతస్స ఉపనిస్సయోపి సుపాకటో.

కుసలో పన అకుసలస్సపి బలవూపనిస్సయో. దానం దత్వా తేన దానేన అత్తానం ఉక్కంసేతి, పరం వమ్భేతి. తథా సీల సమ్పన్నో హుత్వా సమాధిసమ్పన్నో హుత్వా పఞ్ఞాసమ్పన్నో హుత్వా అత్తానం ఉక్కంసేతి, పరం వమ్భేతి.

కుసలో అబ్యాకతస్సపి బలవూపనిస్సయో. సబ్బాని చతుభూమికకుసలకమ్మాని వా కమ్మపరివారాని కుసలాని వా కాలన్తరే చతుభూమికానం విపాకాబ్యాకతానం బలవూపనిస్సయో. దానపారమిం పూరేన్తా పూరణకాలే బహుం కాయికదుక్ఖం పచ్చనుభవన్తి. తథా సీలపారమిం నిక్ఖమపారమిం పఞ్ఞాపారమిం వీరియపారమిం ఖన్తిపారమిం సచ్చపారమిం అధిట్ఠానపారమిం మేత్తాపారమిం ఉపేక్ఖా పారమిం. ఏసేవ నయో ఝానభావనా మగ్గభావనాసుపి.

అకుసలో కుసలస్సపి బలవూపనిస్సయో. ఇధేకచ్చో పాపం కత్వా పచ్ఛా విప్పటిసారీ హుత్వా తస్స పాపస్స పహానాయ దానసీలఝానమగ్గకుసలాని సమ్పాదేతి. తం పాపం తేసం కుసలానం బలవూపనిస్సయో.

అకుసలో అబ్యాకతస్సపి బలవూపనిస్సయో. ఇధ బహూ జనా దుచ్చరితాని కత్వా చతూసు అపాయేసు పతిత్వా అపాయదుక్ఖం పచ్చనుభవన్తి. దిట్ఠధమ్మేపి కేచి అత్తనో వా పరస్స వా దుచ్చరితకమ్మ పచ్చయా బహుం దుక్ఖం పచ్చనుభవన్తి. కేచి దుచ్చరితకమ్మేన ధనం లభిత్వా సుఖం పచ్చనుభవన్తి. బహుజ్జనా రాగమూలకం బహుం దుక్ఖం పచ్చనుభవన్తి, దోసమూలకం దిట్ఠిమూలకం మానమూలకన్తి.

అబ్యాకతో కుసలస్సపి బలవూపనిస్సయో. ధన సమ్పత్తియా దానం దేతి, సీలం పూరేతి, పఞ్ఞం పూరేతి, భావనాసప్పాయం ఆవాసం వా లేణం వా గుహంవా రుక్ఖం వా అరఞ్ఞం వా పబ్బతం వా గోచరగామం వా ఉతుసప్పాయం వా ఆహారసప్పాయం వా లభిత్వా తం తం భావనం భావేతి.

అబ్యాకతో అకుసలస్సపి బలవూపనిస్సయో. లోకే చక్ఖుసమ్పదం నిస్సాయ బహూని దస్సనమూలాని అకుసలాని ఉప్పజ్జన్తి. ఏస నయో సోతసమ్పదాదీసు. తథా హత్థసమ్పదం పాదసమ్పదం సత్థసమ్పదం ఆవుధసమ్పదన్తిఆదినాపి వత్తబ్బో. ఏవం ఉపనిస్సయో తివిధో హోతి.

ఇధ సుత్తన్తూపనిస్సయోపి వత్తబ్బో. కల్యాణమిత్తం ఉప నిస్సాయ పాపమిత్తం ఉపనిస్సాయ గామం ఉపనిస్సాయ అరఞ్ఞం ఉపనిస్సాయాతిఆదినా బహూసు ఠానేసు ఆగతో. అపి చ పఞ్చనియామధమ్మా సత్తలోక సఙ్ఖారలోక ఓకాసలోక సఙ్ఖాతానం తిణ్ణం లోకానం అవిచ్ఛిన్నప్పవత్తియా బలవపచ్చయా హోన్తి. అయఞ్చ అత్థో నియామదీపనియం అమ్హేహి విత్థారతో దీపితోతి.

కేనట్ఠేన ఆరమ్మణూపనిస్సయోతి. అధిపతిభూతం ఆరమ్మణమేవ ఆరమ్మణికధమ్మానం బలవనిస్సయట్ఠేన ఆరమ్మణూప నిస్సయో.

కేనట్ఠేన అనన్తరూపనిస్సయోతి. పురిమం అనన్తరచిత్తమేవ పచ్ఛిమస్స అనన్తరచిత్తస్స ఉప్పజ్జనత్థాయ బలవనిస్సయట్ఠేన అనన్తరూపనిస్సయో. మాతా వియ పురిమచిత్తం, పుత్తో వియ పచ్ఛిమచిత్తం. యథా మాతా అత్తనో అనన్తరే పుత్తస్స ఉప్పజ్జనత్థాయ బలవూప నిస్సయో హోతి, తథా పురిమచిత్తం పచ్ఛిమచిత్తస్స ఉప్పజ్జనత్థాయాతి.

