నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

పరమత్థదీపనీ

సఙ్గహ మహాటీకా పాఠ

గన్థారబ్భకథా

[క]

ఉదయా యస్స ఏకస్స, సద్ధమ్మరంసి జాలినో;

పబుజ్ఝింసు జనమ్బుజా, జాతిక్ఖేత్తే మహాసరే.

[ఖ]

వన్దామి తం మహాసూరం, మహామోహ తమోనుదం;

సఞ్జాతం సో హదయే మయ్హం, తమోఖన్ధం పనూదతం.

[గ]

పోరాణకేహి విఞ్ఞూహి, వణ్ణితా వణ్ణనా బహూ;

దిస్సన్తి ఇధ లోకమ్హి, అభిధమ్మత్థసఙ్గహే.

[ఘ]

న తాహి తుట్ఠిం విన్దన్తి, యే సారత్థా భిమానినో;

తే మం సఙ్గమ్మ యాచన్తి, పరమత్థస్స దీపనం.

[ఙ]

మహణ్ణవే రతనాని, ఉద్ధరిత్వా దిపవాసినం;

యథిచ్ఛకంపి దజ్జేయ్యుం, న వత్తబ్బావ ఊనతా.

[చ]

తథేవేత్థ విపులత్థా, అణ్ణవే రతనూపమా;

సతక్ఖత్తుంపి వణ్ణేయ్యుం, పరియాదిన్నా న హేస్సరే.

[ఛ]

తస్మా తాసు వణ్ణనాసు, సారమాదాయ వణ్ణనం;

నానాసారత్థ సమ్పుణ్ణం, ఉత్తాన పదబ్యఞ్జనం.

[జ]

నాతిసఙ్ఖేప విత్థారం, మన్దబుద్ధిప్పబోధనం;

కరిస్సం తం పరమత్థేసు, సుణన్తు పాటవత్థినోతి.

పథమగాథా-పరమత్థదీపనీ

౧. అభిధమ్మత్థసఙ్గహం కత్తుకామో అనురుద్ధత్థేరో సఙ్గహారబ్భే తావ సప్పయోజనే పఞ్చపిణ్డత్థే దస్సేన్తో ఆదిగాథ మాహ. పఞ్చపిణ్డత్థానామ రతనత్తయవన్దనా, గన్థాభిధేయ్యో, గన్థప్పకారో, గన్థాభిధానం, గన్థప్పయోజనం. తత్థ తీసు రతనేసు నిప్పచ్చకారకరణం రతనత్తయవన్దనానామ. సా సమ్మాసమ్బుద్ధమతులం ససద్ధమ్మగణుత్తమం అభివాదియాతి ఏతేహి పదేహి దస్సితా. సకలేన గన్థేన అభిహితా పధానత్థభూతా చత్తారో అభిధమ్మత్థా గన్థాభిధేయ్యో. సో అభిధమ్మత్థసఙ్గహన్తిపదే అభిధమ్మత్థ సద్దేన దస్సితో.

[౧] విభావనియం పన

సఙ్గహితభావోపి అభిధేయ్యోయేవాతి కత్వా అభిధేయ్యో అభిధమ్మత్థసఙ్గహపదేన దస్సితోతివుత్తం. తం న సున్దరం.

న హి సో అప్పధానత్థభూతో సఙ్గహితభావో ఇమస్మిం పిణ్డత్థదస్సనే అభిధేయ్యో నామ భవితుం యుత్తోతి. ఇతో పట్ఠాయచ టీకాయన్తి వుత్తే ఇమస్స సఙ్గహస్స ద్వీసు సీహళటీకాసు పథమాటీకా దట్ఠబ్బా. విభావనియన్తి వుత్తే ఏతరహి పాకటా దుతీయా. టీకాసూతి వుత్తే ద్వేపి. మహాటీకాయన్తి వుత్తే విసుద్ధిమగ్గే మహాటీకా దట్ఠబ్బా. యఞ్చ వచనం విభావనియంపి ఆగతం, అఞ్ఞత్థాపి ఆగతం, తంపి ఇధ విభావనియంత్వేవ వుచ్చతి ఆసన్నత్తాతి. సభాగధమ్మసఙ్గహవసేన గన్థవిధానాకారో గన్థప్పకారో. సో పన సఙ్గహ సద్దేన దస్సితో.

[౨] విభావనియం పన

అభిధమ్మత్థసఙ్గహపదేనాతి వుత్తం. తం న సున్దరం.

న హి అభిధమ్మత్థసద్దో గన్థవిధానాకారం దీపేతీతి. అత్థా నుగతా గన్థసమఞ్ఞా వన్థాభిధానం. తం అభిధమ్మత్థ సఙ్గహపదేన దస్సితం. సఙ్గహగన్థే కతే సతి తదుగ్గహపరిపుచ్ఛాదివసేన అనాయాసతో లద్ధబ్బం ధమ్మానం సరూపావబోధాదికం అనుపాదాపరినిబ్బానన్తం గన్థస్స ఫలానుఫలం గన్థప్పయోజనం తంపి అభిధమ్మత్థసఙ్గహపదేనేవ సామత్థియతో దస్సితం.

[౩] విభావనియం పన

సఙ్గహసద్దేనాతి వుత్తం. తం న సున్దరం.

న హి అభిధమ్మత్థసద్దేన వినా అనాయాసతో సంసిద్ధిమత్తదీపకేన సఙ్గహసద్దమత్తేన తాదిసో అనుపాదాపరినిబ్బానన్తో పయో జనవిసేసో సక్కా విఞ్ఞాతుం, అసద్ధమ్మ సఙ్గహానంపి లోకే సన్దిస్సనతోతి.

౨. తత్థ రతనత్తయవన్దనా తావ అసఙ్ఖేయ్యఅప్పమేయ్యప్పయోజనా హోతి. యథాహ –

తే తాదిసే పూజయతో, నిబ్బుతే అకుతో భయే;

న సక్కా పుఞ్ఞం సఙ్ఖాతుం, యమేత్థ మపి కేనచీతి.

య మేత్థమపీతిఏత్థ యేనకేనచి అపి మనుస్సేనవా దేవేనవా బ్రహ్మునావా సఙ్ఖాతుం న సక్కాతి యోజనా. టీకాకారాపి తం పయోజనం తత్థ తత్థ బహుధా పపఞ్చేన్తి. సఙ్గహకారా పన అన్తరాయనీవారణమేవ విసేసతో పచ్చాసీసన్తి. సఙ్గహకారా తిచ బుద్ధఘోసత్థేరాదయో అట్ఠకథాచరియా వుచ్చన్తి.

నిప్పచ్చకారస్సేతస్స,

కతస్స రతనత్తయే;

ఆనుభావేన సోసేత్వా,

అన్తరాయే అసేసతోతి హి వుత్తం.

౩. కథఞ్చ రతనత్తయవన్దనాయ అన్తరాయనీవారణం హోతీతి. వుచ్చతే-రతనత్తయవన్దనా హి నామ వన్దనాకిరియాభినిప్ఫాదకో సత్తక్ఖత్తుం సత్తక్ఖత్తుం అనేకకోటిసతసహస్సవారే పవత్తమానో మహన్తో పుఞ్ఞాభిసన్దో పుఞ్ఞప్పవాహో. సో చ అనుత్తరేసు బుద్ధాదీసు పుఞ్ఞక్ఖేత్తేసు సంవడ్ఢితత్తా థేరస్స చ ఉళారచ్ఛన్దసద్ధాబుద్ధిగుణేహి పరిభావితత్తా మహాజుతికో మహప్ఫలో మహానిసంసో చ పుఞ్ఞాతిసయో హోతి. సో సయం పయోగసమ్పత్తిభావే ఠత్వా బహిద్ధా విపత్తిపచ్చయే అపనేత్వా సమ్పత్తిపచ్చయే ఉపనేత్వా అతిపణీతఉతుచిత్తాహార సముట్ఠితానం సరీరట్ఠకధాతూనం ఉపబ్రూహనం కత్వా పటిసన్ధితో పట్ఠాయ లద్ధో కాసస్స జనకకమ్మస్స అనుబలం దేతి. అలద్ధోకాసస్స చ పుఞ్ఞన్తరస్స ఓకాసలాభం కరోతి. అథ లద్ధానుబలేన లద్ధో కాసేన చ తదుభయేన పుఞ్ఞేన నిబ్బత్తా రూపారూపసన్తతియో థేరసన్తానే యమకమహానదియో వియ బలవబలవన్తి యో హుత్వా పవత్తన్తి. తదా తస్మిం ఇట్ఠఫలఘనపరిపూరితే థేరసన్తానే అనిట్ఠఫలభూతానం రోగాది అన్తరాయానం ఉప్పత్తియా ఓకాసో నామ నత్థీతి ఇట్ఠఫలసన్తానవిబాధకాని అనిట్ఠఫలసన్తానజనకాని చ అపుఞ్ఞకమ్మాని దూరతో అపనీతానేవ హోన్తి. న హి కమ్మానినామ పుఞ్ఞాని అపుఞ్ఞాని చ అత్తనో విపాకుప్పత్తియా ఓకాసే అసతి విపచ్చన్తీతి. తతో తస్మిం సన్తానే ఆయువణ్ణా దయో ఇట్ఠఫలధమ్మా యావ గన్థనిట్ఠానా యావ ఆయుకప్పపరియో సానాపి వా వడ్ఢనపక్ఖే ఠత్వా పవత్తన్తి. యథాహ –

అభి వాదనసీలిస్స, నిచ్చం వుడ్ఢాపచాయినో;

చత్తారో ధమ్మా వడ్ఢన్తి, ఆయువణ్ణో సుఖం బలన్తి.

ఏవం తాయ వన్దనాయ అన్తరాయనీవారణం హోతీతి. తస్మా సఙ్గహారబ్భే రతనత్తయవన్దనాకరణం థేరస్స అత్తనా ఆరబ్భ మానసఙ్గహస్స అనన్తరాయేన పరిసమాపనుత్థం. న కేవలఞ్చ థేరస్సేవ, సోతూనఞ్చ సఙ్గహం గణ్హన్తానం ఆదిమ్హియేవ రతనత్తయ వన్దనా సిద్ధితో అనన్తరాయేన గహణ కిచ్చసమ్పజ్జనత్థన్తి.

[౪] విభావనియం పన

సత్తసు జవనేసు పథమజవన వసేనేవ వన్దనా పయోజనం విభావితం వియ దిస్సతి. ‘‘దిట్ఠధమ్మవేదనీయభూతా’’తి హి తత్థ వుత్తం. తం న సున్దరం.

ఉపత్థమ్భనకిచ్చస్సేవ ఇధ అధిప్పేతత్తా. తస్స చ సత్తసుపి జవనేసు ఉపలద్ధత్తాతి. యథా హి ఆహారరూపస్స ద్వీసు కిచ్చేసు ఓజట్ఠమకరూపజననకిచ్చం పరిత్తకం అప్పమత్తకం హోతి. చతుస్సన్త తిరూపుపత్థమ్భనకిచ్చమేవ మహన్తం అధిమత్తం. తథాహి పట్ఠానేపి తదుపత్థమ్భనకిచ్చమేవ గహేత్వా కబళీకారో ఆహారో ఇమస్స కాయస్స ఆహారపచ్చయేన పచ్చయోతి విభఙ్గవారో విభత్తో. ఏవమేవం ఇధపి పథమజవనస్స అవునావ విపాకజననకిచ్చం పరిత్తకం అప్పమత్తకం హోతి. అహేతుకవిపాకమత్తం జనేతీతి అట్ఠకథాసు వుత్తం. కమ్మన్తరుపత్థమ్భనకిచ్చమేవ మహన్తం అధిమత్తం. తఞ్చ సత్తసుపి జవనేసు ఉపలబ్భతి యేవాతి. యస్మా పన గన్థాభిధేయ్యే గన్థప్పకారే గన్థప్పయోజనే చ ఆదితో వివితేసతి సోతు జనానం గన్థస్సవనే ఉస్సాహో జాయతి. తస్మా తేసం గన్థా భిధేయ్యాదీనం దస్సనం గన్థే ఉస్సాహజననత్థం. గన్థాభిధానదస్సనం వోహారసుఖత్థన్తి. ఇదమేత్థ పిణ్డత్థదస్సనం.

