రూప సఙ్గహ పరమత్థదీపనీ

౧౫౬. ఏవం చిత్తచేతసికే ద్వీహి పభేదప్పవత్తీహి దస్సేత్వా ఇదాని యథానుప్పత్తం రూపం దస్సేన్తో ఆదిగాథ మాహ. తత్థ ఏతం పరిమాణం అస్సాతి ఏత్తావం. తేన ఏత్తవతా. నిపాతపదంవా ఏతం. హి సద్దో పదపూరణే. పభేదోచ పవత్తిచ పభేదప్పవత్తియో. తాహి సహ యే వత్తన్తి తే సప్పభేదప్పవత్తికా. ఏత్తావతా సప్పభేదప్పవత్తికా చిత్తచేతసికా ధమ్మా మయా విభత్తా. ఇదాని రూపం పవుచ్చతీతి యోజనా. సఙ్ఖేపతో ఉద్దిసనం కథనం సముద్దేసో. సముద్దిట్ఠస్స రూపస్స పున విభజనం విభాగో. సముట్ఠాతి రూపం ఏతేనాతి సముట్ఠానం. కమ్మాది. కలా వుచ్చన్తి అవయవా. తా అప్పేన్తి పవిసన్తి ఏత్థాతి కలాపో. పిణ్డీతి అత్థో. పవత్తిక్కమతోతి ఉప్పత్తిక్కమతో. సలక్ఖణతో ససమ్భారతోచ మహన్తాని హుత్వా భవన్తి పాతుభవన్తీతి మహాభూతాని. తాని హి అత్తనో సభావతోపి మహన్తానిఏవ హుత్వా పాతుభవన్తి ఉపాదారూపాని ఉపాదాయాతి.

[౧౭౫] విభావనియం పన మహాటీకాయఞ్చ

‘‘ససమ్భారధాతువసేనాతి’’ వుత్తం. తం అనుపపన్నం.

న హి ససమ్భారవత్థువసేనేవ తేసం అయం వోహారో పవత్తోతి సక్కా వత్తుం. నచ సలక్ఖణతో మహత్తేన వినా తేసం ససమ్భారతో మహత్తంనామ సమ్భవతీతి. తస్మా యం తేసం ఇన్ద్రియానిన్ద్రియబద్ధసన్తానేసు పథవిపబ్బతాదివసేన సముద్దే మచ్ఛకచ్ఛపాదివసేన ససమ్భారతో మహత్తం. తంపి సలక్ఖణమహత్తమూలకమేవాతి దట్ఠబ్బం. మహాభూతాతివా లోకే విసంవాద కట్ఠేన మాయాకారావా ఆవిసనగహణేసు అచిన్తేయ్యట్ఠానట్ఠేన యక్ఖాదయోవా వఞ్చకట్ఠేన యక్ఖినియోవా వుచ్చన్తి. తేనేవట్ఠేన తేహి సదిసత్తా ఇమానిపి మహాభూతావియాతి మహాభూతాని. ఉభయత్థపిచ మహన్తాని అభూతాని అబ్భుతానివా ఏతేసూతి నిబ్బచనం యుజ్జతియేవ.

[౧౭౬] విభావనియం పన

యక్ఖినిం విసుం ఉపమామత్తం కత్వా ‘‘మనాపవణ్ణసణ్ఠానా దీహివా సత్తానం వఞ్చికా యక్ఖినీఆదయో వియ మనాప ఇత్థిపురిసరూపదస్సనాదినా సత్తానం వఞ్చకత్తా మహన్తాని అభూతాని ఏతేసూతి మహాభూతాతి’’ వుత్తం. తం అట్ఠకథా య న సమేతి.

అట్ఠకథాయఞ్హి మహాభూతసామఞ్ఞతోతి పదస్స విత్థారే ఏవ మాయాకారో యక్ఖో యక్ఖినీతి తయో మహాభూతా వుత్తాతి. చతున్నఞ్చమహాభూతానన్తి ఉపయోగత్థే సామివచనం. ఉపాదాయాతి దళ్హం నిస్సాయ. పవత్తన్తి పాఠసేసో. ఉపాదాయ రూపన్తివా సమాసపదం దట్ఠబ్బం.

[౧౭౭] విభావనియం పన

‘‘ఉపాదాయ పవత్తం రూపం ఉపాదారూపన్తి’’ వుత్తం. తం ఇధ న యుజ్జతి.

న హి ఇమస్మిం పాఠే కత్థచి యకారవిరహో దిట్ఠో. తథా హి మూలటీకాయం ఉపాదాయతి నిస్సయతీతి ఉపాదాయం. తమేవ రూపన్తిపి వుత్తం. పథయతీతి పథవీ. సహజాతరూపానం పతిట్ఠాన భావేన పక్ఖాయతి ఉపట్ఠాతీతి అత్థో. పుథు మహన్తీ హుత్వా జాయతీతిపి పథవీ. పకారేన థవీయతి సబ్బేసం రూపసమ్భారానం అధిట్ఠానత్తా. అయం తేసం అధిట్ఠానా పతిట్ఠానా వత్థుభూతా భూమి భూతాతిఆదినా నానాప్పకారేన గుణపదేన అభిత్థవీయతీతి పథవీ. సాఏవ నిసత్తనిజీవట్ఠేన ధాతూతి పథవీధాతు. ఆపేతి సహజాతరూపాని బ్యాపేత్వా తిట్ఠతి, అప్పాయతి వా తాని సుట్ఠు బ్రూహేతి వడ్ఢేతీతి ఆపో. తానివా అవిప్పకిణ్ణాని కత్వా భుసో పాతి రక్ఖతి, పివతివా వివన్తో వియ తాని సఙ్గణ్హతి సమ్పిణ్డేతీతి ఆపో. సోయేవ ధాతూతి ఆపోధాతు. తే జతి తిక్ఖభావేన సముజ్జలన్తో వియ సహజాతధమ్మానం మజ్ఝే పకాసతి, తేజేతివా నిసేతి సహజాతధమ్మే తిక్ఖథామ బలే కరోతి, పరిపాచేతివా ఉస్మాపేతీతి తేజో, సో ఏవ ధాతూతి తేజోధాతు. వాయతి సమీరేతి దేసన్తరుప్పత్తి హేతుభావేన భూతసఙ్ఘాటం దేసన్తరం గమేతీతి వాయో. వాయతి వా సహజాతధమ్మే అపతమానే కత్వా వహతీతి వాయో. సోఏవ ధాతూతి వాయోధాతు. తత్థ కక్ఖళలక్ఖణా పథవీ. ఆబన్ధనలక్ఖణో ఆపో. ఉణ్హత్తలక్ఖణో తేజో. విత్థమ్భనలక్ఖణో వాయో. ఏత్థ సియా, కస్మా పథవీ కక్ఖళలక్ఖణాతి వుత్తా. నను సా ముదుభూతాపి హోతీతి. సచ్చం, ముదుభూతాపి పన సా సేసభూతత్తయం ఉపాదాయ కక్ఖళా త్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉపాదాయేవ పన అయంముదు అయం కక్ఖళాతి భవతి. తేనేవ ముదుకక్ఖళానం దీఘరస్సానం వియ అనవట్ఠానతా హోతి. ముదుభూతాపి హి తతో ముదుతరం పత్వా కక్ఖళానామ జాతా. కక్ఖళాపి కక్ఖళతరం పత్వా ముదుభూతానామ జాతాతి. ఆబన్ధనలక్ఖణో ఆపోతి వుత్తో. సోచ పకతిఉదకే అధిమత్తోతి పకతిఉదకం బద్ధం ఘనీభూతమేవ సియాతి చే. న. ఆబన్ధితబ్బాయ పథవియా తత్థ పరిదుబ్బలత్తాతి, యత్థ పన పథవీ బలవతీ హోతి తత్థేవ సో బద్ధతరం ఆబన్ధతీతి. ఉణ్హత్త లక్ఖణో తేజోతి వుత్తో. ఏవఞ్చసతి సీతభావో తేజోయేవ న సియాతి చే. న. ఉసతి దహతి పరిపాచేతి పరిణ తభావం గమేతీతి ఉణ్హోనామ. సీతభావోచ దహతి పరిపాచేతి తబ్భావం గమేతియేవాతి. వుత్తఞ్చ మూలటీకాయం తేజోఏవ హి సీతం. హిమపాతసమయాదీసు సీతస్స పరిపాచకతాదస్సన తోతి. విత్థమ్భన లక్ఖణో వాయోతి వుత్తో. సో పన ఘన థద్ధేసు సిలాథమ్భాదీసు నలబ్భతీతి చే. న. తత్థ హి పథవీ అత్తనా సహజాతవాయువిత్థమ్భనం లభిత్వా థామప్పత్తా థిరతరప్పత్తాచ హుత్వా వహతీతి. చక్ఖతీతి చక్ఖు. సమవిసమం ఆచిక్ఖతి సమవిసమజాననస్స తమ్మూలకత్తా. రూపంవా అస్సాదేతి ఆపాతం ఆగతాగతస్స రూపస్స అనిరాకరణతో. తంవా విభావేతీతి అత్థో. సుణాతీతి సోతం. సుణన్తి సుయ్యన్తివా ఏతే నాతి సోతం. ఘాయతీతి ఘానం. ఘాయన్తి ఘాయియన్తివా ఏతేనాతి ఘానం. జీవితనిమిత్తం రసో జీవితన్తి వుచ్చతి. తస్మిం నిన్నతాయ తం అవ్హాయతీతి జివ్హా. అథవా. జీవితం వహతి ఏతాయవా తం వహన్తి పవత్తేన్తి జీవితవుత్తిసమ్పాదనత్తాతి జివ్హా. జీతివా జయో పరాజయోవా వుచ్చతి. తదుభయం వహతి వహన్తివా ఏతాయాతి జివ్హా. ససమ్భారజివ్హా. యథాహ –

పురిసస్స హి జాతస్స, కుదారీ జాయతే ముఖే;

యాయ ఛిన్దతి అత్తానం, నరో దుబ్భాసితం భణన్తి.

ఇధ పన తం సహచరితత్తా జివ్హాతి పసాదరూపమో వుచ్చతి. కుచ్ఛితానం కేసాదీనం పాపధమ్మానఞ్చ ఆయో ఉప్పత్తిట్ఠానన్తి కాయో. ససమ్భారకాయో. ఇధ పన తం సహచరితో పసాద కాయోఏవ అధిప్పేతో. పసీదన్తీతి పసాదా. పసీదన్తి వా ఏత్థ చన్దమణ్డలాదీని ఆరమ్మణనిమిత్తాని తత్థ సంసీదమానాని వియ సరూపతో సన్దిస్సన్తీతి పసాదా, సుపరిసుద్ధఆదాసమణ్డసదిసా కమ్మజమణ్డా. ఇమే పన పఞ్చ దట్ఠుకామతాది నిదాన కమ్మసముట్ఠాన భూతపసాద లక్ఖణా రూపాది అభిఘాతారహ భూతపసాదలక్ఖణా వా చక్ఖుపసాదాదయో దట్ఠబ్బా. తత్థ చక్ఖు తావ సేతమణ్డల పరిక్ఖిత్తస్స కణ్హమణ్డలస్స మజ్ఝే ఊకాసిరపమాణే అతిముఖే ఠితానం సరీరసణ్ఠానుప్పత్తి పదేసభూతే దిట్ఠమణ్డలే తేలమివ సత్తపిచుపటలాని సత్తఅక్ఖిపటలాని బ్యాపేత్వా తిట్ఠతి. సోతం సోతబిలబ్భన్తరే అఙ్గులివేఠనాకారం ఉపచితతనుతమ్బలోమం పదేసం బ్యాపేత్వా తిట్ఠతి. ఘానం నాసికబ్భన్తరే అజపదసణ్ఠానం పదేసం బ్యాపేత్వా తిట్ఠతి. జివ్హా ససమ్భార జివ్హామజ్ఝే ఉప్పల దలగ్గ సణ్ఠానం పదేసం బ్యాపేత్వా తిట్ఠతి. కాయో పన మహన్తి యా కప్పాస పటలవట్టియం ఆసిత్తతేలంవియ థపేత్వా పాచక తేజస్స పతిట్ఠానట్ఠానం కేసగ్గ లోమగ్గ నఖగ్గ సుక్ఖచమ్మానిచ అవసేసం సకలసరీరం బ్యాపేత్వా తిట్ఠతీతి. తే పన పఞ్చ యథారహం పఞ్చద్వారికచిత్తానం వత్థుద్వారభావం సాధేన్తి. తేసుచ ఏకేకస్స చతస్సో చతస్సో ధాతుయో సన్ధారణఆబన్ధన పరిపాచన సముదీరణ కిచ్చేహి ఉపకారం కరోన్తి. యథాఖత్తి యకుమారస్స చతస్సో ధాతియో ధారణ నహాపన మణ్డన బీజన కిచ్చేహీతి. ఉతుచిత్తాహారాచ నం ఉపత్థమ్భేన్తి. యథా తం ఖత్తియకుమారం పితు జేట్ఠభాతు జేట్ఠభగినియోవియ. ఆయుచ నం సుట్ఠు అనుపాలేతి. యథా తం ఖత్తియకుమారం దిసాపామోక్ఖో రాజసమ్మతో మహాభిసక్కోవియ. వణ్ణాదయోచ నం పరివారేన్తి. యథా తం ఖత్తియకుమారం సహజాతా అమచ్చపుత్తా వియాతి. యస్మా పన సత్తానం చిత్తం నామ విచిత్తం హోతి. చిత్తవిచిత్తతాయ సఞ్ఞావిచిత్తా. సఞ్ఞావిచిత్తతాయ తణ్హావిచిత్తా. తణ్హావిచిత్త తాయ కమ్మాని విచిత్తాని. కమ్మవిచిత్తతాయ కమ్మసముట్ఠానాని భూతాని విచిత్తాని. భూతవిచిత్తతాయ ఇమే పసాదా విచిత్తా. అఞ్ఞమఞ్ఞం అసదిసా హోన్తి. తేహి పసాదమణ్డభూతాపి సమానా కేచి రూపస్సేవ అభిఘాతారహా హోన్తి, న సద్దాదీనం. కేచి సద్దాదీనం ఏవ, న రూపస్సాతి. తస్మా తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చ అఞ్ఞరూపేహిచ లక్ఖణతో అసంమిస్సతా వేదితబ్బాతి.

రూపయతీతి రూపం. వణ్ణవిసేసం ఆపజ్జిత్వా హదయఙ్గతభావం పకాసేతి. పకతియాపి వా యంకిఞ్చిదబ్బం సమవిసమంవా పకాసే తీతి అత్థో. సప్పతి సోతవిఞ్ఞేయ్యభావం గచ్ఛతీతి సద్దో. సద్దయతీతి సద్దో. తం తం అత్థంవా అత్తనో వత్థుంవా ఆచిక్ఖతీతి అత్థో. సదతివా తం తం దిసంవా దేసంవా ఖణేన విస్సరతి విప్ఫరతీతి సద్దో. గన్ధయతీతి గన్ధో. అత్తనో వత్థుంసూచేతీతి అత్థో. గచ్ఛతీతి గో. వాతో. తేన ధారీయతీతి గన్ధో. రసీయతి అస్సాదీయతీతి రసో. రసన్తివా తం అస్సాదేన్తీతి రసో. ఫుసీయతీతి ఫోట్ఠబ్బం. ఫుసనఞ్చేత్థ పసాదేన సహ ఘట్టనం కలాపన్తరభూతేహి సద్ధిం పటిహననఞ్చ వేదితబ్బం. తదుభయంపి ఆపో ధాతుయా నత్థీతి వుత్తం ఆపోధాతువివజ్జితన్తి. కస్మా పన తం తస్సా నత్థి. నను సీతతావా ద్రవతావా ఫుసిత్వా గయ్హతీతి. వుచ్చతే, సీతతా హి తేజోయేవ, న ఆపో. యది హి సా ఆపోయేవ సియా. పక్కుమితే సన్తత్తే లోహరసేపిస్స సీతతా లబ్భమానా సియా. సో హి రసో ఆపాధికో హోతీతి. ఏవం పన నలబ్భతి. తస్మా సా తేజోయేవ, న ఆపోతి. అపిచ, సీతుణ్హానం ఏకస్మిం కలాపే సహ అప్పవత్తనతో ఓరపారానం వియ తేసం అనవట్ఠానతోచ విఞ్ఞాయతి. న హి సీతకలాపే ఉణ్హం, ఉణ్హకలాపేవా సీతం సహ పవత్తతి. యస్మించ వత్థుమ్హి పుబ్బే సీతసఞ్ఞా సణ్ఠాతి. పచ్ఛా తతో సీతతరే ఆగతే తస్మింయేవ పున ఉణ్హసఞ్ఞా సణ్ఠాతి. పుబ్బే ఉణ్హసఞ్ఞాయంపి ఏసేవ నయో. తథా ఉణ్హే మన్దే సీతసఞ్ఞా సణ్ఠాతి. సీతే మన్దే ఉణ్హసఞ్ఞాతి.

అథ పన ద్రవభావభూతో ఆపో ఫుసిత్వా గయ్హతి. అయో పిణ్డాదీసు ఆబన్ధనభూతోపి ఫుసిత్వావ గయ్హేయ్య. ఏవఞ్చ సతి యథా తేసు ఇతరాని తీణి భూతాని వినా ఇతరీతరేన విసుం విసుం కాయిక సుఖదుక్ఖానం ఆరమ్మణభూతాని హోన్తి. తథా సోపి వినా ఇతరేహి విసుం కాయికసుఖదుక్ఖానం ఆరమ్మణభూతోఏవ సియా. న పన హోతి. యఞ్హి తాని అయోపిణ్డాదీని ఫుసన్తానం కాయికం సుఖంవా దుక్ఖంవా ఉప్పజ్జతి, తం సణ్హథద్ధతా వసేనవా ఉప్పజ్జతి. సీతుణ్హతావసేనవా అబ్భన్తరథమ్భనస్స మన్దగాళ్హతావసేనవా. నో అఞ్ఞథాతి. తస్మా పురిమభాగే తీణి భూతాని ఫుసిత్వావా వణ్ణం దిస్వావా పచ్ఛా భాగే సుద్ధేన మనో విఞ్ఞాణసన్తానేన దీఘరస్సాదిసణ్ఠానంవా రత్తియం అలాతచక్కం వా తంతంఛిద్దవివరంవా జానన్తా వియ పథమం ద్రవతాసహితాని విలీనాని ముదూని తీణి భూతాని పథవిం ఏవ వా ఫుసిత్వా పచ్ఛా సుద్ధేన మనో విఞ్ఞాణసన్తానేన విసుం ద్రవభావం అద్దతిన్తభావం జానన్తి. ఏవం సన్తేపి తం ఫుసిత్వా జానన్తా ఇచ్చేవ మఞ్ఞన్తి అవిసేసవిదునోతి. గున్నం అభిణ్హం చరణట్ఠానం గోచరో. గోచరసదిసత్తా ఇధ గోచరో. గోతివా ఇధ చక్ఖాదీని ఇన్ద్రియాని వుచ్చన్తి. తాని విఞ్ఞాణాధిట్ఠితాని హుత్వా ఏతేసు చరన్తి. ఏతానివాతేసు చరన్తి పవత్తన్తి ఘట్టేన్తీతి గోచరా. తేయేవ ఇధ ఏకత్తం ఉపనేత్వా గోచరరూపన్తి వుత్తం. ఇమానిపన పఞ్చ యథాక్కమం చక్ఖాదీసు పటిహనన లక్ఖణాని రూపాదీనీతి వేదితబ్బాని.