కేనట్ఠేన పకతూపనిస్సయోతి. పకతియావ లోకే పణ్డితానం పాకటో ఉపనిస్సయో పకతూపనిస్సయో.

ఏత్థ చ అనన్తరూపనిస్సయానుభావో అనన్తరచిత్తే ఏవ ఫరతి. పకతూపనిస్సయానుభావో పన దూరేపి ఫరతియేవ. తథా హి ఇమస్మిం భవే పురిమేసు దివసేసు వా మాసేసు వా సంవచ్ఛరేసు వా దిట్ఠసుతఘాయితసాయితఫుసితవిఞ్ఞాతాని ఆరమ్మణాని పచ్ఛాతథారూపే పచ్చయే సతి వస్ససతేపి మనోద్వారే ఆపాతం ఆగచ్ఛన్తి. ఇదం నామ పుబ్బే మయా దిట్ఠం సుతన్తిఆదినా సత్తా అనుస్సరన్తి. ఓపపాతికసత్తా పన పురిమభవంపి అనుస్సరన్తి. తథా మనుస్సేసుపి అప్పేకచ్చే జాతిస్సరసఞ్ఞాలాభినో. తథా పుబ్బే అనేకసతసహస్సేసు దిట్ఠాదీసు వత్థూసు పచ్ఛా ఏకస్మిం ఖణే ఏకం వత్థుం దిస్వా వా సుత్వా వా తస్మిం ఏవ ఖణే బహూసుపి తేసు మనోవిఞ్ఞాణసన్తానం ఫరమానం పవత్తతీతి. ఉపనిస్సయపచ్చయ దీపనా నిట్ఠితా.

౧౦. పురేజాతపచ్చయో

తివిధో పురేజాతపచ్చయో. వత్థుపురేజాతపచ్చయో చ ఆరమ్మణపురేజాతపచ్చయో చ వత్థారమ్మణపురేజాతపచ్చయో చ.

తత్థ వత్థుపురేజాతో చ వత్థారమ్మణపురేజాతో చ పుబ్బే నిస్సయపచ్చయే నిస్సయనామేన వుత్తా ఏవ.

ఆరమ్మణపురేజాతో నామ పచ్చుప్పన్నాని అట్ఠారసనిప్ఫన్నరూపాని ఏవ. తేసుపి పచ్చుప్పన్నాని రూపసద్దాదీని పఞ్చారమ్మణాని పఞ్చన్నం పఞ్చవిఞ్ఞాణ వీథిచిత్తానం నియమతో ఆరమ్మణపురేజాతపచ్చయా హోన్తి. యథా హి వీణాసద్దా నామ వీణాతన్తీసు వీణాదణ్డకేన పహరణ పచ్చయా ఏవ ఉప్పజ్జన్తి. ఏవఞ్చ సతి తే సద్దా పురేజాతాహి వీణాతన్తి వీణాదణ్డకేహి వినా ఉప్పజ్జితుం న సక్కోన్తి. ఏవమేవం పఞ్చ విఞ్ఞాణ వీథిచిత్తానిపి పఞ్చసు వత్థుద్వారేసు పఞ్చన్నం ఆరమ్మణానం ఆపాతాగమన పచ్చయా ఏవ ఉప్పజ్జన్తి. ఆపాతాగమనఞ్చ తేసం ద్విన్నం ఠితిపత్తకాలే ఏవ హోతి. న కేవలఞ్చ తస్మిం కాలే తాని పఞ్చారమ్మణాని తేసు పఞ్చవత్థూసు ఏవ ఆపాతమాగచ్ఛన్తి. అథ ఖో భవఙ్గమనోద్వారేపి ఆపాతం ఆగచ్ఛన్తియేవ. తస్మిం ఆపాతగమనత్తా ఏవ తం భవఙ్గమ్పి ద్విక్ఖత్తుం చలిత్వా ఉపచ్ఛిజ్జతి, భవఙ్గుపచ్ఛేదే ఏవ తాని వీథిచిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి. ఏవఞ్చ సతి తాని వీథిచిత్తాని పురేజాతేహి వత్థు ద్వారారమ్మణేహి వినా ఉప్పజ్జితుం న సక్కోన్తీతి. తాని పన సబ్బానిపి అట్ఠారసనిప్ఫన్నరూపాని నిరుద్ధాని హుత్వా అతీతానిపి హోన్తి, అనుప్పన్నాని హుత్వా అనాగతానిపి హోన్తి. ఉప్పన్నాని హుత్వా పచ్చుప్పన్నానిపి హోన్తి. సబ్బానిపి మనోవిఞ్ఞాణవీథిచిత్తానం ఆరమ్మణాని హోన్తి. తేసు పచ్చుప్పన్నాని ఏవ తేసం ఆరమ్మణపురేజాతపచ్చయా హోన్తి. యదా దూరే వా పటిచ్ఛన్నే వా ఠితం తం తం ఆరమ్మణవత్థుం మనసా ఏవ ఆరమ్మణం కరోతి, తదా తం తం వత్థు సచే తత్థ తత్థ విజ్జమానం హోతి, పచ్చుప్పన్నం నామ హోతి. పురేజాతపచ్చయదీపనా నిట్ఠితా.

