సముచ్చయ సఙ్గహ పరమత్థదీపనీ

౧౬౨. ఏవం ఛహి పరిచ్ఛేదేహి చత్తారో పరమత్థే దస్సేత్వా ఇదాని తేసం తంతంరాసిసఙ్ఖాతం సముచ్చయం దస్సేన్తో ఆదిగాథ మాహ. యే సలక్ఖణా ద్వాసత్తతివిధా వత్థుధమ్మా మయా వుత్తా. ఇదాని తేసం సముచ్చయం యథాయోగం పవక్ఖామీతి యోజనా. తత్థ సలక్ఖణావత్థుధమ్మాతి పదేహి దసవిధాని అనిప్ఫన్నరూపాని పటిక్ఖిపతి. న హి తాని అత్తనో ఆవేనికభూతేన సభావ లక్ఖణేన అనిచ్చతాది సామఞ్ఞలక్ఖణేనచ సలక్ఖణాని హోన్తి. ఏకన్తపరమత్థతాయ అభావతో. తతోయేవచ వత్థుధమ్మాచ నహోన్తి. సరూపతో అనుపలబ్భమానత్తా. దబ్బవాచకో హి ఇధ వత్థుసద్దో. దబ్బఞ్చనామ ఇధ సరూపతో లబ్భమానో సభావో ఏవ. ఏతేన నిబ్బానస్సపి మగ్గఫల పచ్చవేక్ఖనఞాణేసు సరూపతో లబ్భమాన సభావతా వుత్తా హోతి. అనిప్ఫన్నరూపానం వియ చ వత్థుధమ్మ సన్నిస్సయేన దిస్సమానధమ్మమత్తభావం వా పఞ్ఞత్తిధమ్మానం వియ పరికప్పితాకారమత్తభావంవా ససవిసాణ కచ్ఛపలోమాదీనం వియ సబ్బసో అభూత పరికప్పిత మత్తభావంవా నివారేతీతి వేదితబ్బం. ఏత్థచ ద్వాసత్తతివిధాసలక్ఖణావత్థుధమ్మాతి వచనే పయోజనం నదిస్సతి. తేసు హి ద్వాసత్తతివిధేసు ఏకచ్చే ఏవ ధమ్మా పురిమేసు తీసు సఙ్గహేసు ఆగతా. పచ్ఛిమేచ సబ్బసఙ్గహే అనిప్ఫన్నరూపానిపి అధిప్పేతానిఏవాతి. ఏత్థచ వత్థుధమ్మాసలక్ఖణాతి పదేహి అనిప్ఫన్నరూపానం సలక్ఖణతా పటిక్ఖిపనే యం వత్తబ్బం. తం రూపసముద్దేస దీపనియం వుత్తమేవాతి. ఏకన్తాకుసలజాతియానం ఆసవ చతుక్కాదీనం సఙ్గహో అకుసలసఙ్గహో, న అకుసల సమ్పయుత్తత్తాయేవ అకుసలభూతానం చిత్తఫస్సాదీనన్తి. కుసలా కుసలాబ్యాకతమిస్సకానం సఙ్గహో మిస్సకసఙ్గహో.

బోధి వుచ్చతి చతూసు మగ్గేసు ఞాణం, బుజ్ఝన్తి ఏతాయాతి కత్వా. బోధియా పక్ఖా బోధిపక్ఖా. బోధిసమ్భారాతి అత్థో. బోధి పక్ఖేసు భవా అన్తోగధాతి బోధిపక్ఖియా. తేసం సఙ్గహోతి బోధిపక్ఖియసఙ్గహో. సబ్బేసం అనవసేసానం పరమత్థధమ్మానం సఙ్గహో సబ్బసఙ్గహో. చిరపారివాసియట్ఠేన మదనియట్ఠేనచ ఆసవ సదిసత్తా ఆసవా. యదిచ తదుభయట్ఠేన ఆసవానామ సియుం. ఇమే లోభాదయో ఏవ ఆసవానామ సియుం. పుప్ఫాసవాదయో హి లోకే ఛ పఞ్చ రత్తిమత్తం వా సత్తట్ఠరత్తిమత్తం వా సయంపి కుమ్భేసు పరివాసం గణ్హన్తి. కుమ్భేచ పరివాసం గాహాపేన్తి. ఇమే పన అనమతగ్గే సంసారే సయంపి సత్తసన్తానే పరివాసం గణ్హన్తి. సత్తసన్తానఞ్చ పరివాసం గాహాపేన్తి. సకలం సత్తసన్తానం సదా ఆసవపూరితమేవ హోతి. యథాహ-చక్ఖుం లోకే పియరూపం సాతరూపం ఏత్థేసా తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి. ఏత్థ నివీసమానా నివీసతీతిఆది. తత్థ ఏసా తణ్హా పరియుట్ఠానవసేన ఉప్పజ్జమానా ఏత్థేవ ఉప్పజ్జతి. ఉప్పజ్జిత్వాచ పున అనుసయభావేన పరివాసం కత్వా నివీసమానా ఏత్థేవ నివీసతీతి అత్థో. యావచ అరియమగ్గధోవనం నలబ్భతి. తావ సన్తానం గూథపూరితకూపం వియ దుబ్బిసోధం కత్వా పవత్తతి. పుప్ఫాసవాదయోచ మదం జనేన్తా ముహుత్తమేవ జనేన్తి. ఇమే పన యావ అరియమగ్గం నలభతి. తావ నిచ్చమదం జనేన్తి. తస్మా ఏకన్తేన ఇమేయేవ చిరపారివాసియట్ఠేన మదని యట్ఠేనచ ఆసవానామ భవితుం అరహన్తీతి.

విసన్దనట్ఠేనవా ఆసవసదిసత్తా ఆసవా, యథా హి కుధిత కుట్ఠినో మహావణముఖేహి యూససఙ్ఖాతో ఆసవో విసన్దిత్వా పిలోతికఖణ్డాని దూసేతి, ఏవం ఇమేపి ఛహిద్వారేహి విసన్దిత్వా ఛళారమ్మణానిదూసేన్తీతి. ఆయతంవా సంసారదుక్ఖం సవన్తిపసవన్తి వడ్ఢేన్తీతి ఆసవా. అథవా, భవతో ఆభవగ్గా ధమ్మతో ఆగోత్రతుమ్హా సవన్తి ఆరమ్మణకరణవసేన పవత్తన్తీతి ఆసవా. ఆసద్దస్స అవధిఅత్థజోతకత్తా. అవధిచ దువిధో మరియాదవిసయో అభివిధివిసయోచాతి తత్థ యస్స సమ్బన్ధినీక్రియా అవధిభూతం అత్తానం బహికత్వా పవత్తతి. సో మరియాదవిసయో నామ. యథా ఆపాతలిపుత్తా దేవో వుట్ఠోతి. యస్స సమ్బన్ధినీక్రియా అవధిభూతం అత్తానం బ్యాపేత్వా అన్తో కత్వా పవత్తతి, సో అభివిధివిసయోనామ. యథా ఆబ్రహ్మలోకా భగవతో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతోతి. ఇధ పన అభివిధివిసయో దట్ఠబ్బో. తస్మా భవగ్గఞ్చ గోత్రభుఞ్చ బ్యాపేత్వా అన్తో కత్వా సవన్తీతి అత్థో వేదితబ్బో.

[౨౦౪] విభావనియం పన

అవధిచ మరియాదఅభివిధివసేన దువిధోతి వత్వా పున తం విభావేన్తో ‘‘తత్థ ఆపాతలిపుత్తా దేవో వుట్ఠోతిఆదీసువియ క్రియం బహికత్వా పవత్తో మరియాదో. ఆభవగ్గాసద్దో అబ్భుగ్గతోతిఆదీసువియ క్రియం బ్యాపేత్వా పవత్తో అభివిధీ’’తి వదతి. తం న యుజ్జతి.

న హి అవవిధివిసయభూతో భవగ్గో లోకత్తయబ్యాపకం సద్దస్స అబ్భుగ్గమనక్రియం బ్యాపేత్వా పవత్తతి. నచ అవధిభూతో అత్థో క్రియం బహివా అన్తోవా కత్వా పవత్తతీతి యుత్తో. క్రియాఏవ పన తం బహివా అన్తోవా కత్వా పవత్తతీతి యుత్తో. ఏవఞ్చ కత్వా మూలటీకాయం-దువిధోహి అవధి అభివిధివిసయో అనభివిధివిసయోచ. అభివిధివిసయం క్రియాబ్యాపేత్వా పవత్తతి, ఆభవగ్గా భగవతో యసో గతోతి. ఇతరం బహికత్వా, ఆపాతలిపుత్తా వుట్ఠో దేవోతి. కామేతి ఇచ్ఛతీతి కామో. సోఏవ ఆసవోతి కామాసవో. కామీయతివా ఓళారికేన కామేన ఇచ్ఛీయతీతి కామో. పఞ్చకామగుణముఖేన దేసితో సబ్బో కామావచరధమ్మో. ఇధ పన తం నామేన తదారమ్మణా తణ్హాఏవ అధిప్పేతా, కామోఏవ ఆసవోతి కామాసవో. కామావచరధమ్మేసు అస్సాదనాభినన్దన వసేన పవత్తో కామరాగో. థేరేన పన అయమత్థోవ ఇచ్ఛితో. వక్ఖతి హి కామభవ నామేన తబ్బత్థుకా తణ్హా అధిప్పేతాతి.

[౨౦౫] విభావనియం పన

పురిమత్థోవ వుత్తో. సో అనుపపన్నో, థేరమతానుగతస్స ఇధాధిప్పేతస్స అత్థస్స అవుత్తత్తా.

భవాసవోతి ఏత్థ దువిధో భవో కమ్మభవో ఉపపత్తిభవో చ. తత్థ మహగ్గతకుసలధమ్మా కమ్మభవో. తంనిబ్బత్తా విపాక ధమ్మా ఉపపత్తిభవో. ఇధపి భవసద్దేన తదారమ్మణా తణ్హాఏవ అధిప్పేతా. భవోఏవ ఆసవోతి భవాసవో. తస్మిం దువిధే భవే నికన్తివసేన పవత్తో రూపారూపరాగో.

[౨౦౬] యం పన విభావనియం

‘‘సస్సత దిట్ఠిసహగతోచ రాగో ఏత్థేవ సఙ్గయ్హతీ’’తి వుత్తం. తం న యుత్తం.

భవాసవో చతూసు దిట్ఠిగత విప్పయుత్త లోభసహగతేసు చిత్తుప్పాదేసు ఉప్పజ్జతీతి హి అట్ఠకథాకణ్డే వుత్తం. యత్థ పన కామతణ్హా భవతణ్హా విభవతణ్హాతి ఆగతం. తత్థేవ సస్సతదిట్ఠి సహగతో రాగో యాకాచి కుసలాకుసల కమ్మభవనికన్తి యాకాచి ఉపపత్తిభవపత్థనా. సబ్బా భవతణ్హాయం సఙ్గహితాతి యుత్తా. ఇధ పన యథావుత్తం భవాసవం థపేత్వా సబ్బో లోభో కామాసవే ఏవ సఙ్గహితోతి యుత్తోతి.

[౨౦౭] ఏతేనేవ యఞ్చ తత్థ వుత్తం.

‘‘తతియో భాదిట్ఠిసహగతో’’తి. తంపి పటిక్ఖిత్తం హోతి.

యాకాచి దిట్ఠి దిట్ఠాసవో. యోకోచి మోహో అవిజ్జాసవో. ఏత్థ సియా, కస్మా ఇమే ఏవ ఆసవాతి వుత్తా. నను అఞ్ఞేపి మానాదయో చిరపారివాసియట్ఠాదియుత్తా ఏవ హోన్తీతి. సచ్చం. ఇమేసు పన కామాసవే పరివుట్ఠే సతి సబ్బేకామవిసయా మానాదయో పరివుట్ఠాఏవ హోన్తి. తస్మిం విముత్తే విముత్తాఏవ, తథా భవాసవే పరివుట్ఠే సతి భవవిసయా. దిట్ఠాసవేచ పరివుట్ఠే సతి దిట్ఠివిసయాతి. అవిజ్జాపన తేసం తిణ్ణంపి మూలభూతాతి. ఇతి ఇమే ఏవ పారివాసియట్ఠాదీసు పధానభూతా హోన్తి. ఇతరే పన తదనుబన్ధమత్తాఏవ సమ్పజ్జన్తీతి న తే ఆసవాతి విసుం వత్తుం అరహన్తీతి. అత్తని పతితం జనం అనస్సాసికం కత్వా అజ్ఝోత్థ రన్తో హనతి మారేతీతి ఓఘో. పకతిమహోఘో. తథా అవహననట్ఠేన దుత్తరట్ఠేనచ ఓఘసదిసాతి ఓఘా. యదిచ అవహఞ్ఞనట్ఠేచ దుత్తరట్ఠేనచ ఓఘానామ సియున్తిఆదికో పసఙ్గో మానాదీనఞ్చ ఓఘభావ పరిహారో వుత్త నయేన వేదితబ్బో.

వట్టస్మింవా భవయన్తకేవా సత్తే యోజేన్తీతి యోగా. భవన్తరచుతియా సహ భవన్తరపటిసన్ధిం గన్తేన్తి ఘటేన్తీతి గన్థా. అభిజ్ఝాతి సబ్బస్స రాగస్సేతం నామం. తస్మా రూపారూప రాగాపి ఏత్థ సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బా. బ్యాపాదోతిపి సబ్బో దోసో ఏవ. ఇదం సచ్చాతి నివేసోతి ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞన్తి పవత్తో మిచ్ఛాభినివేసో. వట్టదుక్ఖతో విముత్తియా అమగ్గభూతంయేవ గోసీలగోవతాదికం పరతో ఆమసనం తథా తథా కప్పేత్వా గహణం సీలబ్బతపరామాసో. ఏత్థచ పరతోతి భూతసభావపచ్చనికతోతి అత్థో. కాయసద్దో పన సబ్బత్థ రూపకాయే నామకాయేచ పవత్తోతి అతితకాయేన పచ్చుప్పన్న కాయం పచ్చుప్పన్నకాయేనచ అనాగతకాయం గన్థేతి ఘటేతీతి కాయగన్థో. అథవా, కాయే గణ్ఠోతి కాయగణ్ఠో. అజ్ఝత్త గణ్ఠోతి అత్థో. నిగణ్ఠోనాటపుత్తోతిఆదీసువియ గణ్ఠసద్దో గణ్ఠియం పవత్తో. భుసం ఆదియన్తి అముఞ్చనగాహం గణ్హన్తీతి ఉపాదానాని. కిలేసభూతో కామోఏవ ఉపాదానం కాము పాదానం. వత్థుభూతంవా కామం ఉపాదియతీతి కాముపాదానం.

ద్వాసట్ఠిదిట్ఠియో తివిధ మహాదిట్ఠియో అఞ్ఞాపివా సాసనే లోకేచ సన్దిస్సమానా విపరీతగాహభూతా దిట్ఠియో దిట్ఠుపాదానం. యథాగహితంవా పురిమదిట్ఠిం ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి ఉపాదియతీతి దిట్ఠుపాదానం. గోణకుక్కురాదీనం తంతంపకతిచారిత్తం సీలం నామ. తమేవ సుట్ఠుం సమాదిన్నం వతంనామ. తదుభయం సంసారముత్తియా మగ్గోతి దళ్హగహణం సీలబ్బతు పాదానం నామ. అత్తవాదుపాదానన్తి ఏత్థ అత్తా వుచ్చతి పరికప్పబుద్ధియా గహితో ఏకేకస్మిం సత్త సన్తానే పధానిస్సరో. యం లోకియమహాజనా సత్తోతివా పుగ్గలోతివా జీవోతివా తథాగతోతివా లోకోతివా సఞ్జానన్తి. యఞ్చ నానాతిత్థియా ఇస్సరనిమ్మితంవా అధిచ్చసముప్పన్నంవా అచ్చన్తసస్సతంవా ఏకచ్చసస్సతంవా ఉచ్ఛేదంవా పఞ్ఞపేన్తీతి. తం అత్తానం అభివదన్తిచేవ ఉపాదియన్తిచ సత్తా ఏతేనాతి అత్తవా దుపాదానం. వీసతివిధా సక్కాయదిట్ఠి. తత్థ అభివదన్తీతి విసిట్ఠం పధానం కత్వా వదన్తి. ఉపాదియన్తీతి దళ్హం ఆదియన్తి. యథాహ –

తత్థ కతమా సక్కాయదిట్ఠి. ఇధ అస్సుతవా పుథుజ్జనో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి. రూపవన్తంవా అత్తానం. అత్తని వా రూపం. రూపస్మింవా అత్తానం. వేదనం అత్తతో సమనుపస్సతి. వేదనావన్తంవా అత్తానం. అత్తనివా వేదనం. వేదనాపవా అత్తానం. సఞ్ఞం. సఙ్ఖారే. విఞ్ఞాణన్తి.