౪. అయం పన పదత్థో. సమ్మాచ బుజ్ఝి సామఞ్చ బుజ్ఝీతి సమ్మా సమ్బుద్ధో. ఏత్థ చ సమ్మాసద్దో అవిపరీతత్థే నిపాతో. సో బుజ్ఝితబ్బేసు ఞేయ్యధమ్మేసు బుజ్ఝనక్రియాయ అసేసబ్యావిభావం దీపేతి. తథాహి పదేసఞాణే ఠితా పచ్చేకబుద్ధాదయో అత్తనో విసయే ఏవ అవిపరీతం బుజ్ఝన్తి. అవిసయే పన అన్ధకారే పవిట్ఠావియ హోన్తీతి అట్ఠకథాయం వుత్తం. విసయో చ తేసం అప్పమత్తకోవ సబ్బఞ్ఞువిసయం ఉపాదాయ యథా హత్థ పుటే ఆకాసో అప్పమత్తకోవ అజటాకాసం ఉపాదాయాతి. తే హి ఫస్సాదీసు ధమ్మేసు ఏకధమ్మమ్పి సబ్బాకారతో బుజ్ఝితుం నసక్కోన్తీతి. సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానం పన అవిసయో నామ నత్థి, యత్థ తే విపరీతం బుజ్ఝేయ్యుం. తే హి అనమతగ్గే సంసారే అనన్తాసు చ లోకధాతూసు తియద్ధగతే అద్ధముత్తకే చ ధమ్మే హత్థమణికే వియ సమసమే కత్వా బుజ్ఝన్తి. సబ్బే ధమ్మా సబ్బాకారేన బుద్ధస్స భగవతో ఞాణముఖే ఆపాత మాగచ్ఛన్తీతి హి వుత్తం. తత్థ ఞాణముఖేతి సబ్బఞ్ఞుంమహాభవఙ్గం సన్ధాయాహ. తత్థ హి తే ధమ్మా బోధిమణ్డే సబ్బం అభిధమ్మం సమ్మసనతో పట్ఠాయ నిచ్చకాలం ఉపట్ఠహన్తీతి. సబ్బఞ్ఞుబుద్ధా పన యత్తకే ధమ్మే విచారేతుం ఇచ్ఛన్తి. తత్తకే ధమ్మే ఆవజ్జనాయ విసుం కత్వా ఆవజ్జిత్వా విచారేన్తీతి. నను ధమ్మా మహన్తా భవఙ్గం పరిత్తకన్తి న చోదేతబ్బమేతం. అరూపధమ్మానఞ్హి పరముక్కంసపత్తానం ఏస ఆనుభావోతి. సంసద్దో పన సామన్తి ఏతస్స అత్థే ఉపసగ్గో. సో భగవతో పటివేధధమ్మేసు అనాచరియకతం దీపేతి. న మే ఆచరియో అత్థీతి హి వుత్తం. నను భగవతో తతీయచతుత్థారుప్ప సమాపత్తియో ఆళారుదకమూలికాతి. సచ్చం. తా పన అనలఙ్కరిత్వా లద్ధమత్తావ హుత్వా ఛడ్డితత్తా పచ్ఛా బుజ్ఝనక్రియాయ పాదకమత్తాపి నహోన్తి. కుతో పటివేధధమ్మాతి. తస్మా తా భగవతో బుద్ధభావే సాచరియకతం న సాధేన్తీతి. అయమేత్థ పాళి అనుగతో అత్థో. యథాహ –

తత్థ కతమో చ పుగ్గలో సమ్మాసమ్బుద్ధో. ఇధేకచ్చో పుగ్గలో పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు సామం సచ్చాని అభిసమ్బుజ్ఝి. తత్థ చ సబ్బఞ్ఞుతం పాపుణాతి. బలేసు చ వసిభావం. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో సమ్మాసమ్బుద్ధోతి.

తత్థాతి నిమిత్తే భుమ్మం. బలేసూతి దసబల ఞాణేసు. వసిభావన్తి ఇస్సరభావం. ఏత్థచ పుబ్బే. ల. సామన్తిఏతేన సంసద్దస్స అత్థం దస్సేతి. తత్థాతిఆదినా [సమ్మాసద్దస్సఅత్థన్తి. సమ్మాసమ్బుద్ధపదం]

౫. ఇదాని థేరో అత్తనో వన్దనం సుట్ఠుబలవం కరోన్తో అతులన్తి ఆహ. అనేకగుణపదవిసయా హి వన్దనా సుట్ఠుతరం బలవతీ హోతీతి. నను ఏకగుణపదవిసయాపి వన్దనా అన్తరా యనీవారణేసమత్థా సియాతి కిం దుతీయేనాతి. న న సమత్థా. విఞ్ఞుజాతికా పన సత్థుగుణత్థోమనే మత్తకారినో నామ న హోన్తి. థేరో చ తేసం అఞ్ఞతరో. త్వం పన అవిఞ్ఞుజాతికో. తస్మా మత్తం కరోన్తో చోదేసీతి. అపిచ. న కేవలం అన్తరా యనీవారణమేవ వన్దనాయ ఇచ్ఛితబ్బం హోతి. అథఖో పఞ్ఞాపాటవాదిఅత్థోపి ఇచ్ఛితబ్బోయేవ. సోపి హి అనాయాసేన గన్థ నిట్ఠానస్స గన్థపారిసుద్ధియా చ పచ్చయో హోతీతి. అనుస్సతిట్ఠానేసు హి చిత్తభావనా చిత్తసమాధానావహా హోతి. చిత్త సమాధానే చ సతి పఞ్ఞాతిక్ఖాసూరా హుత్వా పహతి. సమాహితో భిక్ఖవే యథాభూతం పజానాతీతి హి వుత్తం. తస్మా తదత్థాయపి అత్తనో వన్దనా సుట్ఠు బలవతీ కాతబ్బాయేవాతి.

[౫] విభావనియం పన

‘‘యథావుత్తవచనత్థ యోగేపి సమ్మాసమ్బుద్ధసద్దస్స భగవతి సమఞ్ఞావసేన పవత్తత్తా అతులన్తి ఇమినా విసే సేతీ’’తి వుత్తం. తం న సున్దరం.

మహన్తఞ్హి సత్థుగుణపదానం మజ్ఝే ఏతం సమ్మాసమ్బుద్ధపదం, చన్దో వియ తారకానం మజ్ఝే. తస్మా తం సభావనిరుత్తిం జానన్తానంసన్తికే భావత్థసుఞ్ఞం సత్థుసమఞ్ఞామత్తం భవితుం నారహతి. అఞ్ఞేసం పన పదసహస్సం వుచ్చమానంపి సత్థు సమఞ్ఞామత్తమేవ సమ్పజ్జతీతి. తులయితబ్బో అఞ్ఞేన సహ పమితబ్బోతి తులో. న తులో అతులో, నత్థితులో సదిసో ఏతస్సాతి వా అతులో. భగవా. న హి అత్థి భగవతో అత్తనా సదిసో కోచి లోకస్మిన్తి. యథాహ –

న మే ఆచరియో అత్థి, సదిసో మే న విజ్జతి;

సదేవకస్మిం లోకస్మిం, నత్థి మే పటిపుగ్గలోతి.

అనచ్ఛరియఞ్చేతం, యం బుద్ధభూతస్స అతులత్తం. సమ్పతిజాతస్సపి పనస్స అతులతా పఞ్ఞాయతి. తదా హి మహాపురిసో సమ్పతిజాతోవ సమానో పురత్థిమదిసాభిముఖో అట్ఠాసి. తస్మిం దిసా భాగే అనన్తాని చక్కవాళాని ఏకఙ్గణాని అహేసుం. తేసు ఠితా దేవబ్రహ్మానో మహాపురిస ఇధ తుమ్హేహి సదిసో నత్థి. కుతో ఉత్తరితరోతి పరమాయ పుజాయ పూజేసుం. ఏవం సేసదిసాసుపి. తదా మహాపురిసో అత్తనో సబ్బలోకగ్గభావం ఞత్వా అగ్గోహమస్మి లోకస్స, సేట్ఠోహమస్మిలోకస్స, జేట్ఠోహమస్మిలోకస్స అయమన్తి మాజాతి, నత్థి దాని పునబ్భవోతి ఏవం అఛమ్భివాచం నిచ్ఛారేసీతి. ఇదంపి అనచ్ఛరియం, యం పచ్ఛిమభవం పత్తస్స అతులత్తం. యదా పన సో సుమేధభూతో దీపఙ్కరబుద్ధస్స సన్తికే నియతబ్యాకరణం గణ్హి. తదాపి థపేత్వా దీపఙ్కరసమ్మాసమ్బుద్ధం పారమితాగుణేహి తేన సదిసో కోచి నత్థేవ. నత్థిభావోచస్స తదా పవత్తే హి దససహస్సిలోకధాతుకమ్పనాదీహి అసాధారణపాటిహారియేహి దీపేతబ్బో. తాని హి పచ్చేకబోధిసత్తానం సతసహస్సంపి పవత్తేతుం న సక్ఖిస్సతియేవ. కుతో సావకబోధి సత్తానన్తి. తేనేవ హి తదా పవత్తిపారమిపవిచయఞ్ఞాణం అత్తనో విసయే సబ్బఞ్ఞుథఞ్ఞాణగతికన్తి అట్ఠకథాయం వుత్తం. సావకబోధిసత్తాపి హి యతో పట్ఠాయ అత్తనో బోధియా అనురూపే సమ్భారధమ్మే సయమేవ జానితుం సక్కోన్తి. తతో పట్ఠాయ అనివత్తిధమ్మా హుత్వా వత్తానుసారిమహాపుథుజ్జనభావం అతిక్కమిత్వా బోధిసత్తభూమిం ఓక్కన్తా హోన్తి. ఏకేన పరియాయేన నియతా సమ్బోధిపరాయనా చ నామ హోన్తి. తదా ఏవ బుద్ధానం సమ్ముఖిభావే సతి నియతబ్యాకరణం లభన్తి. సబ్బఞ్ఞు బోధిసత్త పచ్చేకబోధిసత్తేసు వత్తబ్బమేవ నత్థీతి.

[౬] విభావనియం పన

సమితత్థే య్యకారస్స అకారస్స వా వసేన ఏతం సిద్ధన్తి వుత్తం. తం న సున్దరం.