౧౧. పచ్ఛాజాతపచ్చయో

పచ్ఛిమం పచ్ఛిమం పచ్చుప్పన్నం చిత్తం పురేజాతస్స పచ్చుప్పన్నస్స చతు సముట్ఠానికస్స రూపకాయస్స వుడ్ఢివిరుళ్హియా పచ్ఛాజాతపచ్చయో. యథా తం పచ్ఛిమవస్సేసు అనువస్సం వస్సమానాని వస్సోదకాని పురిమవస్సేసు జాతానం రుక్ఖపోతకానం వుడ్ఢివిరుళ్హియా పచ్ఛాజాత పచ్చయా హోన్తీతి.

తత్థ పచ్ఛిమం పచ్ఛిమం చిత్తన్తి పఠమభవఙ్గతో పట్ఠాయ యావ చుతి చిత్తా సబ్బం చిత్తం వుచ్చతి. పురేజాతస్సాతి పటిసన్ధిచిత్తేన సహుప్పన్నం కమ్మజరూపకాయం ఆదిం కత్వా అజ్ఝత్తసన్తానపరియాపన్నో సబ్బో చతుసముట్ఠానికరూపకాయో వుచ్చతి.

పటిసన్ధిచిత్తేన సహుప్పన్నస్స కమ్మజరూపకాయస్స పఠమ భవఙ్గాదీని పన్నరసభవఙ్గచిత్తాని పచ్ఛాజాతపచ్చయా హోన్తి. పటిసన్ధి చిత్తం పన తేన కాయేన సహుప్పన్నత్తా పచ్ఛజాతం న హోతి. సోళసమభవఙ్గచిత్తఞ్చ తస్స కాయస్స భిజ్జనక్ఖేత్తే ఉప్పన్నత్తా పచ్చయో న హోతి. తస్మా పన్నరసభవఙ్గచిత్తానీతి వుత్తం.

పటిసన్ధిచిత్తస్స ఠితిక్ఖణే పన ద్వే రూపకాయా ఉప్పజ్జన్తి కమ్మజరూపకాయో చ ఉతుజరూపకాయోచ. తథా భఙ్గక్ఖణేపి. పఠమభవఙ్గస్స ఉప్పాదక్ఖణే పన తయో రూపకాయా ఉప్పజ్జన్తి కమ్మజరూపకాయో చ ఉతుజరూపకాయో చ చిత్తజరూపకాయో చ. యదా బహిద్ధాహారప్ఫరణం లభిత్వా అజ్ఝత్తాహారో ఆహారజరూపకాయం జనేతి, తతో పట్ఠాయ చతుసముట్ఠానికా చత్తారో రూపకాయా దీప జాలా వియ పవత్తన్తి. తే ఉప్పాదక్ఖణం అతిక్కమ్మ యావ ఠితిభావేన ధరన్తి, తావ పన్నరసచిత్తాని తేసం కాయానం పచ్ఛాజాతపచ్చయా హోన్తియేవ.

వుడ్ఢివిరుళ్హియాతి చతుసముట్ఠానికరూపసన్తతియా ఉపరూపరి వుడ్ఢియా చ విరుళ్హియా చ. తథాహి పురిమా పురిమా చత్తారో రూపకాయా సచే పచ్ఛాజాత పచ్చయం పునప్పునం లభన్తి, ఏవం సతి తే నిరుజ్ఝన్తాపి పచ్ఛారూపసన్తతిపరమ్పరానం వుడ్ఢియా చ విరుళ్హియా చ వేపుల్లాయ చ బలవ పచ్చయా హుత్వా నిరుజ్ఝన్తీతి. పచ్ఛాజాతపచ్చయదీపనా నిట్ఠితా.

౧౨. ఆసేవనపచ్చయో

ద్వాదస అకుసలచిత్తాని సత్తరస లోకియకుసల చిత్తాని ఆవజ్జనద్వయవజ్జితాని అట్ఠారసకిరియచిత్తానీతి సత్త చత్తాలీసం లోకియజవనచిత్తాని ఆసేవనపచ్చయో. తేసు నిరన్తరప్పవత్తం జవనసన్తతిం పత్వా పురిమం పురిమం జవనచిత్తం ఆసేవన పచ్చయో. చతూహి మగ్గచిత్తేహి పచ్ఛిమం పచ్ఛిమం చిత్తం ఆసేవనపచ్చయుప్పన్నం.