తత్థ రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీతి రూపమేవ అత్తాతి గణ్హాతి. రూపవన్తంవా అత్తానన్తి అత్తా మే రూపవాతి గణ్హాతి. అత్తని వా రూపన్తి అత్తానం పటిచ్చ రూపం తిట్ఠతీతి గణ్హాతి. రూపస్మింవా అత్తానన్తి రూపం పటిచ్చ అత్తా తిట్ఠతీతి గణ్హాతి. కథం రూపకాయం ఉద్దిస్స అజ్జ అహం థద్ధోమ్హీతి వా అజ్జ అహం ముదుకోమ్హీతివా వదన్తో పథవి సఙ్ఖాతం రూపం అత్తతో సమనుపస్సతినామ. అజ్జ మమ కాయో థద్ధోతివా ముదూతివా వదన్తో సేసధమ్మేవా ధమ్మముత్తకంవా అత్తానం గహేత్వా తం అత్తానం పథవీవన్తం సమనుపస్సతినామ. అజ్జ థద్ధభావోవా ముదుభావోవా మయి జాతోతి వదన్తో అత్తని పథవింస మనుపస్సతినామ. అజ్జాహం థద్ధభావే ఠితోమ్హి ముదుభావే ఠితో మ్హీతి వదన్తోపథవిమ్హి అత్తానం సమనుస్సతినామ. అయం పథవిమ్హి చతురావత్థికాయ సంక్కాయదిట్ఠియా పవత్తాకారో. సేసేసు సత్తవీసతిరూపేసు యథాసమ్భవం వత్తబ్బో. అహం మరామి మరిస్సామీతిఆదినా హి అనిచ్చతాయంపి సాదిట్ఠి పవత్తతియేవ. సేసరూపేసు వత్తబ్బం నత్థి. ఇదం నామ అహం పుబ్బే సంభుఞ్జిం. అజ్జ సంభుఞ్జామి. పరతో సంభుఞ్జిస్సామీతివా సుఖితోమ్హి దుక్ఖితోమ్హీతివా వేదనం అత్తతో సమనుపస్సతి. అజ్జ మమ కాయో సుఖితో దుక్ఖితోతివా మమచిత్తం సుఖితం దుక్ఖితన్తివా అత్తానం వేదనావన్తం సమనుపస్సతి. అజ్జసుఖంవా దుక్ఖంవా మయిజాతన్తి అత్తని వేదనం సమనుపస్సతి. అజ్జాహం సుఖిత భావే ఠితోమ్హి దుక్ఖితభావే ఠితోమ్హీతి వేదనాయ అత్తానం సమనుపస్సతీతి.

సఞ్ఞాయ సబ్బేసుచ పఞ్ఞాసమత్తేసు సఙ్ఖారేసు విసుం విసుం విత్థారేత్వా వత్తబ్బో. అహం పస్సామీతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి. దస్సనం మేతి అత్తానం విఞ్ఞాణవన్తం సమనుపస్సతి. మయిదస్సనంనామ అత్థీతి అత్తని విఞ్ఞాణం సమనుపస్సతి, అహం దస్సనే సమత్థోమ్హీతి విఞ్ఞాణస్మిం అత్తానం సమనుపస్సతి. ఏసే వనయో సేసేసు పఞ్చసు విఞ్ఞాణేసూతి. అహ మస్మి అహం ఏకో సత్తో ఏకోపుగ్గలో ఏకో జీవో ఏకో లోకో ఏకో నరో మనుస్సో దేవోసక్కో బ్రహ్మాతివా అహంగచ్ఛామి అహం తిట్ఠామి అహం నిసీదామి అహం నిప్పజ్జామి అహం సమిఞ్జేమి పసారేమీతిఆదినా వా ఖన్ధపఞ్చకంవా ఏకమేకంవా ఖన్ధం సమూహతో గహేత్వా పవత్తిపి వత్తబ్బా. అపరిఞ్ఞాతవత్థుకానఞ్హి ఏకముహుత్త మత్తేపి యంకిఞ్చి అత్తనోవా పరస్సవా అత్తపటిసంయుత్తవచనం కథేన్తానం చిత్తంవా వచనంవా యథావుత్తే రూపారూపధమ్మే కదాచి అత్తతో ఉపాదియిత్వా పవత్తతి. కదాచి అత్తపరివార భావేన. కదాచి అత్తనిస్సితభావేన. కదాచి అత్తనిస్సయభావేన. కదాచి ఏకేకధమ్మవసేన. కదాచి సమూహధమ్మవసేనాతి.

యస్మా పన అత్తనిమిత్తంనామ వసవత్తనాకారం పటిచ్చ ఉపట్ఠాతి. వసవత్తనా కారోచ రూపారూపధమ్మానం పచ్చయాయత్త వుత్తికత్తం ఖణి కత్తఞ్చ సుట్ఠు పస్సన్తానం నత్థి. తస్మా పరిఞ్ఞాతవత్తుకానం అత్త పటిసంయుత్తవచనం కథేన్తానంపి చిత్తం పదుమినిపత్తే ఉదకబిన్దు వియ తేసు ధమ్మేసు అలగ్గిత్వాఏవ పవత్తతీతి వేదితబ్బం. సత్తానం చిత్తసన్తానే కుసలే ధమ్మే అనుప్పన్నేవా ఉప్పాదేతుం ఉప్పన్నేవా వా సేతుం అదత్వా నీవారేన్తీతి నీవరణాని. కామనట్ఠేన కామో, ఛన్దనట్ఠేనఛన్దోతి కామచ్ఛన్దో. బలవరాగో. సోఏవనీవరణన్తి కామచ్ఛన్దనీవరణం. పట్ఠానేఆరుప్పేకామచ్ఛన్దం నీవరణం పటిచ్చఉద్ధచ్చనీవరణన్తి వుత్తత్తా పన థపేత్వా రూపారూపరాగే అవసేసో సబ్బోలోభో కామచ్ఛన్దే అసఙ్గహితోనామ నత్థి. ఝానపటిపక్ఖభావోపన పఞ్చకామగుణికరాగస్సేవ హోతీతి వేదితబ్బో. బ్యాపజ్జనం బ్యాపాదో. చిత్తస్స పూతిభావోతి అత్థో. యోకోచిదోసో. కస్మా పనేత్థ థినమిద్ధ నీవరణన్తి చ ఉద్ధచ్చ కుక్కుచ్చ నీవరణన్తి చ ద్వే ద్వే ధమ్మా ఏకం నీవరణం కత్వా వుత్తాతి. కిచ్చతో పచ్చయతో పటిపక్ఖతోచ సదిసత్తా. తథా హి కిచ్చతో తావ థినమిద్ధద్వయం చిత్తుప్పాదానం లీనభావా పాదనకిచ్చం. ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చద్వయం అవూపసన్తభావాపాదనకిచ్చం. పచ్చయతో పురిమద్వయం తన్దివిజమ్భి తతాపచ్చయం. పచ్ఛిమద్వయం ఞాతిబ్యసనాదివితక్కపచ్చయం. పటిపక్ఖతో పురిమద్వయం వీరియపటిపక్ఖం. పచ్ఛిమద్వయం సమథపటిపక్ఖన్తి.

అనుసేన్తీతి అనుసయా. అనురూపం కారణం లభిత్వా ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో. అనుఅను సేన్తీతివా అనుసయా. యావ మగ్గం నపటిలభతి. తావ అన్తరా అపరిక్ఖియ్యమానా హుత్వా కారణలాభే సతి పునప్పునం ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో. ఉప్పజ్జనఞ్చేత్థ అప్పహీనట్ఠేన ఉప్పజ్జనా రహభావో వేదితబ్బో. న పన సరూపతో ఉప్పత్తి, కథం విఞ్ఞా యతీతి చే. యస్స కామరాగానుసయో ఉప్పజ్జతి, తస్సేవ పటిఘానుసయో ఉప్పజ్జతీతి వుత్తత్తా. ఏవఞ్చ కత్వా పాళియం పుథుజ్జనస్స సత్తపి అనుసయా అనుసయవారే సహ అనుసేన్తీతి ఉప్పజ్జనవారే సహ ఉప్పజ్జన్తీతి వుత్తా. యథాహ పుథుజ్జనస్స అవిజ్జానుసయోచ అనుసేతి. కామరాగ. పటిఘ. మాన. దిట్ఠి. విచికిచ్ఛా. భవరాగనుసయోచ అనుసేతీతి. తథా ఉప్పజ్జనవారేపీతి.

అపిచ, సరూపతో పరియుట్ఠానం అపత్వా సన్తానే పవత్తమానేహి కుసలాకుసలా బ్యాకతచిత్తుప్పాదేహి సహ అనురూపా అవిరుద్ధా హుత్వా సేన్తి. విసుం సమ్పయుత్తధమ్మభావేన అవుట్ఠితా హుత్వా సయితా హోన్తీతి అనుసయా. అను అను సేన్తీతివా అనుసయా. పకతియా యథానుసయితేసుఏవ కామరాగాదీసు పునప్పునం ఉప్పజ్జిత్వా దిగుణ తిగుణాది వసేన పునప్పునం సేన్తి. సయనాకారేన ఉపరుపరి పలివేఠేన్తీతి అత్థో.

తీసు రాగాదీనం అవత్థాసు పథమావత్థాయ ఠితానం కామరాగా దీనమేతం అధివచనం. తిస్సో హి అవత్థా అనుసయావత్థా పరియుట్ఠానావత్థా వీతిక్కమావత్థాతి. తత్థ యే కామరాగాదయో ఉప్పజ్జిత్వా కాయఙ్గవాచఙ్గం చాలేన్తి, తేసం తథాపవత్తా అవత్థా వీతిక్కమావత్థానామ. యే మనస్మిం ఏవ జవనచిత్తసహజాతా హుత్వా పవత్తన్తి, తేసం తథాపవత్తా అవత్థా పరియుట్ఠానావత్థానామ. యే పన జవనసహజాతభావంపి అపత్వా వాసనాధాతుయో వియ చిక్కసన్తానా నుసయితా హుత్వా పరియుట్ఠానప్పత్తియా బీజభావేన తిట్ఠన్తి, సుభనిమిత్తాదికేచ ఆరమ్మణే ఆపాతమాగతే యేసం వసేన ఆవజ్జనం రాగాదిపాతుభావత్థాయ అయోనిసో భవఙ్గం ఆవట్టేతి, అభావితఞ్చ చిత్తం యేసం వసేన దమథం నఉపేతి, తేసం తథా పవత్తా అవత్థా అనుసయావత్థానామ. తదవత్థికా కామరాగాదయో అనుసయానామ. తే పన అపరమత్థభూతాపి న హోన్తి. ఏకన్తపరమత్థజాతికత్తా. నచ కుసలాబ్యాకతభూతా ఏకన్తాకుసలజాతికత్తా. నాపి కుసలాబ్యాకతవిరుద్ధా, విసుం సమ్పయుత్తధమ్మభావేన అనుపలద్ధత్తా. నాపి కాలత్తయవినిముత్తా, తేకాలికధమ్మసన్నిస్సయేన పవత్తనతో. యదా పన తే సముట్ఠ హిత్వా పరియుట్ఠానభావం గచ్ఛన్తి, తదా విసుం సమ్పయుత్తధమ్మ భావఞ్చ గచ్ఛన్తి. సారమ్మణాదిభావోచ తేసం పరిబ్యత్తో హోతి. ఏతదత్థం సన్ధాయ కథావత్థుమ్హి తేసం సారమ్మణధమ్మభావో సఙ్ఖారక్ఖన్ధభావోచ పతిట్ఠాపితో హోతీతి.

యథా పన ఫలధారిమ్హి రుక్ఖమ్హి విసకణ్టకే దిన్నే రుక్ఖానుసయితో ఫలుప్పత్తియా పచ్చయభూతో సినేహో పరిక్ఖయం గచ్ఛతి. సమయే ఉప్పజ్జిస్సమానాని ఫలాని నుప్పజ్జన్తి. ఏవం సానుసయే చిత్త సన్తానే యస్మిం ఖణే మగ్గో పాతుభవతి, తస్మిం సహమగ్గుప్పాదా సో సో అనుసయో పరిక్ఖయం గచ్ఛతి. పరిక్ఖీణస్స పన పున పరియుట్ఠానంనామ నత్థి, కుతో వీతిక్కమోతి ఇమమత్థం సన్ధాయ మగ్గో అనాగతసామఞ్ఞం కిలేసజాతం పజహతీతి తత్థ తత్థ వుత్తో. తత్థ అనాగతసామఞ్ఞన్తి అనాగతసమ్మతం, న ఏకన్త అనాగతం. తేనేవ హి అట్ఠకథాయం మగ్గో యేకిలేసే పజహతి, తే అతీతాకివా అనాగతాతివా పచ్చుప్పన్నాతివా నవత్తబ్బాతి వుత్తం. ఏతేనచ మగ్గో కిలేసముఖేన యాని కుసలాకుసలకమ్మానిచ ఉపాదిన్నకఖన్ధపఞ్చకేచ పజహతి, తే అతీతాతివాఅనాగతాతివా పచ్చుప్పన్నాతివా నవత్తబ్బాతి దీపేతి. యది ఏవం మగ్గేన పహీనా సబ్బే తేభూమకధమ్మా కాలవిముత్తానామ అతఙ్ఖతా నామ అపచ్చయానామ సియున్తి.న. తేకాలికజాతికత్తా సఙ్ఖత సపచ్చయజాతికత్తా చ. తే హి మగ్గే అనుప్పన్నే ఇమే నామధమ్మా ఉప్పజ్జిస్సన్తి నిరుజ్ఝిస్సన్తీతి ఏవం సఙ్ఖతలక్ఖణం ఆహచ్చ ఞాణేన గహితత్తా లక్ఖణవసేన తేభూమకాదిభావం భజన్తీతి. ఏవఞ్చ కత్వా విసుం సమ్పయుత్తధమ్మభావం అపత్తానం అనుసయావత్థాయ వా వాసనావత్థాయవా కమ్మసమఙ్గీతావత్థాయవా ఆసయజ్ఝాసయా ధిముత్తిచరితవత్థాసువా ఠితానం సభావానం జాతివసేన పరమత్థ ధమ్మతా అకుసలాదితాచ పచ్చేతబ్బా హోతీతి.

[౨౦౮] విభావనియం పన

‘‘అప్పహీనా హి కిలేసా కారణలాభే సతి ఉప్పజ్జనా రహా సన్తానే అనుఅనుసయితా వియ హోన్తీతి తదవత్థా అనుసయాతి వుచ్చన్తి. తే పన నిప్పరియాయతో అనాగత కిలేసా. అతీతపచ్చుప్పన్నాపి తంసభావత్తా తథా వుచ్చన్తీ’’తి వుత్తం. తత్థ అనుసయానామ సన్తానే కదాచిపి అనుప్పన్న పుబ్బా అనాగత కిలేసా ఏవాతి కత్వా సన్తానే అను అనుసయితా వియ హోన్తీతి వుత్తం. తం న యుజ్జతి.

న హి తే అనుఅనుసయితా వియ హోన్తి. ఏకన్తేన అనుసయితాఏవ హోన్తీతి.

[౨౦౯] యఞ్చ తత్థ

‘‘తే పన నిప్పరియాయతో అనాగతకిలేసా’’తి వుత్తం. తంపి న యుత్తం.

న హి మగ్గేన అప్పహీనా అనుసయా అనాగతానామ హోన్తి. పహీనాపిచ నిప్పరియాయతో అనాగతాతి నసక్కా వత్తుం. అనాగత సామఞ్ఞస్స అధిప్పేతత్తాతి. ఏతేన అతీతపచ్చుప్పన్నాపి తంసభావత్తాతథా వుచ్చన్తీతి ఇదంవిపటిక్ఖిత్తం హోతి. అపిచ, ఉప్పాదట్ఠితిభఙ్గ పత్తానంఏవ ఏకన్తేన తేకాలికతా హోతీతి తదపత్తానం అనుసయానం పచ్చుప్పన్నతా పరియాయోవ వత్తుం యుత్తో. ఏవఞ్చ కత్వా పాళియం యస్స కామరాగనుసయో ఉప్పజ్జతి, తస్స పటిఘానుసయో ఉప్పజ్జతీతిఆదినా పచ్చుప్పన్నకాలికో ఉప్పాదవారో ఏవ వుత్తో, న నిరోధవారో, నచ అతీతానాగత వారాతి. యం పన పటిసమ్భిదామగ్గే హఞ్చి పచ్చుప్పన్నే కిలేసే పజహతి. తేన హి రత్తో రాగం పజహతి, దుట్ఠో దోసం, ముళ్హో మోహన్తి వుత్తం. తం పరియుట్ఠానపత్తానం ఏకన్తపచ్చుప్పన్నక్ఖణం సన్ధాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. తేనేవ హి అట్ఠకథాయం వత్తమానుప్పన్నం భుత్వా విగతుప్పన్నం ఓకాసకతుప్పన్నం సముదాచారుప్పన్నన్తి చతుబ్బిధం ఉప్పన్నం న మగ్గవజ్ఝం. భూమిలద్ధుప్పన్నం ఆరమ్మణా ధిగ్గహి తుప్పన్నం అవిక్ఖమ్భితుప్పన్నం అసముగ్ఘాటితుప్పన్నన్తి చతుబ్బిధం మగ్గవజ్ఝన్తి వుత్తం. తత్థ వత్తమానుప్పన్నం సముదా చారుప్పన్నన్తి ఇదం ద్వయం ఖణపచ్చుప్పన్నమేవ. భుత్వావిగతుప్పన్నం అతీతమేవ. ఓకాస కతుప్పన్నం అనాగతమేవ. తదుభయం పన పచ్చుప్పన్నసమీపత్తా ఉప్పన్నన్తి వుత్తం. సమీపపచ్చుప్పన్నన్తి వుత్తం హోతి.