న హి తులసద్దో ధాతుసిద్ధో కమ్మసాధనో చ భవితుం న యుత్తో. తులయితుం అసక్కుణేయ్యోతి అతులో. అప్పమే య్యోతి హి టీకాయం వుత్తం. ఏతేన తులసద్దో కమ్మసాధనోతి దిపేతి. ఏవఞ్చ సతి కమ్మసాధనేనేవ తదత్థసిద్ధితో కిం తతో సమితత్థే య్యకారస్సఅకారస్స వా చిన్తాయాతి. వత్తిచ్ఛానుగతో సద్దప్పయోగోతి కత్వా ఏతం వుత్తన్తి చే. న. యథా సుతం యుత్తం వజ్జేత్వా అస్సుతస్స పరికప్పనాయ పయో జనాభావతోతి. [అతుల పదం]

౬. ఇమేహి పన ద్వీహి పదేహి సత్థు తిస్సో సమ్పదా విభా వితా హోన్తి. హేతుసమ్పదా ఫలసమ్పదా సత్తుపకారసమ్పదాచాతి. తత్థ సత్థు మహాకరుణా సమఙ్గితా బోధిసమ్భారసమ్భరణఞ్చ హేతుసమ్పదానామ. బోధిమణ్డే పవత్తితా చతువీసతి కోటిసభసహస్ససఙ్ఖా మహావజిరఞ్ఞాణసఙ్ఖాతా సబ్బఞ్ఞుమహా విపస్సనాపి ఏత్థేవ సఙ్గహితా. సా హి మహాబోధియా పదట్ఠాన భూతాతి. పహాన సమ్పదాయమేవ వా సా సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బా. ఫలసమ్పదా చతుబ్బిధా పహానసమ్పదా ఞాణసమ్పదా ఆనుభావసమ్పదా రూపకాయసమ్పదా చాతి. తత్థ సహ వాసనాయ కిలేసప్పహానం పహానసమ్పదా నామ. పహానస్స సబ్బపారిపూరితాతి అత్థో. అత్థతో పన అరియమగ్గో, అగ్గమగ్గఞ్ఞాణమేవ వా. సబ్బఞ్ఞుత ఞ్ఞాణ దసబలఞ్ఞాణాదీని ఞాణసమ్పదా.

[౭] విభావనియం పన

ఏతాసు ద్వీసు సమ్పదాసు ఞాణసమ్పదా పథమం వుత్తా, తతో పహానసమ్పదా. పహానసమ్పదాయేవ పన పథమం వత్తబ్బా. సా హి ఞాణసమ్పదాయపుబ్బఙ్గమభూతా పచ్చయభూతా చ. మహాటీకాయఞ్చ సాయేవ పథమం వుత్తాతి.

[౮] యఞ్చ విభావనియం

‘‘సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదట్ఠానం అగ్గమగ్గఞ్ఞాణ’’న్తి ఞాణసమ్పదాయం వుత్తం. తంపి న యుజ్జతి.

అగ్గమగ్గఞ్ఞాణఞ్హి పహానసమ్పదా ఏవ భవితుం అరహతి. న హి మగ్గఞ్ఞాణతో అఞ్ఞా పహానసమ్పదానామ అత్థీతి. యఞ్చ కోచి వదేయ్య మగ్గఞ్ఞాణం ఞాణఞ్చ హోతి పహానఞ్చ. తస్మా ఉభయత్థ వత్తుం యుత్తన్తి. తంపి న యుజ్జతి. ఏవఞ్హి సతి సమ్పదాసఙ్కరో హోతీతి.

[౯] తథా విభావనియం

ఞాణసమ్పదాయం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం సబ్బపథమం వత్తబ్బంపి న వుత్తం. తంపి న సున్దరం.

నను ‘‘తమ్మూలకాని చ దసబలాది ఞ్ఞాణానీ’’తి ఏత్థ ఆదిసద్దేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణంపి గహితన్తి చే. తంపి న యుజ్జతి.

న హి అప్పధానం సరూపతో నిద్దిసిత్వా పధానం పాకటం ఆదిసద్దేన గహితన్తి ఞాయాగతం హోతీతి. అచిన్తేయ్యానుభావేహి సీలా దిగుణేహి ఇద్ధి ధమ్మేహి చ సమ్పదా ఆనుభావసమ్పదా. లక్ఖణా నుబ్యఞ్జనప్పటిమణ్డితస్స రూపకాయస్స సమ్పత్తి రూపకాయసమ్పదా. సత్తుపకారోదువిధో ఆసయసమ్పదా, పయోగసమ్పదా చ. అజ్ఝాసయస్స ఉళారతా కాయవచీపయోగస్స చ పరిసుద్ధతాతి అత్థో. తత్థ దేవదత్తాదీసు విరోధిసత్తేసుపి నిచ్చం హితజ్ఝాసయతా ఆసయ సమ్పదా. లోకే అభిఞ్ఞాతానం రాజూనం రాజమహామత్తానం సేట్ఠి గహపతీనం దేవరాజూనమ్పి ధమ్మం దేసేన్తస్స లాభసక్కారాది నిరపేక్ఖతావసేన దేసనాపయోగసుద్ధి పయోగసమ్పదా. తత్థ ద్వే పహానఞాణసమ్పదా సమ్మాసమ్బుద్ధపదేన విభావితా. ద్వీహి ఆను భావరూపకాయసమ్పదాహి సహ ద్వే సత్తుపకారసమ్పదా అతులపదేన. హేతుసమ్పదా పన ద్వీహిపి పదేహి సామత్థియతో విభావితా. న హి తాదిసియా హేతుసమ్పదాయ వినా ఇతరాసం పవత్తి అత్థీతి. [సమ్పదా]

౭. పునపి థేరో అత్తనో వన్దనం బలవతరం కరోన్తో ససద్ధమ్మగణుత్తమన్తి ఆహ. ఏతేన ధమ్మసఙ్ఘానంపి వన్దనా కతా హోతి. దూరతోహం నమస్సిస్సం, ససఙ్ఘం లోకనాయకన్తి హి వుత్తే సఙ్ఘస్సపి నమనక్రియాపత్తి సహసద్దేన విఞ్ఞాయతి. ఏవ మిదం దట్ఠబ్బం. తత్థ నమస్సిస్సన్తి నమస్సిం.

[౧౦] యమ్పన విభావనియం

‘‘గుణీభూతానంపి హి ధమ్మసఙ్ఘానం అభివాదేతబ్బ భావో సహయోగేన విఞ్ఞాయతీ’’తి వుత్తం. తత్థ అభివాదేతబ్బ భావోతి నవత్తబ్బం. అభివాదితభావోతి పన అభివాదనన్తి వా వత్తబ్బం. ఏవఞ్హి సతి ఇధ అధిప్పేతస్స క్రియా సమవాయస్స సిద్ధత్తా ధమ్మసఙ్ఘానంపి థేరస్స వన్దనా క్రియాపత్తి సిద్ధా హోతీతి. ఇతరథా తబ్బపచ్చయస్స అరహత్థదీపనతో అభివాదనా రహతా సఙ్ఖాత గుణసమవాయో వుత్తో సియా. సోచ ఇధ నాధిప్పేతో. అత్తనో నిదస్సనేన చ సహ న సమేతి సపుత్తదారో ఆగతోతి.

అపిచ థేరో ఇమం గన్థం రచయిస్సామీతి పుబ్బభాగేయేవ తీణి రతనాని వన్ది, అథ తం అత్తనో వన్దనం గన్థప్పటిఞ్ఞాయ సహ ఘటేత్వా దస్సేన్తో ఇమం గాథం రచయీతిపి న న సక్కా వత్తున్తి. తథాహి అభివాదియాతి వుత్తం. న అభివాదియామీతి. ఏసనయో అఞ్ఞత్థపి. తత్థ సద్ధమ్మేన చ గణుత్తమేన చ అత్తనా నిమ్మితేన సకలలోకస్స సరణభూతేన సహ వత్తతీతి ససద్ధమ్మ గణుత్తమో. సమ్మాసమ్బుద్ధో. న హి పరనిమ్మితేన సద్ధమ్మేన గణుత్తమేన చ సహితా సావకా ససద్ధమ్మాతి చ సగణుత్తమాతి చ వుచ్చన్తి. న చ అత్తనోఏవ సరణభూతేన సద్ధమ్మేన సబ్రహ్మచారిగణుత్తమేన చ సహితా పచ్చేకబుద్ధా తథా థోమనం అరహన్తీతి, తస్మా ఇదంపి సత్థు అసాధారణగుణపదమేవ హోతీతి దట్ఠబ్బం.

తత్థ ధారేతీతి ధమ్మో. కే ధారేతి, అత్తానం ధారేన్తే. ధమ్మో హవే రక్ఖతి ధమ్మచారిన్తి హి వుత్తం. కథఞ్చ ధారేతి, చతూసు అపాయేసు వట్టదుక్ఖేసుచ అపతమానే కరోన్తో. కిఞ్చ ధారణంనామ, యేసం వసేన సత్తా అపాయేసువా వట్టదుక్ఖేసువా పతన్తి, తేసం కిలేసానం ఏకదేసేనవా సబ్బసోవా సముచ్ఛిన్దనం. ఇమస్మిం అత్థే చత్తారో అరియమగ్గా నిబ్బానఞ్చ నిప్పరియాయతో ధమ్మోనామ. అరియమగ్గా హి కిలేసే సముచ్ఛిన్దన్తా నిబ్బానేన సహేవ హుత్వా సముచ్ఛిన్దన్తి. న వినాతి, తస్మా తేయేవ పఞ్చ ఏకన్తతో ధమ్మోనామాతి. పరియత్తిధమ్మో పన ధారణుపాయోయేవ హోతి. చత్తారి సామఞ్ఞఫలానిచ ధారణఫలానియేవ హోన్తి, కిలేసానం పటిప్పస్సమ్భనవసేన పవత్తత్తా ధారణానుకూలప్పవత్తాని చ. తస్మా ఏతే పఞ్చ పరియాయధమ్మాయేవాతి. అథవా, ధారీయతీతి ధమ్మో. ధారణారహోతి వుత్తం హోతి. యో హి ధారేన్తం ఏకన్తేన దుక్ఖతో మోచేతి. అగ్గసుఖేచ పతిట్ఠాపేతి. సోయేవ ధారణారహత్తా ఇధ ధమ్మోనామాతి. కోపన సోతి, యథా పుత్తధమ్మాయేవ. తేహి కేచి భావనా వసేన కేచి సచ్ఛికిరియవసేన కేచి దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారవసేన కేచి ఉగ్గహ ధారణవసేన ధారీయన్తి. తే చ ఏవం ధారీయమానా ధారేన్తం యథారహం అపాయదుక్ఖతో వట్టదుక్ఖతోచ మోచేన్తి, అగ్గేచ ఫలసుఖేవా నిబ్బానసుఖేవా పతిట్ఠాపేన్తీతి. ధారేన్తివా సప్పురిసాజనా అపాయేసు వట్టదుక్ఖేసుచ అత్తానం అపత మానం వహన్తి ఏతేనాతి ధమ్మో. ధరన్తివా ఏత్థ ధమ్మదీపా ధమ్మప్పటిసరణా జనా లద్ధప్పతిట్ఠా హోన్తీతి ధమ్మోతిపి యుజ్జతియేవ. కస్మా పనేత్థ ధమ్మో దసవిధోవ వుత్తో. నను పటిపత్తిధమ్మేన సహ ఏకాదసవిధోవ వత్తబ్బోతి. సచ్చం. సోపన పటిపత్తిధమ్మో మగ్గస్స పుబ్బభాగప్పటిపదాఏవ హోతీతి పుబ్బచేతనా వియ దానే మగ్గే ఏవ సో సఙ్గహితో. తస్మా ధమ్మో దసవిధోవ సబ్బత్థ వుత్తోతి దట్ఠబ్బో.