ఇత్థీ వుచ్చతి అవిసదాకారసణ్ఠితం ఖన్ధపఞ్చకం. యస్స పన ధమ్మస్స ఆనుభావేన తం తథా సణ్ఠాతి పవత్తతి. సో ఇత్థి యా భావోతి ఇత్థత్తం. పురిసో వుచ్చతి విసదాకారసణ్ఠితం ఖన్ధపఞ్చకం. సేసం వుత్తనయమేవ. తత్థ ఇత్థిలిఙ్గ ఇత్థినిమిత్త ఇత్థి కుత్త ఇత్థాకప్పానం హేతుభావ లక్ఖణం ఇత్థత్తం. పురిసలిఙ్గ పురిసనిమిత్త పురిసకుత్త పురిసాకప్పానం హేతుభావ లక్ఖణం పురిసత్తం. తత్థ లిఙ్గన్తి పధానఙ్గభూతం మహాసణ్ఠానం. నిమిత్తన్తి పచ్చఙ్గభూతం ఖుద్దకసణ్ఠానం. కుత్తన్తి కీళాలిలాది క్రియావిసేసో. ఆకప్పోతి గమనాదికో ఆకారవికారో. సబ్బేపేతే ఖన్ధపఞ్చకస్స పవత్తివిసేసాఏవ. యే సద్దసత్థేసు లిఙ్గన్తి వుచ్చన్తి. యేసఞ్చ వసేన అయం ఇత్థీఏవ, న పురిసో. అయం పురిసోఏవ, న ఇత్థీతి సఞ్జానన్తి. యస్మా పనేత్థ సణ్ఠానాదీనం అవిసదాదిభావోఏవ అత్థతో ఇత్థిపురిసతా హోతి. తదుభయముత్తభావోచ నపుంసకతా. సోచ అక్ఖరపద సఙ్ఖాతేసు వచనేసు చ వచనత్థేసుచ యథారహం సన్దిస్సతియేవ. తస్మా ఇన్ద్రియరహితేసుపి పదేసుచ రుక్ఖాదీసు పదత్థేసుచ పరియాయేన ఇత్థిపుమనపుంసకతాసిద్ధి వేదితబ్బాతి.

[౧౭౮] యం పన విభావనియం

‘‘ఇత్థీనం అఙ్గజాతం ఇత్థిలిఙ్గ’’న్తి వుత్తం. తం న సున్దరం.

న హి కత్థచి పాళియం అట్ఠకథాసుచ నిమిత్తసద్దోవియ లిఙ్గసద్దో అఙ్గజాతే పాకటో దిట్ఠోతి.

[౧౭౯] యఞ్చ తత్థ

‘‘ఇత్థిసణ్ఠానం ఇత్థాకప్పో’’తి వుత్తం. తంపి న సున్దరం.

న హి లిఙ్గసద్దో వియ ఆకప్పసద్దో సణ్ఠానే పాకటో దిట్ఠోతి. సేసంపన తత్థ వుత్తం యంకిఞ్చి అట్ఠకథాయ అసమేన్తంపి తేన పరియాయేన యుజ్జతియేవ. భవన్తి పవత్తన్తి తంసహితే ఖన్ధసన్తానే ఏసా ఇత్థీ, ఏసో పురిసోతి ఏవం పవత్తా సద్ద బుద్ధియో ఏతేనాతి భావో భవన్తివా పాతుభవన్తి తంసహితే ఖన్ధసన్తానే లిఙ్గాదీని ఏతస్మిం సతీతి భావో. సో ఏవ రూపన్తి భావరూపం. హదన్తి సత్తా తంతంఅత్థంవా అనత్థంవా పూరేన్తి ఏతేనాతి హదయం. హదన్తివా సత్తా ఇతో నానావికక్కే ఓసజన్తి ముఞ్చన్తీతి హదయం. హరన్తివా పరిహరన్తి తం సత్తా జీవితంవియ దయన్తి రక్ఖన్తిచాతి హదయం. వసన్తి నివసన్తి చిత్తచేత సికాధమ్మా ఏత్థాతి వత్థు. హదయఞ్చ తం వత్థుచాతి హదయవత్థు. ధాతుద్వయనిస్సయలక్ఖణం వత్థురూపం. తం పన హదయకోసబ్భన్తరే అడ్ఢపసతమత్తం లోహితం బ్యాపేత్వా తిట్ఠతీతి వేదితబ్బం. ధమ్మసఙ్గణియం పన దేసనాభేదరక్ఖనత్థం అవత్వా పట్ఠానేఏవ తం వుత్తం. యథాహ-వత్థు కుసలానం ఖన్ధానం నిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో. వత్థు అకుసలానం ఖన్ధానం నిస్సయపచ్చయేన పచ్చయోతిఆది. ఏత్థచ ఛహి వత్థూహి అఞ్ఞం వత్థునామ నత్థి. తేసుచ పురిమాని పఞ్చ కుసలాదీనం నిస్సయాఏవ న హోన్తి. తస్మా తేసం నిస్సయభావేన తత్థ వుత్తం వత్థునామ విసుం ఏకం వత్థురూపమేవాతి సిద్ధన్తి.

[౧౮౦] విభావనియం పన

యం రూపం నిస్సాయాతి పాఠస్స ఉద్ధటత్తా రూపసామఞ్ఞపసఙ్గో హోతీతి తం విసోధేతుం యుత్తినామ వుత్తా. పట్ఠానే పన బహూసు అనఞ్ఞసాధారణేసు ఠానేసు వత్థునామేన విసేసేత్వా వుత్తత్తా సోపసఙ్గో నత్థియేవాతి దట్ఠబ్బం.

జీవన్తి సహజాతధమ్మా యేనాతి జీవితం. తేసం జీవనే ఆధిపచ్చయోగేన తేసు ఇన్దం ఇస్సరం అత్తానం కరోతీతి ఇన్ద్రియం. జీవితఞ్చ తం ఇన్ద్రియఞ్చాతి జీవితిన్ద్రియం. సహజాతా నుపాలన లక్ఖణం జీవితిన్ద్రియం. యథా హి బీజనిబ్బత్తాని ఉప్పలాదీని బీజేవినట్ఠేపి ఉదకానుపాలితాని చిరంపి కాలం జీవన్తి. ఏవమేవం నిరుద్ధ కమ్మనిబ్బత్తాని కమ్మజరూపాని కమ్మే అసన్తేపి జీవితానుపాలితాని సన్తతివసేన వస్ససతంపి వస్ససహస్సంపి కప్పంపి సోళసకప్పసహస్సానిపి జీవన్తియేవ, తథా హి జీవితరహితాని ఇతరరూపాని జీవన్తానినామ నహోన్తి. తాని హి యేన ఏకేన చిత్తేనవా ఉతునావా ఆహారేనవా జాయన్తి. తస్మిం నిరుద్ధే నిరుజ్ఝన్తి, పరం ముహుత్తమత్తంపి సన్తానం ఘటేతుం నసక్కోన్తి. తేసు హి చిత్తజరూపానం సన్తతిపచ్చుప్పన్నం ఏకవీథి ఏకజవనవార ఏకసమాపత్తివారేన పరిచ్ఛిన్నం హోతి. ఉతుజాహారజానఞ్చ సభాగేక ఉతుఆహార వసేన పరిచ్ఛిన్నం హోతి. కమ్మజరూపానం పన విసుం సన్తతిపచ్చుప్పన్నంనామ నత్థి. తేసం ఏకభవపరిచ్ఛిన్నం అద్ధాపచ్చుప్పన్నమేవ హోతీతి. యది ఏవం అరూపధమ్మానం కథన్తి. తేహి జీవితయోగేన జీవన్తాఏవ హోన్తి. ఏవంసన్తేపి తేసం సన్తతిపచ్చుప్పన్నం దిస్సతీతి. వుచ్చతే, అరూపధమ్మేసు విపాకాని తావ కమ్మజరూపసదిసాని. తానిపి హి అసతి వీథిచిత్తుప్పాదే యావజీవంపి ఏకసన్తతివసేన పవత్తిస్సన్తియేవ. ఇతరాని పన యస్స ఆరమ్మణస్స ఆపాతాగతత్తా ఉప్పజ్జన్తి. తస్మిం నిరుద్ధే తదభావేపి తదారమ్మణా బహూ చిత్తసన్తతియో జీవితస్సఅద్ధానఫరణానుభావేన పవత్తన్తియేవ. అపిచ, యావఖన్ధపరినిబ్బానా అనన్తరపచ్చయుపనిబన్ధేన అబ్బోచ్ఛిన్నం పవత్తమానాయ చిత్తసన్తతియావసేనపి అయమత్థో వత్తబ్బో. తేనేవ హి కిలేససీసం అవిజ్జా. పవత్తసీసం జీవితిన్ద్రియన్తి వుత్తం.

[౧౮౧] విభావనియం పన

ఆహారజాదీనం ఆహారాదియేవ ఉప్పత్తియాపి ఠితియాపి కారణం హోతి. కస్మా, తఙ్ఖణే ధరమానత్తా. కమ్మ జానం పన కమ్మం ఉప్పత్తియాఏవ కారణం, న ఠితియా. కస్మా, తఙ్ఖణాభావతో. జీవితేన పన అనుపాలితత్తా ఏవ తేసం ఖణట్ఠితి సిద్ధాతి ఇమినా ధిప్పాయేన యం వుత్తం ‘‘యథాసకం ఖణమత్తట్ఠాయీనంపి హి సహజాతానం పవత్తిహేతుభావేన అనుపాలకం. న హి తేసం కమ్మంయేవ ఠితికారణం హోతి. ఆహారజాదీనం ఆహారాది వియ కమ్మస్స తఙ్ఖణాభావ తోతి’’. తం న యుత్తం.

ధమ్మానఞ్హి ఖణట్ఠితినామ ఏకకలాపగతసహజాతపచ్చయా యత్తాఏవ హోతి. న నానాకలాపగతజనకపచ్చయాయత్తా. ఇతరథా ఉప్పాదక్ఖణే లబ్భమానానం ఉపచయసన్తతీనం వియ ఠితిక్ఖణే లబ్భమానాయ జరతాయపి కుతోచిసముట్ఠానతా పాళియం వుత్తా సియాతి. అపిచ, ఖణట్ఠితినామ సభావసిద్ధాఏవ. న హి ఉప్పన్నా ధమ్మా పచ్చయవేకల్లేన అత్తనో ఖణేసు పరిపుణ్ణం అట్ఠత్వా అన్తరావ భిజ్జన్తీతి అత్థి. నచ పచ్చయాధిమత్తేన అతిరే కతరం తిట్ఠన్తీతి అత్థి. తస్మా ఖణట్ఠితియం ఉపత్థమ్భయమానాపి ఆహారాదయో అనుపాలయమానఞ్చ జీవితం పచ్ఛా బలవరూపసన్తతి పవత్తిఅత్థాయఏవ ఉపత్థమ్భేన్తి పాలేతిచ. న ఖణట్ఠితిపవత్తియాతి. ఏత్తావతా సబ్బేసంపి ఖణట్ఠితినామ ధరమానజనకాయత్తా వా జీవితాయత్తావా నహోతీతి సిద్ధం హోతి. యది పన తం సన్తతిపవత్తిమేవ సన్ధాయ వుత్తం సియా, ఏవంసతి యుజ్జేయ్యాతి. అట్ఠ కథాయంపి సన్తేపిచ అనుపాలన లక్ఖణాదిమ్హి విధానే అత్థిక్ఖణేయేవ తం తేధమ్మే పాలేతీతిఆదివచనే యథాసన్తతిట్ఠితి లబ్భతి. తథా విచారేత్వా గహేతబ్బాతి. ఇదం పన పాచకగ్గినా సహ సకలం ఉపాదిన్నకసరీరం బ్యాపేత్వా తిట్ఠతీతి. కబళం కరీయతీతి కబళీకారో. ఆహరీయతి అజ్ఝోహరీయతీతి ఆహారో. కబళీకారోచ సో ఆహారోచాతి కబళీకారాహారో. కబళీకారో ఆహారోతిపి పాఠో. ఇదఞ్చ సవత్థుక వచనం దట్ఠబ్బం. అథవా, కబళీకారాహారభక్ఖానం సత్తానం అత్తభావం భుసో హరతి అద్ధానం పవత్తేతీతి ఆహారో. ఖజ్జ భోజ్జాదికే కబళీకారే ఆహారో తన్నిస్సితత్తా తప్పరియా పన్నత్తాచాతి కబళీకారాహారో. ఇమస్మింఅత్థే సతి నిబ్బత్తిత ఓజా ఏవ లబ్భతి. అత్థతో పన అఙ్గమఙ్గానుసారినో రసస్స సారభూతో ఉపత్థమ్భబలకారో భూతనిస్సితో పరమసినిద్ధసి నేహో ఇధ ఆహారరూపంనామ. తత్థ అఙ్గమఙ్గానుసారినో రసస్సాతి అజ్ఝోహరిత్వా ఆమాసయే పతిట్ఠితాని ఆహారవత్థూని పాచకతేజేన వివేచితాని రసాదిభావేన పఞ్చధా విభాగం గచ్ఛన్తి. తత్థ పణీత సినిద్ధ లహుక సినేహ కోట్ఠాసో రసోనామ. యే లోకే రసధాతూతి వుచ్చతి. సో పాచక తేజబలేన తతో ఉత్తరిత్వా రసహరణిధమనిజాలానుసారేన హేట్ఠాచ ఉద్ధఞ్చ సకలసరీరే అఙ్గమఙ్గాని అనుసరన్తో అనుఫరన్తో అఙ్గమఙ్గానుసారీతి వుచ్చతి. తస్స సారభూతో ఉపత్థమ్భం బలం కరోతీతి ఉపత్థమ్భబలకారో. సో హి ఆమాసయే పతిట్ఠిత మత్తోవ సకలసరీరే భూతేసు ఉపత్థమ్భకబలం జనేతీతి.

[౧౮౨] విభావనియం పన

‘‘అఙ్గమఙ్గా నసారి రసహర సఙ్ఖాతాతి’’ పాఠో. సో దుప్పాఠో.