భూమిలద్ధుప్పన్నంనామ అత్తనో ఖన్ధేసు అనుసయితానం మగ్గేన అప్పహీనానం అనుసయానంఏవ నామం. ఆరమ్మణాధిగ్గహితుప్పన్నం నామ సుభనిమిత్తాదికే ఆరమ్మణే సకిం జవిత్వా యావ తమ్మూలకో పరియుట్ఠానవేగో న వూపసమ్మతి, తావ అధిమత్తథామగత భావేన ఠితానం తేసఞ్ఞేవ నామం. అనుసయా హి నామ అనమతగ్గే సంసారే పునప్పునం పరియుట్ఠానపత్తానం కిలేసానం వసేన ఉపరుపరి థిర తర దళ్హతర పత్తియా పకతియాపి థామగతాఏవనామ హోన్తి. న యేనవా తేనవా వాయామేన పజహితుం సక్కుణేయ్యా. ఏవం సన్తేపి యదా యో యో అనుసయో పచ్చయలాభేన పరియుట్ఠాన బహులో హోతి, తదా సో సో విసేసేన అధిమత్తథామ గతభావం పత్వా ఠితో హోతి. యదా యో యో పటిపక్ఖధమ్మ సమాదానేన నిగ్గహపత్తో హోతి, తదా సో సో మన్దథామ గతభావం పత్వా ఠితో హోతీతి. అవిక్ఖమ్భితుప్పన్నంనామ సమథ విపస్సనాహి సుట్ఠుఅనిగ్గహితానం తేసఞ్ఞేవ నామం. అసముగ్ఘాటి తుప్పన్నంనామ మగ్గేన అప్పహీనానం భూమిలద్ధానం తేసంఏవ నామన్తి. యస్మా పన లోకుత్తరధమ్మానామ కిలేసానం అచ్చన్తపటిపక్ఖా హోన్తీతి హేట్ఠిమా మగ్గట్ఠఫలట్ఠా సేక్ఖా అత్తనో మగ్గఫలక్ఖణేసు ఉపరి మగ్గాజ్ఝేహిపి అనుసయేహి సానుసయాతివా నిరానుసయాతివా థామవతాతివా అథామగతాతివా నవత్తబ్బా. తస్మా అనుసయానం తాదిసే పచ్చుప్పన్న భావే సతిపి హఞ్చి పచ్చుప్పన్నే కిలేసే పజహతి. తేనహి థామగతో అనుసయం పజహతీతి వుత్త దోసో నత్థీతి వేదితబ్బోతి. కామరాగోఏవ అనుసయో కామరాగానుసయో.

సంయోజేన్తి బన్ధన్తీతి సంయోజనాని, తాని పన సక్కాయదిట్ఠి విచికిచ్ఛా సీలబ్బతపరామాసో కామచ్ఛన్దో బ్యాపాదోతి పఞ్చ ఓరమ్భాగియాని. రూపరాగో అరూపరాగో మానో ఉద్ధచ్చం అవిజ్జాతి పఞ్చ ఉద్ధంభాగియానీతి సుత్తన్తే అభిధమ్మేచ దససంయోజనాని ఆగతాని. ఇతరాని పన అభిధమ్మేఏవ ఆగతానీతి తతో విసేసకరణత్థం సుత్తన్తేతి వుత్తం. కమో పన ద్విన్నంపి పాళియా నసమేతి. సభాగ ధమ్మసఙ్గహవసేన పన ఇధ అఞ్ఞథా కమో వుత్తో సియాతి. చిత్తం కిలిస్సన్తి విబాధేన్తి ఉపతాపేన్తిచాతి కిలేసా. కిలిస్సన్తివా మలీనభావం నిహీనభావఞ్చ గచ్ఛన్తి సత్తా ఏతేహీతి కిలేసా. కామభవనామేనాతి వత్థుకామదీపకేన కామనామేన రూపారూపభవదీపకేన చ భవనామేన. తాదిసం కామ భవసఙ్ఖాతం ఆరమ్మణభూతం వత్థు ఏతిస్సాతి తబ్బత్థుకా. తథా పవత్తన్తి సీలబ్బతాని పరతో ఆమసనాకారేన ఇదం మే సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి అభినివిసనాకారేన ఖన్ధేసు అత్తాభినివేసాకారేనచ పవత్తం. వత్థుతోతి సభావధమ్మతో. అయం పాపసఙ్గహో అకుసలఙ్గహో నవధా వుత్తోతి యోజనా. [అకుసలసఙ్గహో]

౧౬౩. మిస్సక సఙ్గహే పాణాతిపాతాదీని పాపకమ్మాని కరోన్తానంపి చిత్తస్స ఆరమ్మణే ఉజుకరణంనామ ఝానేన వినా న సిజ్ఝతీతి వుత్తం సత్తఝానఙ్గానీతి. కల్యాణేవా పాపకేవా ఆరమ్మణే ఉజుకం చిత్తపటిపాదనసఙ్ఖాతస్స ఉపనిజ్ఝాయన కిచ్చస్స అఙ్గానీతి అత్థో. తత్థ దోమనస్సం అకుసలజ్ఝానఙ్గం. సేసాని కుసలాకుసలాబ్యాకతానీతి. కల్యాణకమ్మ పాపకమ్మసఙ్ఖాతాసు సుగతి దుగ్గతి వివట్టసఙ్ఖాతాసుచ నానాదిసాసు తంతందిసాతి ముఖప్పవత్తిసఙ్ఖాతా చిత్తస్స గతినామ సమ్మావా మిచ్ఛావా పవత్తేహి దస్సనాదీహి ఏవ సిజ్ఝతీతి వుత్తం ద్వాదసమగ్గఙ్గానీతి. చిత్తస్స ఉజుగతియావా వఙ్కగతియావా గమనస్స పథఙ్గాని ఉపాయఙ్గానీతి అత్థో. తత్థ మిచ్ఛాదిట్ఠి మిచ్ఛాసఙ్కప్ప మిచ్ఛావాయామ మిచ్ఛాసమాధయో పాపకమ్మ దుగ్గతిభవ సఙ్ఖాతాసు అహితదిసాసు చిత్తస్స వఙ్కగతియా గమనస్స ఉపాయఙ్గాని, ఇతరాని కల్యాణకమ్మ సుగతిభవ వివట్టధమ్మసఙ్ఖాతాసు హితదిసాసు ఉజుగతియాతి దట్ఠబ్బం. తత్థ పాణాతిపాతకమ్మే వితక్క విచార దోమనస్సేకగ్గతా సఙ్ఖాతం చతురఙ్గికజ్ఝానం మిచ్ఛాసఙ్కప్ప మిచ్ఛావాయామ మిచ్ఛాసమాధి సఙ్ఖాతో తియఙ్గీకమగ్గోచ వేదితబ్బో. ఏవం సేసేసు సుచరితదుచ్చరితకమ్మేసు ఝానమగ్గా ఉద్ధరితబ్బా. విభఙ్గే పన సుత్తన్తేసుచ మిచ్ఛావాచా మిచ్ఛాకమ్మన్తో మిచ్ఛాఆజీవో మిచ్ఛాసతీతి ఇమేపి చత్తారో ఆగతా. ఇమే పన విసుం చేతసికధమ్మా నహోన్తి. తథా తథా పవత్తానం చతున్నం ఖన్ధానం అధివచనన్తి కత్వా ఇధ నగహితా.

[౨౧౦] యం పన విభావనియం

‘‘సుగతి దుగ్గతీనం నిబ్బానస్స చ అభిముఖం పాపనతో మగ్గా; తేసం పథభూతాని అఙ్గాని మఙ్గానీ’’తి వుత్తం; తం న సున్దరం;

న హి అఙ్గాని మగ్గానం పథభూతానినామ హోన్తి; మగ్గసద్దోయేవ పథపరియాయో అట్ఠకథాసు వుత్తో న అఙ్గసద్దోతి;

[౨౧౧] యఞ్చ తత్థ

‘‘మగ్గస్సవా అట్ఠఙ్గికస్స అఙ్గాని మగ్గఙ్గానీ’’తి వుత్తం. తంపి అనుపపన్నం.

ఇధ హి కత్థచి చిత్తే తియఙ్గికో కత్థచి చతురఙ్గికోతిఆదినా నానామగ్గోవ అధిప్పేతోతి. ఆధిపచ్చట్ఠేన ఇన్ద్రియాని. కిఞ్చ ఆధిపచ్చం. అత్తాధీనవుత్తికే ధమ్మే అత్తనో గతియం సబ్బసో వత్తేతుం సమత్థభావో. ఇతి తేసు తేసు కిచ్చేసు అత్తనో ఆధిపచ్చసఙ్ఖాతం ఇన్దట్ఠం కరోన్తి సాధేన్తీతి ఇన్ద్రియాని. ఇన్దట్ఠం కారేన్తీతిపి ఇన్ద్రియాని. ఇస్సరా అధిపతినోతి వుత్తం హోతి. తత్థ పఞ్చచక్ఖాదీని దస్సనాదికిచ్చేసు చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం ఇస్సరాహోన్తి. బలవదుబ్బలమన్ద తిక్ఖాదీసు అత్తాకారానువత్తాపనతో. భావద్వయం ఇత్థాకారాదివసేన పవత్తియం చతుసముట్ఠానిక రూపానం సకలఖన్ధపఞ్చకస్సేవ వా ఇస్సరో హోతి. అఞ్ఞథా అప్పవత్తితో. తథా హి యస్మిం సన్తానే పటిసన్ధియం ఇత్థిభావో పవత్తతి. తస్మిం సబ్బే కమ్మాదిపచ్చయా చతుసముట్ఠానరూపసన్తతిం సముట్ఠాపేన్తా ఇత్థాకారసహితమేవ సముట్ఠాపేన్తి, నో అఞ్ఞథా. ఛన్దచిత్తాధిప్పాయాపి తస్మిం మన్దాకారసహితావ పవత్తన్తి. తబ్బిపరీతేన పురిససన్తానం వేదితబ్బం. జీవితద్వయం రూపా రూపసన్తతీనం రత్తి దివ మాస సంవచ్ఛరానుక్కమేన అద్ధానఫరణే సహజాతధమ్మానం ఇస్సరో హోతి. తేసం తదాయత్తవుత్తి కత్తా. మనో విజాననకిచ్చే. వేదనాపఞ్చకం తథా తథా ఆరమ్మణరసానుభవనే. సద్ధా ఆరమ్మణావీముచ్చనే. వీరియం కమ్మని అలీన వుత్తిభావే. సతి ఆరమ్మణుపట్ఠానే. సమాధి ఆరమ్మణే నిచ్చలట్ఠి తియం. పఞ్ఞా అసమ్మోహకిచ్చే సమ్పయుత్తధమ్మానం ఇస్సరో హోతి. అనఞ్ఞాభిభవనీయభావేన పవత్తనతో. యథా హి సిలాయం పథవీ సహజాతేహి అనభిభవనీయా హోతి. అత్తనావతే అభిభవిత్వా విసుం అవిజ్జమానేవియ కత్వా పవత్తతి. యథా చ ఉదకే ఆపో అగ్గిమ్హి తేజో వాతే వాయో. ఏవం సమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం.

అఞ్ఞాయిత్థ పటివిజ్ఝిత్థాతి అఞ్ఞాతం. న అఞ్ఞాతం అనఞ్ఞాతం. చతుసచ్చధమ్మో. అమతంవా పదం. అనఞ్ఞాతం ఞస్సామి జానిస్సామీతి అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామి. ఆఖ్యాతికంపి హి పదం సఞ్ఞాసద్దభావే ఠితం నామికట్ఠానే తిట్ఠతి. యథా మక్ఖలిగోసాలో ఏహిపస్సి కోతి. ఏవఞ్హి సతి తస్స పదన్తరేన సహ సమాసభావో నవిరుజ్ఝతీతి. అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతి ఏవం పటిపన్నస్స ఇన్ద్రియం అనఞ్ఞా తఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం. ఆదిమనసికారతో పట్ఠాయ తాదిసేన ఉస్సాహేన సహ విపస్సనం ఆరభన్తస్స తస్మిం ఉస్సాహే అపటిపస్సద్ధేయేవ సోతామత్తిమగ్గం పటిలభన్తస్స ఇన్ద్రియన్తి వుత్తం హోతి. ఆజానాతీతి అఞ్ఞం. తమేవ ఇన్ద్రియన్తి అఞ్ఞిన్ద్రియం, పథమమగ్గేన అనఞ్ఞాతం ఞత్వాపి కిలేసప్పహానకిచ్చస్స అపరినిట్ఠితత్తా తస్స జాననకిచ్చస్స విప్పకతభావేన యథా దిట్ఠే తస్మిం చతుసచ్చధమ్మే అమతపదేఏవ వా పునప్పునం జాననకిచ్చ యుత్తానం ఇన్ద్రియన్తి వుత్తం హోతి. అఞ్ఞాతావిన్ద్రియన్తి అఞ్ఞా తావినో పరినిట్ఠిత ఆజానన కిచ్చస్స ఖీణాసవస్స ఇన్ద్రియన్తి అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం. తివిధం పేతం తథారూపే జాననే సమ్పయుత్త ధమ్మానం ఇస్సరో హోతీతి వేదితబ్బం.

తత్థ ఇమేసం సత్తానం పాకటే రూపకాయే అత్తగాహదళ్హత్తం తబ్బిముత్తిచ ఇమేసం అపరిఞ్ఞాయ పరిఞ్ఞాయచ హోతీతి దీపేతుం ఆదితో పఞ్చ పసాదిన్ద్రియాని వుత్తాని. తస్స అత్తస్స ఇత్థిపుమ తాభేదో ఇమేసం వసేన హోతి. తస్మిం వా ఇత్థిపురిస గాహో తబ్బిముత్తిచ ఇమేసం అపరిఞ్ఞాయ పరిఞ్ఞాయచ హోతీతి దీపేతుం కదనన్తరం భావిన్ద్రియద్వయం వుత్తం. సోచ అత్తా ఇమస్స వసేన జీవసఞ్ఞం లభతి. తస్మింవా జీవగాహో తబ్బిముత్తిచ ఇమస్స అపరిఞ్ఞాయ పరిఞ్ఞాయచ హోతీతి దీపేతుం తదనన్తరం జీవితిన్ద్రియం వుత్తం. ఇదం పన భావిన్ద్రియతో పురే వత్తబ్బంపి రూపారూప మిస్సకత్తా ఇధ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. నామకాయే అత్తగాహదళ్హత్తం తబ్బిముత్తిచ ఇమస్స అపరిఞ్ఞాయ పరిఞ్ఞాయచ హోతీతి దీపేతుం నామిన్ద్రియేసు మనిన్ద్రియం ఆదితో వుత్తం. సోచ అరూపీ అత్తా ఇమేసం వసేన సంకిలిట్ఠో విప్ఫన్దితోచ హోతి. తస్మింవా సుఖితదుక్ఖితగాహో తబ్బిముత్తిచ ఇమేసం అపరిఞ్ఞాయ పరిఞ్ఞాయచ హోతీతి దీపేతుం తదనన్తరం పేదనిన్ద్రియపఞ్చకం వుత్తం. తస్స సంకిలిట్ఠస్స వోదానప్పత్తియా తంతంగాహవిముత్తియావా పటిపత్తిదస్సనత్థం తదనన్తరం సద్ధాదిపఞ్చిన్ద్రియం వుత్తం. తాయ పటిపత్తియా వోదానప్పత్తి యా ఆది మజ్ఝ పరియోసాన దస్సనత్థం అన్తే తీణి లోకుత్తరిన్ద్రియాని వుత్తానీతి.

[౨౧౨] విభావనియం పన

‘‘ఏత్తావతా అధిప్పేతత్థసిద్ధీతి అఞ్ఞేసం అగహణన్తి’’ వుత్తం. తం న యుజ్జతి.

నహి సన్తేసుపి అఞ్ఞేసు ఇన్ద్రియభావారహేసు ధమ్మేసు ఏత్తావతా అధిప్పేతత్థసిద్ధియా తేసం అఞ్ఞేసం భగవతో థేరస్సచ అగహణన్తి యుత్తం వత్తుం. ఇన్ద్రియభావారహస్స అఞ్ఞస్స అసమ్భవతో. యది హి సమ్భవేయ్య, సతంపి సహస్సంపి గణ్హిస్సతియేవాతి. బలియన్తి ఉప్పన్నుప్పన్నే పటిపక్ఖధమ్మే సహన్తి మద్దన్తీతి బలాని. యథా అబలానం బలియన్తి. మద్దన్తేనం పరిస్సయాతి. ఏత్థచ అబలాతి దుబ్బలా. నన్తి హీనవీరియం జనం. బలియన్తీతి బలసా కరోన్తి అజ్ఝోత్థరన్తి. పరిస్సయాతి అబలా రాగాది పరిస్సయాతి అత్థో. అపిచ, పటిపక్ఖధమ్మేహి అకమ్పియట్ఠేన అక్ఖో భణియట్ఠేన బలానినామ. తస్మా అస్సద్ధియసఙ్ఖాతేన పటిపక్ఖధమ్మేన కమ్పేతుం అసక్కుణేయ్యతా సద్ధాబలంనామ. కోసజ్జసఙ్ఖాతేన కమ్పేతుం అసక్కుణేయ్యతా వీరియబలంనామ. ముట్ఠసచ్చేన కమ్పేతుం అసక్కుణేయ్యతాసతిబలంనామ. ఉద్ధచ్చేన కమ్పేతుం అసక్కుణేయ్యతాసమాధిబలంనామ. అవిజ్జాయకమ్పేతుం అసక్కుణేయ్యతా పఞ్ఞాబలం నామ. సేసదుకద్వయం పన అఞ్ఞమఞ్ఞం పటిపక్ఖేనయోజేతబ్బం.