అపిచ, యదగ్గేన పరియత్తిధమ్మో ఇధ ధమ్మస్మిం సఙ్గహితో. తదగ్గేన పరియత్తిధారకోపి సఙ్ఘే వన్దనేయ్యే సఙ్గహితోతి యుత్తో. యదగ్గేనచ పుథుజ్జనకల్యాణకో సఙ్ఘే సేక్ఖేసు సఙ్గహితో. తదగ్గేన తస్స కల్యాణహేతుభూతో పటిపత్తి ధమ్మోపి ధమ్మే వన్దనేయ్యే సఙ్గహితోతి దట్ఠబ్బో. సో హి పుథుజ్జనభూతోపి యేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతత్తా సేఖే సోతాపత్తి ఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నే సఙ్గహితో. తే పన ధమ్మా సేక్ఖే సోతాపత్తిమగ్గే అసఙ్గహితాతి నసక్కా వత్తున్తి. ఏత్తావతా యే వదన్తి సఙ్ఘం సరణం గచ్ఛామీతి, ఏత్థ పుథుజ్జన కల్యాణకో సఙ్ఘే అసఙ్గహితో. న హి తంసరణం గచ్ఛన్తస్స సరణగమనం సమ్పజ్జతీతి. తేసం తం పటిక్ఖిత్తం హోతి. ఏవం పన వత్తబ్బో, యో వో ఆనన్ద మయా ధమ్మోచ వినయోచ దేసితో పఞ్ఞత్తో, సో వో మమచ్చయేన సత్థాతి ఏవం సత్థుఠానే థపేత్వా భగవతా సంవణ్ణితో పరియత్తిధమ్మో ధమ్మసరణే సఙ్గహితోతి యుత్తో, తం ధారేన్తోపన కల్యాణప్పటిపత్తియం ఠితోపి అత్థి. అట్ఠితోపి అత్థి. యో అట్ఠితో, సో అత్తనోపి సరణం నహోతి. కుతో పరస్స. సత్థారా చ అనేకేసు సుత్తసహస్సేసు సో గరహితో. తస్మా సో సఙ్ఘసరణే అసఙ్గహితో. ఇతరోవ సఙ్గహితోతి యుత్తోతి.

సన్తానం ధమ్మోతి సద్ధమ్మో. సమితకిలేసానం తతోయేవ పసత్థానం పూజితానం సప్పురిసానం పణ్డితానఞ్చ ధమ్మోతి అత్థో. యోచ సన్తానం ధమ్మో, సోపి ఏకన్తేన సన్తోయేవ హోతీతి సన్తో ధమ్మోతిపి సద్ధమ్మో. పసత్థో పూజితో ధమ్మోతి అత్థో. సచ్చో వా. అయఞ్హి అఞ్ఞతిత్థియధమ్మో వియ ధారేన్తం నవిసంవాదేతి. సో హి అయం మే హితోతి ధారేన్తస్స అహితోయేవ సమ్పజ్జతి. అయం పన తథాధారేన్తస్స హితోయేవ సమ్పజ్జతీతి. [సద్ధమ్మపదం]. గణుత్తమపదే లోకే సమాన దిట్ఠిసీలానం సహధమ్మికానం సమూహో గణోతి వుచ్చతి. ఇధ పన ఉత్తమేహి సీలాదిగుణేహి యుత్తో భగవతో సావకసఙ్ఘో ఉత్తమోచ సో గణోచాతి అత్థేన ఉత్తమగణోనామ. సోయేవ ఇధ గణుత్తమోతి వుచ్చతి యథా మునిసేట్ఠో మునివరోతి.

[౧౧] విభావనియం పన

‘‘గణానం గణేసువా దేవమనుస్సాదిసమూహేసు ఉత్తమో గణుత్తమో’’తి చ వుత్తం. తం న సున్దరం.

ఏతస్మిఞ్హి అత్థే సతి ఉత్తమసద్దో పధానభూతో హోతి. సోచ గుణమ్హియేవ పవత్తతీతి తేన ఇధ అరియసఙ్ఘో వుత్తోతి నసిజ్ఝతీతి. ఏత్థచ గణోతి సఙ్ఘోయేవ వుచ్చతి. సోచ సఙ్ఘో దువిధో సమ్ముతిసఙ్ఘో, దక్ఖిణేయ్యసఙ్ఘోతి. తత్థ సమగ్గేన సఙ్ఘేన కతం ఉపసమ్పదాకమ్మం సమ్ముతినామ. తాయ సమ్ముతియా ఉపసమ్పన్నభూమిం పత్వా ఠితో భిక్ఖుసఙ్ఘో సమ్ముతిసఙ్ఘోనామ. సో వినయకమ్మేసు పసిద్ధో. దక్ఖిణేయ్యసఙ్ఘో నామ అట్ఠ అరియపుగ్గలసమూహో. సోపన కిఞ్చాపి సమ్ముతిసఙ్ఘేపి అన్తోగధోయేవ హోతి. తథాపి సరణగమన వన్దనా మాన పూజాసక్కారానుస్సతిట్ఠానేసు అనుత్తర పుఞ్ఞక్ఖేత్త విసే సపరిగ్గహత్థం భగవతా తథా తథా సంవణ్ణేత్వా సో విసుం వుత్తోతి దట్ఠబ్బో. పుథుజ్జనసఙ్ఘోహి పుఞ్ఞక్ఖేత్తం సమానోపి అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం నహోతి. కస్మా. సాలిక్ఖేత్తే తిణానం వియ ఖేత్తదుట్ఠానం సక్కాయదిట్ఠి విచికిచ్ఛానుసయానం సబ్భావాతి. పుఞ్ఞక్ఖేత్తభావో పనస్స పురిమే సద్ధమ్మపదే వుత్తనయేన వేదితబ్బోతి. [ససద్ధమ్మగణుత్తమపదం]

౮. అభివాదియాతి విసేసతో వన్దిత్వా. ఏత్థ చ అయం లోకే సీలాదిగుణయుత్తో సేట్ఠో వన్దనేయ్యోతి ఏవం సేట్ఠ చిత్తం పచ్చుపట్ఠాపేత్వా వన్దన్తో విసేసతో వన్దతీతి వుచ్చతి. వన్దనా పన తివిధా కాయవన్దనాదివసేన. యథాహ –

తిస్సో ఇమా భిక్ఖవే వన్దనా, కతమా తిస్సో. కాయేన వన్దతి, వాచాయ వన్దతి, మనసా వన్దతీతి.

తత్థ సేట్ఠచిత్తం పచ్చుపట్ఠాపేత్వా జాణుద్వయ కప్పరద్వయ నలాట సఙ్ఖాతాని పఞ్చ అఙ్గాని భూమియం పతిట్ఠాపేత్వా వన్దనేయ్యానం అభిముఖం నిప్పజ్జన్తో కాయేన వన్దతినామ. యం సన్ధాయ పఞ్చప్పతిట్ఠితేన వన్దిత్వాతి తత్థ తత్థ వుత్తం. యాయచ అవన్దియట్ఠానేసు వన్దన్తస్స ఆపత్తి హోతీతి. గుణపదాని వాచాయ పవత్తేన్తో వాచాయ వన్దతినామ. నమో బుద్ధస్స, నమత్థు బుద్ధస్స, నమో విముత్తియా, నమో విముత్తానం, విపస్సిస్స నమత్థూతి ఏవమాదీసుపి వాచా వన్దనాయేవ. గుణపదాని అనుగన్త్వా గుణే అనుస్సరన్తో మనసా వన్దతినామాతి.

౯. భాసిస్సన్తి కథేస్సామి. కామఞ్చ థేరో ఇమం సఙ్గహం రచయన్తో పోత్థకారుళ్హం కత్వావ రచయిస్సతి. గన్థకమ్మం నామ వాచాకమ్మేసు పసిద్ధన్తి కత్వా భాసిస్సన్తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

౧౦. అభిధమ్మత్థసఙ్గహన్తి పదే అభిధమ్మే వుత్తా అత్థా అభిధమ్మత్థా. తే సఙ్గయ్హన్తి ఏత్థ ఏతేనాతివా అభిధమ్మత్థసఙ్గహో. సఙ్గయ్హన్తితిచ థేరేన సంఖిపిత్వా గయ్హన్తి కథీయన్తీతి అత్థో. అభిధమ్మేతి చేత్థ అభిఅతిరేకో అభివిసే సోచ ధమ్మో అభిధమ్మో. ధమ్మోతి చ వినయపాళితో అఞ్ఞంపాళి ద్వయం వుచ్చతి. యో వో ఆనన్ద మయా ధమ్మోచ వినయోచ దేసితో పఞ్ఞత్తోతి హి వుత్తం. తఞ్చ పాళిద్వయం ఆణావిధానసఙ్ఖాతం వినయన కిచ్చం వజ్జేత్వా కుసలాదికే యథాపవత్తే పరమత్థధమ్మే ఏవ దీపేతీతి. ఏవం దీపేన్తేసుచ తేసు ద్వీసు ధమ్మేసు యో ఇతరతో అతిరేకోచ హోతి విసేసోచ. అయమేవ అభిధమ్మో నామ. ఇతరోపన ధమ్మోయేవ. ఏవఞ్చ కత్వా ధమ్మో అభిధమ్మో వినయో అభివినయోతి ఇదం చతుక్కం వేదితబ్బం. తత్థ ధమ్మోనామ సుత్తన్తపిటకం. అభిధమ్మోనామ యత్తపకరణాని. వినయోనామ ఉభతో విభఙ్గో, అభివినయోనామ ఖన్ధకపరివారాతి అట్ఠకథాసు వుత్తం. అతిరేకవిసేసతా చేత్థ కుసలాది వసేన ఖన్ధాదివసేన సఙ్గహాదివసేన తథా తథా దేసేతబ్బప్పకారానం అనవసేసవిభత్తివసేనవా సుద్ధధమ్మాధిట్ఠాన దేసనాపవత్తివసేనవా వేదితబ్బా. యతో సబ్బఞ్ఞుబుద్ధా ఇమం అభిధమ్మదేసనం దేవేసుఏవ దేసేన్తి. న హి మనుస్సా ఏవరూపం తయో మాసే నిరన్తరం పవత్తనయోగ్యం కథామగ్గం ఏకేన ఇరియాపథేన ఆదితో పట్ఠాయ పరియోసానం పాపేత్వా పటిగ్గహేతుం సక్కోన్తి, నచ ఏవ రూపో ఏకమాతికానుబన్ధో కథామగ్గో నానాఖణేసు నానాజనానం దేసేతుం సక్కుణేయ్యో హోతీతి. కేచిపన వినయపాళితోపి అభిరేకవిసేసతం తస్స వణ్ణేన్తి. తం అట్ఠసాలినియా న సమేతి. తత్థ హి ధమ్మనామికానం ద్విన్నం పాళీనం మజ్ఝేఏవ అయం అతిరేకవిసేసతా విచారితా. నచ యుజ్జతి వినయేన సహ తథా విచారేతుం అసమానకిచ్చవిసయత్తా. వినయో హి కాయవాచానం వినయనకిచ్చో, అజ్ఝాచారవిసయోచ. ధమ్మో పన ధమ్మవిభాగకిచ్చో ధమ్మప్పవత్తి విసయోచాతి. కేచిపన వదన్తి ఏవం సన్తేపి వినయో ఏవ సబ్బజేట్ఠకో సియా. వినయం వివణ్ణేన్తస్స హి పాచిత్తియాపత్తి హోతి. ధమ్మం వివణ్ణేన్తస్స దుక్కటాపత్తిమత్తాతి, తం నయుజ్జతి. వినయో హి ఆణాచక్కం. ధమ్మోచ ధమ్మచక్కం. తత్థ వినయం వివణ్ణేన్తో సత్థు ఆణాచక్కే పహారం దేతి. సత్థరి అగారవో మహన్తో హోతి. యస్సచ సత్థరి అగారవో, తస్స ధమ్మసఙ్ఘేసు తీసు సిక్ఖాసుచ అగారవో సిద్ధో హోతి. తస్మా వినయ వివణ్ణనే ఆపత్తి మహన్తీ హోతి. న సబ్బజేట్ఠకత్తాతి. అపిచ, వినయోనామ సాసనస్స మూలం. వినయే అట్ఠితే సాసనం నతిట్ఠతి. తస్మా సాసనస్స చిరట్ఠితత్థంపి వినయవివణ్ణనే మహతీ ఆపత్తి పఞ్ఞత్తాతి.