తం పన సేన్ద్రియకాయోపత్థమ్భనలక్ఖణం ఆహారరూపం. ఓజాలక్ఖణం వా. తత్థ ఉదయతి పసవతీతి ఓజా. అవసద్దోవా రక్ఖణే. రక్ఖణఞ్చేత్థ ఉపత్థమ్భనమేవ. అవతి జనేతిచాతి ఓజా. కిం అవతి. అత్తనో నిస్సయవత్థుం. కించ జనేతి. ఆహారసముట్ఠానరూపం. ఉదయానన్తరం రూపం జనేతీతి ఓజాతిపి వదన్తి. అఞ్ఞాపదేసరహితేన కక్ఖళత్తాదినా అత్తనో భావేన సిద్ధం రూపం సభావరూపం. ఉప్పాదాదినా అనిచ్చతాదినాచ సఙ్ఖహలక్ఖణేన సహితం రూపం సలక్ఖణరూపం. ఉజుకతోవ కమ్మాదీహి పచ్చయేహి నిప్ఫాదితం రూపం నిప్ఫన్నరూపం. రుప్పనలక్ఖణసమ్పన్నం నిప్పరియాయరూపం రూపరూపం. యథా దుక్ఖదుక్ఖం అజ్ఝత్తఅజ్ఝత్తన్తి. సఙ్ఖతలక్ఖణయుత్త తాయ అనిచ్చతాదికం లక్ఖణత్తయం ఆరోపేత్వా సమ్మసనారహం రూపం సమ్మసనరూపం. తే తే దబ్బసమ్భారావా రూపకలాపావా విసుంవిసుం భుసో కాసన్తి పకాసన్తి ఏతేనాతి ఆకాసో. నిసత్త నిజీవట్ఠేన ధాతు. ఆకాససఙ్ఖాతా ధాతూతి ఆకాసధాతు. పరితో సమన్తతో ఛిన్దతి కలాపన్తరభూతాని కలాపన్తర భూతేహి సద్ధిం అసంమిస్సం ఏకత్తం అనుపగమనం కరోతీతి పరిచ్ఛేదో. తేహివా పరిచ్ఛిన్దీయతి అత్తనోవా పరేసంవా అకత్వామజ్ఝే విసుం థపీయతి. తేసంవా ఛిద్దవివరమత్తభూతో. న విసుం ఏకో ఉప్పాదసహితో సభావధమ్మో. నాపి కస్సచి రూపకలాపస్స పక్ఖభూతోతి పరిచ్ఛేదో. వికారలక్ఖణరూపాని హి అసభావధమ్మభూతానిపి తంతం రూపకలాపేసు సన్దిస్సమానతా తంతంరూపకలాపపక్ఖికానిఏవ హోన్తి. అయం పన తేహి రూప కలాపేహి సబ్బసో విముత్తభావేన బహిభూతత్తా కస్సచి రూప కలాపస్స పక్ఖభూతో న హోతీతి. అసభావధమ్మత్తాచ పన కేనచి రూపేన ఫుసన పరియాయోపి తస్స సబ్బసో నత్థీతి కత్వా సో అసంఫుట్ఠం చతూహి మహాభూతేహీతి పాళియం వుత్తో. అట్ఠకథాయం పన ఘనపిణ్డవత్థూసు పటిఘఫోట్ఠబ్బసభావానం నానా కలాపగతభూతానం అఞ్ఞమఞ్ఞసంఫుట్ఠతా అత్థీతి కత్వా అసంఫుట్ఠం చతూహి మహాభూతేహీతి ఏతేహి అసంఫుట్ఠం అజటాకాసం కంథితన్తి వుత్తం. టీకాయం పన అయం నిద్దేసో అజటాకాసనిద్దేసో నహోతి, పరిచ్ఛేదరూపనిద్దేసోయేవ. సోచ ఘనపిణ్డ వత్థూసుఏవ వేదితబ్బో. తేసుచ భూతానం అసంఫుట్ఠతానామ నత్థి. తస్మా భూతానం అఞ్ఞమఞ్ఞఅబ్యాపితా ఏకత్తం అనుపగతతాఏవ. తత్థ అసంఫుట్ఠతానామ యుత్తా సియాతి అధిప్పాయేన అబ్యాపికతా హి అసంఫుట్ఠతాతి వుత్తం. అత్థతో పన నానాకలాపగతానం భూతానం పరియన్తతా సఙ్ఖాతో అన్తరాళధమ్మో. రూపపరిచ్ఛేదలక్ఖణం పరిచ్ఛేదరూపం. యా పన చలమానేన కాయఙ్గేన అత్తానఞ్చ అత్తసమఙ్గినో పుగ్గలస్స అధిప్పాయఞ్చ పచ్చక్ఖే ఠితే జనే విఞ్ఞాపేతి పాకటం కత్వా దస్సేతి. సయఞ్చ తేన కాయఙ్గేన తేహి జనేహి విఞ్ఞాయతి. సా కాయవిఞ్ఞత్తినామ. యా ఉచ్చారీయమానేన వాచఙ్గేన సద్దేన అత్తానఞ్చ అత్తసమఙ్గినో పుగ్గలస్స అధిప్పాయఞ్చ సోతపథే ఠితే జనే విఞ్ఞాపేతి. సయఞ్చ తేనవాచఙ్గేన తేహి జనేహి విఞ్ఞాయతి. సా వచీవిఞ్ఞత్తినామ. అథవా, విఞ్ఞాపేన్తి జనా విఞ్ఞాయన్తివా జనేహి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స చిత్తాని ఏతాయాతి విఞ్ఞత్తి. ససమ్భారే అఙ్గపచ్చఙ్గభూతే కాయే పవత్తా విఞ్ఞత్తి కాయవిఞ్ఞత్తి. చోపన కాయసఙ్ఖాతో కాయో ఏవవా విఞ్ఞత్తి కాయవిఞ్ఞత్తి. చిత్తజసద్దసఙ్ఖాతాయ వాచాయ పవత్తా విఞ్ఞత్తి వచీవిఞ్ఞత్తి. చోపనవాచా సఙ్ఖాతా వాచా ఏవవా విఞ్ఞత్తి వచీవిఞ్ఞత్తి. తత్థ చిత్తవసేన యంకిఞ్చి కాయఙ్గవికారం కరోన్తస్స తంతంఅఙ్గం సన్తమ్భన్తా సన్ధారేన్తా చాలేన్తా అఙ్గమఙ్గానుసారిసఙ్ఖాతా చిత్తజవాతకలాపా తంతంఅఙ్గం పూరేత్వా ఉప్పజ్జన్తి. ఉప్పజ్జన్తాచ యథావా తథావా అనుప్పజ్జిత్వా యస్స తేహి చిత్తజవాతకలాపేతి సహజాతస్స చోపనకాయస్స ఆనుభావేన సబ్బే తే కలాపా యథాధిప్పేతదిసాభిముఖాఏవ ఉప్పజ్జన్తి. అయం చోపనకాయసఙ్ఖాతో ఆకారవికారో కాయవిఞ్ఞత్తి నామ. నియామకసదిసీ హి అయం కాయవిఞ్ఞత్తి. తేచ నావాసది సాతి. యథా హి నియామకో నావాయ మూలభాగే ఠత్వా ఏకం మహాఫియం దళ్హం గహేత్వా నదిసోతే చారేత్వా సకలం మహానావం ఇచ్ఛితదిసాభిముఖం నియోజేతి. న యంవా తంవా దిసం గన్తుం దేతి. ఏవం సమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం. ఏకచిత్తక్ఖణికా హి విఞ్ఞత్తి తేసం మూలభాగేఏవ లబ్భమానా తే యథాధిప్పేతదిసాభిముఖే ఏవం కత్వా నియోజేతీతి సా నియామకసదిసీ హోతీతి. ఏత్థచ యదేతం అట్ఠకథాయం. ఏకజవనవీథియం సత్తసు జవనేసు పథమ జవనసముట్ఠితా వాయోధాతు అత్తనా సహజాతరూపకాయం సంథమ్భేతుం సన్ధారేతుం సక్కోతి. అపరాపరం పన చాలేతుం నసక్కోతి. దుతీయాదీసుపి ఏసేవ నయో. సత్తమచిత్తేన పన సముట్ఠితా వాయోధాతు హేట్ఠా ఛహిచిత్తేహి సముట్ఠితం వాయోధాతుం ఉపత్థమ్భనపచ్చయం లభిత్వాఅత్తనాసహజాతం రూపకాయం సంథమ్భేతుం సన్ధారేతుం చాలేతుం అభిక్కమాపేతుం సక్కోతీతి వుత్తం. తం అభిక్కమామీతి కాయం పగ్గణ్హన్తానం అనేకసహస్సేసు జవన వారేసు పవత్తమానేసు యస్మింవారే చలనసఙ్ఖాతం దేసన్తరపాపనం జాయతి, తం సన్ధాయ వుత్తం. న హి కతిపయజవనవారేహి చలనం జాయతి. యది జాయేయ్య, ఇద్ధిమన్తానం ఇద్ధియాగమనం వియ సబ్బేసంపి సీఘతరం గమనం పఞ్ఞాయేయ్య. కస్మా, ఏకచ్ఛరక్ఖణేపి అనేకకోటిసతసహస్సచిక్కపవత్తియా సమ్భవతో. అయఞ్చ అత్థో ఉపరి అక్ఖరుప్పత్తివిచారణాయం పాకటో భవిస్సతీతి. తస్మా తతో పురిమవారేసు సంథమ్భనసన్ధారణానిఏవ సమ్పజ్జన్తీతి వేదితబ్బం. యా చేత్థ సత్తయుగసకటోపమా వుత్తా, సాపి నానాజవనవీథీసు సముట్ఠితానం వాయోధాతూనం అపరాపరం ఉపత్థమ్భనేచ యుజ్జతియేవ. తథా హి చలనచిత్తజరూపసన్తతియం పవత్తాని ఉతుజరూపసఙ్ఘాటానిపి విఞ్ఞత్తిసహితాని వియ తదాకారవన్తాని సవేగాని సవిప్ఫారానిఏవ పవత్తన్తి. తస్మా పుబ్బాపరపవత్తానం నానా జవనవీథీనం అన్తరన్తరా భవఙ్గసమయేసుపి అభిక్కమనాదికం చలనం సమ్పజ్జతియేవ. ఏకాబద్ధపవత్తానిచ చతుసముట్ఠానికరూపానినామ ఏకస్స విసయే ఇతరాని ఏకసముట్ఠానాని వియ సబ్బసో తదను పరివత్తీని హోన్తీతి చిత్తజే చలన్తే ఇతరానిపి చలన్తి యేవాతి దట్ఠబ్బం. చలనఞ్చేత్థ పచ్ఛిమపచ్ఛిమానం రూపకలాపసఙ్ఘాటానం పురిమ పురిమానం ఉప్పన్నదేసతో దేసన్తరే యథాపవత్తసన్నివేసాకారేన అపరాపరం ఉప్పజ్జమానం వేదితబ్బం. న హి రూపారూపధమ్మానం ఉప్పన్న దేసే అనిరుజ్ఝిత్వా కేసగ్గమత్తంపి దేసన్తర సఙ్కమనంనామ అత్థి. ఇతరథా ఖణికధమ్మతా అబ్యాపారధమ్మతా అవసవత్తితాచ తేసం నసియాతి. యంకిఞ్చి వచీభేదం కరోన్తస్స కణ్ఠట్ఠానాది గతఉపాదిన్నక పథవీధాతూసు చలమానకణ్ఠపదేసాదిగతచిత్తజ పథవీధాతూనం సఙ్ఘట్టనసఙ్ఖాతేన ఠానకరణసన్నిపాతేన సహేవయో వచీఘోససఙ్ఖాతో చిత్తజసద్దో జాయతి. సో యేన అత్తనా సహ జాతేన ఆకారవికారేన యథాధిప్పాయం తంతం వణ్ణవిసేసత్తం ఉపగచ్ఛతి. యేనచ సుణన్తానం తంతంఅత్థజోతకో అక్ఖరసన్నిపాతభూతో పదబ్యఞ్జనవిసేసో ఉపలబ్భతి. సో చోపనవాచాసఙ్ఖాతో ఆకారవికారో వచీవిఞ్ఞత్తినామ. అట్ఠకథాయం పన తస్సా పన చిత్తసముట్ఠానాయ పథవీధాతుయా ఉపాదిన్నఘట్టనస్స పచ్చయభూతో ఏకో ఆకారవికారో వచీ విఞ్ఞత్తినామాతి వుత్తం. తత్థ ఉపాదిన్నఘట్టనస్స పచ్చయభూతోతి కమ్మజభూతాయ చతుజభూతాయఏవవా ఉపాదిన్నపథవీధాతుయా సహఘట్టనం పటిచ్చ సద్దవిసేసపవత్తియా పచ్చయభూతోతి అత్థో. ఘట్టనస్స పచ్చయో పన చలమానకణ్ఠపదేసాదివికారభూతో కాయఙ్గవిసేసోఏవ సియా. వికారద్వయఞ్చ అసంమిస్సం కత్వా వేదితబ్బన్తి. ఏత్థచ ఉపాదిన్నకపథవీహి సహ ఘట్టనం చిత్తజపథవీనం కిచ్చం. యం పన తాసం యథావా తథావా అఘట్టేత్వా యథా ఇచ్ఛితక్ఖరం సమ్పజ్జతి. తథా ఘట్టనపకారవిధానం. ఇదం కాయవిఞ్ఞత్తియా కిచ్చం. ఘట్టనేన సహేవ ఉప్పన్నసద్దానం తంతంవణ్ణత్త పత్తియా విదహనమేవ వచీవిఞ్ఞత్తియా కిచ్చం. కుమ్భథునతలం వియచ ఉపాదిన్నకపథవీ. పహరణహత్థో వియ చిత్తజపథవీ. హత్థపరి వత్తన వికారో వియ కాయవిఞ్ఞత్తి. సద్దవికారో వియ వచీవిఞ్ఞత్తి. కుమ్భథునస్స నానాసద్దపభేదోవియ నానావణ్ణభేదోతి. ఏత్థచ యదేతం అట్ఠకథాయం ఇదం వక్ఖామి ఏతం వక్ఖామీతి ఉప్పజ్జమానం చిత్తం అట్ఠరూపాని సముట్ఠాపేతి. తేసం అబ్భన్తరే చిత్త సముట్ఠానా పథవీధాతు ఉపాదిన్నకం ఘట్టయమానావ ఉప్పజ్జతి. తేన ధాతుఘట్టనేన సహేవ సద్దో ఉప్పజ్జతీతిచ పురిమచిత్తసముట్ఠా నాయ ఉపత్థమ్భనకిచ్చంపి నత్థీతిచ వుత్తం. తంపి అనేకసతేసు జవనవారేసు పవత్తమానేసు యస్మింవారే పరిబ్యత్తం అక్ఖరం పవత్తతి, తం సన్ధాయ వుత్తన్తి గహేతబ్బం. తేనేవ హి మూల టీకాయం ఉపత్థమ్భనకిచ్చం నత్థి లద్ధాసేవనేన చిత్తేనేవ ఘట్టనస్స బలవభావతోతి వుత్తం. ఏత్థచ లద్ధాసేవనేనాతి ఏతేన పుబ్బభాగే నానాజవనవీథీహి లద్ధాసేవనభావం దస్సేతి. పథమ జవనచిత్తస్సపి లద్ధాసేవనతాయ అధిప్పేతత్తా. నచ ఏకజవన వారమత్తేన పరిబ్యత్తం ఏకక్ఖరం సమ్పజ్జతీతి సక్కా విఞ్ఞాతుం. కస్మా, తస్స ఏకద్విఅచ్ఛరక్ఖణమత్తేన కాలేన వత్తబ్బత్తా ఏకచ్ఛరక్ఖణేచ అనేకసతసహస్సానం జవనవీథీనం పవత్తిసమ్భవతో. వుత్తఞ్చ –

ఏకమత్తా తయో రస్సా, ద్విమత్తా దీఘముచ్చరే;

తిమత్తో తు గీతో ఞేయ్యో, బ్యఞ్జనా అడ్ఢమత్తికాతి.

మిలిన్దపఞ్హేచ సాధికే వీహివాహసతే వీహిబీజాని ఏకచ్ఛరక్ఖణే ఉప్పన్నస్స చిత్తస్స కలంపి నఉపేన్తి. కలభాగంపి నఉపేన్తీతి దీపితం. ఏకక్ఖరం ఉచ్చారేన్తస్సచ తత్తకంపి కాలం ఉచ్చారణచిత్తబ్యాపారో సన్దిస్సతియేవ. నచ పరమత్థతో ఏకమేవ సద్దం ఉచ్చారేమీతివా సుణోమీతివా సక్కా నియమేత్వా ఉచ్చారేతుం సోతుఞ్చ. తథా నియమేన్తస్సపి సద్దానం పుబ్బాపరతో అనేకసతసహస్సస్సేవ ఉచ్చారణ సవన సమ్భవతో. ఏకమేవాతి అభిమానో పన సమూహఘన సన్తతిఘనేహి పటిచ్ఛన్నత్తాఏవ హోతీతి దట్ఠబ్బం. సేసమేత్థ కాయవిఞ్ఞత్తియం వుత్తన యేన యథాసమ్భవం వేదితబ్బన్తి. ఏత్థచ విఞ్ఞత్తిసద్దో కాయేన విఞ్ఞాపేతి వాచాయ విఞ్ఞాపేతీతిఆదిసు బోధనత్థో. సుదిన్న కణ్డే తిక్ఖత్తుం విఞ్ఞాపేతీతిఆదీసు పవత్తనత్థో. ఇధ పన దువిధోపి యుజ్జతి. ఏవఞ్హి సతి పరం బోధేతుకామతారహి తేసు సబ్బేసు కాయఙ్గవాచఙ్గచోపనేసుపి పవత్తకవిఞ్ఞత్తియా లబ్భమానతా వేదితబ్బా హోతీతి. మూలటీకాయం పన పరం బోధేతుకామతాయ వినాపి అభిక్కమనాదిపవత్తనేన సో చిత్త సహభూవికారో అధిప్పాయం విఞ్ఞాపేతి. సయఞ్చ విఞ్ఞాయతీతి ద్విధాపి విఞ్ఞత్తియేవాతి వుత్తం, తత్థ ద్వీసు బోధనవిఞ్ఞత్తీసు పురిమా కాయవిఞ్ఞత్తి అఙ్గపచ్చఙ్గస్స చలమానవణ్ణం చక్ఖువిఞ్ఞాణవీథియా చలమానఙ్గపచ్చఙ్గం కాయవిఞ్ఞాణవీథియా గహేత్వా పచ్ఛా సుద్ధేన మనోద్వారికజవనేనఏవ విఞ్ఞాయతి పచ్ఛిమాచ వచీవిఞ్ఞత్తి ఉచ్చారియమానం సద్దం సోతవిఞ్ఞాణవీథియా గహేత్వా పచ్ఛా సుద్ధేన మనోద్వారికజవనేనఏవ విఞ్ఞాయతి, న పఞ్చద్వారికజవనేన. సా హి అత్తానం జానన్తేఏవ పరసత్తే అత్తనా సమఙ్గినో పుగ్గలస్స చిత్తం విఞ్ఞాపేతి, న అజానన్తే. ఞాపక హేతు హి నామ అత్తానం జానన్తేఏవ ఞాపేతబ్బం ఞాపేతి, నో అజానన్తే. ఏవఞ్చ కత్వా కాయఙ్గ చోపనం దిస్వావా పరామసిత్వావా సద్దం సుత్వావా పరస్స తంతంఅధిప్పాయం జానన్తానం తిరచ్ఛాన గతానంపి పథధం విఞ్ఞత్తిజాననం సిద్ధం భవతి. తంజాననేన వినా అధిప్పాయజాననస్స అసమ్భవతో. విఞ్ఞత్తిం జానన్తానంచ పురిమసిద్ధసఙ్కేత సమ్బన్ధ జాననేన వినా అధిప్పాయజాననం న సమ్భవతీతి మజ్ఝే విసుం పుబ్బసఙ్కేత సమ్బన్ధగహనంపి ఇచ్ఛన్తి, ద్వీసు పన పవత్తకవిఞ్ఞత్తీసు పరం అభిక్కమన్తం చక్ఖువిఞ్ఞాణవీథియా దిస్వా అభిక్కమనవిఞ్ఞత్తిఞ్చ అభిక్కమనచిత్తఞ్చ మనోవిఞ్ఞాణవీథియా జానన్తి. ఏసనయో పటిక్కమనాదీసు. తథా పరస్స కథం సోతవిఞ్ఞాణవీథియా సుత్వా కథనవిఞ్ఞత్తిఞ్చ కథనచిత్తఞ్చ మనోవిఞ్ఞాణవీథియా జానన్తి. పరం రత్తచిత్తేన కాయఙ్గం చాలేన్తం దిస్వా చలనవిఞ్ఞత్తిఞ్చ రాగచిత్తఞ్చ జానన్తి. రత్తస్స కథం సుత్వా కథన విఞ్ఞత్తిఞ్చ రాగచిత్తఞ్చ జానన్తి. ఏసనయో సబ్బాసు కాయికవాచసికక్రియాసూతి. లహునో భావో లహుతా. ముదునో భావో ముదుతా. కమ్మని సాధు కమ్మఞ్ఞం. కమ్మయోగ్యన్తి అత్థో. కమ్మఞ్ఞస్స భావో కమ్మఞ్ఞతా.