కేనట్ఠేన ఆసేవనన్తి. ఉపరూపరిపగుణభావవడ్ఢనత్థంథామ బలవడ్ఢనత్థఞ్చ పరివాసగ్గాహాపనట్ఠేన.

తత్థ పగుణభావోతి పునప్పునం సజ్ఝాయితస్స పాళిపాఠస్స సుఖేన పవత్తనం వియ జవనట్ఠానజవనకిచ్చసఙ్ఖాతే ఠానకిచ్చవిసేసే పచ్ఛిమ పచ్ఛిమచిత్తస్స సుఖేన పవత్తనం. పరివాసో నామ కోసేయ్యవత్థం పునప్పునం సుగన్ధేన పరివాసనం వియ చిత్తసన్తానే పునప్పున్నం రజ్జనదుస్సనాదినా వా అరజ్జన అదుస్సనాదినా వా పరివాసనం. పురిమస్మిం జవనచిత్తే నిరుద్ధేపి తస్స జవనవేగో న నిరుజ్ఝతి, పచ్ఛిమం చిత్తసన్తానం ఫరమానో పవత్తతియేవ. తస్మా పచ్ఛిమం పచ్ఛిమం జవనచిత్తం ఉప్పజ్జమానం తేన వేగేన పగ్గహితం బలవతరం హుత్వా ఉప్పజ్జతి. ఏవం పురిమచిత్తం అత్తనో పరివాసం పచ్ఛిమచిత్తం గణ్హాపేతి. పచ్ఛిమఞ్చ చిత్తం పురిమస్స చిత్తస్స పరివాసం గహేత్వా పవత్తతి. ఏవం సన్తేపి సో ఆసేవనవేగో పకతియా సత్తహి చిత్తవారేహి పరిక్ఖయం గచ్ఛతి, తతో పరం తదారమ్మణవిపాక చిత్తం వా ఉప్పజ్జతి, భవఙ్గ చిత్తవారో వా పవత్తతి.

ఇధ సుత్తన్తాసేవనపచ్చయోపి వత్తబ్బో. సతిపట్ఠానం భావేతి, సమ్మప్పధానం భావేతి, సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి, ధమ్మ విచయసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి, సమ్మాదిట్ఠిం భావేతి, సమ్మాసఙ్కప్పం భావేతీతిఆదినా బహూసు ఠానేసు వుత్తో. తత్థ భావేతీతి ఏకంపి దివసం భావేతి, సత్తపి దివసాని భావేతి, ఏకంపి మాసం భావేతి, సత్తపి మాసాని భావేతి, ఏకంపి సంవచ్ఛరం భావేతి, సత్తపి సంవచ్ఛరాని భావేతీతి అత్థో.

పురిమపురిమేసు భవేసు ఆసేవితాని భావితాని బహులీ కతాని కుసలాని వా అకుసలాని వా పచ్ఛిమపచ్ఛిమేసు భవేసు బలవతరానం కుసలానం వా అకుసలానం వా ఉప్పత్తియా ఆసేవన పచ్చయో.

కాలన్తరే వా భవన్తరే వా తాదిసానం కుసలాకుసలానం ఉప్పత్తియా పచ్చయో ఉపనిస్సయపచ్చయో నామ. తేసంయేవ బలవతరత్థాయ పచ్చయో ఆసేవనపచ్చయో నామ.

లోకేపి మహన్తేసు చిత్తభావనాకమ్మేసు వాచా భావనాకమ్మేసు కాయభావనాకమ్మేసు అఙ్గపచ్చఙ్గభావనాకమ్మేసు కమ్మాయతనసిప్పాయతనవిజ్జాఠానేసు చ ఆసేవనా భావనా బహులీకమ్మానం నిస్సన్దగుణా నామ సన్దిస్సన్తియేవ.

సబ్బేసం ఖణికధమ్మానం మజ్ఝే ఏవరూపస్స ఆసేవన పచ్చయస్స విజ్జమానత్తా పురిసబలపురిసథామానం ఉపరూపరి వడ్ఢన వసేన చిరకాలం పవత్తితాని పురిసకమ్మాని నిప్ఫత్తిం పాపుణన్తి, సబ్బఞ్ఞుబుద్ధభావంపి గచ్ఛన్తి. ఆసేవనపచ్చయదీపనా నిట్ఠితా.

౧౩. కమ్మపచ్చయో

దువిధో కమ్మపచ్చయో సహజాతకమ్మపచ్చయో నానాక్ఖణిక కమ్మపచ్చయో.

తత్థ ఖణత్తయసమఙ్గి భూతా సబ్బాపి కుసలాకుసలా బ్యాకతచేతనా సహజాతకమ్మ పచ్చయో. చేతనాసమ్పయుత్తా సబ్బేపి చిత్తచేతసికా ధమ్మాచ పటిసన్ధిచిత్తేన సహుప్పన్నా కమ్మజరూపధమ్మా చ పవత్తికాలే సబ్బేపి చిత్తజరూపధమ్మా చ తస్స పచ్చయస్స పచ్చయుప్పన్నా.