ఇతి పరమత్థదీపనియా నామ అభిధమ్మత్థ సఙ్గహస్స

చతుత్థవణ్ణనాయ పథమగాథాయ

పరమత్థదీపనా నిట్ఠితా.

దుతీయగాథా-పరమత్థదీపనీ

౧౧. ఏవం ఆదిగాథాయతంతం పయోజన సహితే పఞ్చ అత్థే దస్సేత్వా ఇదాని తే అభిధమ్మత్థే ఉద్దేసతో దస్సేన్తో దుతీయగాథమాహ. తత్థ తత్థాతి భాసిస్సం అభిధమ్మత్థ సఙ్గహన్తి వుత్తే తస్మిం అభిధమ్మత్థసఙ్గహపదే మయా వుత్తా అభిధమ్మత్థా సబ్బథాపరమత్థతో చతుధా హోన్తీతి యోజనా. ఏత్థచ -

[౧౨] టీకాయం తావ

తత్థ తస్మిం అభిధమ్మత్థసఙ్గహపకరణేతివా అభిధమ్మత్థ పదేతివా అభిధమ్మేతివా తసద్దత్థో నిద్దిట్ఠో. విభావనియం పన తస్మిం అభిధమ్మేతి. సబ్బం నసున్దరం.

న హి అభిధమ్మత్థ సఙ్గహపకరణే మయా వుత్తా అభిధమ్మత్థాతి యుజ్జతి. పకరణంపి హి ఉపరి వుచ్చమానమేవ హోతి. నతు వుత్తం. కుతో అభిధమ్మత్థాతి. న చ సంవణ్ణనాపకరణేసు ఆదిమ్హియేవ తావ తసద్దో అప్పధానపదాని పచ్చామసతీతి అత్థి. తస్మా అట్ఠసాలినియం ఆదిమ్హి తత్థ కేన ట్ఠేన అభిధమ్మోతి వాక్యేవియ ఇధ తసద్దత్థో వేదితబ్బోతి. ఏవఞ్హి సతి –

[౧౩] టీకాసు

సబ్బథా వుత్తాతి యోజనాపి పటిక్ఖిత్తా హోతి.

సా హి వక్ఖమానేహి సబ్బయాపి ద్వాదస, సబ్బథాపి అట్ఠారసాతిఆదీహి నసమేతీతి. తత్త సబ్బథాతి ధమ్మసఙ్గణియం వుత్తేన కుసలాదినా సబ్బప్పకారేనపి చతుధావ హోన్తి, విభఙ్గే విభత్తే న ఖన్ధాదినా సబ్బప్పకారేనపి చతుధావ హోన్తీతి అత్థో. ధాతు కథాయం వుత్తేనాతిఆదినాపి వత్తబ్బం.

౧౨. పరమత్థతోతి పరమత్థ సచ్చతో. ద్వే హి సచ్చాని సమ్ముతిసచ్చం, పరమత్థసచ్చన్తి, తత్థ సత్త పుగ్గల అత్త జీవాదికా పఞ్ఞత్తిఅత్థా సభావతో అవిజ్జమానాయేవ హోన్తి. ధమ్మవవత్థానఞ్ఞాణరహితానంపన మహాజనానం చిత్తే మహన్తమహన్తాపి హుత్వా విజ్జమానావియ పఞ్ఞాయన్తి, తేచ మహాజనా సమగ్గా హుత్వా తేసం ఏకన్తేన అత్థిభావం గహేత్వా తథా తథా వోహరన్తి చేవ సమ్పటిచ్ఛన్తిచ. తస్మా తే మహాజనేహి సమగ్గేహి సమ్మతత్తాతతోయేవచ వచీసచ్చవిరతిసచ్చానం వత్థుభూతత్తాసమ్ముతి సచ్చన్తి వుచ్చన్తి. తస్మిం సమ్ముతిసచ్చే ఠత్వా సమ్మా పటిపజ్జన్తా సబ్బ లోకియసమ్పత్తియోచ సబ్బబోధిసమ్భార ధమ్మేచ ఆరాధేన్తి. మిచ్ఛాపటిపజ్జన్తా అపాయపూరకా హోన్తి. ఏవం మహన్తఞ్హి సమ్ముతి సచ్చన్తి. పరమత్థసచ్చం పన పత్వా తం సచ్చమేవ నహోతి. తఞ్హి సయం అవిజ్జమానంయేవ సమానం మహాజనే విజ్జమానన్త్వేవ గణ్హాపేతి. సక్కాయదిట్ఠి ద్వాసట్ఠిదిట్ఠి తివిధమిచ్ఛాదిట్ఠీనం వత్థు హుత్వా బాలజనానం వట్టదుక్ఖతో నియ్యాతుం నదేతి. ఏవం విపరీతఞ్హి సమ్ముతిసచ్చం. ఏవం మహాసావజ్జఞ్చాతి. పరమత్థసచ్చంపన దువిధం సభావసచ్చం అరియసచ్చన్తి. తత్థ ధమ్మసఙ్గణిఆదీసు సత్తసు పకరణేసు విభత్తా కుసలాదయో ధమ్మా సభావసచ్చంనామ. తే హి సయం సభావతో విజ్జమానత్తా కుసలానామ ధమ్మా అత్థి సుఖానామ వేదనా అత్థీతి గణ్హన్తేన విసంవాదేన్తీతి. తం పన అరియసచ్చం పత్వా కిఞ్చి అసచ్చంపి హోతియేవ. తథాహి అనుభవనభేదమత్తం ఉపాదాయేవ వేదనా సుఖా దుక్ఖా అదుక్ఖమసుఖాతి వుత్తా. న సబ్బాకారతో సుఖభూతత్తా. సబ్బేహి పన అనిచ్చతా సఙ్ఖతతాదీహి అనేకసతేహి ఆకారేహి సబ్బాపి వేదనా దుక్ఖాఏవ. తథా అనవజ్జసుఖవిపాకట్ఠేన కుసలభావోపి అకుసలం ఉపాదాయేవ వుత్తో. సబ్బేపి హి తేభూమకా కుసలసమ్మతా ధమ్మా సాసవతా సంకిలేసికతా ఓఘనియ యోగనియ ఉపాదానియతా సఙ్ఖాతేహి వజ్జేహి సావజ్జాఏవ హోన్తి. దుక్ఖసచ్చభూతానఞ్చ విపాకానం జననట్ఠేన ఏకన్తేన దుక్ఖవిపాకాఏవ హోన్తి. అజ్ఝత్తత్తికఞ్చ సబ్బలోకియసమ్మతం ఉపాదాయ వుత్తం. సబ్బేపి హి చతుబ్భూ మకధమ్మా ఏకన్తేన అత్తాపినామ నత్థి. కుతో అజ్ఝత్తానామ. బహిద్ధాఏవ హోన్తి. సఙ్ఖారే పరతో పస్సాతి హి వుత్తన్తి. అయం నయో సేసత్తిక దుకధమ్మేసుపి యథారహం నేతబ్బో. అరియ సచ్చంనామ సబ్బేసం తేభూమకధమ్మానం ఏకన్త దుక్ఖభావో తణ్హాయ ఏకన్త దుక్ఖసముదయ భావో నిబ్బానస్సేవ దుక్ఖనిరోధ భావో అట్ఠఙ్గికస్స మగ్గస్సేవ దుక్ఖనిరోధమగ్గభావోచాతి. ఇధమేవ హి పరిసుద్ధబుద్ధీనం అరియానం ఞాణే అచలమానం సబ్బాకారపరిపుణ్ణం నిప్పరియాయసచ్చం హోతీతి. తేసు ఇధ సమ్ముతిసచ్చం నివత్తేన్తో పరమత్థతోతి ఇద మాహ. తేన వుత్తం పరమత్థతోతి పరమత్థసచ్చతోతి. తత్థ అత్థో దువిధో సభావసిద్ధోచ పరికప్పసిద్ధోచ. తత్థ యో వినా అఞ్ఞాపదేసేన కేవలం విసుం విసుం అత్తనో లక్ఖణేన విజ్జమానో హుత్వా సిద్ధో. సో చిత్తాదికో అత్థో సభావసిద్ధోనామ. యోపన అత్తనో లక్ఖణేన విజ్జమానోయేవ నహోతి. విజ్జమానస్సపన అత్థస్స నానా పవత్తిఆకారే ఉపాదాయ చిత్తేన పరికప్పేత్వా సవిగ్గహం కత్వా గహితో చిత్తమయో చిత్తనిమ్మితో హుత్వా చిత్తేఏవ ఉపలబ్భమానో హోతి. సో సత్తపుగ్గలాదికో అత్థో పరికప్పసిద్ధో నామ. తేసు సభావసిద్ధోయేవ పరమత్థోనామ. సో హి సన్తి భవన్తి బుద్ధిసద్దా ఏత్థాతి అత్థో. ఏకన్తవిజ్జమానట్ఠేన ఇతరతో పరమో ఉక్కంసగతో అత్థోతి పరమత్థో. అపి చ, యే అయం అత్థి అయం ఉపలబ్భతీతి గహేత్వా తస్స అభిఞ్ఞేయ్యస్స అభిఞ్ఞత్థాయ, పరిఞ్ఞేయ్యస్స పరిఞ్ఞత్థాయ, పహాతబ్బస్స పహానత్థాయ, సచ్ఛికాతబ్బస్స సచ్ఛికరణత్థాయ, భావేతబ్బస్స భావనత్థాయ పటిపజ్జన్తి. తేసం తదత్థసాధనే అవిసంవాదకట్ఠేన పరమో ఉత్తమో అత్థోతి పరమత్థో. ఇతరోపన అవిజ్జమానత్తా తస్స అభిఞ్ఞాదిఅత్థాయ పటిపజ్జన్తానం తదత్థసాధనే విసంవాదకోయేవ భవిస్సతి. నపన తదత్థం సాధేస్స తీతి పరమత్థోతి వత్తుం నారహతీతి.

[౧౪] విభావనియం పన

‘‘పరమస్సవా ఉత్తమస్స ఞాణస్స అత్థో గోచరోతి పరమత్థో’’తిపి వుత్తం. తం న సున్దరం.