అదన్ధతాలక్ఖణా రూపస్స లహుతా. అథద్ధతా లక్ఖణా రూపస్స ముదుతా. సరీరక్రియానుకూలకమ్మఞ్ఞభావలక్ఖణా రూపస్స కమ్మఞ్ఞతా. అఞ్ఞమఞ్ఞం అవిజహన్తియోపి ఏతా విరుద్ధపచ్చయసప్పాయ పచ్చయానం వసేన అసంమిస్సతో వేదితబ్బా. తథా హి అత్తనో కాయవిరుద్ధం ఉతుంవా ఆహారంవా చిత్తక్రియంవా సేవన్తానం సరీరగతా ధాతుయో కదాచి సకలసరీరంవా సరీరేకదేసంవా ఖోభేత్వా విసేసతో పూతిముఖ సప్పసఙ్ఖాతఆపో పరియుట్ఠానం కత్వా కాయం అసయ్హభారం వియ గరుం భారియం కరోన్తి. ఇరియా పథపరివత్తనే కాయభారియనిమిత్తం దుక్ఖం ఉప్పాదేన్తి. తదారూపస్స లహుతా నపవత్తతి. పున అత్తనో సరీరసప్పాయం ఉతుంవా ఆహారంవా చిత్తకిరియంవా సేవన్తానం సో ధాతుక్ఖోభో వూపసమ్మతి. కాయో సల్లహుకో హోతి. ఇరియాపథపరివత్తనే కాయ భారియనిమిత్తం దుక్ఖంనామ నత్థి. తదా సా పవత్తతి. ఏసనయో సేసాసుపి. విసేసనతో పనేత్థ ముదుభాయం కట్ఠముఖసప్పసఙ్ఖాత పథవీపరియుట్ఠానం కత్వా సుక్ఖకట్ఠంవియ కాయం థద్ధం కక్ఖళంకరోన్తి. ఇరియాపథపరివత్తనే అఙ్గమఙ్గానంఛిజ్జనభిజ్జనాకారపత్తం థద్ధం కక్ఖళనిమిత్తం దుక్ఖం ఉప్పాదేన్తీతి వత్తబ్బం. కమ్మఞ్ఞతాయం సత్థముఖసప్పసఙ్ఖాత వాయో పరియుట్ఠానం వాయోవిసమం కత్వా దామరికచోరపరియుట్ఠితం పచ్చన్తరట్ఠం వియ కాయం వివట్టమానం కరోన్తి, సబ్బఇరియాపథేసు సుఖంనామ నత్థీతి వత్తబ్బం. తేజోధాతు పన తాసం సబ్బాసంపి మూలభూతా హోతీతి వేదితబ్బా.

ఇమా పన అరోగినో కల్లభావోవియ సుపరిమద్దితచమ్మస్స ముదుభావోవియ సుదన్ధసువణ్ణస్స కమ్మక్ఖమభావోవియ రూపకాయస్స ఇరియాపథపరివత్తనే సల్లహుకతాదివసేన సన్దిస్సమానా విసేసాకారా హోన్తీతి కత్వా వికారరూపం నామ. చయనం చయో. పిణ్డవసేన అభినిబ్బత్తీతి అత్థో. ఆదితో ఉపరితోచ చయో ఉపచయో. పథమాభినిబ్బత్తి ఉపరుపరివడ్ఢిచాతి అత్థో. అయఞ్హి ఉపసద్దో ఉపఞ్ఞత్తన్తిఆదీసు వియ పథమత్థో ఉపసిత్తన్తిఆదీసు వియచ ఉపరి అత్థోతి. వుత్తఞ్చ మూలటీకాయం ఉపసద్దో పథమత్థో ఉపరిఅత్థోచ హోతీతి. తేనేవహి పాళియం యో ఆయతనానం ఆచయో, సో రూపస్స ఉపచయో. యోరూపస్స ఉపచయో, సా రూపస్స సన్తతీతి వుత్తం. తననం విత్థారణం తతి. సమ్బన్ధా తతి పునప్పునంవా తతి సన్తతి. యథా పవత్తానం ఆయతనానం అద్ధానపూరణవసేన పవత్తీతి అత్థో. తత్థ గబ్భసేయ్యకానం సత్తానం పటిసన్ధిక్ఖణే రూపానం ఉప్పాదో పథమానిబ్బత్తిఅత్థేన ఉపచయోనామ. తతో పరం యావ సబ్బపథమం ఉప్పన్నానం చక్ఖు సోత ఘానజివ్హానం ఉప్పాదో, ఏత్థన్తరే రూపానం ఉప్పాదో ఉపరి వడ్ఢిఅత్థేన ఉపచయోనామ. తతో పరం యావజీవం చతుసన్తతిరూపానం ఉప్పాదో సన్తతినామ. వుత్తఞ్హేతం అట్ఠకథాయం నదీతీరే నిఖాతకూపస్మిం ఉదకుగ్గమనకాలోవియ ఆచయో నిబ్బత్తి. పరిపుణ్ణకాలోవియ ఉపచయో వడ్ఢి. అజ్ఝోత్థరిత్వా గమనకాలో వియ సన్తతి పవత్తీతి.

విభావనియం పన

పటిసన్ధితో పట్ఠాయ యావచక్ఖాది దసకానం ఉప్పత్తి. ఏత్థన్తరే రూపుప్పాదో ఉపచయోనామ. తతో పరం సన్తతి నామాతి వుత్తం. తంపి తేన పరియాయేన యుజ్జతియేవ.

సంసేదజోపవాతికానం పన పటిసన్ధిక్ఖణే రూపానం ఉప్పాదో పథమా భినిబ్బత్తి అత్థేన పరిపుణ్ణ వడ్ఢి అత్థేనచ ఉపచయో నామ, తతో పరం రూపానం ఉప్పాదో సన్తతినామ. అపిచ, తిసముట్ఠానిక రూపానంపి విసుం విసుం సన్తతిపచ్చుప్పన్నంనామ అత్థి. తస్సచ ఏకేకస్స నిబ్బత్తి వడ్ఢి పవత్తి వసేన తిస్సో తిస్సోఅవత్థా హోన్తి. తత్థ ఏకేకసన్తతియం ఆదిమ్హి సన్తతిసీసరూపానం సబ్బపథమం ఉప్పాదో నిబ్బత్తినామ. తతో వడ్ఢనరూపానం ఉప్పాదో వడ్ఢీనామ. వడ్ఢనే సమత్తే అవడ్ఢిత్వా పబన్ధట్ఠితివసేన వత్తనవసేనఉప్పాదోపవత్తినామ. తత్థ చ నిబ్బత్తివడ్ఢియో ఉపచయోనామ. పవత్తిసన్తతి నామ. సఙ్ఖేపతో పన లోకే సబ్బాసు ఇన్ద్రియానిన్ద్రియబద్ధరూపపవత్తీసు సన్దిస్సమానే జాయన వడ్ఢన పవత్తనసఙ్ఖాతే అవత్థాభేదే దిస్వా ఉపచయసన్త తియో వేదితబ్బా. తత్రాయం నయో-రుక్ఖతిణాదీనివా సాఖా పత్తపుప్ఫఫలాదీనివా ఆదిమ్హి జాయన్తి. జాయిత్వా వడ్ఢన్తి. వడ్ఢనే సమత్తే అవడ్ఢిత్వా పబన్ధవసేన పవత్తిత్వా భిజ్జన్తీతి. జీరణం జరా, జీరన్తి జిణ్ణభావం గచ్ఛన్తి ఏతాయాతి జరా. సాయేవ జరతా. ఉప్పాదజరాభఙ్గేహి నిచ్చలతి నకమ్పతీతి నిచ్చో అసఙ్ఖత ధమ్మో. న నిచ్చో అనిచ్చో, సఙ్ఖతధమ్మో. అనిచ్చస్స భావో అనిచ్చతా, భఙ్గో.

[౧౮౩] విభావనియం పన

‘‘నిచ్చధువభావేన న ఇచ్చం అనుగన్తబ్బన్తి అనిచ్చ’’న్తి వుత్తం. తం న సున్దరం.

నిచ్చసద్దో హి సాసనే లోకేచ పాకటో. సో ఏవ ఇధ నకారయుత్తో అనిచ్చోతి వుత్తోతి. లక్ఖీయన్తి సల్లక్ఖీయన్తి వినిచ్ఛీయన్తి ధమ్మా ఇమే సఙ్ఖతాతి ఏతేనాతి లక్ఖణం. సఙ్ఖత భావజానననిమితన్తి అత్థో. యథాహ- అఙ్గుత్తరే తీణి మాని భిక్ఖవే సఙ్ఖతస్స సఙ్ఖతలక్ఖణాని. కతమాని తీణి, ఉప్పాదో పఞ్ఞాయతి, వయో పఞ్ఞాయతి, ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం పఞ్ఞాయతీతి. నను పాళియం జాతినామ ఆగతా. తస్మా సాపి ఇధ వత్తబ్బాతి వుత్తం జాతిరూపమేవాతిఆది. ఏత్థాతి రూపసముద్దేసే. జననం పాతుభవనం జాతి. జాయన్తివా ఏతాయాతి జాతి, ఉపచయ సన్తతి నామేనపవుచ్చతి తస్సాజాతియాతథా అవత్థాభేదయోగతోతి అధిప్పాయో. సా హి ఆదితో పటిసన్ధిరూపాని పాతుభవన్తాని కరోతి. పున అపరిపుణ్ణానిచ ఆయతనాని పూరేతి. పూరితాని చ దీఘంపి అద్ధానం అబ్బోచ్ఛిన్నం కత్వా పవత్తేతి పబన్ధయతీతి. ఏకా దసవిధంపీతి మహాభూతాదిభావేన ఏకత్తం ఉపనయనవసేన ఏకా దసపభేదంపి. కథం సరూపవసేన అట్ఠవీసతివిధం హోతీతి పుచ్ఛిత్వా భూతప్పసాద విసయాతిఆదినా ఏకాదసవిధస్సేవ సరూపతో దస్సనం అన్తోగధభేదానం పుబ్బే వుత్తభావేన సుపాకటత్తాతి దట్ఠబ్బం. తేనాహ-అట్ఠారసవిధన్తి.

చత్తారి భూతాని పఞ్చపసాదా అగహితగహణేన చత్తారో విసయా గోచరా. దువిధో భావో. ఏకం హదయం. ఇతి ఇదం సోళసవిధం రూపం జీవితాహారరూపేహి సహ అట్ఠారసవిధం హోతి తథా ఏకో పరిచ్ఛేదో. దువిధా విఞ్ఞత్తి. అగహితగహణేన తివిధో వికారో. చతుబ్బిధం లక్ఖణన్తి దస అనిప్ఫన్నాచాతి రూపం సరూపతో అట్ఠవీసతివిధం భవేతి యోజనా. ఏత్థచ పచ్ఛిమాని దసరూపాని సభావతో అనుపలబ్భమానత్తా పచ్చయేహి నిప్ఫాదితాని రూపాని న హోన్తీతి అనిప్ఫన్నాని నామ. అపి చేత్థ అభిధమ్మే విసుం ఉద్దిట్ఠాని నిద్దిట్ఠానిచ ఏతాని సభావతో అనుపలబ్భమానానీతి వా పరమత్థతో అవిజ్జమానానీతివా నసక్కా వత్తుం. వోహారసిద్ధ మత్తభావం అతిక్కమ్మ తాదిసేన సుద్ధధమ్మగతియా సిద్ధేన పరమత్థ లక్ఖణేన ఉపలద్ధత్తా. ఇతరథా నిబ్బత్తిలక్ఖణరహితం అసఙ్ఖత నిబ్బానంపి సభావతో అనుపలబ్భమానం పరమత్థతో అవిజ్జమానఞ్చ నామ సియాతి. తస్మా నిబ్బత్తి లక్ఖణరహితత్తాఏవ ఏతాని అనిప్ఫన్నానినామ. న సభావతో అనుపలబ్భమానత్తాతి యుత్తం సియాతి. [రూపసముద్దేసో]

౧౫౭. రూపవిభాగేసబ్బఞ్చ పన ఏతం యథాసముద్దిట్ఠం అట్ఠవీసతి విధం రూపం అహేతుకట్ఠేన ఏకవిధమేవ. న సహేతుకా హేతుక వసేన దువిధం. తథాసప్పచ్చయట్ఠేన ఏకవిధమేవ. న సప్పచ్చయాపచ్చయ వసేన దువిధన్తి ఏవం పవత్తం ఏకవిధనయం తావ దస్సేతుం సబ్బఞ్చాతిఆదిమారద్ధం.

[౧౮౪] విభావనియం పన

ఏకవిధనయోపి రూపవిభాగోఏవాతి కత్వా ‘‘యథా ఉద్దిట్ఠ రూపానం ఏకవిధాదినయం దస్సనత్థం సబ్బఞ్చ పనేతన్తిఆది వుత్త’’న్తి వుత్తం. తం న సమేతి.

వక్ఖతి హి –

అజ్ఝత్తికాదిభేదేన, విభజన్తి యథారహన్తి.

ఏతేన అజ్ఝత్తికాదిభేదో ఏవ రూపవిభాగోనామాతి విఞ్ఞాయతి.

తత్థ సబ్బంపి రూపం హేతుసమ్పయోగా భావతో అహేతుక మేవ, న కిఞ్చి సహేతుకం. కిఞ్చి అహేతుకన్తి ఏవం విభాగో అత్థీతి అధిప్పాయో. సప్పచ్చయం సాసవం సఙ్ఖతం లోకియన్తి పాఠో. సప్పచ్చయం సఙ్ఖతం లోకియం సాసవన్తి పన యుత్తో. పాళియంపి తథా దిట్ఠత్తా సభాగయుగళసమ్భవతోచాతి. ఇతరాని పన పాళికమేన అసమేన్తానిపి సభాగ యుగళత్తా భాగతో యుత్తానిఏవ. తత్థ అత్తనో జనకేన పచ్చయేన సహేవ వత్తతీతి సపచ్చయం. పచ్చయేహి సఙ్గమ్మ కరీయతీతి సఙ్ఖతం. పఞ్చుపాదా నక్ఖన్ధసఙ్ఖాతే లోకేఏవ పరియాపన్నన్తి లోకియం. అత్తానం ఆరబ్భ పవత్తేహి ఆసవేహి సహేవ వత్తతీతి సాసవం. అకనిట్ఠ బ్రహ్మసన్తాన భూతంపి రూపం కామతణ్హా విసయభావేన కామేఏవ పరియాపన్నత్తా కామావచరం. నత్థి అత్తనా గహితం కిఞ్చి ఆరమ్మణంనామ అస్సాతి అనారమ్మణం. యో ధమ్మో అఞ్ఞేన పయోగేన పహీనోపి సముదయపహానే అసతి అపహీనోవ హోతి. పున అవస్సం ఉప్పజ్జమానత్తా. అప్పహీనోపి తస్మిం సతి పహీనోవ హోతి. పున అనుప్పజ్జమానత్తా. తాదిసో ధమ్మో పహానవాయామస్స అట్ఠానత్తా అప్పహాతబ్బోనామ. రూపంపి ఏదిసమేవ హోతీతి వుత్తం అప్పహాతబ్బ మేవాతి. అట్ఠానత్తా పహాన వాయామం న అరహతీతి అత్థో. అథవా, వినా సముదయపహానేన పహాతుం అసక్కుణేయ్యోతి అత్థో. యది ఏవం రూపం భిక్ఖవే న తుమ్హాకం. తం పజహథ. తం వో పహీనం దీఘరత్తం అత్థాయ హితాయ సుఖాయ భవిస్సతీతి ఇదం కథన్తి. తంపి తబ్బిసయస్స రాగస్స పహానం సన్ధాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. యథాహ –

రూపే ఖో రాధ యో ఛన్దో, యో రాగో, యానన్దీ, యా తణ్హా, తం పజహథ. ఏవం తంరూపం పహీనం భవిస్సతి ఉచ్ఛిన్నమూలం తాలావత్థుకతం అనభావంకతం ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మన్తి.

అయం నయో అఞ్ఞేసుపి కుసలాదీసు అప్పహాతబ్బేసు వేదితబ్బోతి. ఏవసద్దో చేత్థ పురిమపదేసుపి యోజేతబ్బో. ఇతిసద్దో ఆదిఅత్థో, పకారత్థోవా. తేన పాళియం ఆగతం న హేతు హేతువిప్పయుత్తన్తిఆదిం సఙ్గణ్హాతి. తస్స తస్స పుగ్గలస్స అత్తభావపరియాపన్నో ధమ్మసమూహో అజ్ఝత్తంనామ. తస్మింపిచ యత్థ తణ్హాయ అతిరేకతరం దళ్హపరిగ్గహో హోతి. సో చక్ఖాదికో చిత్తేన సహ ఛబ్బిధో ధమ్మో అజ్ఝత్తికో నామ. అజ్ఝత్తే విదితో పాకటోతి కత్వా. తథా హి సో అజ్ఝత్తజ్ఝత్తన్తిపి వుత్తో. ఇతరాని పన రూపాదిని ఫస్సాదీనిచ తదుపాదాయ తణ్హాపరిగ్గహస్స మన్దత్తా బాహిరాని నామ. యథా హి లోకే మణివా సువణ్ణంవా రజతంవా బహిగేహే నిదహిత్వా థపితం హోతి. పచ్ఛివా సుప్పంవా ఘటోవా సరావోవా అన్తో గేహే థపితో. తత్థ పచ్ఛిమాని ఛడ్డేత్వాపి పురిమాని రక్ఖన్తి. తస్మా తానేవ తణ్హాపరిగ్గహదళ్హతాయ అన్తోపరిభోగాత్వేవ వుచ్చన్తి. పచ్ఛిమాని పన బాహిర పరిభోగాత్వేవ. ఏవం సమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం. ఇధపి హి యది సక్కుణేయ్య. రూపాదీని ఫస్సాదినిచ సబ్బాని ఛడ్డేత్వాపి చక్ఖాదికం ఛబ్బిధమేవ అవస్సం రక్ఖిస్సన్తీతి. ఇతి తణ్హా పరిగ్గహస్స దళ్హమన్దతా వసేనేవ తేసం ద్విన్నం అజ్ఝత్తిక బాహిరతా వుత్తా. న పవత్తిదేసవసేనాతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం.

[౧౮౫] యం పన విభావనియం

‘‘అజ్ఝత్తికరూపం అత్థభావసఙ్ఖాతం అత్తానం అధికిచ్చ ఉద్దిస్స పవత్తత్తా. కామం అఞ్ఞేపి అజ్ఝత్తసమ్భూతా అత్థి. రుళ్హీవసేన పన చక్ఖాదికమేవ అజ్ఝత్తికన్తి’’ వుత్తం. తం న సున్దరం.

[౧౮౬] యఞ్చ తత్థ

‘‘అత్తసఙ్ఖాతంపా చిత్తం అధికిచ్చ తస్స ద్వారభావేన పవత్తతీథి అజ్ఝత్తం. తదేవ అజ్ఝత్తికన్తి’’ వుత్తం. తంపి న సున్దరం.