అతీతా కుసలాకుసలచేతనా నానాక్ఖణికకమ్మ పచ్చయో. బాత్తింసవిధా లోకియవిపాక చిత్తచేతసికా ధమ్మా చ సబ్బే కమ్మజరూపధమ్మా చ తస్స పచ్చయస్స పచ్చయుప్పన్నా.

కేనట్ఠేన కమ్మన్తి. కిరియావిసేసట్ఠేన కమ్మం. చేతనా హి కిరియా విసేసో హోతి సబ్బకమ్మేసు జేట్ఠకత్తా. తా హి సబ్బేసు కాయవచీమనోకమ్మేసు పచ్చుపట్ఠితేసు తస్స తస్స కమ్మస్స నిప్ఫత్తత్థాయ సమ్పయుత్తధమ్మే చేతేతి కప్పేతి సంవిదహతి, ఏకతో ఉట్ఠాపేతి, తస్మా సబ్బకమ్మేసు జేట్ఠకా హోతి. ఇతి కిరియావిసేసట్ఠేన కమ్మం నామ. కరోన్తి ఏతేనాతి వా కమ్మం. కిం కరోన్తి. కాయికకిరియంపి కరోన్తి, వాచసికకిరియంపి కరోన్తి, మానసికకిరియంపి కరోన్తి. తత్థ కాయికకిరియా నామ గమనఠాన నిసజ్జాదయో అభిక్కమనపటిక్కమనాదయో అన్తమసో అక్ఖిదలానం ఉక్ఖిపననిక్ఖిపనానిపి. వాచసికకిరియా నామ వాచాపవత్తనకిరియా. మానసికకిరియా నామ సుచిన్తిత దుచిన్తితకిరియా, అన్తమసో పఞ్చ విఞ్ఞాణానం దస్సనకిచ్చసవనకిచ్చాదీనిపి. సబ్బాపి ఇమా కిరియాయో ఏతాయ చేతనాయ సత్తా కరోన్తి, సంవిదహన్తి, తస్మా సా చేతనా కమ్మం నామ.

అత్తనో పచ్చయుప్పన్నేన సహ జాయతీతి సహజాతం. సహజాతఞ్చ తం కమ్మఞ్చాతి సహజాతకమ్మం. సహజాతకమ్మం హుత్వా పచ్చయో సహజాతకమ్మ పచ్చయో. సహజాతకమ్మభావేన పచ్చయోతి వుత్తం హోతి.

అఞ్ఞో కమ్మస్స ఉప్పత్తిక్ఖణో అఞ్ఞో విపాకస్స ఉప్పత్తిక్ఖణోతి ఏవం విసుం విసుం ఉప్పత్తిక్ఖణో ఏతస్సాతి నానాక్ఖణికం. నానాక్ఖణికఞ్చ తం కమ్మఞ్చాతి నానాక్ఖణికకమ్మం. నానాక్ఖణికకమ్మం హుత్వా పచ్చయో నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయో. నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయభావేన పచ్చయోతి వుత్తం హోతి. అరియమగ్గసమ్పయుత్తా చేతనా అత్తనో నిరుద్ధానన్తరే ఏవ అరియఫలవిపాకం జనేతి, సాపి నానాక్ఖణికా ఏవ హోతి.

ఏత్థ చ ఏకా దానకుసలచేతనా అత్తనా సహజాతానం చిత్తచేతసికానఞ్చ కాయికవాచసికకిరియాభూతానం చిత్తజరూపానఞ్చ సహజాతకమ్మపచ్చయో. తాయ చేతనాయ ఆయతిం కాలన్తరే ఉప్పజ్జమానస్స విపాకక్ఖన్ధస్స చ కమ్మజరూపక్ఖన్ధస్స చ నానాక్ఖణిక కమ్మపచ్చయో. ఏవం ఏకా కమ్మపథపత్తా సుచరితదుచ్చరితచేతనా ద్వీసు కాలేసుద్విన్నం పచ్చయుప్పన్నానం ద్వీహి పచ్చయసత్తీహి పచ్చయో హోతీతి.

ఏత్థ చ నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయే కమ్మన్తి కిరియావిసేసో. సో పన చేతనాయ నిరుద్ధాయపి అనిరుజ్ఝిత్వా తం చిత్తసన్తానం అనుగచ్ఛతియేవ. యదా విపచ్చితుం ఓకాసం లభతి, తదా సో కిరియా విసేసో చుతినన్తరే ఏకో అత్తభావో హుత్వా విపచ్చతి పాతుభవతి. ఓకాసం పన అలభమానా భవసతంపి భవసహస్సంపి భవసతసహస్సంపి తం సన్తానం అనుగచ్ఛతియేవ. మహగ్గతకమ్మం పన లద్ధోకాసే సతి దుతియభవే బ్రహ్మలోకే ఏకో బ్రహ్మత్తభావో హుత్వా విపచ్చతి పాతుభవతి. సుపరిపక్కకమ్మత్తా పన దుతియభవేయేవ ఖీయతి, తతో పరం నానుగచ్ఛతీతి. కమ్మపచ్చయదీపనా నిట్ఠితా.