న హి పరమసద్దోఞాణే వత్తమానో దిస్సతి. నచ అత్థసద్దో గోచరేతి. యఞ్చ అనుటీకాయం సచ్చమేవ సచ్చికం. సో ఏవ అత్థో అవిపరీతస్స ఞాణస్స విసయభావట్ఠేనాతి సచ్చికట్ఠోతి వుత్తం. తంపి అవిపరీతేన ఞాణేన అరణీయతో ఉపగన్తబ్బ తో అత్థోతి ఇమమత్థం దస్సేతి. నపరమసద్దస్స అత్థన్తి. [పరమత్థపదం]

౧౩. చిత్తన్తి ఏత్థ చిన్తేతీతి చిత్తం. ఏత్థచ చిన్తనక్రియా నామ నిచ్చం ఆరమ్మణాపేక్ఖా హోతి. న హి సా ఆరమ్మణేన వినా లబ్భతీతి. తస్మా ఆరమ్మణగ్గహణ ఆరమ్మణుపలద్ధియేవ ఇధ చిన్తనాతి దట్ఠబ్బాతి. ఏవఞ్హి సతి భవఙ్గసమయ విసఞ్ఞిసమయేసు చిత్తం ఆరమ్మణేన వినాపి పవత్తతీతి ఏవం వాదీనం వాదో పటిక్ఖిత్తో హోతి. సన్తేసుపిచ నిస్సయ సమనన్తరాదీసు తస్స పచ్చయేసు తేహి నామం అలభిత్వా ఆరమ్మణపచ్చయవసేనేవస్స నామం సిద్ధన్తి దట్ఠబ్బం. చిన్తేన్తి సమ్పయుత్తకా ధమ్మా ఏతేనాతి చిత్తం. తఞ్హి ఆరమ్మణగ్గహణకిచ్చే పుబ్బఙ్గమభూతన్తి తం సమ్పయుత్తధమ్మాపి ఆరమ్మణం గణ్హన్తా తస్స వసేనేవ గణ్హన్తీతి. చిన్తనమత్తంవా చిత్తం. సబ్బేపి హి ధమ్మా తంతం క్రియామత్తావ హోన్తి. న తేసు దబ్బంవా సణ్ఠానం వా విగ్గహోవా ఉపలబ్భతి. పచ్చయాయత్త వుత్తినో చ హోన్తి. న తే అత్తనో థామేనవా బలేనవా వసేనవా సత్తియావా ఉప్పజ్జితుంపి సక్కోన్తి. పగేవ చిన్తేతుంవా ఫుసేతుంవాతి. ఖణమత్తట్ఠాయినోచ హోన్తి, న కదాచి కస్సచి వసే వత్తితుం సక్కోన్తీతి. తస్మా తేసు ఇదం దబ్బం, అయం సత్తి, అయ క్రియాతి ఏవం విభాగో నలబ్భతీతి దట్ఠబ్బం. ఏవఞ్చ కత్వా సబ్బేసు పరమత్థపదేసు ఏకం భావసాధనమేవ పధానతో లబ్భతి. తదఞ్ఞ సాధనానిపన పరియాయతోవ లబ్భన్తీతి వేదితబ్బం. ఏత్థ చ దబ్బాదివసేన అభేదస్స చిన్తనస్స అత్థవిసేసఞాపనత్థం విభాగ కప్పనావసేన భేదకరణం పరియాయకథాతి దట్ఠబ్బం. యథా సిలా పుత్తకస్ససరీరన్తి, తథా కరణఞ్చ తం తం క్రియాసఙ్ఖాత ధమ్మవిముత్తస్స పరపరికప్పితస్స కారకభూతస్స అత్త జీవ సత్త పుగ్గలస్స సబ్బసో అభావదీపనత్థం. సతి హి అత్తాదిమ్హి కిం అభేదస్స భేదకప్పనాయాతి.

విభావనియం పన

ససవిసాణం వియ అభూతస్స భూత కప్పనా వుత్తా వియ దిస్సతి. అయమస్సాధిప్పాయో-ధమ్మేసు కత్తావా కారే తావా కోచి నత్థి. లోకేపన అత్తప్పధానో క్రియా నిప్ఫాదకో కత్తానామ సిద్ధో. తస్మా చిన్తనకిచ్చే అత్తప్పధానతా దీపనత్థం తం కత్తుభావం చిత్తే ఆరోపేత్వా చిన్తేతీతి చిత్తన్తి వుత్తం.

చిత్తస్సచ బలేన తంసమ్పయుత్తానంపి తస్మిం కిచ్చే తదనుకూలప్పవత్తిదీపనత్థం పునకరణభావం చిత్తే కత్తుభావఞ్చ తేసు ఆరోపేత్వా చిన్తేన్తి సమ్పయుత్తకా ధమ్మా ఏతేనాతి చిత్తన్తి వుత్తన్తి. అపి చేత్థ చిత్తసద్దో విచిత్రత్థవాచకో దట్ఠబ్బో. వుత్తఞ్హే తం సంయుత్తకే –

దిట్ఠం వో భిక్ఖవే చరణంనామ చిత్తన్తి. ఏవం భన్తే. తమ్పి ఖో భిక్ఖవే చరణం చిత్తం చిత్తేనేవ చిన్తితన్తి. తేనాపి ఖో భిక్ఖవే చరణేన చిత్తేన చిత్తఞ్ఞేవ చిత్తతరన్తి, నా హం భిక్ఖవే అఞ్ఞం ఏకనికాయంపి సమనుపస్సామి యం ఏవం చిత్తం. యథయిదం భిక్ఖవే తిరచ్ఛానగతా పాణా. తేపి ఖో భిక్ఖవే తిరచ్ఛానగతా పాణా చిత్తేనేవ చిత్తికతా. తేహిపి ఖో భిక్ఖవే తిరచ్ఛాన గతేహి పాణేహి చిత్తఞ్ఞేవ చిత్తతరన్తి.

తత్థ చరణంనామ చిత్తన్తి యత్థవిచిత్రాని దిబ్బవిమానాదీని చిత్తకమ్మాని కత్వా ఇదఞ్చిదఞ్చ పుఞ్ఞం కరోన్తా ఇధచిధచ నిబ్బత్తాతి దస్సేన్తో విచరన్తి. తస్స పటకోట్ఠకస్సేతం నామం. చిత్తేనాతి నిస్సక్కే కరణవచనం. యథయిదన్తి యథా ఇమే. చిత్తికతాతి విచిత్రా కతా. ఏత్థచ చిత్తవిచిత్తకాయ సఞ్ఞావిచిత్తా. సఞ్ఞావిచిత్తతాయ తణ్హావిచిత్తా. తణ్హావిచిత్తతాయ కమ్మాని విచిత్తాని. కమ్మవిచిత్త తాయ యోనియో విచిత్తా. యోనివిచిత్తతాయ తేసం తిరచ్ఛా నగతానం విచిత్తతా వేదితబ్బా. [వచనత్థో]

తం తం సభావో లక్ఖణం, కిచ్చసమ్పత్తియో రసో;

గయ్హాకారో ఫలంవాపి, పచ్చుపట్ఠాన సఞ్ఞితం.

ఆసన్నకారణం యం తం, పదట్ఠానన్తి తం మతం;

ధమ్మానం వవత్థానాయ, అలం ఏతే విబుద్ధినో.

ఆరమ్మణవిజాననలక్ఖణం చిత్తం, పుబ్బఙ్గమరసం, సన్ధానపచ్చుపట్ఠానం, నామరూపపదట్ఠానం. [చిత్తం]

౧౪. చేతసికన్తి ఏత్థ చేతసి భవం తదాయత్తవుత్తితాయాతి చేతసికం. ఫస్సాది ధమ్మజాతం. ఏత్థచ తదాయత్తవుత్తితా నామ ఏకుప్పాదతాదీహి లక్ఖణేహి చిత్తేన సహ ఏకీ భూతస్స వియ పవత్తి. ఏతేన యా చిత్తస్స జాతి. సాఏవ ఫస్సాదీనం. యా చిత్తస్స జరా, యం చిత్తస్స మరణం, యం చిత్తస్స ఆరమ్మణం, యం చిత్తస్స వత్థు, తదేవ ఫస్సాదీనన్తి ఏవం ఏకపుప్ఫ మఞ్జరియం ఏకవణ్టుపనిబ్బన్ధాని పుప్ఫాని వియ చిత్తేన సహ ఏకజాతియాది ఉపనిబ్బన్ధా ఫస్సాదయో ధమ్మా ఇధ చేతసికంనామాతి సిద్ధా హోన్తి. ఏవఞ్చ సతి చిత్తంపి తేహి ఫస్సాదీహి సహ తథేవ ఆయత్తం పవత్తతీతి తంపి ఫస్సికం వేదనికన్తిఆదినా వత్తబ్బన్తి చే. న. చిత్తస్సేవ జేట్ఠకత్తా. మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా, మనోసేట్ఠా మనోమయాతి హి వుత్తం. ఏత్థచ మనోమయాతి మనసాఏవ పకతా నిమ్మితా చిత్తక్రియా భూతాతి అత్థో. ఏతేన తే ఫస్సాదయో ధమ్మా చిత్తేన వినా నుపలబ్భన్తీతి దస్సేతి. చిత్తంపన తేహి కేహిచి వినాపి పవత్తతియేవ. పఞ్చవిఞ్ఞాణ చిత్తఞ్హితేహి కేహిచి వితక్కాదీహి వినా ఉప్పజ్జతీతి. తస్మా తేసఞ్ఞేవ తదాయత్త వుత్తితా వత్తబ్బా న చిత్తస్సాతి.

[౧౫] విభావనియం పన

ఏకాలమ్బణతా మత్తేన తేసం తదాయత్తవుత్తితం చేతసి కత్తఞ్చ విభావేతి. తం న సున్దరం.

న హి ఏకాలమ్బణతామత్తేన చేతసికంనామ జాతన్తి. ఏత్థ చ లోకే నానావణ్ణధాతుయో ఉదకే ఘంసిత్వా వత్థుమ్హి నానా చిత్తకమ్మాని కరోన్తి, తత్థ వత్థుమ్హి ఫరణం బన్ధనఞ్చ ఉదకస్సేవ కిచ్చం, న వణ్ణధాతూనం. నానారూప దస్సనం వణ్ణధాతూనమేవ కిచ్చం, న ఉదకస్స. తత్థ వత్థువియ ఆరమ్మణం దట్ఠబ్బం. ఉదకంవియ చిత్తం. నానా వణ్ణధాతుయోవియ చేతసికధమ్మాతి. [చేతసికం]

౧౫. రూపన్తి ఏత్థ రుప్పతీతి రూపం. సీతుణ్హాదీహి విరోధి పచ్చయేహి విసమ పవత్తి వసేన వికారం ఆపజ్జతి, తేహి వా వికారం ఆపాదీయతీతి అత్థో. యథాహ –

రుప్పతీతి ఖో భిక్ఖవే తస్మా రూపన్తి వుచ్చతి. కేన రుప్పతి. సితేనపి రుప్పతి. ఉణ్హేనపి రుప్పతి. జిఘచ్ఛాయపి రుప్పతి. విపాసాయపి రుప్పతి. డంస మకస వాతాతప సరిం సప సప్ఫస్సేహిపి రుప్పతీతి. రుప్పతీతిచ రుప్పతి, కుప్పతి, ఘట్టీయతి, పిళీ యతి, భిజ్జతీతి.