తస్మిం అత్థే హి సతి చిత్తస్స అజ్ఝత్తతా న సమ్పజ్జతి. అజ్ఝత్తధమ్మ అజ్ఝత్తికమ్మోనఞ్చ అవిసేసో ఆపజ్జతీతి.

యం పన తత్థ

అథవా యది మయం న హోమ, త్వం కట్ఠకలిఙ్గరూపమో భవిస్సతీతి వదన్తా వియ అత్తభావస్స సాతిసయం ఉపకారకత్తా చక్ఖాదినేవ విసేసతో అజ్ఝత్తికానీతి వుత్తం. తం యుత్తతరం.

తథా ఉపకారాతిసయత్తాఏవ హి తేసు సత్తానం పరిగ్గహ దళ్హతా హోతీతి. సత్తవిధంపి ద్వారరూపంనామ. యథాక్కమం వీథి చిత్తానం పాణాతిపాతాదికమ్మానఞ్చ పవత్తిముఖత్తా. తత్థ పన పఞ్చ విధం పసాదరూపం ఉపపత్తిద్వారంనామ. విఞ్ఞత్తిద్వయం కమ్మద్వారంనామాతి ఓళారికరూపం పకతియా థూలసభావత్తా ఘట్టనసఙ్ఖాతస్సచ అత్తనో కిచ్చస్స ఓళారికత్తా. సన్తికేరూపం దూరే పవత్తస్సపి సీఘతరం ఞాణేన గహణయోగ్యత్తా. సప్పటిఘరూపఞ్చాతి ఏత్థ పటిహననం పటిఘో. సో దువిధో విసయవిసయీనం పటిఘట్టనం మహా భూతానం అఞ్ఞమఞ్ఞపటిఘట్టనన్తి. తత్థ యేన పటిఘట్టనేన పసాద ద్వారానం భవఙ్గస్సచ వికారప్పత్తి హోతి. ఇదం విసయవిసయీనం పటిఘట్టనంనామ. యేన రుప్పనలక్ఖణానం రూపధమ్మానం రుప్పన కుప్పన ఘట్టన పీళన భిజ్జనాదయో పవత్తన్తి. ఇదం మహాభూతానం అఞ్ఞమఞ్ఞపటిఘట్టనం నామ. పటిఘేన సహ వత్తతీతి సప్పటిఘం.

[౧౮౭] విభావనియం పన

‘‘యో సయం నిస్సయవసేనచ సమ్పత్తానం అసమ్పత్తానఞ్చ పటిముఖభావో అఞ్ఞమఞ్ఞపతనం. సో పటిఘో వియాతి పటిఘో. యథాహి పటిఘాతే సతి దుబ్బలస్స చలనం హోతి. ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞపటిముఖభావే సతి అరూపసభావత్తా దుబ్బలస్స భవఙ్గస్స చలనం హోతీతి’’ ఏవం మహాభూతఘట్టనం ఉపమామత్తం కత్వా విసయవిసయిఘట్టనమేవ గహితం. తం అనుపపన్నం.

ఏవఞ్హి సతి యాని లోకే అజ్ఝత్తబహిద్ధాసన్తానేసు ఘట్టనాని దిస్సన్తి. యేసం వసేన రూపధమ్మేసు అఞ్ఞమఞ్ఞం లగ్గన బన్ధన థమ్భన ధారణ చలనాదీనివా వడ్ఢన హాయన ఛేదన భేదన విలీన వికిరణాదీనివా పవత్తన్తి. తాని ఇధ అసఙ్గహితాని సియుం. నచ తాని అనుగ్గహ ఉపఘాత వసేన పవత్తిభూత సన్నిపాత సఙ్ఖాతం ఘట్టనంవినా అఞ్ఞపకారానిఏవ సక్కా భవితున్తి. ఇతరం సోళసవిధం వుత్తపటిపక్ఖవసేన సుఖుమరూపం దూరేరూపం అపటిఘరూపఞ్చ. ఉపాదిన్నరూపం నామ కత్థచి యంకిఞ్చి సరీరట్ఠకరూపం వుచ్చతి. కత్థచి కమ్మసముట్ఠాన మేవ తదుభయంపి తణ్హాదిట్ఠీహి తుసం ఆదిన్నపరామట్ఠత్తా ఉపాదిన్నం నామ నిప్పరియాయతో పన కమ్మసముట్ఠానమేవ ఉపాదిన్నంనామ. కస్మా తస్సేవ సత్తసన్తానే నిచ్చకాలం పవత్తివసేన సాతిసయం భుసం ఆదిన్నగహితపరామట్ఠతాసమ్భవతోతి వుత్తం కమ్మజంఉపాదిన్నరూపన్తి. ఏతం మమాతిఆదినా తణ్హాదిట్ఠీహి భుసం ఆదియతీతి ఉపాదిన్నం. అట్ఠకథాయం పన తణ్హాదిట్ఠీహి ఉపేతేన కమ్మునా అత్తనో ఫలభావేన ఆదిన్నం గహితన్తి ఇమమత్థం దస్సేతి. సహ నిదస్సనేన సనిదస్సనం. నిదస్సనన్తి చక్ఖువిఞ్ఞాణేన దట్ఠబ్బభావో వుచ్చతి. సో పన ధమ్మతో అనఞ్ఞత్తేపి అఞ్ఞే వియ కత్వా ఉపచరీయతి. ఏవఞ్హి సతి అత్థవిసేసబోధో హోతీతి. నిదస్సనన్తివా చక్ఖువిఞ్ఞాణకిచ్చం వుచ్చతి. తేన సహ వత్తతీతి సనిదస్సనన్తిపి యుజ్జతియేవ. చక్ఖాదిద్వయం అసమ్పత్తవసేన గోచరగ్గాహికం. ఘానాదిత్తయం సమ్పత్తవసేన గోచరగ్గాహికన్తి పఞ్చవిధంపి గోచరగ్గాహికరూపన్తి యోజనా. తత్థ పసాదే అల్లీయిత్వా లగ్గిత్వా ఉప్పన్నం ఆరమ్మణం సమ్పత్తంనామ. కేసగ్గమత్తంపి ముఞ్చిత్వా ఉప్పన్నం అసమ్పత్తంనామ. కస్మా పనేత్థ చక్ఖాదిద్వయం అసమ్పత్తమేవ గణ్హాతి. ఘానాదిత్తయం సమ్పత్తమేవాతి, పచ్చయవిసేసతో. ఆలోకో హి రూపగహణే చక్ఖుస్స పచ్చయో. ఆకాసోచ సద్దగహణే సోతస్సాతి చక్ఖురూపేసుచ అఞ్ఞమఞ్ఞం లగ్గిత్వా ఉప్పజ్జమానేసు ఆలోకపరివారస్స ఓకాసో నత్థి. తథా సోతసద్దేసుచ ఆకాసపరివారస్సాతి. వాయుఆపపథవియో పన ఘానాదిత్తయస్స గన్ధాదిగహణే పచ్చయా హోన్తి. తత్థ వాయునామ గన్ధాకడ్ఢనకో నాసవాతోయేవ, సోచ సమ్పత్తస్సేవ పచ్చయో. ఆపోనామ జివ్హాతేమనకో ఆపో, సోపి సమ్పత్తస్సేవ పచ్చయో. న హి రసో సుక్ఖజివ్హాయ ఫరతీతి. పథవీచ ఘట్టనత్థాయ పచ్చయో. న హి దుబ్బలపథవీసన్నిస్సయో ఆలోకోవా రజోవాకాయే పతమానోపి పసాదే ఘట్టేతీతి. ఇతి పచ్చయవిసేసతో తేసం సమ్పత్తాసమ్పత్తవసేన గహణ విసేసో హోతీతి. తత్థ చక్ఖుస్స తావ అసమ్పత్తగహణం పాకటం. తఞ్హి సమీపే అక్ఖివణ్ణంవా భముకమూలంవా నపస్సతి. దూరే పన మహన్తం చన్దమణ్డలాదికంవా ఫలికాదితిరోహితంవా వణ్ణం పస్సతి. దిసాదేసవవత్థానఞ్చస్స పఞ్ఞాయతీతి. సోతస్స పన కథన్తి, తత్థ హి దూరే సద్దో చిరేన సుయ్యమానో దిస్సతి పచ్ఛిమదిసాభాగే ఉప్పన్నోపి సద్దో అన్తరా మహన్తే చేతియాదికే అన్తరితే సతి దక్ఖిణపస్సతోవా సుయ్యతి. ఉత్తరపస్సతోవా. అసుయ్యమానోవా హోతీతి. వుచ్చతే, ఉప్పన్నో సద్దసఙ్ఘాటో ఆసన్నే ఠితానం ఆదితో పట్ఠాయ యావ అవసానా కమేన పాకటీభూతో హోతి. పటిఘట్టనానిఘంసోచ బలవా హోతి. అహం సుణోమీతి పవత్తా సల్లక్ఖణవీథియో సీఘతరం నిరన్తరం వియ పవత్తన్తి. దూరే ఠితానం పన పటిఘట్టనానిఘంసో మన్దతరో హోతి. ఆదితో అపాకటో. మజ్ఝేవా అవసానేవా పిణ్డవసేన పాకటీభూతో. సల్లక్ఖణవీథియో చిరేన పరేన పవత్తన్తి. తస్మా తేసం లహుం సుతో. చిరేన సుతోతి అతిమానో హోతీతి. అపిచ, సద్దోనామ నిస్సయధాతుపరంపరాయ పవత్తిత్వా దూరంపి దేసం గచ్ఛతియేవ. ఏవం గచ్ఛన్తోచ గతగతట్ఠానేఏవ ఠత్వా సవనూపచారే ఠితానం సోతసహస్సంపి ఘట్టేతి. మహన్తే పన చేతియాదికే అన్తరితే సతి యతో ఆకాసో ఉజుం వివటో హోతి. తతో దక్ఖిణపస్సతోవా ఉత్తరపస్సతోవా గతగతఠానతోవసోతం ఘట్టేతి. మన్దతరో పన సద్దోఅసుయ్య మానోపి హోతి. ఏవం గచ్ఛన్తోచ యావ సోతపసాదే అల్లీయిత్వా నుప్పజ్జతి. తావ అసమ్పత్తోయేవ హోతి. యో పన అల్లీ యిత్వా ఉప్పజ్జతి. సో సమ్పత్తోనామ హోతి. న సో సుయ్యతీతి. యది పన సోతం సమ్పత్తవిసయం సియా. యథా అన్తో కుచ్ఛిగతో గన్ధో బహి నఘాయియతి. తథా అన్తో కుచ్ఛిగతో సద్దోపి బహి నసుయేయ్య. గన్ధస్స వియ దిసాదేసవవత్థానం విస్సన సియాతి.

[౧౮౮] విభావనియం పన

‘‘గన్త్వా విసయదేసం తం, ఫరిత్వా గణ్హతీతి చే. అధిట్ఠాన విధా నేపి, తస్స సో గోచరో సియా.’’ తిపి విచారితం. తం న సున్దరం.

న హి చక్ఖాదిద్వయస్స బహిద్ధా విసయదేసగమనసఙ్గో అత్థీతి. గోచరం గణ్హాతీతి గోచరగ్గాహికం. పసాద మణ్డభూతత్తా ఆపాతమాగతం ఆరమ్మణనిమిత్తం సమ్పటిచ్ఛతీతి అత్థో.

విభావనియం పన

విఞ్ఞాణాధిట్ఠితం హుత్వా తంతం గోచరగహణ సభావత్తాతి వుత్తం.

వణ్ణోతి రూపారమ్మణస్సేతం నామం. ఓజాతి ఆహార రూప మాహ. వినిభుజ్జతీతి వినిబ్భోగో. ఠానతో దేసతో ఉప్పత్తికారణతో విసుంవిసుం వవత్థపీయతీతి అత్థో. నవినిబ్భో గోతి అవినిబ్భోగో. సో ఏవ రూపన్తి అవినిబ్భోగరూపం. ఆచరియానన్దత్థేరేనపనేత్థ గన్ధరసఓజా కత్థచి వినీభుత్తా దిస్సన్తీతి పఞ్చవిధమేవ అవినిబ్భోగరూపం ఇచ్ఛితం. తం పరతో ఆగమిస్సతీతి. [రూపవిభాగో].

౧౫౮. కమ్మన్తి ఏకా చేతనాఏవ. సాయేవ హి పట్ఠానే నానాక్ఖణిక కమ్మపచ్చయభావేన వుత్తా. యథాహ-నానాక్ఖణికా కుసలాకుసలా చేతనా విపాకానం ఖన్ధానం కటత్తాచ రూపానం కమ్మపచ్చయేన పచ్చయోతి. చిత్తన్తి పన ససమ్పయుత్తధమ్మం అధిప్పేతం. పట్ఠానే చేతసికధమ్మానంపి రూపసముట్ఠాపనభావేన వుత్తత్తా. యథాహ-హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తం సముట్ఠానానఞ్చ రూపానం హేతు పచ్చయేన పచ్చయోతిఆది. ఉతూతి తేజోయేవ. సో హి కప్పసణ్ఠాపనవసేన సకలం ఓకాస లోకంపి నానాసరీరసణ్ఠాపనవసేన సక లం రూపమయం కాయం సత్తలోకంపి నానారుక్ఖతిణాదీనం అబ్భపటలమేఘవుట్ఠిజలఅగ్గి వాతాదీనఞ్చ సణ్ఠాపనవసేన సకలం సఙ్ఖారలోకంపి ఉదయతి పసవతి జనేతి వడ్ఢేతి. తస్మా ఉతూతి వుచ్చతీతి. అరతి గచ్ఛతి పవత్తతీతి ఉతూతిపి వదన్తి. ఆహారోతి ఓజాఏవ. రూపవిరాగభావనాభూతం అరూపకుసలం కమ్మజరూపం నజనేతీతి వుత్తం పఞ్చవీసతివిధంపీతి. అతిసఙ్ఖతన్తి అతీతకాలే యథాకా లన్తరే రూపం జనేతి, తథా విసేసేత్వా సుట్ఠుకతం. అజ్ఝత్తి కసన్తానేతి వుత్తం, అజ్ఝత్తసన్తానేతి పన వత్తబ్బం. అజ్ఝత్త మేవ అజ్ఝత్తికన్తివా ఇకసద్దస్స అత్థో దట్ఠబ్బో. పటిసన్ధిముపాదాయాతి పటిసన్ధిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణం ఉపాదాయ. ఖణేఖణేతి ఏకేకస్స చిత్తస్స తీసు తీసు ఖణేసు. ఆచరియానన్దత్థేరో పన సబ్బేసంపి చతుసముట్ఠానికరూపానం ఏకేకస్స చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణేఏవ ఉప్పాదం భఙ్గక్ఖణేఏవ నిరోధఞ్చ ఆహ. అహం పనస్సా ధిప్పాయో-సబ్బానిపి చతుసముట్ఠానికరూపాని చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణేఏవ ఉప్పజ్జన్తి, న భఙ్గక్ఖణే. యథాహ –

యస్సవా పన సముదయసచ్చం నిరుజ్ఝతి, తస్స దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతీతి. నోతి.

తథా తాని చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణేఏవ నిరుజ్ఝన్తి. న ఉప్పాదక్ఖణే. యథాహ –

యస్స కుసలా ధమ్మా అకుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, తస్స అబ్యాకతా ధమ్మా నిరుజ్ఝన్తీతి. నోతి.

అరూపభవం సన్ధాయ ఏతం యమకద్వయం వుత్తం. రూపాని పన చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణేపి ఉప్పజ్జన్తి. ఉప్పాదక్ఖణేపి నిరుజ్ఝన్తీతి చే. న. ఏవఞ్హి సతి –

యస్సవా పన సముదయసచ్చం నిరుజ్ఝతి, తస్స దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతీతి. అరూపే తణ్హాయ భఙ్గక్ఖణే తేసం సముదయసచ్చం నిరుజ్ఝతి. నోచ తేసం దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతి. పఞ్చవోకారే తణ్హాయ భఙ్గక్ఖణే తేసం సముదయసచ్చఞ్చ నిరుజ్ఝతి, దుక్ఖసచ్చఞ్చ ఉప్పజ్జతీతిచ.

ఇతరత్థచ

అరూపే కుసలానం ఉప్పాదక్ఖణే తేసం కుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి. నోచ తేసం అబ్యాకతా ధమ్మా నిరుజ్ఝన్తి. పఞ్చవోకారే కుసలానం ఉప్పాదక్ఖణే తేసం కుసలా ధమ్మాచ ఉప్పజ్జన్తి. అబ్యాకతా ధమ్మాచ నిరుజ్ఝన్తీతిచ.

ఏవం పరిపుణ్ణపఞ్హాఏవ ఉద్ధటా సియుం. నోతి పన పటిసేధోవ ఉద్ధటో. తస్మా నయిదం అరూపభవం సన్ధాయ వుత్తన్తి సక్కా వత్తున్తి. చిత్తజరూపం సన్ధాయ వుత్తన్తి చే. తమ్పి న. కమ్మజరూపస్స విగహణే విరోధస్స యమకపాఠన్తరస్స అభావతో. అనులోమస్సేవచ భావతో. యథాహ –

యస్సవాపన యత్థ మనిన్ద్రియం న ఉప్పజ్జతి. తస్స తత్థ జీవితిన్ద్రియం నఉప్పజ్జతీతి. అసఞ్ఞసత్తానం తేసం తత్థ మనిన్ద్రియం న ఉప్పజ్జతి. నోచ తేసం తత్థ జీవితిన్ద్రియం న ఉప్పజ్జతి.

సబ్బేసం చవన్తానం పవత్తే చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే తేసం తత్థ మనిన్ద్రియఞ్చ నఉప్పజ్జతి. జీవితిన్ద్రియఞ్చ నఉప్పజ్జతీతి.