౧౪. విపాకపచ్చయో

ఛత్తింసవిధా విపాకభూతా సహజాతచిత్తచేతసికా ధమ్మా విపాక పచ్చయో. తేయేవ అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చ పటిసన్ధిక్ఖణే కమ్మజరూపాని చ పవత్తిక్ఖణే విపాక చిత్తజాతాని చిత్తజరూపాని చ విపాకపచ్చయుప్పన్నా.

కేనట్ఠేన విపాకోతి. విపచ్చనట్ఠేన విపాకో. విపచ్చనం నామ ముదుతరుణభావం అతిక్కమ్మ విపక్కభావం ఆపజ్జనం. కస్స పన ధమ్మస్స ముదుతరుణభావో, కస్స విపక్కభావోతి. నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయ సఙ్ఖాతస్స అతీతకమ్మస్స ముదుతరుణభావో, తస్సేవ కమ్మస్స విపక్కభావో.

తత్థ ఏకస్స కమ్మస్స చతస్సో అవత్థాయో హోన్తి చేతనా వత్థా కమ్మావత్థా నిమిత్తావత్థా విపాకావత్థాతి.

తత్థ తాయ చేతనాయ నిరుద్ధాయపి తస్సా కిరియా విసేసో న నిరుజ్ఝతి, తం చిత్తసన్తానం అనుగచ్ఛతియేవ. అయం కమ్మావత్థా నామ.

నిమిత్తావత్థాతి తం కమ్మం యదా విపచ్చితుం ఓకాసం లభతి, తదా మరణాసన్నకాలే తస్స పుగ్గలస్స తమేవ కమ్మం వా పచ్చుపట్ఠాతి, సో పుగ్గలో తదా దానం దేన్తో వియ సీలం రక్ఖన్తో వియ పాణఘాతం వా కరోన్తో వియ హోతి. కమ్మనిమిత్తం వా పచ్చుపట్ఠాతి, దాన వత్థుఆదికం వా సత్థాదికం వా అఞ్ఞం వాపి పుబ్బే తస్స కమ్మస్స ఉపకరణభూతం ఆరమ్మణం తదా తస్స పుగ్గలస్స హత్థగతం వియ హోతి. గతినిమిత్తం వా పచ్చుపట్ఠాతి, దిబ్బవిమానాదికం వా నిరయగ్గిజాలాదికం వా ఉప్పజ్జమానభవే ఉపలభితబ్బం వా అనుభవితబ్బం వా ఆరమ్మణం తదా దిస్సమానం హోతి. అయం నిమిత్తా వత్థా నామ.

విపాకావత్థాతి సచే సో పుగ్గలో తథా పచ్చుపట్ఠితం తం కమ్మం వా కమ్మనిమిత్తం వా గతినిమిత్తం వా ఏకం ఆరమ్మణం అముఞ్చమానో మరతి, తదా తం కమ్మం తస్మింభవే విపచ్చతి, తం కమ్మం తస్మింభవే ఏకో అత్తభావో హుత్వా పాతుభవతి. తత్థ పురిమాసు తీసు అవత్థాసు తం కమ్మం ముదుతరుణభూతం హోతి, పచ్ఛిమం పన విపాకావత్థం పత్వా విపక్కభూతం హోతి. తేన వుత్తం విపచ్చనం నామ ముదుతరుణభావం అతిక్కమ్మ విపక్కభావం ఆపజ్జనన్తి. ఏవం విపక్కభావం ఆపన్నో చిత్త చేతసికధమ్మసమూహో విపాకో నామ.

తత్థ యథా అమ్బప్ఫలాని నామ యదా విపక్కభావం ఆపజ్జన్తి, తదా సబ్బసో సినిద్ధరూపాని హోన్తి. ఏవమేవం విపాకధమ్మా నామ నిరుస్సాహా నిబ్యాపారా హుత్వా సబ్బసో సన్తరూపా హోన్తి. తేసం సన్తరూపత్తాయేవ భవఙ్గచిత్తానం ఆరమ్మణం అవిభూతం హోతి, భవఙ్గతో వుట్ఠానకాలే తం ఆరమ్మణం న జానాతి. తథాహి రత్తియం నిద్దాయన్తస్స పురిమభవే మరణాసన్నకాలే యథాగహితం కమ్మాదికం ఆరమ్మణం ఆరబ్భ భవఙ్గసోతం పవత్తమానంపి తస్స భవఙ్గసోతస్స తం ఆరమ్మణం ఆరబ్భ ఇదం నామ మే పురిమభవే ఆరమ్మణం దిట్ఠన్తి కస్సచి జాననవీథిచిత్తస్స ఉప్పత్తియా పచ్చయో న హోతి. సో పుగ్గలో నిద్దాయనకాలేపి ఉట్ఠానకాలేపి పురిమభవసిద్ధం తం నిమిత్తం న జానాతి. ఏవం నిరుస్సాహనిబ్యాపారసన్తరూప భావేన ఉపకారకతా విపాకపచ్చయతా నామాతి. విపాక పచ్చయదీపనా నిట్ఠితా.