మహానిద్దేసే వుత్తం. అయమేత్థ పిణ్డత్థో, యే ధమ్మా చిరట్ఠితికాచ హోన్తి సప్పటిఘసభావాచ. తేసఞ్ఞేవ ఠితిక్ఖణేసు విరోధిపచ్చయేహి సమాగమోనామ హోతి. నపనఞ్ఞేసం పరిత్తక్ఖణానం అప్పటిఘసభావానన్తి. తేసఞ్హి అప్పటిఘసభావానం సుఖుమ రూపానంపి బహిద్ధా సీతాదీహి సమాగమోనామ నత్థి. కుతో పరిత్తక్ఖణానం అప్పటిఘసభావానఞ్చ అరూపధమ్మానన్తి. యదిఏవం సుఖుమరూపానం అరూపతాపత్తి సియాతి. నసియా. ఓళారికరూపేహి సమానగతి కత్తా. తానిహి ఓళారికేసు రుప్పమానేసు రుప్పన్తియేవాతి. సమాగమోచ నామ ఇధ థపేత్వా ఆపాతగమనం ఆరమ్మణకరణఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞవిరుద్ధానం ఠితిపత్తానం ఓళారికరూపానం మహాభూతానమేవవా అఞ్ఞమఞ్ఞాభిఘట్టనం వుచ్చతి, రుప్పతి ఘట్టీయతి పీళీయతీతి హి వుత్తం. రుప్పనఞ్చనామ పరసేనాయుద్ధేన రట్ఠఖోభోవియ కలాపన్తరగతధాతూనం కుప్పనం భిజ్జనంచ వుచ్చతి. కుప్పతి భిజ్జతీతి హి వుత్తం. ఏత్థచ కుప్పతీతి ఖోభతి చఞ్చలతి, భిజ్జతీతి వికారం ఆపజ్జతి. యస్మిం ఖణే విరోధిపచ్చయసమాగమం లభన్తి. తతో పట్ఠాయ సయంపి వికారపత్తా హోన్తి. ఓమత్తాధిమత్తరూపసన్తతీనం ఉప్పత్తియా పచ్చయభావం పత్తా హోన్తీతి అత్థో. అపిచేత్థ రుప్పనం దువిధం వడ్ఢనం, హాయనఞ్చ. తదుభయంపి కప్పవుట్ఠానే కప్పసణ్ఠానే నానాఆయుకప్ప సంవచ్ఛర ఉతు మాస రత్తి దివాదీనం పరివత్తనేచ పాకటం హోతీతి. కస్మా పన రూపన్తి నామం ఘట్టనవసేన రుప్పనధమ్మానమేవ సిద్ధన్తి. తేసమేవ సవిగ్గహత్తా. రూపధమ్మా హి సమూహసణ్ఠానాది భావపత్తియా సవిగ్గహా హోన్తి. తస్మా తేసమేవ రుప్పనం పచ్చక్ఖతోపి లోకస్స పాకటన్తి తేస్వేవ రూపన్తి నామం సిద్ధన్తి దట్ఠబ్బం. అరూపధమ్మా పన అవిగ్గహాతి న తేసం వికారో పచ్చక్ఖతో లోకస్స పాకటో హోతి. తం తం రూపవికారం దిస్వావా సుత్వా వా పుచ్ఛిత్వాయేవ వా సో లోకేన జానితబ్బో అఞ్ఞత్ర పరచిత్తవిదూహి. తస్మా తేసం రూపతాపత్తి నత్థీతి.

[౧౬] విభావనియం పన

తేసం రూపతాపత్తిప్పసఙ్గో సీతాదిగ్గహణ సామత్థియేన నివత్తితో. యస్మా పన వోహారోనామ లోకోపచారేన వినా నసిజ్ఝతి. లోకోపచారోచ పాకటనిమిత్తవసే నేవ పవత్తో. తస్మా ఇధ సీతాదిగ్గహణేన వినాపి తప్పసఙ్గనివత్తి లోకతోవ సిద్ధాతి దట్ఠబ్బా.

యస్మా చ బ్రహ్మలోకే బ్రహ్మానం కాయవికార వచీవికారా చ ఇద్ధివికుప్పనావసప్పవత్తా నానారూపవికారాచ దిస్సన్తియేవ. తేచ ఏకేన పరియాయేన రుప్పనాకారాఏవ నామ హోన్తి, తస్మా తేసం వసేన తత్థ రూపానం రూపతాసిద్ధి హోతీతి వేదితబ్బం. రూపయతి వా అత్తనో సభావేన పకాసతీతి రూపం. అరూపధమ్మా హి న అత్తనో సభావేన పాకటా హోన్తి. రూపసన్నిస్సయేనేవ గహేతబ్బా. ఇదం పన అత్తనో సభావేనేవ పాకటం పఞ్చవిఞ్ఞాణేహిపి గహేతబ్బన్తి. ఇమస్మిం అత్థే సతి బ్రహ్మలోకే రూపానంపి ఉజు కతోవ రూపతాసిద్ధి హోతీతి.

[౧౭] విభావనియం పన

అనుగ్గాహకానం సీతాదీనం వసేన తం సభావా నాతివత్తన వసేనచ తత్థ రూపతాసిద్ధి విభావితా. యస్మాపన సీతే నాపి ఉణ్హేనాపీతిఆదివచనం నిదస్సనమత్తం హోతి. కమ్మ చిత్తాహారానంపి వసేన రుప్పనస్స సమ్భవతో, తథాహి సఞ్ఞా విఞ్ఞాణానిపి రూపారమ్మణరసారమ్మణేహి ఏవ పాళియం నిద్దిట్ఠాని. న హి సఞ్ఞా రూపంఏవ సఞ్జానాతి. న చ విఞ్ఞాణం రస మేవ విజానాతి. నిదస్సనమత్తేన దేసనా హోతీతి విఞ్ఞాయతీతి. తస్మా సీతాదిగ్గహణం అముఞ్చిత్వావ తత్థ రూపతాసిద్ధివిభావనేన పయోజన నత్థీతి. [రూపం]

౧౬. నిబ్బానన్తి ఏత్థ నిబ్బాయన్తి సబ్బే వట్టదుక్ఖసన్తాపా ఏతస్మిన్తి నిబ్బానం. నిబ్బాయన్తీతి యే కిలేసావా ఖన్ధావా అభావితమగ్గస్స ఆయతిం ఉప్పజ్జనారహపక్ఖే ఠితా హోన్తి. తేయేవ భావితమగ్గస్స అనుప్పజ్జనారహపక్ఖం పాపుణన్తీతి అత్థో. న హి ఖణత్తయం పత్వా నిరుద్ధా అతీతధమ్మా నిబ్బాయన్తి నామ. పచ్చుప్పన్నేసు ఆయతిం అవస్సం ఉప్పజ్జమానేసుచ ధమ్మేసు వత్తబ్బమేవ నత్థీతి. వట్టదుక్ఖసన్తాపాతి కిలేసవట్ట కమ్మవట్ట విపాకవట్ట దుక్ఖసన్తాపా. న హి తివిధ వట్టదుక్ఖసన్తాపరహితానం రుక్ఖాదీనం అనుప్పాదనిరోధో నిబ్బానంనామ హోతీతి. ఏతస్మిన్తి విసయే భుమ్మం. యథా ఆకాసే సకుణా పక్ఖన్తీతి. యేహి తే నిబ్బాయన్తి. తేసం తబ్బినిముత్తం అఞ్ఞం నిబ్బుతిట్ఠానంనామ కిఞ్చి నత్థీతి. నిబ్బాయన్తి వా అరియజనా ఏతస్మిన్తి నిబ్బానం. నిబ్బన్తి ధీరా యథయం పదీపోతి హి వుత్తం. నిబ్బాయన్తీతి తం తం కిలేసానంవా ఖన్ధానంవా పున అప్పటిసన్ధికభావం పాపుణన్తీతి అత్థో. ఏకస్మిన్తి విసయేఏవ భుమ్మం, ఏతస్మిం అధి గతేతిపి యోజేన్తి. టీకాసుపన భవాభవం విననతో సంసిబ్బన తో వానం వుచ్చతి తణ్హా. తతో నిక్ఖన్తన్తి నిబ్బానన్తి వుత్తం.

[౧౮] విభావనియం పన

‘‘నిబ్బాభివా ఏతేన రాగగ్గిఆదికోతి నిబ్బాన’’న్తిపి వుత్తం. తం న సున్దరం.

న హి మగ్గేవియ నిబ్బానే కత్థచి కరణసాధనం దిట్ఠం, నచ నిబ్బానం నిబ్బూతి క్రియాసాధనే రాగాదికస్స కత్తునో సహ కారిపచ్చయో హోతీతి. [నిబ్బానం]

దుతీయగాథాయ పరమత్థదీపనా నిట్ఠితా.

చిత్తసఙ్గహ-పరమత్థదీపనీ

౧౭. ఇదాని ఉద్దేసక్కమేన చిత్తం తావ నిద్దిసన్తో తత్థ చిత్తన్తిఆదిమాహ. తత్థాతి తేసు చతూసు అభిధమ్మత్థేసు. తావ పథమం. చత్తారో విధా పకారా యస్స తం చతుబ్బిధం.

౧౮. కామావచరన్తి ఏత్థ కామీయతీతి కామో. కామేన్తివా ఏత్థ సత్తా అవిక్ఖమ్భితకామరాగత్తా కామరతియాఏవ రమన్తి. న ఉపరిభూమీసు వియ ఝానరతియాతి కామో. ఏకాదసవిధా కామభూమి. నను చేత్థ ఝానలాభినోపి సన్తీతి. న న సన్తి. తేపన కదాచి దేవాతి నత్థేత్థ దోసో. అవీచినిరయాదయో కథం కామీయన్తి. కథఞ్చ తత్థ సత్తా కామరతియా రమన్తీతి. నిమిత్తస్సాదవసేనవా భవనికన్తివసేనవాతి. మరణకాలే హి ఉపట్ఠితా నిరయగ్గిజాలా సువణ్ణవణ్ణావియ ఖాయన్తి. ఏకో కిర మిచ్ఛాదిట్ఠికో బ్రాహ్మణో మరణమఞ్చే నిప్పన్నో హోతి. తస్స ఆచరియబ్రాహ్మణా సమీపే ఠత్వా బ్రహ్మలోకం భో గచ్ఛాతి వదన్తి. తస్సపన అవీచినిరయే అగ్గిజాలా ఉపట్ఠహన్తి. తదా సో భో ఆచరియా సువణ్ణవణ్ణా పఞ్ఞాయన్తీతి ఆహ. ఏస భో బ్రహ్మలోకో. తత్థ గచ్ఛాతి వదన్తి. సో కాలఙ్కత్వా అవీచిమ్హి ఉప్పజ్జి. ఏవం నిమిత్తస్సాదవసేన తే కామీయన్తి. తత్థ ఉప్పన్నానంపి భవనికన్తినామ హోతీతి. అపిచ, తత్థ ఉప్పన్నా అవిక్ఖమ్భితకామరాగాఏవ హోన్తి, ఓకాసే సతి కామరతియా రమిస్సన్తి యేవాతి. తస్మిం కామే అవచరతీతి కామావచరం. ఏత్థచ అవచరతీతి పదస్స ఉప్పజ్జతీతి అత్థో న గహేతబ్బో. సో హి అత్థో పాళియాచ నసమేతి. నానాదోసయుత్తోచ హోతీతి. యం ఏతస్మిం అన్తరే ఏత్థావచరా ఏత్థ పరియాపన్నాతి హి పాళియం వుత్తం. యది చేత్థ సో అత్థో అధిప్పేతో సియా. ఏవం సభి ఏత్థావచరా ఏత్థుప్పన్నాతి వుత్తం సియా. నపన వుత్తం. నచ పరియాపన్నసద్దో ఉప్పన్నసద్దేన సహ సమానత్థోతి సక్కా వత్తుం. న హి లోకుత్తరచిత్తాని తీసు భవేసు ఉప్పన్నా నిపి తత్ర పరియాపన్నానియేవ హోన్తీతి. ఏవం తావ పాళియా నసమేతీతి.