ఏత్థ హి అసఞ్ఞసత్తానన్తి ఏతేన రూపజీవితిన్ద్రియ మేవ వుత్తం. యదిచ తం చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణేపి ఉప్పజ్జేయ్య, పురిమకోట్ఠాసే పవత్తే చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే అసఞ్ఞసత్తానం తేసం.ల. జీవితిన్ద్రియం నఉప్పజ్జతీతి వుత్తం సియా, పచ్ఛిమకోట్ఠాసేచ సబ్బేసం చవన్తానం ఇచ్చేవ వుత్తం సియాతి. పచ్ఛిమకోట్ఠాసే పన అరూప జీవితిన్ద్రియం సన్ధాయ వుత్తన్తి చే. న. తథా గహణత్థం యమక పాఠన్తరాభావతో సబ్బఞ్ఞువిసయేచ ఠానే పాళియో సంసన్దిత్వా బలవతియా పాళియుత్తియాఏవ ఠాతబ్బతోతి. యస్మాచ రూపధమ్మా నామ దన్ధపవత్తినో హోన్తి. అరూపధమ్మా లహుపవత్తినో ఠితిక్ఖణోచ తేసం విసుం గణనూపగో నత్థి. తస్మా అఞ్ఞోయేవ రూప ధమ్మానం ఖణపబన్ధో. అఞ్ఞో అరూపధమ్మానం. తత్థ సబ్బేపి రూపధమ్మా ఏకచిత్తక్ఖణపరిమాణేన అత్తనో ఉప్పాదక్ఖణేన యుత్తా ఖణే ఖణే నిరన్తరమేవ ఉప్పజ్జన్తి. పటిసన్ధితో పట్ఠాయ సహుప్పన్నత్తాచ పన ద్విన్నం తేసం ఉప్పాదాదివా నిరోధన్తోవా యావజీవంపిసహేవ హోతీతిపి తస్స అధిప్పాయోతి. యమక పాళియో పన నానాత్థా, నానాబ్యఞ్జనా, గమ్భీరోచ సత్థు అధిప్పాయో. తస్మా సుట్ఠు విచారేత్వా సల్లక్ఖేతబ్బో. న పన ధమ్మతా ఏసా యమకస్స. యదిదం యథాలాభయోజనాతి కత్వా అత్తనో అధిప్పాయే ఠత్వా దిట్ఠం దిట్ఠం యమకపాఠం యథాలాభయో జనాయఏవ సక్కా యోజేతున్తి. రూపవిరాగభావనావిసేసభూతం అరూపకుసలం తస్మిం లోకే రూపసహితం పటిసన్ధిం నజనేతి. సుద్ధఅరూపమేవ జనేతి. తస్మా రూపసన్తతిసీసస్స సబ్బసో అభావా తత్రుప్పన్నాని సబ్బాని ఛచత్తాలీసచిత్తాని రూపం జనేతుం న న సక్కోన్తి. అరూపవిపాకా పన తత్థేవ నియముప్పన్నాతి అరూపపాకస్సేవ గహణం కతం, తేనేవ అట్ఠకథాయం, అఞ్ఞానిపి బహూని ఆరుప్పే ఉప్పన్నాని అనోకాసత్థా రూపం నసముట్ఠాపేన్తీతి వుత్తం తత్థ అనోకాసతానామ ఆదితో పట్ఠాయ ఉప్పన్నస్స రూపసన్తతిసీసస్స అభావో ఏవ దట్ఠబ్బోతి.

[౧౮౯] విభావనియం పన

‘‘రూపవిరాగభావనానిబ్బత్తత్తా హేతునో తబ్బిధురతాయా’’తిపి కారణం వుత్తం. తం అకారణం.

రూపారూపవిరాగభావనాభూతమగ్గనిబ్బత్తస్స లోకుత్తరవిపాకస్స రూపోకాసే సతి రూపజనకతాదస్సనతోతి. ఝానఙ్గవిరహేన అఙ్గదుబ్బలానిపి రూపం న జనేన్తీతి ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణగహణం కతం. ఇతరా నిపి పన పన్నరసకామరూప పటిసన్ధిచిత్తాని ఖీణాసవానం పరినిబ్బానచుతి చిత్తన్తి ఇమాని చిత్తాని రూపం న సముట్ఠాపేన్తియేవ. ఏవంసన్తేపి తాని సబ్బానిపి భవఙ్గకాలే అఖీణాసవానఞ్చ చుతికాలే సముట్ఠాపేన్తీతి తేసం ఇధ అగహణం దట్ఠబ్బం.

[౧౯౦] విభావనియం పన

పటిసన్ధిచిత్తం పన చుతిచిత్తఞ్చ ఏకూనవీసతి భవఙ్గస్సేవ అన్తోగధత్తా చిత్తన్తరం న హోతీతి న తస్స వజ్జనం కత’’న్తి వుత్తం. తత్థ ఏకూనవీసతి భవఙ్గస్సేవాతి న వత్తబ్బం.

అరూపవిపాకస్స సరూపతో వజ్జితత్తాతి. కస్మా పన యథా వుత్తాని పన్నరస పటిసన్ధిచిత్తాని పటిసన్ధిక్ఖణే రూపం న సముట్ఠాపేన్తీతి, పరిదుబ్బలత్తా. చిత్తఞ్హినామ ఉప్పాదక్ఖణేఏవ పరిపుణ్ణం పచ్చయం లభిత్వా బలవం హోతి. రూపఞ్చ ఠితిక్ఖణేవ.

తస్మా అత్తనో బలవన్తక్ఖణే ఉప్పజ్జమానభావేన దుబ్బలం వత్థుం నిస్సాయ ఉప్పన్నత్తా సయంపి పరిదుబ్బలం హోతీతి సబ్బానిపి తాని తదా రూపం నసముట్ఠా పేన్తీతి. ఏత్థచ కేచి అనన్తరాసేవనాదిపచ్చయా చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణేఏవ ఫరన్తి. రూపస్స పన ఉపత్థమ్భకభూతా ఉతుఆహారా పచ్ఛాజాతపచ్చయధమ్మాచ ఠితిక్ఖణేఏవఫరన్తీతి తేసం యథాక్కమం ఉప్పాదక్ఖణే ఠితిక్ఖణేచ పరిపుణ్ణపచ్చయలాభో వేదితబ్బో.

[౧౯౧] విభావనియం పన

‘‘పచ్ఛాజాత పచ్చయరహితం పన ఆహారాదీహిచ అనుపత్థద్ధం దుబ్బలవత్థుం నిస్సాయ పవత్తత్తా అత్తనోచ ఆగన్తుకతాయ కమ్మజరూపేహిచ చిత్తసముట్ఠానరూపానం ఠానం గహేత్వా ఠితత్తా’’తి కారణం వుత్తం. తత్థ పచ్ఛాజాత పచ్చయ రహితన్తి ఇదం విచారేతబ్బం.

పటిసన్ధిచిత్తస్స ఠితిక్ఖణే పచ్ఛాజాత పచ్చయ రహితస్స పిఉతుస్స రూపజనకభావస్స వక్ఖమానత్తా. న హి అత్తనా అవిజ్జమానం పచ్ఛిమచిత్తం పురిమచిత్తక్ఖణే ఠితస్స కస్సచి రూపస్స పచ్ఛాజాత పచ్చయో హోతి. అత్థి పచ్చయేకదేసత్తా తస్స పచ్చయస్సాతి. ఖీణాసవానం చుతిచిత్తం పన పకతియావ వూపసన్తవట్టమూలే సన్తానే పవత్తత్తా సన్తతరం హోతి. పున ఆయుసఙ్ఖారానం పరిక్ఖయేన దుబ్బలతరే పరియన్తగతే చ వత్థుమ్హి నిస్సితత్తా దుబ్బలతరఞ్చ హోతీతి తం రూపం నసముట్ఠాపేతీతి, ఆచరియానన్దత్థేరో పన సబ్బసత్తానంపి చుతిచిత్తం రూపం నసముట్ఠాపేతీతి ఇచ్ఛతి. యథాహ-ఖీణాసవానం చుతిచిత్తన్తి విసేసేత్వా వుత్తం.

కామావచరానం పచ్ఛిమచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే యస్స చిత్తస్స అనన్తరా కామావచరానం పచ్ఛిమచిత్తం ఉప్పజ్జిస్సతి. రూపావచరే అరూపావచరే పచ్ఛిమభవికానం యేచ రూపావచరం అరూపావచరం ఉపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయిస్సన్తి, తేసం, చవన్తానం తేసం వచీ సఙ్ఖారో నిరుజ్ఝిస్సతి, నోచ తేసం కాయసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝతీతి –

పన వచనతో అఞ్ఞేసంపి చుతిచిత్తం రూపం నసముట్ఠాపేతీతి విఞ్ఞాయతి. న హి రూపసముట్ఠాపక చిత్తస్స గబ్భగమనాది వినిబద్ధాభావే కాయసఙ్ఖారాసముట్ఠాపనం అత్థి, న చ యుత్తం చుతోచ చిత్తసముట్ఠానఞ్చస్స పవత్తతీతి. నాపి చుతిచిత్తం రూపం సముట్ఠాపేతీతి పాళి అత్థీతి.

అనుటీకాయం పన

తస్మిం పాఠే తేసం చవన్తానం నోచ కాయసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝతీతి వచనం న కేవలం చుతిచిత్తస్సేవ రూపసముట్ఠాపనాభావం సాధేతి, అథఖో తతో పురిమానం సబ్బేసం మరణాసన్న చిత్తానం రూపసముట్ఠాపనాభావంపి సాధేతియేవాతి దీపేతి. చుతి చిత్తస్మింహి కాయసఙ్ఖారస్స నిరోధే పటిసిద్ధే తతో పుబ్బే యావ సత్తరసమచిత్తా ఏత్థన్తరే తస్స ఉప్పాదోపి పటిసిద్ధోఏవ హోతీతి. సబ్బఞ్చేతం విచారేతబ్బం.

కాయసఙ్ఖారోతి హి అస్సాసపస్సాసో వుచ్చతి. సోచ సుట్ఠు ఓళారికో రూపధమ్మోతి నచుతిచిత్తే తన్నిరోధాభావ వచనేన ఇతరాని సుఖుమానిపి రూపాని చుతిచిత్తం నజనేతీతి సక్కా వత్తుం.

[౧౯౨] యఞ్చ తత్థ

న హి రూపసముట్ఠాపకచిత్తస్స గబ్భగమనాది వినిబద్ధాభావే కాయసఙ్ఖారాసముట్ఠాపనం అత్థీతి వుత్తం. తంపి న యుజ్జతి.

తానిఏవ హి గబ్భగమనాదీని ఇమస్సత్థస్స సాధకాని భవితుం అరహన్తి ఓళారికస్స కాయసఙ్ఖారస్స అసముట్ఠాపకంపి చిత్తం ఇతరం సుఖుమరూపం పన సముట్ఠాపేతియేవాతి.

[౧౯౩] యంపి తత్థ

న చ యుత్తం చుతోచ చిత్తసముట్ఠానఞ్చస్స పవత్తతీతి వుత్తం. తంపి అకారణం.

న హి చుతితో పరం కతిపయఖణమత్తం చిత్తజరూపపవత్తియా కోచి విరోధో అత్థీతి.

యఞ్చ తత్థ

నాపి చుతిచిత్తం రూపం సముట్ఠాపేతీతి పాళి అత్థీతి వుత్తం. తత్థపి చుతిచిత్తం రూపం నసముట్ఠాపేతీతిపి నత్థి, అఞ్ఞత్ర కాయసఙ్ఖారాతి న న సక్కా వత్తున్తి.

ఏవం పన యుత్తం సియా, యథా రూపధమ్మా ఆదితో పటిసన్ధికాలే ఏకచిత్తక్ఖణమత్తే పచ్చయపరిత్తతాయవా అత్తనో దన్ధవుత్తి తాయవా దుబ్బలా హోన్తి, తథా పరియోసానేపి మరణకాలే పరిక్ఖీయమానపచ్చయతాయవా నిరోధాసన్నతాయవా పరిదుబ్బలాఏవ హోన్తీతి సక్కా వత్తుం. తస్మా వత్థుస్స ఆదిఅన్తనిస్సితాని పటిసన్ధిచుతిచిత్తాని సమదుబ్బలానిఏవ హోన్తీతి సక్కా విఞ్ఞాతున్తి.

విభావనియం పన

అభిధమ్మత్థవికాసనియఞ్చ పాళివిరోధం మఞ్ఞమానో కిఞ్చిమత్తమ్పి అవిచారేత్వా టీకాసు వుత్తనయమేవ సుట్ఠు వికాసయిత్వా గతోతి.

పథమభవఙ్గముపాదాయాతి పథమ భవఙ్గచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణతో పట్ఠాయ. జాయన్తమేవాతి ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పజ్జ మానమేవ, న తిట్ఠన్తం. నచ భిజ్జమానన్తి అత్థో. కారణం వుత్తమేవ. తత్థాతి తస్మిం పఞ్చసత్తతివిధే చిత్తే. అప్పనాజవనన్తి అభిఞ్ఞాద్వయవజ్జితం ఛబ్బీసతివిధం అప్పనాజవనచిత్తం. ఇరియాపథన్తి గమనవజ్జితం తివిధంపి ఇరియాపథం.

[౧౯౪] విభావనియం పన

‘‘గమనాదీ’’తి వుత్తం. తం న యుజ్జతి.

న హి అఙ్గపచ్చఙ్గానం చలనఫన్దనమత్తంపి విఞ్ఞత్తియా వినా సిజ్ఝతి. కుతో గమనం. నచ యథావుత్తం అప్పనాజవనం విఞ్ఞత్తిం సముట్ఠాపేతుం సక్కోతీతి. పి సద్దేన తం నకేవలం రూపసముట్ఠాపకమత్తంతి దస్సేతి. సన్నామేతీతి సన్ధారేతి అయమేవవా పాఠో సియా, వక్ఖమానేహి చిత్తేహి అభిసఙ్ఖతం యథాపవత్తం ఇరియాపథం అపతమానం అచలమానం ధారేతి ఉపత్థమ్భేతీతి అత్థో. ఉపత్థమ్భనఞ్చేత్థ యథాపవత్తస్స ఇరియాపథస్స రక్ఖనమత్తం దట్ఠబ్బం. నఉక్ఖిపిత్వా వియ అభినీహరణం. ఇతరథా థమ్భనవిఞ్ఞత్తియా పసఙ్గో సియాతి. ఏత్థచ యథానిసిన్నస్సవా ఠితస్సవా భవఙ్గ చిత్తే అబ్బోకిణ్ణే పవత్తమానే అఙ్గాని ఓసీదన్తి పతన్తి. న తథా ఇమస్మిం ఛబ్బీసతివిధే జాగరణచిత్తే వక్ఖమానేసుచద్వత్తింస విధేసు జాగరణచిత్తేసుపవత్తమానేసు. తేసు పన పవత్తమానేసు అఙ్గాని ఉపత్థద్ధాని హోన్తి. న ఓసీదన్తి న పతన్తి. పుబ్బే యథా థపితానేవ పవత్తన్తీతి వేదితబ్బం.

[౧౯౫] విభావనియం పన

‘‘న ఏవ మేతేసు ద్వత్తింసవిధేసు వక్ఖమానేసు చ ఛబ్బీసతి యా జాగరణచిత్తేసు పవత్తమానేసూ’’తి పాఠో.

న ఏవమేతేసు ఛబ్బీసతియా జాగరణచిత్తేసు వక్ఖమానే సుచ ద్వత్తింస విధేసు పవత్తమానేసూతి పన పాఠో యుత్తో. వోట్ఠబ్బనన్తి మనోద్వారే ఆవజ్జనమాహ. న హి పఞ్చద్వారికాని జవన చిత్తానిపి విఞ్ఞత్తిం సముట్ఠాపేన్తి. ఇరియాపథుపత్థమ్భన మత్తం వా పిసద్దేన గహిథం సన్ధాయ వోట్ఠబ్బనాదీని పఞ్చద్వారికానిపి గహితానితి దట్ఠబ్బం. ఏత్థచ ఇరియాపథోనామ గమనాదినా తేన తేన అవత్థావిసేసేన పవత్తా రూపధమ్మాఏవ. ఏవం సన్తేపి కిఞ్చిచిత్తం రూప సామఞ్ఞమేవ జనేతి న తతోపరం. కిఞ్చి అఞ్ఞచిత్తస్స వసేన యథాపవత్తం ఇరియాపథం రక్ఖితుంఏవ సక్కోతి, న అప్పవత్తం ఇరియాపథం పవత్తేతుం. కిఞ్చి విఞ్ఞత్తిం సముట్ఠాపేత్వా అప్పవత్తఞ్చ ఇరియాపథం పవత్తేతుం సక్కోతి. అఞ్ఞానిచ కాయిక వాచసిక వికారాని జనేతుం సక్కోతి. యానిచ చిత్తాని ఉత్తరకిచ్చం జనేతుం సక్కోన్తి. తాని హేట్ఠిమహేట్ఠిమం కిచ్చం జనేతుం సక్కోన్తియేవాతి దస్సనత్థం అయం విభాగో కతోతి వేదితబ్బో.

[౧౯౬] యం పన విభావనియం

‘‘యంపన చిత్తం విఞ్ఞత్తిజనకం, తం ఏకంసతో ఇరియాపథు పత్థమ్భకం. ఇరియా పథస్స విఞ్ఞత్తియా సహ అవినాభావతో’’తి వుత్తం. తం న యుజ్జతి.

ఇధ హి ఇరియాపథుపత్థమ్భనంనామ విఞ్ఞత్తిరహితమేవా ధిప్పేతం, న విఞ్ఞత్తిసహితం. ఇతరథా అప్పనాజవనానంపి విఞ్ఞత్తిజనకతా ఆపజ్జేయ్యాతి. సోమనస్సజవనాని తేరసాతి హసితుప్పాదేన సద్ధిం లోభమూలతో మహా కుసలతో మహా క్రియతో చ చత్తారిచత్తారీతి తేరస సోమనస్సజవనాని. తేసుపన కుసలా కుసలతో అట్ఠపుథుజ్జనానం. దిట్ఠివిప్పయుత్తా కుసలకుసలతో ఛసేక్ఖానం. క్రియతో పఞ్చఖీణాసవానన్తి దట్ఠబ్బం. సబ్బం కాయవచీమనోకమ్మం ఞాణపుబ్బఙ్గమం ఞాణానుపరివత్తన్తి వచనతో విచారణకిచ్చరహితో హసితుప్పాదో సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానం నసమ్భవతీతి ఏవం పవత్తో వాదో అట్ఠకథాయం పటిక్ఖిత్తోయేవ. తస్మింవాదే హి సతి ఇతరేసంపి అహేతుకచిత్తానం ఞాణవిప్పయుత్తమహా క్రియజవనానఞ్చ బుద్ధానం అసమ్భవో ఆపజ్జతి. తస్మా తేసం హసితుప్పాదచిత్తేన పవత్తస్స సితకమ్మస్స పుబ్బాపరపవత్తానం ఞాణానం వసేన ఞాణపుబ్బఙ్గమతా ఞాణానుపరివత్తతా చ వేదితబ్బాతి. సీతుణ్హోతు సమఞ్ఞాతాతి ఇదం సీతం ఇదం ఉణ్హన్తి ఏవం సబ్బ లోకియమహాజనేహి సుట్ఠు పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఞాతా. ఠితిప్పత్తావాతి అత్తనో ఠితిభావం ఠితిక్ఖణంవా పత్తాఏవ. న పన చిత్తమివ జాయన్త మత్తాతి అత్థో. కారణం వుత్తమేవ.