[౨౧౩] విభావనియం పన

పాపబలదుకం పటిపక్ఖేన యోజేతుం నలబ్భతీతి కత్వా ‘‘అహిరికానోత్తప్పద్వయం పన సమ్పయుత్తధమ్మేసు థిరభావే నేవాతి’’ వుత్తం. తం న సున్దరం.

సమ్పయుత్తధమ్మేసు థిరభావోతిచ పటిపక్ఖేహి అకమ్పియతా తిచ అత్థతో నానత్తాభావతోతి. వీరియసమాధిబలాని కుసలాకుసలాబ్యాకతాని. అహిరికానోత్తప్పాని అకుసలబలాని. సేసాని కుసలాబ్యాకతానీతి. అధిపతీతి ఏత్థ పతీతి సామి ఇస్సరో. సో పన పదేస ఇస్సరో సకలిస్సరోతి దువిధో. తత్థ ఇన్ద్రియాని పరేసం విసయే సయం పరవసే వత్తిత్వా అత్తనో విసయేఏవ పరేహి అత్తనో వసే వత్తాపేన్తీతి పదేసిస్సరా నామ. పుబ్బాతి సఙ్ఖారవసేన పుబ్బాగమనవసేన వా విసేసేత్వా పవత్తం అధిపతిట్ఠానం పత్వా పన అఞ్ఞో దుతియో ఇస్సరోనామ నత్థి. తస్మా అధికో పతీతి అధిపతి. అత్తా ధీనవుత్తీనం పతీతి అధిపతీతిచ వదన్తి.

ఛన్దోఏవ అధిపతీతి ఛన్దాధిపతి. ఛన్దవతో కింనామ కమ్మం నసిజ్ఝతీతి ఏవం పుబ్బాభిసఙ్ఖారవసేనవా పుబ్బే అతీతభవేసు సుట్ఠు ఆసేవితఛన్దాగమనవసేనవా తేసు తేసు కల్యాణ పాపకమ్మేసు సమ్పయుత్తధమ్మే మహోఘోవియ తిణపణ్ణకసటే అత్తపరాధీనే నిచ్చం పగ్గహితధురే కత్వా పవత్తో కత్తుకమ్యతా ఛన్దో. ఏస నయో సేసేసుపి. నను చేత్థ పచ్ఛిమా తయో ధమ్మా అధిపతిభావం గణ్హన్తా ఇన్ద్రియభావం అవిజహిత్వావ గణ్హన్తీతి అధిపతిభూతావ సమానా ఇన్ద్రియకిచ్చవసేన పరవసేపి వత్తన్తీతి. సచ్చం, అఞ్ఞం పన అధిపతికిచ్చం, అఞ్ఞం ఇన్ద్రియకిచ్చన్తి నత్థేత్థ దోసోతి. యథా హి రాజా చక్కవత్తీ ఏకస్స అత్తనో పురోహితస్స సన్తికే ఏకం దిబ్బవిజ్జం గణ్హాతి. న ఏత్తావతా రాజా చక్కవత్తినామ నహోతి. నచ విజ్జాహేతు అఞ్ఞస్స వసేన వత్తతి. అఞ్ఞఞ్హి చక్కవత్తి రజ్జకిచ్చం, అఞ్ఞం విజ్జాగహణ కిచ్చన్తి. ఏవం సమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం. తత్థ అధిపతికిచ్చంనామ తంతంకిచ్చ విసేసం అనపేక్ఖిత్వా అతుల్యబలేన అభిభవిత్వా సహజాత ధమ్మే అత్తనో అత్తనో కిచ్చేసు అనివత్తమానే కత్వా ధుర వాహితా. ఇన్ద్రియకిచ్చం పన విజాననాదికిచ్చం ఆరబ్భ పవుచ్చతీతి.

ఆహరన్తి సహజాతాదిపచ్చయసామఞ్ఞతో అతిరేకేన అసాధారణపచ్చయసత్తివిసేసేన హరన్తి పవత్తేన్తీతి ఆహారా. ఆహరన్తివా అజ్ఝత్తసమ్భూతా తే తే పచ్చయధమ్మా పచ్చయుప్పన్నధమ్మాచ అత్తానఞ్చేవ అత్తనో అత్తనో పచ్చయకిచ్చం పచ్చయుప్పన్నకిచ్చఞ్చ సుట్ఠు హరన్తి వహన్తి ఏతేహీతి ఆహారా. యథాహసబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికాతి. ఏత్థచ సబ్బే సత్తాతి ఏతేన సబ్బే అజ్ఝత్తసమ్భూతా పచ్చయపచ్చయుప్పన్నధమ్మా వుత్తా. ఆహారట్ఠితికాతి పచ్చయట్ఠితికా. యథారహం చతువీసతిపచ్చయేహి ఠితిసభావాతి అత్థో. ననుచేత్థ పచ్చయాహారోవ వుత్తో. న ఆహారపచ్చయో. ఇధ పన చతుబ్బిధో ఆహారపచ్చయధమ్మోవ వుత్తోతి. సచ్చం, పచ్చయట్ఠేన పన ఆహారనామకానం సబ్బేసం చతువీసతిపచ్చయధమ్మానం మజ్ఝే యేధమ్మా చత్తారో ఆహారాతి విసేసేత్వా వుత్తా. తే తేసం పచ్చయాహారానంపి ఆహారభూతాతి సిద్ధా హోన్తీతి. ఇమస్మిం అత్థే చతున్నం ఆహారానం మహన్త భావో పాకటో హోతీతి.

తత్థ యథా యవబీజానంవా సాలిబీజానంవా ఆనుభావో నామ కళిరఙ్కురానం ఉప్పాదాన పధానం హోతి. తతోపరం పన సస్సభావం పత్వా ఛ పఞ్చ మాసే వడ్ఢియావా ఠితియావా పథవి రసఆపోరసానం ఆనుభావో పధానం హోతి. ఏవమేవం కబళీ కారాహారూపజీవీనం కామసత్తానం కమ్మస్స ఆనుభావోనామ పటిసన్ధిరూపుప్పాదనే పధానం హోతి. తతోపరం పన యావతాయుకం వడ్ఢీయావాఠితియావా ఉతుఆహారానం ఆనుభావో పధానం హోతి. కమ్మజరూపాని హి యావ ఆసన్నమరణా పవత్తమానానిపి ఉతుఆహారేహి అనుగ్గహితానిఏవ పవత్తన్తి. ఉతుచ ఆహారు పత్థమ్భితోయేవ అత్తనో కిచ్చం కరోతి. తస్మా తేసం సత్తానం చతుసన్తతిరూపం కబళీకారాహారేన అనుపత్థమ్భీయమానం చిరం నపవత్తతి. ఉపత్థమ్భీయమానంఏవ యావతాయుకం పవత్తతి. యథాచ సకుణావా డంసమకసా దయోవా తుణ్డేన ఆహారం గహేత్వా అత్తభావం పోసేన్తి. తుణ్డే అసన్తే ఆహారం అలభన్తా మరన్తి. ఏవమేవ ఇమే సత్తా ఫస్సేన ఆరమ్మణేసు రసం గహేత్వా వేదనాసఙ్ఖాతం ఉపభోగపరిభోగం సమ్పాదేత్వా తణ్హావేపుల్లం పత్వా తివిధం వట్టం పూరేత్వా యావజ్జతనాపి వట్టే అనుకణ్ఠమానా పవత్తన్తి.

యది హి ఫస్సోనామ న సియా, ఆరమ్మణరసం అలభిత్వా వేదనా పరిభోగరహితేన తణ్హుప్పత్తియా ఓకాసో నత్థీతి తివిధవట్టమేవ నసియాతి. యథాచ తే సకుణాదయో పక్ఖే వియూహిత్వా అన్తరా అపతమానా రుక్ఖతో రుక్ఖం వనతో వనం విచరిత్వా అత్తానం యాపేన్తి. పక్ఖేసు అసన్తేసు గమనం అసమ్పాదేన్తా పతిత్వా మరన్తి. ఏవమేవం ఇమే సత్తా ఆయూహనలక్ఖణాయ చేతనాయ చేతయిత్వా కమ్మసమఙ్గితం సమ్పాదేత్వా భవతో భవం విచరిత్వా యావజ్జతనా వట్టే సంసరన్తి. యది హి చేతనానామ న సియా, కమ్మవట్టస్స అభావో. తదభావేచ విపాకవట్టస్స అభావో. తదభావేచ తదనుసయితస్స కిలేసవట్టస్స అభావోతి వట్టంనామ న సియాతి. యథాచ తే సకుణాదయో చక్ఖునా గోచరట్ఠానంవా తంతందిసాభాగంవా విభావేత్వా యావజీవం అత్తానం యాపేన్తి. చక్ఖుస్మిం అసన్తే కిఞ్చిగహేతబ్బవత్థుంవా గన్తబ్బట్ఠానంవా అలభిత్వా తత్థేవ మరన్తి. ఏవమేవం సమ్పయుత్తా ధమ్మా ఆరమ్మణవిజానలక్ఖణేన విఞ్ఞాణేన తంతంఆరమ్మణం లభిత్వా తస్మిం తస్మిం ఫస్సాదయో ఉప్పాదేత్వా తివిధం వట్టం వట్టేన్తి. యది హి విఞ్ఞాణంనామ న సియా, ఫస్సాదీనం ఆరమ్మణలాభోయేవ నత్థీతి వట్టమేవ న సియాతి. తేనాహ చత్తారో ఆహారా.ల. విఞ్ఞాణం చతుత్థన్తి. సంయుత్తకేచ –

చత్తారోమే భిక్ఖవే ఆహారా భూతానం వా సత్తానం ఠితియా సమ్భవేసీనంవా సత్తానం అనుగ్గహాయ కబళీకారో ఆహారో ఓళారికోవా సుఖుమోవా, ఫస్సో దుతీయో, మనోసఞ్చేతనా తతీయా, విఞ్ఞాణం చతుత్థన్తి వుత్తం.

తత్థ భూతానన్తి వుద్ధిప్పత్తానం. సమ్భవేసీనన్తి కలలాది కాలే ఠితానం. చతున్నంపన ఆహారానం యథాసమ్భవం అనమతగ్గే సంసారవట్టేవా తస్మిం తస్మిం భవేవా ఠితియావా అనుగ్గహాయవా పవత్తి ఆకారో వుత్తనయేన వేదితబ్బో. అట్ఠకథాయం పన కోపనేత్థ ఆహారో. కిం ఆహారేతీతి. కబళీకారా హారో ఓజట్ఠమకరూపాని ఆహారేతి. ఫస్సాహారో తిస్సో వేదనా. మనోసఞ్చేతనాహారో తయో భవే. విఞ్ఞాణా హారో పటిసన్ధినామరూపన్తి వుత్తం. తం పాకటఫలవసేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఓజట్ఠమకరూపుప్పాదనం పన కబళీకారాహారస్స మహన్తం కిచ్చం నహోతి. చతుసన్తతిరూపుపత్థమ్భనమేవ మహన్తం. తేనేవ హి పాళియం ఠితియాతిచ అనుగ్గహాయాతిచ వుత్తం.

అపిచ యథా ఉపనిస్సయాసేవనపచ్చయా సుత్తన్తి కపరియాయా అభిధమ్మపరియాయాతిచ దువిధా హోన్తి. తథా ఆహారపచ్చయోపి దువిధో. తత్థ యం వుత్తం మనోసఞ్చేతనాహారో తయోభవేతి. తం సుత్తన్తికపరియాయం సన్ధాయ వుత్తం. నహి పట్ఠానే అరూపా హారా అసహజాతానం ధమ్మానం ఆహారట్ఠేన పచ్చయానామ హోన్తీతి. పఞ్చవిఞ్ఞాణేసు ఝానఙ్గాని నలబ్భన్తి. తాని హి దుబ్బలకిచ్చట్ఠానవత్థుకత్తా రూపాదీసు అభినిపాతమత్తాని హోన్తీతి న తేసు విజ్జమానా వేదనా ఏకగ్గతా ఝానకిచ్చం సాధేన్తీతి. వితక్కపచ్ఛిమకం ఝానన్తిచ వుత్తం. ఝానఙ్గానం నాయకభూతోచ వితక్కో తేసు నత్థీతి తత్థ తావేదనా ఏకగ్గతాయో తం న సాధేన్తీతి. వీరియుపత్థమ్భరహితా ధమ్మా సమ్పయుత్తధమ్మేసు థిరభావప్పత్తా నహోన్తీతి అవీరియేసు సోళసాహేతుకచిత్తేసు సమాధిబలకిచ్చం న సాధేతి. వీరియపచ్ఛిమకం బలన్తి హి వుత్తన్తి ఆహ అవీరియేసు బలాని నలబ్భన్తీతి. హేతురహితా చ ధమ్మా వట్టస్స వివట్టస్సచ పత్తియా పథభావం నగచ్ఛన్తి. హేతుపచ్ఛిమకో మగ్గోతి హి వుత్తన్తి ఆహ అహేతుకేసు మగ్గఙ్గాని న లబ్భన్తీతి. విచికిచ్ఛాసమ్పయుత్తేచిత్తే ఏకగ్గతా అధిమోక్ఖరహి తత్తా ఏకన్తేన సంసప్పనసభావాయ విచికిచ్ఛాయ అభిభూతత్తా చ మగ్గిన్ద్రియబలభావాయ బలవతీ నహోతీతి వుత్తం విచికిచ్ఛా చిత్తే ఏకగ్గతా మగ్గిన్ద్రియబలభావం న గచ్ఛతీతి. ద్విహేతుక తిహేతుక జవనేస్వేవాతి ఏత్థ ద్విహేతుక తిహేతుకసద్దేన మోమూహద్వయహసనజవనాని నివత్తేతి. జవనసద్దేన తిభూమకాని ద్విహేతుకతిహేతుకవిపాకాని నివత్తేతి.

[౨౧౪] విభావనియం పన

‘‘ద్విహేతుకతిహేతుకగహణేన ఏకహేతుకేసు అధిపతీనం అభావం దస్సేతీ’’తి వుత్తం, జవనభావసామఞ్ఞత్తా పన హసనచిత్తేపి తేసం అభావో దస్సేతబ్బోయేవ హోతీతి.

యథాసమ్భవన్తి లద్ధపుబ్బాతి సఙ్ఖారస్స లద్ధపుబ్బాగమస్స చ ఏకేకస్స అధిపతినో సమ్భవానురూపం ఏకోవ లబ్భతి. న దుతియో. ఇతరథా అధిపతిఏవ నసియాతి. ఏవఞ్చ కత్వా పట్ఠానే యథా ఇన్ద్రియపచ్చయవిభఙ్గే అరూపినోఇన్ద్రియా సమ్పయుత్తకానంధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం ఇన్ద్రియపచ్చయేన పచ్చయోతి వుత్తం. న తథా అధిపతిపచ్చయవిభఙ్గే. తత్థ పన ఛన్దాధిపతి ఛన్దసమ్పయుత్తకానన్తిఆదినా ఏకేకాధిపతి విభాగవసేనేవ వుత్తన్తి. ఏవఞ్హి సతి అధిపతి ఇన్ద్రియానం విసేసో పాకటో హోతీతి. నవేరితాతి నవ ఈరితా కథితా. కుసలా కుసలా బ్యాకతేహి సమాకిణ్ణో కుసలాది సమాకిణ్ణో. [మిస్సకసఙ్గహో]

౧౬౪. చత్తారి సచ్చాని బుజ్ఝతీతి బోధి. బుజ్ఝన్తివా తాని తం సమఙ్గినో ఏతాయాతి బోధి. చతుమగ్గఞాణం. వుత్తఞ్హేతం మహా నిద్దేసే బోధి వుచ్చతి చతూసు మగ్గేసు-ఞాణన్తి. పక్ఖోతి కోట్ఠాసో సమ్భారో. బోధియా పక్ఖే భవాతి బోధిపక్ఖియా. అధిసీలా ధిచిత్తా ధిపఞ్ఞా సఙ్ఖాతాసు తీసు సిక్ఖాసు పరియాపన్నానం సత్థుసాసనధమ్మానం ఏతంనామం. తే పన కోట్ఠాసతో సత్త విధా హోన్తీతి ఆహ చత్తారోసతిపట్ఠానాతిఆది. సమ్పయుత్త ధమ్మేసు పముఖా పధానా హుత్వా కాయాదీసు ఆరమ్మణేసు తిట్ఠన్తి నానారమ్మణేసు చిత్తగమనం నివత్తేత్వా తేస్వేవ కాయాదీసు చిత్త నిబన్ధనవసేన పవత్తన్తీతి పట్ఠానాని. సతిఏవ పట్ఠానానీతి సతి పట్ఠానాని. చత్తారిసతిపట్ఠానానీతి వత్తబ్బే ధమ్మభావం అపేక్ఖిత్వా చత్తారోసతిపట్ఠానా తివుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. కాయేఅనుపస్సనా కాయా నుపస్సనా. రూపకాయే రూపసమూహే అస్సాసపస్సాసాదికస్స అవయవకాయస్స తంతంకాయభావేనవా అనిచ్చాదిభావేనవా యావ తస్మిం తస్మిం కాయే సమ్మోహో పహియ్యతి. తావ పునప్పునం నిరన్తరం సమనుపస్సనాతి అత్థో. నవప్పభేదాసు వేదనాసు సుఖవేదనాది కాయఅవయవవేదనాయ తంతం వేదనాభావేన ఉదయబ్బయవసేన చ అనుపస్సనా వేదనానుపస్సనా. సోళస పభేదేసు సరాగా దీసు చిత్తేసు సరాగాదికస్స అవయవచిత్తస్స తంతం చిత్తభావేన ఉదయబ్బయవసేనచ అనుపస్సనా చిత్తానుపస్సనా. పఞ్చపభేదేసు నీవరణాదీసు ధమ్మేసు కామచ్ఛన్దాదికస్స అవయవధమ్మస్స తం తం ధమ్మభావేన ఉదయబ్బయవసేనచ అనుపస్సనా ధమ్మానుపస్సనా.