యదిచ సో అత్థో గహితో సియా. ఏవఞ్చ సతి తస్మిం కామే యే మహగ్గత లోకుత్తరధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి. తేసంపి కామా వచరతాపత్తిదోసో రూపావచరతాది ముత్తిదోసోచ ఆపజ్జతి. యేచ కామావచరధమ్మా రూపారూపభూమీసు ఉప్పజ్జన్తి. తేసఞ్చ రూపారూపా వచరతా పత్తిదోసో కామావచరతా ముత్తిదోసోచ ఆపజ్జతీతి. నను యేభుయ్యవుత్తివసేనపి కేసఞ్చి నామలాభో హోతి. యథా వనచరకో సఙ్గామావచరోతి. తస్మా ఇధపి తేసం ధమ్మానం అత్తనో అత్తనో భుమ్మీసు ఉప్పన్నబహులత్తా కామావచరాది నామలాభే సతి న కోచి దోసోతి.న. ఏవఞ్హి సతి లోకుత్తర ధమ్మానం కామావచరతాది ముచ్చనత్థం యేభుయ్యేన ఉప్పన్నభూమి విసుం వత్తబ్బా సియా. న చ సా నామభూమి అత్థి. యత్థ తే యేభుయ్యేన ఉప్పజ్జన్తీతి. తేహి ఉప్పజ్జన్తా తీసు భవేసు ఏవ ఉప్పజ్జన్తి. తస్మా తేసం కామ రూపారూపావచరతాపత్తిదోసో దున్నివారో సియాతి. ఏవం నానాదోసయుత్తో హోతీతి. తస్మాస్స తథా అత్థం అగ్గహేత్వా ఏత్థావచరా ఏత్థ పరియాపన్నాతి భగవతా సంవణ్ణితేన పాళినయేనేవస్స అత్థో గహేతబ్బోతి. అయఞ్హేత్థ అత్థో. కామే అవచరతి పరియాపన్నభావేన తస్మిం అజ్ఝోగాహేత్వా చరతి పవత్తతీతి కామావచరన్తి. పరియాపన్నభావోచనామ అత్తనో ఆధారభూతేన తేన కామేన సహ సమానజాతిగోత్తనామతా సఙ్ఖాతేహి పరితోభాగేహి తస్మిం కామే ఆపన్నభావో అనుప్పవిట్ఠ భావో. అన్తోగధభావోతి వుత్తం హోతి. సోచ తథా పరియాపన్నభావో పరిగ్గాహినియా కామతణ్హాయ కతోతి దట్ఠబ్బో. ఏత్తావతా యేధమ్మా రూపారూపసత్తసన్తానభూతాపి మయ్హం ఏతేతి కామ తణ్హాయ పరిగ్గహితా కామే పరియాపన్నావ హోన్తి. తే కామావచరానామాతి సిద్ధా హోన్తి. రూపారూపా వచరేసుపి అయం నయో నేతబ్బో. తేసుపన రూపతణ్హా అరూపతణ్హాచ పరిగ్గాహినీ తణ్హా దట్ఠబ్బా.

యేపన ధమ్మా తిణ్ణం తణ్హానం పరిగ్గహవిముత్తా హోన్తి. తే తీసు భవేసు ఉప్పన్నాపి తత్ర అపరియాపన్నాఏవ హోన్తీతి లోకుత్తరా నామ జాతాతి వేదితబ్బా. ఏత్థచ పట్ఠానే ఆరుప్పే కామచ్ఛన్దం నీవరణం పటిచ్చ ఉద్ధచ్చనీవరణన్తిఆదినా అరూపసత్తసన్తానేపి కామచ్ఛన్దసఙ్ఖాతాయ కామతణ్హాయ ఉప్పత్తి వుత్తా. తస్మా రూపారూప భూమీసు ఉప్పన్నానం కామధమ్మానం పరిగ్గాహినీతణ్హా రూపారూపసత్తసన్తాన గతాపి దట్ఠబ్బా. పాళియం కామచ్ఛన్దనీవరణన్తి ఇదం నీవరణజాతికత్తా వుత్తం. న హి ఝానభూమీసు ఏకన్తనీవరణకిచ్చాని నీవరణాని సక్కా లద్ధున్తి. అత్ర కామభేదో వత్తబ్బో. ద్వేకామా కిలే సకామోచ, వత్థుకామోచాతి. తత్థ థపేత్వా రూపారూపరాగే అఞ్ఞో సబ్బోపి లోభో ఇమస్మిం చతుబ్భూమిపరిచ్ఛేదే కిలే సకామోనామ. థపేత్వాచ రూపారూపావచరధమ్మే అఞ్ఞే సబ్బేపి తీసు భూమీసు ఉప్పన్నా కామావచరధమ్మా వత్థుకామోనామాతి. యంపన అట్ఠసాలినియం సబ్బేపి తేభూమకా ధమ్మా వత్థుకామోతి వుత్తం. తం మహానిద్దేసే నిద్దిట్ఠేన సుత్తన్తికపరియాయేన వుత్తన్తి గహేతబ్బం. న హి రూపారూపావచరధమ్మా అభిధమ్మే కామనామేన వుత్తా అత్థీతి. [కామావచరపదం]

౧౯. రూపావచరం అరూపావచరన్తి ఏత్థ రూపారూపసద్దా తాసు భూమీసు నిరుళ్హాతి దట్ఠబ్బా. అపిచ ద్వే భూమియో రూపభూమి, అరూపభూమీతి. తత్థ రుప్పనలక్ఖణం రూపం యత్థ నత్థి, సా చతుబ్బిధా భుమ్మి అరూపభూమినామ. సేసా సత్తవీసతివిధా భుమ్మి రూపభూమినామ. తత్థచ హేట్ఠా ఏకాదసవిధా భుమ్మి ఓళారికేన కామేన విసేసేత్వా కామ భూమీతి వుత్తా. ఉపరి సోళసవిధా భుమ్మి రూపభూమిఇచ్చేవ వుత్తాతి దట్ఠబ్బా. యత్థపన తణ్హావా ఝానానివా రూపారూపసద్దేహి వుత్తాని. తత్థ నిస్సయస్సనామం నిస్సితే ఆరోపనవసేన నిస్సయోపచారో వేదితబ్బో. యత్థచ కామావచరాదిసద్దేహి భూమిఏవ వుత్తా. తత్థ నిస్సితస్స నామం నిస్సయే ఆరోపనవసేన నిస్సితో పచారోతి. యమేత్థ వత్తబ్బం, తం కామావచరపదే వుత్తనయమేవాతి. అయమేత్థ తేభూమక పరిచ్ఛేదే పాళిఅనుగతా పరమత్థదీపనా. యథాహ –

కతమే ధమ్మా కామావచరా. హేట్ఠతో అవీచినిరయం పరియన్తం కరిత్వా ఉపరితో పరనిమ్మితవసవత్తీదేవే అన్తో కరిత్వా యం ఏతస్మిం అన్తరే ఏత్థావచరా ఏత్థ పరియాపన్నా ఖన్ధధాతుఆయతనా రూపా వేదనా సఞ్ఞా సఙ్ఖారా విఞ్ఞాణం. ఇమేధమ్మా కామావచరా. కతమే ధమ్మా రూపావచరా. హేట్ఠతో బ్రహ్మలోకం పరియన్తం కరిత్వా ఉపరితో అకనిట్ఠే దేవే అన్తో కరిత్వా యం ఏతస్మిం అన్తరే ఏత్థావచరా ఏత్థ పరియాపన్నా సమాపన్నస్సవా ఉపపన్నస్సవా దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారిస్సవా చిత్తచేతసికా ధమ్మా, ఇమే ధమ్మా రూపావచరా. కతమే ధమ్మా అరూపావచరా. హేట్ఠతో ఆకాసానఞ్చాయతనుపగే దేవే పరియన్తం కరిత్వా ఉపరితో నేవసఞ్ఞా నాసఞ్ఞా యతనుపగే దేవే అన్తో కరిత్వా యం ఏతస్మిం అన్తరే. ల. ఇమే ధమ్మా అరూపావచరాతి.

[౧౯] టీకాసు పన

యథావుత్తం సువిసదం పాళినయం అగ్గహేత్వా అఞ్ఞథా వచనత్థాచ వినిచ్ఛయాచ ఏత్థ వుత్తా. సబ్బే తే సారతో న పచ్చేతబ్బాతి.

నను అట్ఠసాలినియమేవ తేచ అఞ్ఞేచ అత్థా వుత్తాతి. సచ్చం. భూతంపన సువిసదం పాళిఅనుగతం అత్థం ఞత్వా కింవిక్ఖేపేనాతి.

౨౦. లోకుత్తరన్తి ఏత్థ లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన లోకో వుచ్చతి యథావుత్తో తేభూమకధమ్మో. యథాహ లుజ్జతి పలుజ్జతీతి ఖో భిక్ఖవే తస్మా లోకోతి వుచ్చతీతి. ఏవం సన్తే లోకుత్తరధమ్మానంపి నిబ్బానవజ్జానం లోకతాపత్తి సియా. కస్మా, తేసంపి లుజ్జనపలుజ్జనధమ్మత్తాతి. నసియా. యత్థ హి నిచ్చో ధువో సస్సతోతి మహాజనస్స మిచ్ఛాగాహో నివిసతి. తత్థేవ తస్స నివారణత్థం అయం లోకసమఞ్ఞా నియమీయతి. తస్మా సబ్బసో మిచ్ఛాగాహవిముత్తానం తేసం లోకతాపత్తి నత్థీతి వదన్తి. యేసంవా లుజ్జనంపలుజ్జనఞ్చ మహాజనస్స పాకటం. తేసఞ్ఞేవ లోకతాసిద్ధీతి నత్థి లోకుత్తరానం లోకత్తప్పసఙ్గోతి. లోకతో ఉత్తరతీతి లోకుత్తరం. మగ్గచిత్తం. తతో ఉత్తిణ్ణన్తి లోకుత్తరం. ఫలచిత్తం. నిబ్బానంపన ఇధ నలబ్భతీతి. ఉత్తరణఞ్చేత్థ తణ్హాత్తయగ్గాహ విముత్తియా తీసు లోకేసు అపరియాపన్నభావోయేవ. సోచ అపరియాపన్నభావో కేసం ధమ్మానం అధిట్ఠాన భూతోవియ గయ్హతీతి విసుం ఏకా చతుత్థీ అవత్థాభూమినామాతి.

చతుబ్భూమివిభాగస్స పరమత్థదీపనా నిట్ఠితా.

౨౧. ఏవం చిత్తం భూమిభేదేన హీనపణీతా నుక్కమతో చతుధా నిద్దిసిత్వా ఇదాని తదేవ చతుబ్బిధం చిత్తం యథానిద్దిట్ఠక్కమేన విభజన్తో పథమం కామావచరచిత్తం. తత్థచ హీనం అసోభణచిత్తం. తత్థచ సబ్బహీనం అకుసలచిత్తం తావ దస్సేతుం సోమనస్ససహ గతన్తిఆదిమాహ. ఏత్థచ కామావచరచిత్తస్సపి అకుసలాహేతుక సహేతుకానుక్కమో హీన పణీతానుక్కమవసేన వుత్తోతి దట్ఠబ్బో.

[౨౦] విభావనియం పన

ఉపరి వుచ్చమానానం బహూనం చిత్తానం సోభణసఞ్ఞాకరణసుఖత్థం అప్పకే పాపాహేతుకేయేవ పథమం దస్సేన్తోతి వుత్తం. తం న సున్దరం.