[౧౯౭] యం పన విభావనియం

‘‘పచ్ఛాజాతాదిపచ్చయుపత్థమ్భలాభేన ఠితిక్ఖణేఏవ ఉతుఓజానం బలవభావోతి వుత్తం తేజోధాతు ఠితిప్పత్తాతిఆది’’. తత్థ పచ్ఛాజాతపచ్చయవచనం హేట్ఠా విచారితమేవ.

అపిచ, యది ఉతునో బలవభావో రూపుప్పాదనఞ్చ పచ్ఛాజాతపచ్చయాయత్తం సియా. ఏవం సతి సో పటిసన్ధిచిత్తస్స ఠితిక్ఖణే రూపం న సముట్ఠాపేయ్య, తదా పచ్ఛాజాతపచ్చయస్సేవ అభావతో. వక్ఖతిచ ఠితికాలముపాదాయ ఉతుసముట్ఠానాతి. ఏత్థచ ఠితికాలన్తి పటిసన్ధిచిత్తస్స ఠీతికాలో వుత్తోతి. తస్మా పచ్ఛాజాతపచ్చయవచనం విచారేత్వా సమ్పటిచ్ఛితబ్బన్తి. ఓజాసఙ్ఖాతో ఆహారోతి కమ్మసముట్ఠానాదివసేన చతుబ్బిధో అజ్ఝత్తసన్తాన గతోఅసితపీతఖాయితసాయితవసేన చతుబ్బిధో, బహిద్ధసన్తా నగతోచ ఓజాసఙ్ఖాతో దువిధాహారో. తదుభయాపిచ సంసగ్గ వసేన లద్ధుపత్థమ్భా ఏవరూపం సముట్ఠాపేన్తీతి వుత్తం అజ్ఝోహరణ కాలేతి. ఏత్థచ బహిద్ధాసమ్భూతేన ఉతునా సహ అజ్ఝత్త సమ్భూతానం చతుసముట్ఠానానం ఉతుఓజానం వియ బహిద్ధాసమ్భూతాయ ఓజాయపి అజ్ఝత్తం రూపసముట్ఠానం సబ్బఅట్ఠకథాసు వుత్తం.

యథాహ-మజ్ఝిమట్ఠకథాయం

కబళీకారాహారో తావ ముఖే థపితమత్తో ఏవ అట్ఠరూపాని సముట్ఠాపేతి. దన్తవిచుణ్ణితం పన అజ్ఝోహరీయమానం ఏకేకం సిత్థం అట్ఠ అట్ఠ రూపాని సముట్ఠాపేతీతి.

ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన పన యది బహిద్ధసమ్భూతా ఓజా రూపం సముట్ఠాపేయ్య, ఏవం సతి యథా బహిద్ధసమ్భూతో ఉతు అజ్ఝత్తఞ్చ బహిద్ధాచ రూపం సముట్ఠాపేతి. తథా సా బహిద్ధాపి రూపం సముట్ఠాపేయ్య. న పన సముట్ఠాపేతి. తస్మా సా అజ్ఝత్తం పత్వాపి రూపం న సముట్ఠా పేతియేవ. ఏకన్తేన పన అజ్ఝత్తఓజాఏవ సముట్ఠాపేతి. సా పన తస్సా ఉపత్థమ్భనపచ్చయోఏవ హోతీతి అధిప్పాయేన ముఖే థపితమత్తోఏవ. న సఙ్ఖాదితో. తత్తకేనపి అబ్భన్తరస్స పచ్చయో హోతియేవ, కేనాహ అట్ఠ అట్ఠ రూపాని సముట్ఠాపేతీతి మజ్ఝిమటీకాయం వుత్తం. యస్మా పన ఉపాదిన్నకా ఉతు ఓజానామ సుట్ఠు పణీతరూపా హోన్తి, తస్మా బహిద్ధా ఓజాపి అజ్ఝత్తం పత్వా తేన ఉతునా సుట్ఠు సేదియమానా తాయచ ఓజాయ సుట్ఠు ఉపత్థమ్భీయ మానా సరీరే మేదసినేహుపచయవసేన రూపం సముట్ఠాపేతియేవాతి యుత్తం. అజ్ఝోహరణకాలేతి ఇదఞ్చ సుట్ఠు బలవభావప్పత్త కాలం సన్ధాయ వుత్తం. విసుద్ధిమగ్గే పన మాతరా పరిభుత్తాహారోపి దారకస్స సరరం ఫరిత్వా రూపం సముట్ఠాపేతి. సరీరే మక్ఖితాహా రోపి రూపం సముట్ఠాపేతీతి వుత్తం. ముఖే థపితమత్తోఏవ అట్ఠరూపాని సముట్ఠాపేతీతిచ పుబ్బే వుత్తన్తి. ఠాన పత్తోవాతి అత్తనో ఠితిక్ఖణం పత్తోఏవ. ఏత్థచ చతూసు సముట్ఠానేసు ఉతుఏవ మహన్తో మహాథామో మహావిప్ఫారోచ హోతి. సో హి సకలస్సపి ఓకాసలోకస్స బహిద్ధా సఙ్ఖారలోకస్సచ సముట్ఠా పకో వినాసకో చ హోతి. సత్తలోకస్సచ సోఏవ మహన్తో అజ్ఝత్తసమ్భారభూతో హోతి. ఇతరాని పన తీణి తస్స పరివారమత్తానిఏవ సమ్పజ్జన్తీతి.

హదయ ఇన్ద్రియ రూపాని కమ్మజానేవ, న చిత్తజాదిని. యదిఏవం విప్పసన్నాని ఖో తే ఆవుసో సారిపుత్త ఇన్ద్రియాని. కతరేన త్వం ఏతరహి విహారేన విహరసీతి కస్మా వుత్తన్తి. ఇన్ద్రియసమ్భారానం వణ్ణానం సమాపత్తి చిత్తసముట్ఠితానం విసదవిప్పసన్నతావసేన ఉపచరి తత్తాతి. తథా హి ఏకాబద్ధపవత్తాని చతుజరూపాని ఏకస్మిం విప్పసన్నే సబ్బాని విప్పసన్నానేవ హోన్తి. మిలాతేచ మిలాతానేవాతి. ఉతుచిత్తాహారా పన తేసం నవన్నం ఉపత్థమ్భనపచ్చయా హోన్తీతి వేదితబ్బం. ఏత్థ చ ఉప్పలపదుమాని వియ కమ్మజరూపాని దట్ఠబ్బాని. తేసం బీజం వియ కమ్మం. కద్దమోదకాని వియ ఉతుఆహారాదీని. విఞ్ఞత్తి ద్వయం చిత్తజమేవ. తథా హి తం చిత్తసహభూ చిత్తానుపరివత్తిధమ్మేసు భగవతా నిద్దిట్ఠన్తి. సద్దోచిత్తోతుజోతి కస్మా వుత్తం. ననునిధికణ్డసుత్తే సువణ్ణతా సుసరతా సుసణ్ఠానం సురూపతాతిఆదినా తాదిసేన కమ్మవిసేసేన సద్దసమ్పత్తినామ వుత్తాతి. సచ్చం, కమ్మవిసేసేన పన యథా సువిసదో సుమధురో సద్దో పవత్తతి, తథా ఠానకరణగతానం ఉపాదిన్నకసరీరానం సుసణ్ఠితతా వాత సేమ్హాదీహి అపలిబుద్ధతాచ హోతి. తస్మా తమ్మూలికాసద్దసమ్పత్తి కమ్మఫలేసు పక్ఖిపిత్వా సుసరతాతి వుత్తా. న ఏకన్తేన సద్దస్స కమ్మజనితత్తాతి వేదితబ్బా.

లహుతాదిత్తయం ఉతుచిత్తాహారేహి సమ్భోతీతి కస్మా వుత్తం. నను అప్పాబాధసంవత్తనికా ఏసా మాణవ పటిపదా, యదిదం అవిహింసాతి వుత్తం. అప్పాబాధ పచ్చయసముట్ఠితఞ్చ ఏతం రూపత్తయం. తథా హి దన్ధత్తాది కర ధాతుక్ఖోత పటిపక్ఖపచ్చయ సముట్ఠానతా ఏతస్స వుత్తాతి. వుచ్చతే, కమ్మజరూపానినామ ఉదకే పక్ఖిత్తాని సతపాకతేలాని వియ పకతియావ కమ్మానురూపం లహు ముదు కమ్మఞ్ఞ భూతాని హోన్తి. తస్మా తేసం విసుం లహుతాది వికారోనామ నత్థి. యతో తేసం ఏకస్మింభవే ఏకాఅద్ధా పచ్చుప్పన్నతావ లబ్భతీతి. ఏవఞ్చ కత్వా యమకేసుపి తేసం కాలభేదో పటిసన్ధివుతిపరిచ్ఛిన్నేన అద్ధా పచ్చుప్పన్నేనేవ గహితోతి. యస్మా పన చిత్తంనామ నానానీవరణభేదవసేనవా సుఖ దుక్ఖ పీతి పస్సద్ధి సద్ధా పఞ్ఞాది వసేనవా నానా ఖణేసు నానా అవత్థా యుత్తం హోతి. తథా ఉతుఆహారాచ సప్పాయా సప్పాయభేదవసేన. తస్మా తేహి తీహి సముట్ఠిత రూపానిఏవ నానాఖణేసు గరుకలహుకాది వసేన నానావికారయుత్తాని హోన్తి. యతో తేసం సన్తతి సమయ వసేన కాలభేదో లబ్భతి. ఏవఞ్చ కత్వా యమకేసుపి అకమ్మజానం పవత్తికాలే ఖణసన్తతివసేనపి కాలభేదో గహితోతి. నను కమ్మవిపాకజా ఆబాధాతి వుత్తం. సతిచ కమ్మ సముట్ఠానే ఆబాధరూపే తతోవుట్ఠానభూతో కమ్మజో లహుతాది గుణోపి విసుం లబ్భమానో సియాతి. న. యేసఞ్హి వసేన ఇమస్మిం సరీరే కమ్మవిపాకజానామ ఆబాధా ఉప్పజ్జన్తి. తాని ఉపపీళకుప ఘాతకకమ్మానిపి గతికాలపయోగ విపత్తియో లభమానాని ఏవ సరీరట్ఠకా పథవాదయో వాతపిత్తాదయోచ ఉతుసముట్ఠానా ధాతుయో ఖోభేత్వా నానాబాధే ఉప్పాదేన్తి. ఉతుసముట్ఠానాసు పన ఖుబ్భితాసు ఇతరాని తదనుగతికాని ఏవ హోన్తి. తేనేవ హి సీతేనపి రుప్పతి, ఉణ్హేనపి రుప్పతి, జిగచ్ఛాయపి రుప్పతి, విపాసాయపి రుప్పతీతిఆదినా ఉతుపధానోవ రూపధమ్మానం రుప్పనపచ్చయో వుత్తోతి. తస్మా కేవలం కమ్మసముట్ఠానో ఆబాధోనామ నత్థి. యతో యథావుత్తో కమ్మజో లహుతాదిగుణోనామ విసుం లబ్భమానో సియాతి.

యస్మా పన అవిహింసా కమ్మనిబ్బత్తా సత్తా తేసం ఉపపీళకాదీనం కమ్మానం సువిదూరతాయచేవ సరీరకోట్ఠాసానం ఘనసినిద్ధసణ్ఠితియా దుక్ఖోభనియతాయచ నిబ్బత్తభవే నిరాబాధా హోన్తి. తస్మా తదత్థం సన్ధాయ అప్పాబాధసంవత్తనికా ఏసా మాణవపటిపదా. యదిదం అవిహింసాతి వుత్తం, న పన అప్పాబాధనిమిత్తస్స లహుతాదిత్తయస్స కమ్మసముట్ఠానతాయ. ఏవఞ్చ కత్వా రూపకణ్డేన కమ్మస్సకటత్తారూపేసు ఏవ ఏతం రూపత్తయం నిద్దిట్ఠన్తి దట్ఠబ్బం. రూపకలాపానామ ఏకస్మిం పరమాణుస్మింపి బహువిధా హుత్వా పవత్తన్తి. తస్మా చతుజరూప కలాపేసు ఘనభావేన పవత్తమానేసు కలాపన్తరభూతా ఆకాసధాతుపి దిస్సమానాఏవ హోతీతి కత్వా చతుజేసు తస్సా గహణం కతం. కామం సబ్బానిపి అనిప్ఫన్నరూపాని కేనచి పచ్చయేన అనిప్ఫాదితాని హోన్తి. తేసు పన న తథా లక్ఖణరూపాని. యథా ఇతరాని చిత్తాది పచ్చయ విసేసేన దిస్సమాన విసేసాని హోన్తీతి వుత్తం లక్ఖణరూపాని న కుతోచి జాయన్తీతి. జాయమానాది రూపానన్తి జాయమాన జియ్యమాన మియ్యమానానం రూపకలాపానం. సభావత్తాతి జాతిజరామరణసఙ్ఖాతలక్ఖణసభావమత్తత్తా. ఏత్థచ రూపకణ్డే ఉతుసముట్ఠానన్తి చ ఆహారసముట్ఠానన్తి చ వుత్తం నత్థి. పట్ఠానే ఏవ వుత్తం.

ఏత్థ సియా, జరతా అనిచ్చతా పాళియమేవ న కుతోచి సముట్ఠానాతి వుత్తా. తస్మా ఇధపి తాసం నకుతోచి సముట్ఠానేసు గహణం యుత్తం. ఉపచయసన్తతియో పన పాళియంపి కుతోచి సముట్ఠానేసు వుత్తా. అట్ఠకథాయంపి తాహి సద్ధిం విసతి కమ్మజరూపాని సత్తరస చిత్తజరూపాని చుద్దస ఉతుజరూపాని తేరస ఆహారజ రూపాని వుత్తాని. తస్మా ఇధ తాసం నకుతోచిసముట్ఠానతా నవత్తబ్బాతి. వుచ్చతే, రూపజనకానం జననబ్యాపారోనామ అత్తనా జనితరూపానం ఉప్పాదక్ఖణే ఏవ ఫరతి. న-తతో పరం, తస్మా తస్మిం ఖణే లబ్భమానా ఉపచయసన్తతియోయేవ కుతోచి జాతపరియాయం అరహన్తి, న జరతా అనిచ్చతాయోతి కత్వా పాళియం అట్ఠకథా యంచ తాసంఏవ కుతోచి సముట్ఠానేసు గహణం కతం. అపిచ, పుబ్బే అజాతా ధమ్మా పచ్చయే సతి జాయన్తి. అసతి న జాయన్తీతి అత్థి. జాతా పన ధమ్మా పచ్చయే సతి జియ్యన్తి, మియ్యన్తి. అసతి నజియ్యన్తి నమియ్యన్తీతి నత్థి, తస్మా పురిమానం ద్విన్నం పవత్తి ఏకన్తేన పచ్చయాయత్తా హోతి. పచ్ఛిమానం ద్విన్నం పవత్తి పన ఏకన్తేన పచ్చయ నిరపేక్ఖా హోతీతి ఇమినా పరియాయేన తాసం తేసు గహణం అగహణఞ్చ వేదితబ్బం. యం పన సుత్తపదేసు జరామరణం భిక్ఖవే సఙ్ఖతం పటిచ్చ సముప్పన్నన్తి వుత్తం. తం జాతియా సతిఏవ తదుభయం పఞ్ఞాయతి. అసతి న పఞ్ఞాయతీతి ఇమినా పరియాయేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఇధ పన పుబ్బే వుత్తనయేన ఇతర అనిప్ఫన్నరూపాని వియ చత్తారిపి ఏతాని చిత్తాదిపచ్చయవిసేసేన దిస్సమానవిసేసాని న హోన్తీతి చతున్నంపి న కుతోచి జాతతా వుత్తా. ఏవంసన్తేపి సారతరం పాళినయం అతిధావన్తో వియ హోతీతి ఉపచయసన్త తీనం కుతోచి సముట్ఠానేసు సఙ్గహోఏవ సేయ్యోతి. [రూపసముట్ఠాననయో]

౧౫౯. ఏకో ఏవ జాతి సఙ్ఖాతో ఉప్పాదో ఏతేసన్తి ఏకుప్పాదా. ఏకోఏవ అనిచ్చతాసఙ్ఖాతో నిరోధో ఏతేసన్తి ఏకనిరోధా. ఏకసద్దో చేత్థ సఙ్ఖానే పవత్తో. తస్మా తేన యాని రూపాని ఏకాయఏవ జాతియా జాయన్తి. ఏకాయ ఏవ అనిచ్చతాయ నిరుజ్ఝన్తి. తేసం పిణ్డి ఇధ రూపకలాపోనామాతి దస్సేతి. యే పన కలాపగత రూపగణనాయ ఏకస్మిం కలాపేపి అనేకాని జాతిఆదీని కప్పేన్తి, తేసం మూలటీకాయ నసమేతి. యుత్తిచ నత్థి. వుత్తఞ్హి తత్థ ఏకేకకలాప పరియాపన్నానం రూపానం సహేవ ఉప్పాదాదిపవత్తితో ఏకేకకలాపస్స ఉప్పాదాదయో ఏకేకావ హోన్తీతి యథా ఏకేకస్స కలాపస్స జీవితిన్ద్రియం కలాపా నుపాలకం ఉపాదాయ రూపన్తి వుచ్చతి. ఏవం కలాపుప్పాదాది సభావా జాతిఆదయో ఉపాదాయరూపానిచ్చేవ వుచ్చన్తి. ఏవం వికారపరిచ్ఛేద రూపానిచ యోజేతబ్బానీతి. యదిచ యో ఆయతనానం ఆచయో. సో రూపస్స ఉపచయోతిచ యో రూపస్స ఉపచయో. సారూపస్స సన్తతీతిచ వుత్తత్తా తాని జాతిఆదీని లక్ఖణరూపాని విసుంవిసుం రూపానంఏవ, నకలాపస్సాతి వుచ్చేయ్యుం. చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో రూపీనం ధమ్మానం ఆయూతిఆదినా వుత్తత్తా చక్ఖాది జీవితాదీనిపి ఏకస్మిం కలాపే అనేకానిఏవ ఆపజ్జేయ్యుం. తస్మా తథా కప్పనం అకత్వా ఏకస్మిం కలాపే అఞ్ఞాని ఉపాదారూపాని వియ లక్ఖణరూపానిపి ఏకేకానిఏవాతి నిట్ఠం గన్తబ్బన్తి.