[౨౧౫] యం పన విభావనియం

‘‘కుచ్ఛితానం కేసాదీనం ఆయోతి కాయో. అస్సాస పస్సాసానంవా సమూహో కాయో’’తి వుత్తం. తం న సున్దర మేవ.

[౨౧౬] యఞ్చ తత్థ

‘‘కాయస్స అనుపస్సనా కాయానుపస్సనా’’తి వుత్తం. తంపి న సున్దరం.

కాయే కాయానుపస్సీ విహరతీతి హి వుత్తం. ఏతేన హి కాయే అనుపస్సనా కాయానుపస్సనాతి అయమత్థోవ పధానతో దస్సితోతి.

[౨౧౭] యఞ్చ తత్థ

‘‘వేదనానం వసేన అనుపస్సనా’’తి వుత్తం. తంపి న సున్దరం. వేదనాసు వేదనానుపస్సీతి హి వుత్తం. తథా చిత్తానుపస్సనా పదేపి.

[౨౧౮] యంపి తత్థ

‘‘సఞ్ఞాసఙ్ఖారానం ధమ్మానం భిన్నలక్ఖణానమేవ అనుపస్సనా ధమ్మానుపస్సనా’’తి వుత్తం. తంపి న సున్దరమేవ.

న హి కత్థచి పాళియం సఞ్ఞాసఙ్ఖారావ విసేసేత్వా ధమ్మాతి వుత్తా అత్థీతి. పాళియఞ్హి ఛనీవరణా పథమం ధమ్మాతి వుత్తా. తతో పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా. తతో ద్వాదసాయతనాని. తతో సత్తబోజ్ఝఙ్గా. తతో చత్తారి సచ్చానీతి. యదిఏవం ఏకాయ ధమ్మానుపస్సనాయ వుత్తాయ ఇతరాపి సిద్ధాతి సతిపట్ఠానం ఏకమేవ వత్తబ్బం, న చత్తారోతి.న. యో హి ధమ్మానుపస్సనాయం రూపక్ఖన్ధో వుత్తో. సో రుప్పనలక్ఖణానుపస్సనవసేన వుత్తో. రుప్పనలక్ఖణఞ్హి నిబ్బత్తితపర మత్థధమ్మో. సోచ తథా అనుపస్సన్తస్స విసేసతో సుఖుమస్స అత్తవిపల్లాసస్స పహానాయ హోతీతి. కాయోతి పన తంతం సమూహభూతరూపధమ్మవసేన వేదితబ్బో. నరుప్పనలక్ఖణవసేన. నచ తంతం కాయభావేన గహితో తంతం రూపధమ్మసమూహో నిబ్బత్తిత పరమత్థధమ్మోనామ హోతి. పఞ్ఞత్తిమిస్సకత్తా. సోచ తథా అనుపస్సన్తస్స విసేసతో ఓళారికస్స సుభాది విపల్లాసస్స పహానాయ హోతీతి. తథా వేదనాచిత్తేసుపి ఓళారికవిపల్లాసో సుఖుమవిపల్లాసోతి ద్వే ద్వే విపల్లాసా హోన్తి. తత్థ అత్తుపనిబన్ధా నిచ్చసుఖ విపల్లాసా ఓళారికా. అత్తవిపల్లాసో సుఖుమో. తత్థ వేదనా చిత్తా నుపస్సనా ఓళారికవిపల్లాసానం పహానాయ విసుం వుత్తా. ధమ్మేసు వేదనాక్ఖన్ధవిఞ్ఞాణక్ఖన్ధా సుఖుమ విపల్లాస పహానాయాతి. తస్మా చత్తారోవ సతిపట్ఠానా వత్తబ్బాతి. సమ్మా పదహన్తి ఏతేహీతి సమ్మప్పధానాని. కామం తచోచ న్హారుచ, అట్ఠిచ అవసిస్సతు. ఉపస్సుస్సతు మే సరీరే మంసలోహితం. యన్తం పురిసథామేన పురిసపరక్కమేన పత్తబ్బం. న తం అపత్వా వీరియస్స సణ్ఠానం భవిస్సతీతి ఏవం అనివత్తనవుత్తి వసేన పవత్తస్స సమ్మావాయామస్స ఏతం నామం. సో పన తథా పవత్తో ఏకోపి సమానో కిచ్చసిద్ధివసేన చతుధా హోతీతి. వుత్తం ఉప్పన్నానన్తిఆది.

తత్థ ఉప్పన్నానంపాపకానన్తి అసుకస్మిం కాలే దేసే ఠానే వా అహం ఇదఞ్చిదఞ్చ నామ పాపం అకాసిం, ఇదఞ్చిదఞ్చనామ మయ్హం ఉప్పన్నన్తి ఏవం అత్తనో సన్తానే ఉప్పన్నభావేన విదితానం అకుసలానం. పహానాయాతి తేసం అత్తనో సన్తానే అజ్జతగ్గే యావపరినిబ్బానాపున అనుప్పాదధమ్మతాపాదనకరణత్థం. వాయామోతి సీల పూరణ సమథ విపస్సనాభావనాకమ్మేసు దళ్హం వాయామో. అనుప్పన్నానన్తి అత్తనో సన్తానే ఉప్పన్నపుబ్బన్తి అవిదితానం పరసన్తానేసువా సుత్తన్తేసువా దిస్వావా సుత్వావా విదితానం. అనుప్పాదాయాతి యేసం అకుసల మూలానం అత్థితాయ ఇమేసం సత్తానం ఈదిసాని కిలేసజాతాని వా పాపకమ్మానివా ఉప్పజ్జన్తి. తాని మయి విజ్జన్తిఏవ. అహంపి తేహి కిలేసేహివా కమ్మేహివా అపరిముత్తోయేవ. అహంపి స్వేవా పరసువేవా భవన్తరేసువా తాని అత్తనో సన్తానే ఉప్పాదేస్సా మియేవాతి ఏవం పచ్చవేక్ఖిత్వా తేసం అకుసలమూలానం అత్తనో సన్తానే ఉప్పత్తియా పచ్చయసముచ్ఛిన్దనత్థం. అనుప్పన్నానంకుసలానన్తి చతుభూమకేసు కుసలధమ్మేసు సత్తవిసుద్ధిపభేదేసు ఇమేనామ విసుద్ధిధమ్మా మయా అప్పత్తా అనధిగతాఏవ హోన్తీతి ఏవం ఞత్వా సమయే అనతిక్కన్తేఏవ అప్పత్తానం అనధిగతానం ఉపరి విసుద్ధిధమ్మానం అధిగమనత్థాయ.

ఉప్పన్నానం కుసలానం భియ్యో భావాయాతి యాని సీలాదీని కుసలాని మయి ఉప్పన్నాని. తాని యావ నియామం నఓక్కమన్తి, తావ మయ్హం ఏతానీతి వత్తుం నారహన్తి. స్వేవా పరసువేవా భవన్తరం పత్వావా భిజ్జిస్సన్తి యేవాతి ఏవం పచ్చవేక్ఖిత్వా అత్తనో సన్తానే ఉప్పన్నానం తేసం సబ్బసో అకుప్పధమ్మతాపాదనవసేన సుట్ఠుతరం వడ్ఢనత్థాయ. ఏతేసు పన చతూసు ముఖేసు యేన కేనచి ఏకేన ముఖేన ఉప్పన్నో వాయామో చతుకిచ్చసాధకోఏవ హోతీతి వేదితబ్బో. అట్ఠకథాయం పన మగ్గక్ఖణే ఏవ ఏకస్స తస్స చతుకిచ్చసాధకతా వుత్తాతి.

ఇజ్ఝనం ఇద్ధి, తస్స తస్స యోగకమ్మస్స సిద్ధి సమిద్ధి నిబ్బత్తీతి అత్థో. సా పన సఙ్ఖేపతో అభిఞ్ఞేయ్యానం ధమ్మానం అభిఞ్ఞాసిద్ధి, పరిఞ్ఞేయ్యానం పరిఞ్ఞాసిద్ధి, పహాతబ్బానం పహానసిద్ధి, సచ్ఛికా తబ్బానం సచ్ఛికరణసిద్ధి, భావేతబ్బానం భావనాసిద్ధీతి పఞ్చవిధా హోతి. ఇజ్ఝతీతివా ఇద్ధి సత్థుసాసనే యోగకమ్మేన ఇజ్ఝన్తానం సబ్బేసం మహగ్గత లోకుత్తరధమ్మానం నామం. పజ్జతి ఏతేనాతి పాదో. ఇద్ధియా పాదోతి ఇద్ధిపాదో. ఇద్ధిపత్తియా బలవుపాయో పధానకారణన్తి వుత్తం హోతి. సో పన చతున్నం అధిపతిధమ్మానం వసేన చతుధా హోతీతి వుత్తం చత్తారో ఇద్ధిపాదాతిఆది. అధిపతిభూతో ఛన్దోవ ఇద్ధిపాదోతి ఛన్దిద్ధిపాదో. ఏసనయో సేసేసుపీతి. ఏత్థచ సబ్బే మహగ్గతానుత్తరభూతా ఉత్తరిమనుస్స ధమ్మానామ నపాకతికేన ఛన్దేనవా వీరియేనవా చిత్తేనవా పఞ్ఞాయ వా అధిగన్తబ్బా హోన్తి. యేన కేనచి పలిబోధేన పటిబాహితుం అసక్కుణేయ్యేన అధిపతిభావపత్తేన ఛన్దాదినాఏవ అధిగన్తబ్బా. తస్మా ఇమే చత్తారో ధమ్మా అధిపతిభూతావ ఇధ అధిప్పేతాతి దట్ఠబ్బాతి.

[౨౧౯] యంపన విభావనియం

‘‘ఇజ్ఝతి అధిట్ఠానాదికం ఏతాయాతి ఇద్ధి, ఇద్ధివిధఞ్ఞాణం. ఇద్ధియా పాదో ఇద్ధిపాదో’’తి వుత్తం. తం సంయుత్తకే కతమాచ భిక్ఖవే ఇద్ధి. ఇధ భిక్ఖవే భిక్ఖు అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోతి. ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతి.ల. యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేతి. అయం వుచ్చతి భిక్ఖవే ఇద్ధీతి ఇమాయ పాళియా సమేతి. ఏవంసన్తేపి ఇధ అభిధమ్మపరియాయోవ అధిప్పేతోతి తం న యుజ్జతియేవ.

విభఙ్గే పన పథమవారే లోకియ లోకుత్తరమిస్సకా చిత్త చేతసికరాసీఏవ ఇద్ధిపాదాతి వుత్తా. అట్ఠకథాయఞ్చ-పథమజ్ఝాన పరికమ్మంహి ఇద్ధిపాదోనామ. పథమజ్ఝానం ఇద్ధినామ.ల. నేవసఞ్ఞా నాసఞ్ఞాయతనజ్ఝానపరికమ్మం ఇద్ధిపాదోనామ. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞా యతనజ్ఝానం ఇద్ధినామ. సోతాపత్తిమగ్గస్స విపస్సనా ఇద్ధిపాదో నామ. సోతాపత్తిమగ్గో ఇద్ధినామ.ల. అరహత్తమగ్గస్స విపస్సనా ఇద్ధిపాదోనామ. అరహత్తమగ్గో ఇద్ధినామాతిచ. పథమజ్ఝానం ఇద్ధిపాదోనామ. దుతియజ్ఝానం ఇద్ధినామ. ల. ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనజ్ఝానం ఇద్ధి పాదోనామ. నేవసఞ్ఞా నాసఞ్ఞా యతనజ్ఝానం ఇద్ధినామ. సోతా పత్తిమగ్గో ఇద్ధిపాదోనామ. సకదాగామిమగ్గో ఇద్ధినామ.ల. అరహత్తమగ్గో ఇద్ధినామాతి చ వుత్తం. తంతం పాదకజ్ఝానం ఇద్ధిపాదోనామ. తతో తతో వుట్ఠహిత్వా ఉప్పాదితమగ్గో ఇద్ధినామాతిపి వత్తుం వట్టతియేవ. ఇధ పన ఉత్తరచూళభాజనియే ఆగతనయేన చత్తారో అధిపతిధమ్మాఏవ ఇద్ధిపాదాతి వుత్తా.

తత్థ పన లోకుత్తరభూతాఏవ అధిప్పేతా. ఇధ లోకియ లోకుత్తర మిస్సకభూతాతి. ఇన్ద్రియబలాని అత్థతో హేట్ఠా వుత్తానేవ. పాకటట్ఠానతో పన చతూసు సోతాపత్తియఙ్గేసు సద్ధాయ థామో వేదితబ్బో. యథాహ-కత్థ భిక్ఖవే సద్ధిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం. చతూసు సోతాపత్తియఙ్గేసు ఏత్థ సద్ధిన్ద్రియం దట్ఠబ్బన్తి. చతూసు సమ్మప్పధానేసు వీరియస్స. యథాహ-కత్థ భిక్ఖవే వీరియిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం. చతూసు సమ్మప్పధానేసు ఏత్థ వీరియిన్ద్రియం దట్ఠబ్బన్తి. చతూసు సతిపట్ఠానేసు సతియా. యథాహ-కత్థ భిక్ఖవేసతిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం. చతూసు సతిపట్ఠానేసుఏత్థ సతిన్ద్రియం దట్ఠబ్బన్తి. చతూసు ఝానేసు సమాధిస్స. యథాహ-కత్థ భిక్ఖవే సమాధిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం. చతూసు ఝానేసు ఏత్థ సమాధిన్ద్రియం దట్ఠబ్బన్తి. చతూసు అరియసచ్చేసు పఞ్ఞాయ థామో వేదితబ్బో. యథాహ-కత్థ భిక్ఖవే పఞ్ఞిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం. చతూసు అరియసచ్చేసు ఏత్థ పఞ్ఞిన్ద్రియం దట్ఠబ్బన్తి. సమ్బోధి వుచ్చతి చతూసు మగ్గేసు ఞాణం, సమన్తతో బుజ్ఝతి పటివిజ్ఝతి బుజ్ఝన్తి వా ఏతాయాతి కత్వా. సా హి చతుసచ్చధమ్మం బుజ్ఝమానా ఏకక్ఖణే సోళసహి అత్థేహి సద్ధిం సమన్తతో బుజ్ఝతి, న ఏకదేస తోతి తస్సా సమ్బోధియా సముట్ఠాపనట్ఠేన సమ్బోధియా అఙ్గో సహకారీబలవపచ్చయోతి సమ్బోజ్ఝఙ్గో. సతిఏవ సమ్బోజ్ఝఙ్గో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో. సా హి కాయాదీసు చతూసు అత్తనో గోచరేసు భావనావసేన సుట్ఠుసంవడ్ఢమానా అనుపుబ్బేన సబ్బపమాద పక్ఖం విధమేత్వా సబ్బం అప్పమాదపక్ఖఞ్చ పూరేత్వా చతుమగ్గఞ్ఞాణ సఙ్ఖాతం సమ్బోధిం సముట్ఠాపేతీతి. విపస్సనాయ భూమిభూతే అజ్ఝత్త బహిద్ధాధమ్మే విచినాతి కక్ఖళత్తఫుసనాదీహి అనిచ్చతాదీహిచ వివిధా కారేహి చుణ్ణవిచుణ్ణం కురుమానోవియ తేసు దట్ఠబ్బాకారం అసేసం ఉపధారేతీతి ధమ్మవిచయో. సోఏవ సమ్బోజ్ఝఙ్గోతి ధమ్మవిచయ సమ్బోజ్ఝఙ్గో. సోపి హి అత్తనో గోచరభూతేసు తేసు ధమ్మేసు భావనావసేన సుట్ఠుసంవడ్ఢమానో అనుపుబ్బేన సబ్బంసమ్మోహ పక్ఖం విధమేత్వా సబ్బం అసమ్మోహపక్ఖం పూరేత్వా సయం చతుమగ్గఞాణ సమ్బోధి హుత్వా సముట్ఠహతీతి. సమ్మప్పధానవీరియమేవ సమ్బోజ్ఝఙ్గోతి వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గో. తమ్పి హి చతుబ్బిధేసు అత్తనో గోచరేసు భావనావసేన సుట్ఠు సంవడ్ఢమానం అనుపుబ్బేన సబ్బం కుసలేసు ధమ్మేసు లీనసఙ్కోచ కోసజ్జపక్ఖం కిలేసజాతం విధమేత్వా సబ్బం ధురసంపగ్గహపక్ఖం పూరేత్వా వుత్తప్పకారం సమ్బోధిం సముట్ఠా పేతీతి.