౧౫. ఆహారపచ్చయో

దువిధో ఆహారపచ్చయో రూపాహారపచ్చయో అరూపాహార పచ్చయో.

తత్థ రూపాహారపచ్చయో నామ కబళీకారాహారసఙ్ఖాతం ఓజ రూపం వుచ్చతి. సో చ అజ్ఝత్తాహారో బహిద్ధాహారోతి దువిధో. కబళీకారాహారభక్ఖానం సత్తానం సబ్బేపి చతుసముట్ఠానికరూపధమ్మా తస్స దువిధస్స రూపాహారస్స పచ్చయుప్పన్నా.

అరూపాహారో పన తివిధో ఫస్సాహారో మనోసఞ్చేతనా హారో విఞ్ఞాణాహారో చ. తయోపేతే ధమ్మా సహజాతానం నామరూపధమ్మానం ఆహారపచ్చయో హోన్తి. సహజాతా చ నామరూప ధమ్మా తేసం పచ్చయుప్పన్నా.

కేనట్ఠేన ఆహారోతి. భుసం హరణట్ఠేన ఆహారో. భుసం హరణట్ఠేనాతిచ దళ్హం పవత్తాపనట్ఠేన, చిరకాలం ఠితియా వుడ్ఢియా విరుళ్హియా వేపుల్లాయ ఉపత్థమ్భనట్ఠేనాతి వుత్తం హోతి. జననకిచ్చయుత్తోపి ఆహారో ఉపత్థమ్భనకిచ్చప్పధానో హోతీతి.

తత్థ దువిధో రూపాహారో అజ్ఝత్తసన్తానే చతుసముట్ఠానికం రూపకాయం ఉపబ్రూహయన్తో భుసం హరతి, దళ్హం పవత్తేతి, చిరం అద్ధానం గమేతి, తం తం ఆయుకప్పపరియోసానం పాపేతీతి ఆహారో.

ఫస్సాహారో ఆరమ్మణేసు ఇట్ఠానిట్ఠరసం నీహరన్తో సమ్పయుత్తధమ్మే భుసం హరతి. మనోసఞ్చేతనాహారో కాయవచీ మనోకమ్మేసు ఉస్సాహం జనేన్తో సమ్పయుత్తధమ్మే భుసం హరతి. విఞ్ఞాణాహారో ఆరమ్మణవిజాననట్ఠేన పుబ్బఙ్గమకిచ్చం వహన్తో సమ్పయుత్తధమ్మే భుసం హరతి, దళ్హం పవత్తేతి, చిరం అద్ధానం గమేతీతి ఆహారో. సమ్పయుత్తధమ్మే భుసం హరన్తో సహజాతరూపధమ్మేపి భుసం హరతియేవ.

ఇధ సుత్తన్తనయోపి వత్తబ్బో. యథా సకుణా నామ చక్ఖూహి దిసావిదిసం విభావేత్వా పత్తేహి రుక్ఖతో రుక్ఖం వనతో వనం ఆకాసేన పక్ఖన్దిత్వా తుణ్డకేహి ఫలాఫలాని తుదిత్వా యావజీవం అత్తానం యాపేన్తి. తథా ఇమే సత్తా ఛహి విఞ్ఞాణేహి ఆరమ్మణాని విభావేత్వా ఛహి మనోసఞ్చేతనాహారేహి ఆరమ్మణవత్థుప్పటిలాభత్థాయ ఉస్సుక్కనం కత్వా ఛహి ఫస్సాహారేహి ఆరమ్మణేసు రసం పాతుభవన్తం కత్వా సుఖదుక్ఖం అనుభవన్తి. విఞ్ఞాణేహి వా ఆరమ్మణాని విభావేత్వా నామరూప సమ్పత్తిం సాధేన్తి. ఫస్సేహి ఆరమ్మణేసు రసం పాతుభవన్తం కత్వా ఆరమ్మణరసానుభవనం వేదనం సమ్పాదేత్వా తణ్హావేపుల్లం ఆపజ్జన్తి. చేతనాహి తణ్హామూలకాని నానాకమ్మాని పసవేత్వా భవతో భవం సంసరన్తి. ఏవం ఆహారధమ్మానం మహన్తం ఆహారకిచ్చం వేదితబ్బన్తి. ఆహారపచ్చయదీపనా నిట్ఠితా.