ఏకో సమానో మహాభూతసఙ్ఖాతో నిస్సయో ఏతేసన్తి ఏకనిస్సయా. ఏత్థ పన సమానత్థే ఏకసద్దో యుత్తో. చతున్నం భూతానం నిస్సయతాసమ్భవతో. యానిచఏకుప్పాదతాదీహితీహిలక్ఖణేహి యుత్తాని. తాని ఏకన్తేన సహవుత్తీని నామ హోన్తీతి వుత్తం సహవుత్తినోతి. దసపరిమాణానిఅస్సాతిదసకం. దసన్నం సమూహో వా దసకం. చక్ఖునా ఉపలక్ఖితం దసకన్తి చక్ఖుదసకం. చక్ఖుపధానంవా దసకం చక్ఖుదసకం. ఏసనయో సేసేసుపి. యస్మా పన చిత్తజో సద్దో విఞ్ఞత్తివికారేన వినా నపవత్తతి. విఞ్ఞత్తివికారోచ తేన సద్దేన వినా నపవత్తతి. తస్మా చిత్తజం సద్దనవకంవా వచీవిఞ్ఞత్తినవకంవా నసమ్భవతీతి అధిప్పాయేన వచీవిఞ్ఞత్తి సద్దే హి చ సహవచీవిఞ్ఞత్తి దసకన్తి వుత్తం. ఏత్థ పన విఞ్ఞత్తి వికారో సద్దేన వినా నపవత్తతీతి ఇదం తావ యుజ్జతి. యా తాయ వాచాయ విఞ్ఞత్తి విఞ్ఞాపనా విఞ్ఞాపితత్తం. ఇదం తంరూపం వచీవిఞ్ఞత్తీతి హి వుత్తం. విఞ్ఞత్తివికారరహితం పన చిత్తజం సద్దనవకం. అట్ఠకథాసు ఆగతమేవ. యథాహ-పటిచ్చసముప్పాద నిద్దేసేసు పటిసన్ధిక్ఖణతో ఉద్ధం పవత్తఉతుతోచేవ చిత్తతోచ సద్దనవకన్తి.

మహాఅట్ఠకథా నయేన విఞ్ఞత్తి రహితో వితక్క విప్ఫార సద్దోనామ అసోత విఞ్ఞేయ్యో చిత్తజో సద్దో లబ్భతి. సో పన సఙ్గహకారేన పటిసిద్ధో. యథాహ-పట్ఠానేపి చిత్తసముట్ఠానం సద్దాయతనం సోతవిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయోతి ఆవతం. తస్మా వినా విఞ్ఞత్తిఘట్టనాయ ఉప్పజ్జమానో అసోత విఞ్ఞేయ్యో వితక్కవిప్ఫారసద్దోనామ నత్థీతి. విసుద్ధిమగ్గే అస్సాస పస్సాసే చిత్తజం సద్దనవకం వుత్తం. యథాహ-చిత్తజే అస్సాస పస్సాస కోట్ఠాసేపి ఓజట్ఠమకఞ్చేవ సద్దోచాతి నవాతి, సద్దనవకేచ ఆగతే సద్దలహుతాది ద్వాదసకంపి ఆగతమేవ హోతి. తస్మా సుద్ధట్ఠకం, సద్దనవకం, కాయవిఞ్ఞత్తి నాకం, వచీవిఞ్ఞత్తి దసకం, లహుతాదేకా దసకం, సద్దలహుతాదిద్వాదసకం, కాయవిఞ్ఞత్తి లహుతాది ద్వాదసకం, వచీవిఞ్ఞత్తిసద్దలహుతాది తే రసకన్తి అట్ఠచిత్తజకలాపా పచ్చేతబ్బాతి. సచ్చసఙ్ఖేపే పన సద్ద లహుతాది ద్వాదసకం విసుం అగహేత్వా చిత్తజ కలాపా సత్తేవ వుత్తా.

టీకాసు పనస్స పోరాణటీకాయం

మహాట్ఠకథానయేన విఞ్ఞత్తిరహితే అసోత విఞ్ఞేయ్యే వితక్క విప్ఫారసద్దే సద్దనవకం దస్సేత్వా పున వాదన్తరం దస్సేన్తేన. అపిచ, మహాజనసన్నిపాతస్స దూరతో అపఞ్ఞాయమానక్ఖరపదబ్యఞ్జనత్థో చిత్తసముట్ఠాననిఘోససద్దో అవిఞ్ఞత్తికో ఏవాతి వదన్తి. తథా మిగపక్ఖీనంచ అఞ్ఞమఞ్ఞం భాసం అజానన్తానం అన్ధదమిళాదినం అవిఞ్ఞత్తికో చిత్తసముట్ఠానసద్దో అత్థీతి వుత్తం.

తత్థ విఞ్ఞత్తిరహితో అసోతవిఞ్ఞేయ్యో వితక్కవిప్ఫార సద్దో అట్ఠసాలినియం పటిక్ఖిత్తో. మహాజనసన్నిపాతస్స చిత్త సముట్ఠాన నిఘోససద్దోపి ఆసన్నే ఠితానం పఞ్ఞాయమానక్ఖరపద బ్యఞ్జనత్థో సవిఞ్ఞత్తికోఏవ హోతి. ఇతరథా సబ్బేపి చిత్త జసద్దా దూరతరే ఠితానం అపఞ్ఞాయమాన పదబ్యఞ్జనాఏవ హోన్తీతి సబ్బేపి విఞ్ఞత్తిరహితా సియున్తి. నచ మిగపక్ఖిఆదీనం చిత్తజో సద్దో విఞ్ఞత్తిరహితో హోతి. సమానజాతియానం పరేసం అధిప్పాయత్థ విఞ్ఞాపనతోతి.

పచ్ఛిమ టీకాయం పనస్స

సద్దనవకం పనేత్థ అచ్ఛరా సఙ్ఘాత పాణిప్పహారాది సద్ద సహితం అట్ఠకమేవాతి వుత్తం. తంపి న యుత్తం.

తాదిసో హి సద్దో చిత్తపచ్చయో ఉతుసముట్ఠానోఏవ. తస్మా విసుద్ధిమగ్గే వుత్తనయేన అస్సాసపస్సాసేవా అవచీఘోసేసు కదాచి చిత్తసహితేసు ఉక్కాసిత ఖిపిత వమిత ఛడ్డితసద్దాదీసు పివా ఏతం సద్దనవకం వేదితబ్బన్తి. ఉతుజకలాపేసు పచ్ఛిమా ద్వేపి కస్మా బహిద్ధా నలబ్భన్తి. నను బహిద్ధాపి రూపానం లహు గరు ముదు థద్ధ కమ్మఞ్ఞతా దిస్సన్తీతి. సచ్చం, తా పన భూతానం ఓమత్తాధిమత్త వసేన హోన్తి, న పన లహుతాదిత్తయవసేనాతి దట్ఠబ్బం. కస్మా పన ఆకాసధాతుచ లక్ఖణరూపానిచ రూపకలాపేసు నగహితానీతి వుత్తం కలాపానన్తిఆది. ఆకాసధాతుకలాపానం పరిచ్ఛేద మత్తత్తా కస్సచి రూపకలాపస్స అఙ్గభూతా అవయవభూతా న హోతి, లక్ఖణరూపానిచ సబ్బేసంపి కలాపానం ఉప్పాదాది లక్ఖణ మత్తత్తా వికారరూపాని వియ కలాపానం భేదకరాని అఙ్గభూతాని కలాపవిసేసపఞ్ఞాపనస్స కారణభూతాని న హోన్తి. తస్మా తాని తేసు నగహితానీతి దస్సేతి. ఏతేన ఏకుప్పాదాతిఆదినా పుబ్బే వుత్తనియమో నిప్ఫన్నరూపానఞ్ఞేవ, న అనిప్ఫన్నరూపానం. తేసం పన కలాప భేద కరణ మేవ కలాపఙ్గన్తి చ దీపేతి. ఏవఞ్చ కత్వా ఏకనిరోధఙ్గరహితస్సపి విఞ్ఞత్తిద్వయస్స కలాపభేద కరత్తాఏవ తేసు గహణం సుట్ఠు ఉపపన్నం హోతీతి వేదితబ్బన్తి. [కలాపయోజనా]

౧౬౦. యథారహన్తి సభావకా భావకానం పరిపుణ్ణాపరి పుణ్ణిన్ద్రియానఞ్చ అరహానురూపతో. అనూనానీతి పరిపుణ్ణాని. నఞ్హి ఇదం నామరూపం కామలోకే పవత్తియం న లబ్భతీతి అత్థీతి.

[౧౯౮] విభావనియం పన

‘‘యథారహన్తి సభావకపరిపుణ్ణాయతనానం అనురూపతో’’తి వుత్తం, తం న సున్దరం.

న హి అనూనానీతి ఇదం పుగ్గలవసేన విసేసనం హోతీతి. సంసేదజానఞ్చేవఓపపాతికానఞ్చాతి ఏత్థ మహాసీహనాదసుత్తే-

చతస్సో ఖో ఇమా సారిపుత్త యోనియో. కతమా చతస్సో, అణ్డజా యోని జలాబుజా యోని సంసేదజాయోని ఓపపాతికా యోనీతి. యే ఖో తే సారిపుత్త సత్తా అణ్డకోసం అభినిబ్భిజ్జ అభినిబ్భిజ్జ జాయన్తి, అయం వుచ్చతి సారిపుత్త అణ్డజా యోని. యే ఖో తే సారిపుత్త సత్తా వత్థికోసం అభినిబ్భిజ్జ అభినిబ్భిజ్జ జాయన్తి. అయం వుచ్చతి సారిపుత్త జలాబుజా యోని. యే ఖో తేసారి పుత్తసత్తాపూతిమచ్ఛేవా జాయన్తి. పూతికుణపేవా పూతికుమ్మాసేవా చన్దనికాయవా ఓళిగల్లేవా జాయన్తి, అయం వుచ్చతి సారిపుత్త సంసేదజా యోని. దేవా నేరకా ఏకచ్చే చ మనుస్సా ఏకచ్చేచ వినిపాతికా అయం వుచ్చతి సారిపుత్త ఓపపాతికా యోనీతి వుత్తం.

అట్ఠకథాయఞ్చ అణ్డే జాతా అణ్డజా. జలాబుమ్హి జాతా జలాబుజా. సంసేదే జాతా సంసేదజా. వినా ఏతేహి కారణేహి ఉప్పత్తిత్వా వియ నిబ్బత్తా అభినిబ్బత్తాతి ఓపపాతికా. అభినిబ్భిజ్జ జాయన్తీతి భిన్దిత్వా నిక్ఖమనవసేన జాయన్తి. పూతి కుణపేతిఆదీహి అనిట్ఠట్ఠానానేవ దస్సితాని. ఇట్ఠేసు సప్పి తేలమధుఫాణితాదీసు సత్తా జాయన్తిఏవాతి వుత్తం. ఏత్థచ పురిమేసు ద్వీసు పాళినయేన అణ్డం వుచ్చతి అణ్డకోసో. జలాబువుచ్చతి వత్థికోసో, తతో జాతా విజాతా నిక్ఖన్తాతి అణ్డజా జలాబుజాతిచ వుచ్చన్తీతి వేదితబ్బా. తత్థ జరం జీరణం భేదం యాతి ఉపేతీతి జలాబూతి సద్దనీతియం వుత్తం. జలం వుచ్చతి కలలం. తం ఆవునాతి పటిచ్ఛాదేతి అవతివా రక్ఖతీతి జలాబు, గబ్భపలివేఠనాసయో. సంసీదన్తి ఏత్థాతి సంసేదో. పూతిమచ్ఛా దికో సప్పితేలాదికో పదుమగబ్భవేళుగబ్భరుక్ఖసుసిరపుప్ఫఫలాది కోచ అల్లకిలిన్నపదేసో. ఉపపత్తిక్ఖణేఏవ పరిపుణ్ణఅఙ్గపచ్చఙ్గత్తా తతో తతో ఉప్పతిత్వా వియ జాయన్తీతి ఓపపాతికా.

విభావనియం పన

అణ్డజాదయోపి అణ్డకోసాదిమ్హి ఓక్కమన్తా ఉప్పతన్తా ఏవ నామ హోన్తీతి తేసంపి ఓపపాతికత్తపసఙ్గం మఞ్ఞమానో ఉపపాతో నేసం అత్థీతి ఓపపాతికాతి వత్వా ఉక్కంసగతి పరిచ్ఛేదవసేన చేత్థ విసిట్ఠఓపపాతో గహితో. యథా అభిరూపస్స కఞ్ఞా దాతబ్బాతి వదతి.

ఉక్కట్ఠవసేనాతి పరిపుణ్ణాయతనభావసఙ్ఖాతేన ఉక్కంసతావేన, తత్థ ఓపపాతికా అఙ్గపచ్చఙ్గేహి సహ సబ్బసో పరిపుణ్ణేన అత్తభావేన జాయన్తి. పున తేసం వడ్ఢనకిచ్చం నత్థి. సంసేదజానం పన ఆయతనాని ఏవ పరిపుణ్ణాని హోన్తి. అఙ్గపచ్చఙ్గాని పన పున వడ్ఢిత్వాఏవ పరిపుణ్ణాని జాతానీతి వేదితబ్బం. ఓమకవసేనాతి అవకంసవసేన. చక్ఖుసోతఘానభావసేకానికదాచిపి న లబ్భన్తి జాతిబధిర జచ్చఘానకానం అభావకానఞ్చ సమ్భవతోతి అప్పోయో. తత్థ తాని సబ్బానిపి సుగతి దుగ్గతి జాతియానం అహేతుకసంసేదజానం కదాచి నలబ్భన్తి. సుగతియం పన ఓపపాతికభావోనామ సేట్ఠో అత్తభావ పటిలాభోతి నయేన కేనచి ఓమకేన కమ్మేన లబ్భతి. తస్మా సుగతిజాతి యానం ఓపపాతికానం అపరిపుణ్ణిన్ద్రియతానామ నత్థి అఞ్ఞత్ర అభావకేహి ఆదికప్పికేహితి. దుగ్గతిజాతియానంపి పన తేసం కదాచి చక్ఖు సోత భావ వేకల్లతాఏవ వత్తబ్బా. న ఘానవేకల్లతా. కామధాతుయం పన అఘానకో ఓపపాతికో నత్థీతి హి అట్ఠ కథాయం వుత్తం. జివ్హావేకల్లతానామ సబ్బేసంపి నత్థి యేవాతి వేదితబ్బం. తథా హి ధమ్మహదయవిభఙ్గే –

కామధాతుయా ఉపపత్తిక్ఖణే కస్సచి ఏకాదసా యతనాని పాతుభవన్తి. కస్సచి దస. కస్సచిఅపరాని దస. కస్సచి నవ. కస్సచి సత్తాయతనాని పాతుభవన్తీతి వుత్తం.

తత్థ కామధాతుయన్తి కామలోకే. ఉపపత్తిక్ఖణేతి పటిసన్ధిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే. కస్సచి ఏకాదసా యతనానీతిఆదిసు చతూసు వాక్యేసు సంసేదజోపపాతికా వుత్తా. కస్సచి సత్తాయతనానీతి ఏత్థ పన గబ్భసేయ్యకోవ వుత్తో. తత్థ యస్మా సత్తాయతనం నామ పటిసన్ధిక్ఖణే న లబ్భతి. పవత్తి కాలేయేవ లబ్భతి. తస్మా ఏకాదసయతనానీతి వుత్తం. కస్సచి దసాతి చక్ఖువేకల్లవసేన. కస్సచి అపరాని దసాతి సోత వేకల్లవసేన. కస్సచి నవాతి చక్ఖుసోత ద్వయ వేకల్ల వసేన వుత్తం. యదిచ అఘానకో ఓపపాతికోనామ సియా. తదా సుద్ధజచ్చఘానకేన సద్ధిం తయో దసకవారా వుత్తా సియుం. తథా జచ్చన్ధఘానక జచ్చబధిరఘానకేహి సద్ధిం తయో నవకవారా ఏకోచ అట్ఠకవారో వుత్తో సియా తిణ్ణం విపన్నానం వసేన. తథా అవుత్తత్తా పన నత్థి అఘానకో ఓపపాతి కోతి విఞ్ఞాయతీతి. తస్మిం పన విభఙ్గే ఇన్ద్రియవారే నపుంసకానం ఓపపాతికానన్తి అవుత్తత్తా థపేత్వా ఆదికప్పికే అభావకోపి ఓపపాతికో నత్థియేవాతి. పాళియం అవుత్తంపి పన సంసేదజానం వుత్తపకారం చక్ఖాదివేకల్లం అట్ఠకథావసేన వేదితబ్బం. యథాహ-సత్తతి ఉక్కంసతోవ రూపాని సంసేదజోపపాత యోనీసు. అథవా, అవకంసతో తింసాతి. తత్థ తింసాతి జివ్హాకాయ వత్థు దసకానం వసేన తింసరూపానీతి చ వుత్తం. ఇదఞ్హి వచనం సంసేదజానం వసేన వుత్తన్తి మహాటీకాయం వుత్తం. ఆచరియా నన్దత్థేరేన పన యమకే ఘానజివ్హానం అఞ్ఞమఞ్ఞం అవినాభావ వుత్తితా వుత్తాతి జివ్హా వేకల్లతా వియ ఘానవేకల్లతాపి నత్థీతి ఇచ్ఛితం. ఇన్ద్రియ యమకే పన –

యస్సవా పన ఇత్థిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, తస్స ఘానిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతీతి. అఘానకానం ఇత్థీనం ఉపపజ్జన్తీనం తాసం ఇత్థిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, నోచ తాసఙ్ఘానిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతీతిచ. యస్సవా పన పురిసిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, తస్స ఘానిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతీతి. అఘానకానం పురిసానం ఉపపజ్జన్తానం తేసం పురిసిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, నోచ తేసం ఘానిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతీతిచ వుత్తం.

తస్మా అట్ఠకథాయం వుత్తనయేన ఘానవేకల్లతాపి అత్థీతి యుత్తం.