పీతియేవ సమ్బోజ్ఝఙ్గో పీతి సమ్బోజ్ఝఙ్గో. సాపి హి వుత్తప్పకారేసు గోచరేసు సుట్ఠు సంవడ్ఢమానా కుసలేసు ధమ్మేసు సబ్బం చిత్తస్స అరతిఉక్కణ్ఠపక్ఖం విధమేత్వా సబ్బం ధమ్మరతి ధమ్మనన్దిధమ్మారామ పక్ఖం పూరేత్వా వుత్తప్పకారం సమ్బోధిం సముట్ఠాపేతి. పస్సద్ధిఏవ సమ్బోజ్ఝఙ్గో పస్సద్ధి సమ్బోజ్ఝఙ్గో. సాపి హి వుత్తపకారేసు గోచరేసు భావనావసేన సుట్ఠు సంవడ్ఢమానా సబ్బం చిత్తస్స సారమ్భ దరథపక్ఖం విధమేత్వా సబ్బం వూపసన్తసీతలపక్ఖం పూరేత్వా వుత్తప్పకారం సమ్బోధిం సముట్ఠాపేతి. సమాధిఏవ సమ్బోజ్ఝఙ్గోతి సమాధి సమ్బోజ్ఝఙ్గో. తస్స సమ్బోధిసముట్ఠాపనతా పాకటా. తత్రమజ్ఝత్తతా సఙ్ఖాతా ఉపేక్ఖాఏవ సమ్బోజ్ఝఙ్గోతి ఉపేక్ఖా సమ్బోజ్ఝఙ్గో. సాపిహి వుత్తప్పకారేసు సతిఆదీనం గోచరేసు భావనావసేన సుట్ఠు సంవడ్ఢమానా సబ్బం చిత్తస్స లీనుద్ధచ్చపక్ఖం విధమేత్వా సమవాహితపక్ఖం పూరేత్వా వుత్తప్పకారం సమ్బోధిం సముట్ఠాపేతీతి. సమ్మా అవిపరీతతో దస్సనం సమ్మాదిట్ఠి. సా పన దుక్ఖే ఞాణం, దుక్ఖసముదయే ఞాణం, దుక్ఖనిరోధే ఞాణం, దుక్ఖనిరో ధగామినిపటిపదాయ ఞాణన్తి చతుబ్బిధా హోతి. సమ్మా అవిపరీతతో సంకప్పనం సమ్మాసఙ్కప్పో. యథా సమ్మాదిట్ఠి దట్ఠబ్బసభావేసు ఫరమానా పవత్తతి తథా తస్సా సంవిధానన్తి అత్థో. తేనేవ హి సో పఞ్ఞాక్ఖన్ధే సఙ్గహితోతి. యథాహ-యాచావుసో విసాఖ సమ్మాదిట్ఠి, యోచ సమ్మాసఙ్కప్పో, ఇమే ధమ్మా పఞ్ఞాక్ఖన్ధే సఙ్గహితాతి. సమ్మావాచా దయో పుబ్బే వుత్తత్థాయేవ. సమ్మా వాయమన్తి ఏకేనాతి సమ్మావాయామో. చతుకిచ్చసాధకం సమ్మప్పధాన వీరియం. పస్సద్ధిద్వయం పస్సద్ధిసామఞ్ఞేన ఏకం కత్వా చుద్దసేతే సభావతోతి వుత్తం. సత్తధాతి వుత్తప్పకారానం సతిపట్ఠానచతుక్క సమ్మప్పధానచతుక్కాదీనం వసేన సత్తధా. ఇదాని తేసం చుద్దసన్నం కిచ్చానం ఠానభేదం దస్సేతుం సఙ్కప్పపస్సద్ధిచాతిఆదిమాహ.

[౨౨౦] యంపన విభావనియం

‘‘సత్తధా తత్థ సఙ్గహోతి వత్వా పున తం దస్సేతుం సఙ్కప్పపస్సద్ధిచాతిఆదిమాహా’’తి వుత్తం. తం న యుజ్జతి.

న హి తత్థ సత్త సరూపం లబ్భతీతి. సఙ్కప్పో విరతిత్తయఞ్చ ఏకం మగ్గఙ్గట్ఠానం పాపుణాతి. పస్సద్ధిచ పీతిచ ఉపేక్ఖాచ ఏకం బోజ్ఝఙ్గట్ఠానం. ఛన్దోచ చిత్తఞ్చ ఏకం ఇద్ధిపాదట్ఠానన్తి ఏవం నవధమ్మా ఏకట్ఠానికా హోన్తి. ఏకం వీరియం చతుసమ్మప్పధాన ఇద్ధి పాదిన్ద్రియ బలబోజ్ఝఙ్గ మగ్గఙ్గ వసేన నవట్ఠానికం. ఏకా సతి చతుసతిపట్ఠాన ఇన్ద్రియ బల బోజ్ఝఙ్గ మగ్గఙ్గ వసేన అట్ఠట్ఠానికా. ఏకో సమాధి ఇన్ద్రియ బల బోజ్ఝఙ్గ మగ్గఙ్గ వసేన చతుట్ఠానికో. ఏకాపఞ్ఞా ఇద్ధిపాదిన్ద్రియ బల బోజ్ఝఙ్గ మగ్గఙ్గ వసేన పఞ్చట్ఠానికా. ఏకా సద్ధా ఇన్ద్రియ బల వసేన దుట్ఠానికాతి. తే పన సత్తతింస పభేదా ధమ్మా పుబ్బభాగే నానారమ్మణా నానాఖణికాచ హోన్తి. మగ్గఫలేసు పన నవట్ఠానికం వీరియం ఏకమేవ నిబ్బానం ఆరమ్మణంకత్వా నవసుఠానేసు అత్త పటిపక్ఖానం పాప ధమ్మానం పచ్చయ యముగ్ఘాతవసేన నవ కిచ్చాని సాధయమానం ఏకమేవ పవత్తతి. ఏస నయో అట్ఠట్ఠానికాదీసు. తస్మా తే ఏకక్ఖణే ఏకచిత్తే సబ్బే ఏకతో ఉపలబ్భన్తీతి వుత్తం సబ్బే లోకుత్తరే హోన్తీతి. నవాసఙ్కప్ప పీతియోతి ఏత్థ వాసద్దో క్వచి సద్దత్థో. సఙ్కప్పో క్వచి దుతీయజ్ఝానికా దికేపీతిచ క్వచి చతుత్థజ్ఝానికాదికే లోకుత్తరే నహోన్తీతి అత్థో.

లోకియేపీతి సీలవిసోధనాదివసేన పవత్తే కామా వచరకుసలాదికే లోకియకుసల క్రియచిత్తుప్పాదేపి. యథా యోగన్తి సీలవిసోధనకమ్మ సమథకమ్మనామరూపపరిగ్గహాదికమ్మేసు యుజ్జితబ్బానం విరతిత్తయాదీనం అనురూపం. ఛబ్బిసుద్ధిపవత్తియన్తి సీల విసుద్ధాదీనం ఛన్నం విసుద్ధీనం అనుక్కమేన పవత్తికాలే. ఏతేన దిట్ఠేవ ధమ్మే మగ్గఫలపతిట్ఠాభావత్థాయ పూరితే చతుపారిసుద్ధి సీలేపి సద్ధాసతిఆదయో బోధిపక్ఖియేసు సఙ్గహితా ఏవ హోన్తి. తథా మగ్గపాదకత్థాయ ఉప్పాదితేసు మహగ్గతజ్ఝానేసు మీతి దస్సేతి. తథా హి బోజ్ఝఙ్గసంయుత్తకే –

ఏవం భావితో ఖో కుణ్డలియ ఇన్ద్రియసంవరో తీణి సుచరితాని పరిపూరేతి. ఏవం భావితాని తీణి సుచరితాని చత్తారో సతిపట్ఠానే పరిపూరేన్తి. ఏవం భావితా చత్తారో సతిపట్ఠానా సత్త బోజ్ఝఙ్గే పరిపూరేన్తి. ఏవం భావితా సత్త బోజ్ఝఙ్గే విజ్జావిముత్తియో పరిపూరేన్తీతి వుత్తం.

అట్ఠకథాయంపి నకేవలం బలవవిపస్సనా మగ్గఫలేసుఏవ బోజ్ఝఙ్గే ఉద్ధరన్తి. విపస్సనాపాదక కసిణజ్ఝాన ఆనాపాణా సుక బ్రహ్మవిహారజ్ఝానేసుపి ఉద్ధరన్తీతి వుత్తం. [బోధిపక్ఖియసఙ్గహో]

౧౬౫. సబ్బసఙ్గహే పఞ్చక్ఖన్ధాతి పఞ్చ రాసయో. అతీతాది భేద భిన్నానం రూపానం ఖన్ధో రాసీతి రూపక్ఖన్ధో. ఏకస్మిం రుప్పన లక్ఖణే రాసిం కత్వా ఞాణేన పరిగ్గహితా రూపధమ్మాఏవ. తథా ఏకస్మిం వేదయితలక్ఖణే సఞ్జానన లక్ఖణే రాసిం కత్వా పరిగ్గహితా అతీతాదిభేదభిన్నా వేదనాసఞ్ఞాయో వేదనాక్ఖన్ధో సఞ్ఞాక్ఖన్ధో చనామ. సఙ్ఖరోన్తీతి సఙ్ఖారా. ఫస్స చేతనా దయో. తేహి ఛసువా ఉపపత్తిద్వారేసు తీసువా కమ్మద్వారేసు ఏకతో సఙ్గమ్మ సమాగమ్మ ఫుసనచేతయితాదీహి అత్తనో అత్తనో కిచ్చేహి దస్సనసవనాదీని సాధారణకిచ్చానివా కాయిక వాచసికమానసికానివా సయన నిసజ్జట్ఠాన గమన కథన చిన్తనాదీని సబ్బాని కిచ్చాని కరోన్తి విదహన్తీతి. వుత్తఞ్హేతం సంయుత్తకే –

కిఞ్చ భిక్ఖవే సఙ్ఖారే వదేథ. సఙ్ఖతం అభిసఙ్ఖరోన్తీతి ఖో భిక్ఖవే తస్మా సఙ్ఖారాతి వుచ్చన్తి. కిఞ్చ సఙ్ఖతం అభి సఙ్ఖరోన్తి, రూపం రూపత్థాయ సఙ్ఖతం అభిసఙ్ఖరోన్తి. వేదనం వేదనత్థాయ సఙ్ఖతం అభిసఙ్ఖరోన్తి. సఞ్ఞం సఞ్ఞత్థాయ సఙ్ఖత అభిసఙ్ఖరోన్తి. సఙ్ఖారే సఙ్ఖారత్థాయ సఙ్ఖత మభిసఙ్ఖరోన్తి. విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణత్థాయ సఙ్ఖత మభి సఙ్ఖరోన్తీతి. సఙ్ఖత మభిసఙ్ఖరోన్తీతి ఖో భిక్ఖవే తస్మా సఙ్ఖారాతి వుచ్చన్తీతి.

తత్థ రూపం రూపత్థాయ సఙ్ఖతమభిసఙ్ఖరోన్తీతి యస్మిం యస్మిం కాలే సయన నిసజ్జాదివసేన పవత్తా యా యా రూపవికతి ఇచ్ఛీయతి, తస్మింతస్మిం కాలే తస్సా తస్సా రూపవికతియా జాతత్థాయ ఇరియాపథ పరివత్తనాది వసేన తం తం రూపవికతిం సఙ్ఖతం అభిసఙ్ఖరోన్తీతి అత్థో. ఖజ్జభోజ్జాదికం వత్థాలఙ్కారాదికం మఞ్చ పీఠ గేహ రథాదికం సబ్బం ఉపభోగ పరిభోగభూతం బాహిర రూపంపి గహేత్వా యోజేతుం వట్టతియేవ. వేదనన్తి దిట్ఠధమ్మికం సమ్పరాయికఞ్చ సబ్బంపి వేదనం. తత్థ దిట్ఠధమ్మికం వేదనం సఙ్ఖతం అభిసఙ్ఖరోన్తా చిత్తకమ్మనచ్చగీతాదీని తం తం వేదనుపకరణాని సమ్పాదన వసేన సమ్పరాయికఞ్చ అభిసఙ్ఖరోన్తా మానుసకంవా దిబ్బంవా తంతం వేదనం పత్థేత్వా దాన సీలాది సమ్పాదన వసేన అభిసఙ్ఖరోన్తి. ఏసనయో సేసేసుపి. సఙ్ఖారేసు పన ఫస్సం ఫస్సత్థాయ చేతనం చేతనత్థాయాతిఆదినా దానం దానత్థాయ సీలం సీలత్థాయ పాణాతిపాతం పాణాతిపాతత్థాయాతిఆదినా వా సబ్బం లోకపవత్తిం ఞత్వా విత్థారేతబ్బాతి. ఏత్థ సియా, కస్మా సఙ్ఖారేసు పాకటా చేతనాదయో వితక్కాదయో లోభాదయో సద్ధాసతిపఞ్ఞాదయోచ ధమ్మే విసుం విసుం ఖన్ధభావేన అవత్వా వేదనాసఞ్ఞావ వుత్తాతి. వుచ్చతే.

యథా హి ఛేకో మహాభిసక్కో భేసజ్జమూలాని గహేత్వా చుణ్ణం కరోన్తో తేసు మూలేసు ఇమాని థూలానిపి ముదూని హోన్తి. ఇమాని ఖుద్దకానిపి కక్ఖళాని హోన్తీతి ఞత్వా తతో పథమతరం కక్ఖళాని విసుం ఉద్ధరిత్వా సుట్ఠు కోట్టేత్వా చుణ్ణం కరోతి. సేసాని పన సబ్బాని ముదూని ఏకతో కత్వా కోట్టేత్వా చుణ్ణం కరోతి. తతో ఉభయాని మిస్సేత్వా సిలాయం పిసేత్వా భేసజ్జకమ్మే ఉపనేతి. ఏవం కరోన్తో నకిలమతి. ఏవమేవం భగవాపి నామరూపధమ్మేసు తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా నిచ్చసుఖఅత్త విపల్లాసానం పహానత్థాయ అనుయుఞ్జన్తా దేవమనుస్సా విభాగే అకతే తీసు ధమ్మేసు కిలమిస్సన్తీతి ఞత్వా నామధమ్మేసు వేదనాసఞ్ఞాచిత్తసఙ్ఖాతే తయో ధమ్మే విసుం ఉద్ధరిత్వా ఏకమేకం ఖన్ధం నామ కత్వా దేసేసి. తథా హి యథా మచ్ఛానామ ఉదకే సతి ఉక్కణ్ఠితా నామ నత్థి. అసతి పన ఏకన్తేన ఉక్కణ్ఠితాయేవ హోన్తి. యథావా మధుకరావా భమరావా యస్మిం వనే పుప్ఫరస ఫలరసే లభన్తి, తత్థ ఉక్కణ్ఠితానామ నత్థి. అలభమానా పన ఏకన్తేన ఉక్కణ్ఠితాఏవ హోన్తి. ఏవమేవ ఇమేసం సత్తానం సుఖ సఞ్ఞితేసు పతిసరణేసు వేదనాసదిసం పతిసరణంనామ నత్థి. మనుస్సదేవబ్రహ్మసమ్పత్తియో అస్సాదేన్తాపి సుఖవేదనత్థాయఏవ అస్సాదేన్తి. యదిచ తాహి వినా యథిచ్ఛితం సుఖవేదనం లభేయ్యుం. కోనామ తా సాదియిస్సతి. తథా ఫస్సచేతనాదీహి వితక్కవిచారవీరియాదీహి లోభదోసాదీహి సద్ధాసతిపఞ్ఞాదీహి చ సఙ్ఖారక్ఖన్ధధమ్మేహి దిట్ఠధమ్మికం సమ్పరాయికఞ్చ యంకిఞ్చి సఙ్ఖతం అభిసఙ్ఖరోన్తాపి సుఖవేదనత్థాయఏవ అభిసఙ్ఖరోన్తి. యదిచ తాదిసేన అభిసఙ్ఖరణేన వినాపి యథిచ్ఛితం సుఖం లభేయ్యుం, తేహి ధమ్మేహి అత్థో నత్థీతి కోనామ తే ధమ్మే అభిసఙ్ఖరిస్సతీతి.