౧౬. ఇన్ద్రియపచ్చయో

తివిధో ఇన్ద్రియపచ్చయో సహజాతిన్ద్రియపచ్చయో పురే జాతిన్ద్రియపచ్చయో రూపజీవితిన్ద్రియపచ్చయో.

తత్థ పన్నరసిన్ద్రియధమ్మా సహజాతిన్ద్రియపచ్చయో నామ, జీవితిన్ద్రియం మనిన్ద్రియం సుఖిన్ద్రియం దుక్ఖిన్ద్రియం సోమనస్సిన్ద్రియం దోమనస్సిన్ద్రియం ఉపేక్ఖిన్ద్రియం సద్ధిన్ద్రియం వీరియిన్ద్రియం సతిన్ద్రియం సమాధిన్ద్రియం పఞ్ఞిన్ద్రియం అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం అఞ్ఞిన్ద్రియం అఞ్ఞాతావిన్ద్రియన్తి. తేహి సహజాతా చిత్తచేతసికధమ్మా చ రూపధమ్మా చ తస్స పచ్చయుప్పన్నా.

పఞ్చిన్ద్రియరూపాని పురేజాతిన్ద్రియపచ్చయో, చక్ఖున్ద్రియం సోతిన్ద్రియం ఘానిన్ద్రియం జివ్హిన్ద్రియం కాయిన్ద్రియం. పఞ్చవిఞ్ఞాణచిత్త చేతసిక ధమ్మా తస్స పచ్చయుప్పన్నా.

ఏకం రూపజీవితిన్ద్రియం రూపజీవితిన్ద్రియపచ్చయో. సబ్బాని కమ్మజ రూపాని జీవితరూపవజ్జితాని తస్స పచ్చయుప్పన్నాని.

కేనట్ఠేన ఇన్ద్రియన్తి. ఇస్సరియట్ఠేన ఇన్ద్రియం. తత్థ కత్థ ఇస్సరియన్తి. అత్తనో అత్తనో పచ్చయుప్పన్నేసు ధమ్మేసు ఇస్సరియం. కస్మిం కస్మిం కిచ్చే ఇస్సరియన్తి. అత్తనో అత్తనో కిచ్చే ఇస్సరియం. నామజీవితం సమ్పయుత్తధమ్మానం జీవనకిచ్చే ఇస్సరియం. జీవనకిచ్చేతి ఆయువడ్ఢనకిచ్చే, సన్తతిఠితియా చిరకాలఠితికిచ్చేతి అత్థో. మనిన్ద్రియం ఆరమ్మణగ్గహణకిచ్చే సమ్పయుత్తధమ్మానం ఇస్సరియం. అవసేసో ఇన్ద్రియట్ఠో పుబ్బే ఇన్ద్రియయమకదీపనియం వుత్తోయేవ.

ఏత్థ వదేయ్య, ద్వే ఇత్థిన్ద్రియపురిసిన్ద్రియధమ్మా ఇన్ద్రియభూతా సమానాపి కస్మా ఇన్ద్రియపచ్చయే విసుం న గహితాతి. పచ్చయకిచ్చస్స అభావతో. తివిధఞ్హి పచ్చయకిచ్చం జననకిచ్చఞ్చ ఉపత్థమ్భనకిచ్చఞ్చ అనుపాలనకిచ్చఞ్చ. తత్థ యో పచ్చయో పచ్చయుప్పన్నధమ్మస్స ఉప్పాదాయ పచ్చయో హోతి, యస్మిం అసతి పచ్చయుప్పన్నో ధమ్మో న ఉప్పజ్జతి, తస్స పచ్చయకిచ్చం జననకిచ్చం నామ. యథా అనన్తరపచ్చయో. యో పచ్చయో పచ్చయుప్పన్నధమ్మస్స ఠితియా చ వుడ్ఢియా చ విరుళ్హియా చ పచ్చయో హోతి, యస్మిం అసతి పచ్చయుప్పన్నో ధమ్మో న తిట్ఠతి న వడ్ఢతి న విరూహతి, తస్స పచ్చయకిచ్చం ఉపత్థమ్భనకిచ్చం నామ. యథా పచ్ఛాజాతపచ్చయో. యో పచ్చయో పచ్చయుప్పన్నస్స ధమ్మస్స పవత్తియా పచ్చయో హోతి, యేన వినా పచ్చయుప్పన్నో ధమ్మో చిరకాలం న పవత్తతి, సన్తతి గమనం ఛిజ్జతి, తస్స పచ్చయ కిచ్చం అనుపాలనకిచ్చం నామ. యథా రూప జీవితిన్ద్రియపచ్చయో. ఏతే పన ద్వే ఇన్ద్రియధమ్మా తేసు తీసు పచ్చయ కిచ్చేసు ఏకకిచ్చంపి నసాధేన్తి, తస్మా ఏతే ద్వే ధమ్మా ఇన్ద్రియ పచ్చయే విసుం న గహితాతి.