ఇతి సుఖసఞ్ఞితేసు ధమ్మేసు వేదనానామ ఇమేసం సత్తానం పరముక్కంసగతం సుఖసఞ్ఞితట్ఠానం హోతి. తస్మా భగవా తం విసుం ఏకం ఖన్ధం కత్వా ఖన్ధదేసనం దేసేతీతి. తథా ఇమేసం సత్తానం అత్తసఞ్ఞితేసు పతిసరణేసు సఞ్ఞాసదిసం పతిసరణం నామ నత్థి. తథా హి తస్మిం తస్మిం సత్తనికాయే ఉప్పన్నా తే తే సత్తా అత్తానో అత్తనో విసయేసు సబ్బం జానితబ్బం సఞ్ఞాయ సఞ్జానిత్వా విఞ్ఞుత్తం ఆపజ్జన్తి. తథా విఞ్ఞుత్తం ఆపజ్జన్తా యత్తకం పరే జానన్తి. తత్తకం మయంపి జానామ. కో అమ్హాకం ఉత్తరితరోతి ఏవం లోకే ఞాణసమ్మభం సఞ్ఞం పరమం అత్తానం కత్వా విచరన్తి. ఇతి అత్తసఞ్ఞితేసు ధమ్మేసు సఞ్ఞానామ ఇమేసం సత్తానం పరముక్కం సగతం అత్తసఞ్ఞితట్ఠానం హోతి. తస్మా భగవాతంపి విసుం ఏకం ఖన్ధం కత్వా ఖన్ధదేసనం దేసేతీతి. తథా ఇమేసం సత్తానం నిచ్చసఞ్ఞితేసు పతిసరణేసు చిత్తసదిసం పతిసంరణం నామ నత్థి. తథా హి సత్తా సుఖం దుక్ఖంనామ అనిచ్చం సుఖపత్తానం దుక్ఖం నత్థి. దుక్ఖ పత్తానం సుఖం నత్థీతివా. సఞ్ఞానామ అనిచ్చా, కదాచి పముస్సతి కదాచి నపముస్సతీతివా. వీరియంనామ అనిచ్చం. కదాచి ఆరభతి, కదాచి న ఆరభతీతివా. లోభోనామ అనిచ్చో. కదాచి ఉప్పజ్జతి, కదాచి నఉప్పజ్జతీతివా. దోసోనామ అనిచ్చో. కదాచి ఉప్పజ్జతి, కదాచి న ఉప్పజ్జతీతివా. సద్ధానామ అనిచ్చా. కదాచి పసన్నచిత్తో హోతి, కదాచి అప్పసన్నచిత్తో హోతీతివా. పఞ్ఞానామ అనిచ్చా. జానితబ్బంపి కదాచి జానాతి, కదాచి న జానాతీతివా ఏవం చేతసికధమ్మానం అనిచ్చ భావోనామ కేసఞ్చి లోకియజనానంపి పాకటో హోతి. న పన చిత్తస్స. న హి సత్తా చిత్తంనామ అనిచ్చం. కదాచి ఉప్పజ్జతి, కదాచి న ఉప్పజ్జతీతి గణ్హన్తి. తం పన సయం నిచ్చం పవత్తమానం హుత్వా కదాచి సుఖేన యుత్తం హోతి, కదాచి దుక్ఖేనాతిఆదినా తస్మిం నిచ్చసఞ్ఞమేవ ఉప్పాదేన్తీతి. ఇతి చిత్తంనామ నిచ్చసఞ్ఞితేసు ధమ్మేసు పరముక్కం సగతం నిచ్చసఞ్ఞితట్ఠానం హోతి. తస్మా భగవా తంపి విసుం ఏకం ఖన్ధం కత్వా ఖన్ధదేసనం దేసేతీతి.

[౨౨౧] యంపన విభావనియం

‘‘భాజన భోజన బ్యఞ్జన భత్తకారక భుఞ్జక వికప్పవసేన పఞ్చేవ వుత్తా’’తి వత్వా తం విభావన్తేన ‘‘రూపఞ్హి వేదనా నిస్సయత్తా భాజనట్ఠానియం. వేదనా భుఞ్జితబ్బత్తా భోజనట్ఠానియా. సఞ్ఞా వేదనస్సాద లాభ హేతుత్తా బ్యఞ్జనట్ఠానియా. సఙ్ఖారా అభిసఙ్ఖరణతో భత్తకారకట్ఠానియా. విఞ్ఞాణం ఉపభుఞ్జకత్తా భుఞ్జకట్ఠానియం. ఏత్తావతాచ అధిప్పే తత్థసిద్ధీతి పఞ్చేవ వుత్తా’’తి వుత్తం. తం సారతో నదట్ఠబ్బం.

న హి తం అట్ఠకథాయం ఏతప్పరమవినిచ్ఛయే ఆగతం. ఉపమాదీపనేఏవ ఆగతం. న చ భగవతా భాజనాదివికప్పసిద్ధిమత్తం ఉద్దిస్స పఞ్చేవ ఖన్ధా వుత్తాతి సక్కా వత్తుం. తథాసిద్ధస్స అత్థస్స పయోజనాభావతోతి.

[౨౨౨] యఞ్చ తత్థ

‘‘దేసనాక్కమేపి ఇదమేవ కారణం. యత్థ భుఞ్జతి, యఞ్చ భుఞ్జతి, యేనచ భుఞ్జతి, యోచ భోజకో, యోచ భుఞ్జితా. తేసం అనుక్కమేన దస్సేతుకామత్తా’’తి వుత్తం. తంపి అసారం.

చతున్నం ఉపాదానానం విసయభూతా ఖన్ధా ఉపాదానక్ఖన్ధా. సబ్బ సభాగధమ్మ పరియాదానవసేన సాసవా అనాసవాచ ధమ్మా పఞ్చక్ఖన్ధాతి వుత్తా, విపస్సనా భూమిపరిగ్గహవసేన సాసవాఏవ పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధాతి వుత్తా. ఆయతన్తి అత్తనో ఫలుప్పత్తియా భుసం ఉస్సహన్తా వియ హోన్తీతి ఆయతనాని. ఆయతనసద్దో పన ఛసు అజ్ఝత్తికేసు ద్వారధమ్మేసు పవత్తమానో సఞ్జాతిదేసట్ఠేన నివాసట్ఠానట్ఠేన ఆకరట్ఠేన, ఛసు బాహిరేసు ఆరమ్మణధమ్మేసు పవత్తమానో సమోసరణట్ఠేన, ఉభయత్థపి కారణట్ఠేన పవత్తతి. తత్థ చిత్త చేతసికా ధమ్మా ఏకస్మింవా భవే అనమతగ్గేవా సంసారే పునప్పునం సహ జాయమానా చక్ఖాదీసు ఛసు ద్వారపదేసేసుఏవ జాయన్తి, న అఞ్ఞత్థ. సన్తానానుబన్ధవసేన నివసన్తాపి తేస్వేవ నివసన్తి, న అఞ్ఞత్థ. ఆకిరిత్వా థపితా వియ పవత్తమానాపి తేస్వేవ పవత్తన్తి, న అఞ్ఞత్థ. తస్మా చక్ఖాదీని ఛసఞ్జాతిదేసట్ఠేన నివాసట్ఠానట్ఠేన ఆకరట్ఠేనచ ఆయతనానినామ. దేవాయతనం వియ అధిట్ఠానట్ఠేనాతిపి వత్తుం వట్టతియేవ.

యథాచ సమ్పన్నపుప్ఫఫలేసు ఖేమేసు రుక్ఖేసు తతో తతో పక్ఖినో నిలినత్థాయ ఆహారత్థాయచ నిచ్చం సమోసరన్తి. ఏవం రూపాదీసు ఛసుఠానేసు తతో తతో చిత్తచేతసికా ధమ్మా ఆరమ్మణకరణత్థాయ నిచ్చం సమోసరన్తి. తస్మా రూపాదీని ఛ సమోసరణట్ఠేన ఆయతనానినామ. తదుభయాని పన తేసం చిత్త చేతసికానం కారణట్ఠేన ఆయతనానినామ. చక్ఖుచ తం ఆయతనఞ్చాతి చక్ఖాయతనం. ఏవం సేసాని. తత్థ చక్ఖుసోతాని సత్తానం హితక్రియాసు బహుపకారత్తా కామరూప బ్యాపితత్తా చ పాకటానీతిఆదిమ్హి వుత్తాని. తేహి ఆసన్నత్తా తదనన్తరం ఘానం. తతో జివ్హాతి ఇమాని చత్తారి పదేసాయతనానినామ. తతో సకలకాయబ్యాపకో కాయో. తతో తేసం సబ్బేసం గోచరవిసయగ్గాహకం మనోతి. సేసాని పన తేసం విసయత్తా తదనుక్కమేనేవ వుత్తానీతి.

కస్సచి పన పుగ్గలస్సవా సత్తస్సవా మనుస్సస్సవా దేవస్సవా బ్రహ్మునోవా వసే అవత్తిత్వా అత్తనోఏవ సభావం ధారేన్తీతి ధాతుయో. విసుం విసుం వవత్థితసభావత్తావా యథాసభావం ధారీయన్తి సల్లక్ఖీయన్తి వవత్థపీయన్తీతి ధాతుయో. అపిచ, నిస్సత్త నిజ్జీవట్ఠేన ధాతుయో. తత్థ నిస్సత్తట్ఠేనాతి సత్తాకారా భావట్ఠేన సత్తకిచ్చాభావట్ఠేన. కో పనేత్థ సత్తాకారో కిం సత్తకిచ్చన్తి. జీవయోగో సత్తాకారో. ఈహాచ బ్యాపారో చ సత్తకిచ్చం. నిజ్జీవట్ఠేనాతి ఏకస్మిం భవే యావ నమరతి. భవపరంపరాయవా యావ సంసారో న నివత్తతి. తావ అభిజ్జమానో అచ్ఛిజ్జమానో ఏకోవ వత్తతీతి ఏవం గహితస్స జీవస్స అభావట్ఠేన. చక్ఖాదయోచ ధమ్మా సబ్బసో సత్తాకారరహితా సత్త కిచ్చరహితాచ హోన్తి. నచ సయం జీవానామ హోన్తి. నాపి జీవయోగాతి. ఇతి నిస్సత్తట్ఠేన నిజ్జీవట్ఠేనచతేధాతుయోనామాతి. తేసం పన దట్ఠబ్బాకారో అట్ఠకథాయం వుత్తో. యథాహ-భేరితలం వియ చక్ఖుధాతు దట్ఠబ్బా. దణ్డో వియ రూపధాతు. సద్దోవియ చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు. తథా ఆదాసతలం వియ చక్ఖుధాతు. ముఖం వియ రూపధాతు. ముఖనిమిత్తం వియ చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు. అథవా, ఉచ్ఛుయన్త కిలయన్తం వియ చక్ఖుధాతు. యన్తచక్కయట్ఠి వియ రూపధాతు. ఉచ్ఛురస తేలాని వియ చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు. తథా అధరారణి వియ చక్ఖుధాతు. ఉత్తరారణి వియ రూపధాతు. అగ్గి వియ చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు. ఏసనయో సోతవిఞ్ఞాణధాతుఆదీసు. మనోధాతు పన యథాసమ్భవతో చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుఆదీనం పురేచరానుచరా వియ దట్ఠబ్బా.

ధమ్మధాతుయా వేదనాక్ఖన్ధో సల్లమివ సూలమివచ దట్ఠబ్బో. సఞ్ఞా సఙ్ఖారక్ఖన్ధా వేదనాసల్ల సూలయోగా ఆతురా వియ దట్ఠబ్బా. పుథుజ్జనానంవా సఞ్ఞా ఆసా దుక్ఖజననతో రిత్తముట్ఠి వియ అయథాభుచ్చనిమిత్తగాహతో వనమిగోవియ. సఙ్ఖారా పటిసన్ధియం పక్ఖిపనతో అఙ్గారకాసుయం ఖిపనపురిసా వియ. జాతిదుక్ఖానుబన్ధతో రాజపురిసానుబన్ధచోరో వియ. సబ్బానత్థావహస్స ఖన్ధసన్తానస్స హేతుతో విసరుక్ఖబీజాని వియ. రూపం నానావిధుపద్దవనిమిత్తతో ఖుర చక్కంవియ దట్ఠబ్బం. అసఙ్ఖతాపిధాతు అమతతో సన్తతో ఖేమతో చ దట్ఠబ్బా. కస్మా, సబ్బానత్థపటిపక్ఖభూతత్తా. మనోవిఞ్ఞాణధాతు గహితారమ్మణం ముఞ్చిత్వాపి అఞ్ఞం గహేత్వా పవత్తనతో వనమక్కటో వియ, దుద్దమనతో అస్సఖలుఙ్గో వియ, యత్థ కామనిపాతితో వేహాసం ఖిత్తదణ్డో వియ, లోభదోసాది నానాప్పకార కిలేసయోగతో రఙ్గనటో వియ దట్ఠబ్బాతి. అరియసచ్చానీతి ఏత్థ సన్తస్స ధమ్మస్స భావో సచ్చం. సన్తస్సాతి భూతస్స తథస్స అవిపరీతస్స. అపిచ, కేనట్ఠేన సచ్చన్తి. తథట్ఠేన అవితథట్ఠేన అనఞ్ఞథట్ఠేన. యఞ్హి చక్ఖుస్స దుక్ఖత్తం, తం తథం హోతి అవితథం అనఞ్ఞథం. దుక్ఖదుక్ఖ సఙ్ఖారదుక్ఖ విపరిణామదుక్ఖ సఙ్ఖాతేహి తీహి దుక్ఖేహి తం సమఙ్గిపుగ్గలస్స అభిణ్హపీళనతో. తత్థ సఙ్ఖారదుక్ఖం నామ కమ్మజానం ఉప్పత్తియా పగేవ తంతంకమ్మా భిసఙ్ఖరణదుక్ఖం. తథా ఉతుజాదీనం ఉప్పత్తియా పగేవ తంతం ఉతుచిత్తాహారానం అభిసఙ్ఖరణదుక్ఖం.

చక్ఖు హి నామ రూపిబ్రహ్మానంపి పురిమభవే ఝానభావనా సఙ్ఖాతం మహన్తం కమ్మాభిసఙ్ఖరణ దుక్ఖం అనుభవన్తానంయేవ ఉప్పజ్జతి. నో అఞ్ఞథా. కామసత్తానం పన పురిమభవే కమ్మసఙ్ఖారదుక్ఖం అనుభవిత్వా ఉప్పన్నంపి యావజీవం పవత్తియా ఆహారాదిసఙ్ఖారదుక్ఖఞ్చ పటిజగ్గన దుక్ఖఞ్చ అనుభవన్తానఞ్ఞేవ పవత్తతి, నో అఞ్ఞథా. పవత్తమానఞ్చ పచ్చయవేకల్లేవా జాతే అన్తరాయేవా ఆగతే యదాకదాచి భిజ్జతి. మరణకాలం పత్వా పన ఏకన్తేన భిజ్జతియేవ. తస్మా తం అస్సాదేత్వా తదత్థాయ కమ్మంవా ఆహారాదిపచ్చయంవా పటిజగ్గనం వా సఙ్ఖరోన్తానం అనమతగ్గే సంసారే సఙ్ఖారదుక్ఖస్స పరియన్తోనామ నత్థి. ఇతి సబ్బం చక్ఖు అపరియన్తేన సఙ్ఖారదుక్ఖేన పుగ్గలం అభిణ్హం పీళేతియేవ. ఇదమస్స సఙ్ఖారదుక్ఖం. ఇదం చక్ఖు నామ పచ్చయవేకల్లేవా జాతే అన్తరాయేవా ఆగతే యదా కదాచి భిజ్జనజాతికం. తస్మా తస్స భిజ్జనభయేన పగేవ పచ్చయ సమ్పాదనదుక్ఖం రక్ఖావరణగుత్తిసంవిధానదుక్ఖం భిజ్జననిమిత్తాని దిస్వా వా భిజ్జమానేవా భిన్నేవా సోచనపరిదేవనాదిదుక్ఖఞ్చ విపరిణామ దుక్ఖంనామ. ఇతి సబ్బం చక్ఖు అపరియన్తేన విపరిణామదుక్ఖేన పుగ్గలం అభిణ్హం పీళేతియేవ. ఇదమస్స విపరిణామదుక్ఖం. దుక్ఖదుక్ఖం పన తదుభయేన దుక్ఖేన సహేవ సిజ్ఝతి. ఏవం చక్ఖు దుక్ఖదుక్ఖ సఙ్ఖార దుక్ఖ విపరిణామ దుక్ఖసఙ్ఖాతేహి తీహి దుక్ఖేహి తం సమఙ్గిపుగ్గలం అభిణ్హం పీళేతియేవ. యఞ్చ తస్స తథాపీళనం, తం తథం హోతి, అవితథం, అనఞ్ఞథం. తస్మా చక్ఖు దుక్ఖసచ్చంనామ. ఏస నయో సోతాదీసు తేభూమకధమ్మేసు.

సేససచ్చేసుపి యం లోభస్సేవ దుక్ఖసముదయత్తం. యం నిబ్బానస్సేవ దుక్ఖనిరోధత్తం. యం అట్ఠఙ్గికమగ్గస్సేవ దుక్ఖనిరోధమగ్గత్తం తం కథం హోతీతిఆదినా వత్తబ్బం. యావచ లోభో న పహియ్యతి. తావ చక్ఖాదీని అస్సాదేతియేవ. యావచ తాని అస్సాదేతి. తావ తేసం పవత్తియా కమ్మాదీని సఙ్ఖరోన్తియేవ. యావచ కమ్మాదీని సఙ్ఖరోన్తి. తావ చక్ఖాదీని పవత్తన్తియేవ. యావచతాని పవత్తన్తి. తావ తేసం వుత్తప్పకారేహి సఙ్ఖార దుక్ఖాదీహి నముచ్చతియేవ. తస్మా లోభస్స దుక్ఖసముదయత్తం తథం హోతి. చక్ఖాదీసుచ పవత్తమానేసు వుత్తప్పకారం సబ్బం దుక్ఖం ఆగచ్ఛతియేవ. అపవత్తమానేసు నాగచ్ఛతి. తస్మా తేసం పవత్తినిరోధభూతస్స నిబ్బానస్సేవ దుక్ఖనిరోధత్తం తథం హోతి. తథా లోభపహానతో అఞ్ఞో దుక్ఖముత్తిమగ్గోనామ నత్థి. అట్ఠఙ్గికమగ్గోచ ఉప్పజ్జ మానో ఏకన్తేన తం పజహతి. తస్మా అట్ఠఙ్గికమగ్గస్సేవ దుక్ఖనిరోధమగ్గత్తం తథం హోతి, అవితథం, అనఞ్ఞథన్తి.

ఏవంసన్తేపి సచ్చసద్దో పరియాయ సచ్చేసుపి వత్తతీతి వుత్తం చత్తారిఅరియసచ్చానీతి. తత్థ దుక్ఖసచ్చే తావ సక్కాయపరియా పన్నా అజ్ఝత్తధమ్మాఏవ అరియసచ్చంనామ. తేయేవ హి అస్మిమానస్స అధిట్ఠానభూతా హుత్వా యావతం మానం న సమూహనతి. తావ దుక్ఖకిచ్చం కరోన్తి. దుక్ఖపరిఞ్ఞాచనామ యావదేవ అస్మిమానసముగ్ఘాతాయ హోతి. అస్మిమానోచ తేస్వేవ అజ్ఝత్తధమ్మేసు నివిసతీతి తేసు పరిఞ్ఞాతేసు పరిఞ్ఞాకిచ్చం సిద్ధమేవ హోతీతి. తబ్బిపరీ తేన పన అనిన్ద్రియ బద్ధధమ్మా మగ్గఫలధమ్మాచ అట్ఠఙ్గికవజ్జా ఉదయబ్బయ పీళనతో సఙ్ఖారదుక్ఖవిపరిణామదుక్ఖేహిచ అపరిముత్తత్తా దుక్ఖసచ్చం నామ. సముదయసచ్చే ఏకో లోభోయేవ అరియసచ్చంనామ. సోహి అత్తసమఙ్గినో సత్తే అత్తనిచ ఆరమ్మణధమ్మేసుచ అస్సాదం జనయిత్వా నిచ్చం వట్టదుక్ఖతో అనుక్కణ్ఠమానే కరోతీతి తేసం లోభసదిసో అఞ్ఞో ఞాతివా మిత్తోవా సహాయోవా అత్తావా అత్తనియంవా నత్థివియ ఖాయతి. తస్మా తంసదిసో అఞ్ఞో కోచి వట్టదుక్ఖసంవిధాయకోనామ నత్థి. తఞ్చ పజహితుం సక్కోన్తస్స అఞ్ఞో దుజ్జహోనామ నత్థి. అవసేసాపన సబ్బేపి సాసవా కుసలాకుసలధమ్మా సముదయసచ్చంనామ.

ఏత్థ సియా, నను అవిజ్జాపి సబ్బస్స వట్టదుక్ఖస్స మూలభావేన వుత్తాతి సాపి సముదయే అరియసచ్చేఏవ వత్తబ్బాతి. వుచ్చతే, యథాహి ఏకో ఛేకో ఉయ్యానపాలో సమ్పత్తియుత్తం భూమి భాగం లభిత్వా అత్తనో ఞాణబలేన భూమిభాగఞ్చ నానాబీజానిచ అభిసఙ్ఖరిత్వా నన్దనసదిసం ఉయ్యానం మాపేసి. తత్థ భూమి ఉయ్యాన పాలస్స బీజానం రుక్ఖానఞ్చ పతిట్ఠానకిచ్చం సాధేతి. బీజానిచ అఙ్కురుప్పాదనకిచ్చం సాధేన్తి, ఉయ్యానపాలోయేవ పన సబ్బకిచ్చాని సాధేతి. సో హి భూమియం బీజేసు రుక్ఖేసుచ యంయం కత్తబ్బం హోతి. తం సబ్బం కరోతి. మమేతన్తి పరిగ్గణ్హాతి రక్ఖతి. తతో ఉప్పన్నే భోగే భుఞ్జతి. తస్మా కో ఇదం మాపేసి, కస్సేదం ఉయ్యానన్తి వుత్తే ఉయ్యానపాలోయేవ మాపేసి. తస్సేదం ఉయ్యానం ఇచ్చేవ వుచ్చతి. న భూమిం మాపేసి. బీజాని మాపేన్తి. తేసం ఇదం ఉయ్యానన్తి వుచ్చతి. కా పన ఉయ్యానసమ్పత్తియా పచ్చయపరంపరాతి వుత్తే పన భూమిఏవ ఆదితో వత్తబ్బా. న ఉయ్యానపాలో. నచ బీజానీతి. ఏవం సమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం. పటిచ్చసముప్పాద నయఞ్హి పత్వా పచ్చయపరం పరవసేన దుక్ఖ ధమ్మానం పవత్తి నివత్తివిధానే అవిజ్జాఏవ ఆది పభవపధానభూతా హోతి, న తణ్హా. సచ్చదేసనాయం పన తేసం నిబ్బత్తకధమ్మవిధానే తణ్హాఏవ సామిజేట్ఠక పధానభూతా హోతి. న అవిజ్జాతి నత్థి సముదయారియసచ్చభావే అవిజ్జాయ ఓకాసోతి దట్ఠబ్బో. కిలేసానం తదఙ్గనిరోధవిక్ఖమ్భన నిరోధా నిరోధసచ్చంనామ. నిబ్బానం నిరోధారియసచ్చంనామ. ఛసు లోకియవిసుద్ధీసు మగ్గఙ్గాని మగ్గసచ్చం నామ. అట్ఠఙ్గికో లోకుత్తరమగ్గోఏవ మగ్గఅరియసచ్చంనామాతి.

అరియసద్దో చేత్థ కత్థచి కదాచి కేసఞ్చి కుతోచి కథఞ్చి అవితథభావేన ఉత్తమత్థవాచకోతి. విభావనియం పన అట్ఠకథాయం వుత్తనయేన సచ్చసద్దస్స అత్థో విభావితో దుక్ఖంఅరియ సచ్చన్తి ఏత్థ పీళనట్ఠో, సఙ్ఖతట్ఠో, సన్తాపట్ఠో, విపరిణామట్ఠోతి ఇమేహి చతూహి అత్థేహి చక్ఖాదికస్స ఏకేకస్స తేభూమకధమ్మస్స దుక్ఖసచ్చతా వేదితబ్బా. తత్థ సఙ్ఖతట్ఠ విపరిణామట్ఠా పుబ్బే సఙ్ఖార దుక్ఖవిపరిణామదుక్ఖేసు వుత్తనయాఏవ. పదత్థతోపన పచ్చయేహి సఙ్ఖరీయతీతి సఙ్ఖతో. పగేవ కమ్మాదిపచ్చయాభిసఙ్ఖరణదుక్ఖేన వినా న ఉప్పజ్జతి, నపవత్తతీతి వుత్తం హోతి. విరూపో హుత్వా పరిణామో విపరిణామో. పరిహానిచేవ పరిభేదోచ. పీళనట్ఠోతి ఏత్థ పీళితబ్బన్తి పీళనం. పీళేతీతి పీళనం. పీళీయతే పీళనం. అత్థోతి సభావో. పీళనం అత్థో యస్సాతి విగ్గహో. తత్థ యథా ఏకిస్సా దుగ్గతిత్థియా కుచ్ఛిమ్హి పుత్తో ఉప్పజ్జతి. సోచ నానారోగేహి సయం నిచ్చం పీళితో హుత్వా పటిజగ్గనదుక్ఖేహి మాతరఞ్చ నిచ్చం పీళేతియేవ. యఞ్చ తస్సా కుచ్ఛిమ్హి తాదిసస్స పుత్తస్స ఉప్పజ్జనం, తఞ్చ తస్సా ఇత్థియా పీళనకిచ్చమేవ హోతి. ఏవమేవం యే చక్ఖాదయో ధమ్మా జరామరణేహి నిచ్చం పీళీయన్తి, తే పటిజగ్గనదుక్ఖేహి తం సమఙ్గీనం పుగ్గలం నిచ్చం పీళేన్తియేవ. యఞ్చ తస్స సన్తానే తేసం ఉప్పజ్జనం, తఞ్చ తస్స పీళనకిచ్చమేవాతి. యథాహయో భిక్ఖవే చక్ఖుస్స ఉప్పాదో ఠితి అభినిబ్బత్తి పాతుభావో. దుక్ఖస్సేసో ఉప్పాదో. రోగానం ఠితి జరామరణస్స పాతుభావో. యో భిక్ఖవే సోతస్స ఘానస్స జివ్హాయ కాయస్స మనస్స ఉప్పాదోతిఆది.

సన్తాపట్ఠోతి రాగగ్గిఆదీహి ఏకాదసహి అగ్గీహి భుసం పరిదయ్హనట్ఠో. యథాహ –

చక్ఖుం ఆదిత్తం. కేన ఆదిత్తం. రాగగ్గినా ఆదిత్తం. దోసగ్గినా. మోహగ్గినా. జాతియా. జరాయ. మరణేన. సోకేన. పరిదేవేన. దుక్ఖేన. దోమనస్సేన. ఉపాయాసేన ఆదిత్తన్తి వదామి. సోతం ఆదిత్తం. ఘానం ఆదిత్తం. జివ్హా ఆదిత్తా. కాయో ఆదిత్తో. మనో ఆదిత్తోతి.

ఆదిపనం సన్తాపనం పరిదయ్హనన్తి ఇధ అత్థతో ఏకన్తి. ఏత్థ సియా, అరియమగ్గోపి చిరకాలం పారమితాభిసఙ్ఖరణదుక్ఖేన అన్తిమభవేచ సీలాదివిసుద్ధిభావనాభిసఙ్ఖరణదుక్ఖేన పుగ్గలం సుసం పీళేతియేవ. తథా విపరిణామధమ్మోచ. తస్మా సోపి పిళనాదిఅత్థేన దుక్ఖసచ్చసఙ్గహో సియాతి.న. సబ్బదుక్ఖసన్తి వంహత్తా. సో హి వుత్తప్పకారం అభిసఙ్ఖరణదుక్ఖం పరిపుణ్ణం అనుభూతస్స పుగ్గలస్స సకిం ఉప్పజ్జమానో సబ్బం కిలేసజాతం ఖేపేన్తో ఉప్పజ్జతి. నిరుజ్ఝమానోచ సబ్బం ఆయతిం అనమతగ్గే సంసారే వట్టదుక్ఖం వూపసమేన్తో నిరుజ్ఝతి. వూపసన్తంచ అనాగత దుక్ఖం ఉపాదాయ వుత్తప్పకారం అభిసఙ్ఖరణదుక్ఖం గణనుపగం నహోతి. భిజ్జన్తోచ అనుత్తరం విముత్తిసుఖం దత్వావ భిజ్జతి. తస్మా తస్స విపరిణామపచ్చయాపి పుగ్గలస్స కాచి హానినామ నత్థీతి న సో దుక్ఖసచ్చసఙ్గహోతి. లోకియధమ్మా పన ఉప్పజ్జమానా పవత్త మానాచ పుబ్బే వుత్తపకారేహి సఙ్ఖారదుక్ఖేహి భుసం పీళేత్వా ఏవ ఉప్పజ్జన్తి పవత్తన్తిచ. నిరుజ్ఝమానా మహన్తం పరిళాహదుక్ఖం జనేత్వా అపరియన్తే ఖురచక్కసదిసే వట్టదుక్ఖయన్తే పుగ్గలం యోజేన్తావ నిరుజ్ఝన్తి. తస్మా తేఏవ పీళనాదిఅత్థేహి ఏకన్తదుక్ఖా హోన్తీతి. ఏతేన నిబ్బానస్సపి సమ్పాపకపచ్చయాభిసఙ్ఖరణలేసం గహేత్వా దుక్ఖసచ్చత్తపసఙ్గో నివత్తితో హోతీతి.

దుక్ఖసముదయో అరియసచ్చన్తి ఏత్థ భవాభవసఙ్ఖాతం దుక్ఖక్ఖన్ధం సముదేతి. పునప్పునం అబ్బోచ్ఛిన్నం కత్వా ఉదయతి ఉట్ఠాపేతి వడ్ఢేతివాతి దుక్ఖసముదయో, ఆయూహనట్ఠో, నిదానట్ఠో, సంయోగట్ఠో, పలిబోధట్ఠోతి చతూహి అత్థేహి లోభస్స దుక్ఖసముదయతా వేదితబ్బా. తత్థ ఆయూహనట్ఠోతి భవాభవ సఙ్ఖాతస్స ఏకేకస్మిం భవేపి వత్థుకామపటిసంయుత్తస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స భియ్యో పరిబ్యూహనట్ఠో రాసికరణట్ఠో నిదానట్ఠోతి తదేవ నిరన్తరం కత్వా అనుప్పదానట్ఠో నియ్యాతనట్ఠోతి వుత్తం హోతి. సంయోగట్ఠోతి దుక్ఖక్ఖన్ధస్మింఏవ దళ్హం బన్ధనట్ఠో. పలిబోధట్ఠోతి తతో తస్స తస్స ముచ్చనుపాయస్స నీవారణ వసేన పలిబున్ధనట్ఠో ఉపరున్ధనట్ఠోతి అత్థో. దుక్ఖనిరోధో అరియసచ్చన్తి ఏత్థ వట్టదుక్ఖస్స నిరుజ్ఝనం అనుప్పాద ధమ్మతాపత్తి వసేన ఖియ్యానం దుక్ఖనిరోధో. దుక్ఖం వా నిరుజ్ఝతి నపవత్తతి ఏతస్మిన్తి దుక్ఖనిరోధో. నిస్సరణట్ఠో వివేకట్ఠో, అసఙ్ఖతట్ఠో, అమతట్ఠోతి చతూహి అత్థేహి నిబ్బానస్స దుక్ఖనిరోధతా వేదితబ్బా. తత్థ నిస్సరణట్ఠోతి నిస్సరణ విముత్తియా విముచ్చనట్ఠో. వివేకట్ఠోతి వట్టదుక్ఖపలిబోధతో వివిచ్చనట్ఠో. అసఙ్ఖతట్ఠోతి సఙ్ఖారదుక్ఖస్స అభావట్ఠో. అమతట్ఠోతి మరణదుక్ఖస్స అభావట్ఠోతి.

దుక్ఖనిరోధగామినిపటిపదాతి ఏత్థ దుక్ఖనిరోధం గమేతి సమ్పాపేతీతి దుక్ఖనిరోధగామినీ. అత్తనో సన్తానే పటిలాభకరణ వసేన పటిపజ్జితబ్బాతి పటిపదా. దుక్ఖనిరోధగామినీచ సా పటిపదా చాతి విగ్గహో. నియ్యానట్ఠో, హేత్వట్ఠో, దస్సనట్ఠో, అధిపతేయ్యట్ఠోతి చతూహి అత్థేహి అట్ఠఙ్గికమగ్గస్స దుక్ఖనిరోధమగ్గతా వేదితబ్బా. తత్థ నియ్యానట్ఠోతి అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతిఆదికం వట్టసోతం పటినివత్తేత్వా అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధోతిఆదికం వట్టపటిసోతం అభిముఖం నిగ్గమనట్ఠో. హేత్వట్ఠోతి సబ్బేసం అరియగుణానం సుప్పతిట్ఠితభావ సాధనట్ఠో. దస్సనట్ఠోతి అఞ్ఞాణఅదస్సనసఙ్ఖాతస్స సమ్మోహస్స పహాన వసేన చతుసచ్చధమ్మస్స పటివిజ్ఝనట్ఠో. అధిపతేయ్యట్ఠోతి తణ్హా దాసబ్యవిముత్తియా భూజిస్సభావపత్తివసేన సయమేవ అత్తనో అధిపతి హుత్వా విరోచనట్ఠో. లోకియమగ్గా హి తణ్హాయ ఆరమ్మణభావే ఠితా తణ్హాదాసబ్యం నాతివత్తన్తీతి. ఏత్థచ ఇమే సత్తానామ ఏకన్తేన దుక్ఖపటికూలా హోన్తి దుక్ఖభీరుకా. యేచ అత్తని దుక్ఖం జనేన్తి. తేసు వేరిసఞ్ఞం ఉప్పాదేన్తి. అత్తనో పన ఏకన్తదుక్ఖంవా ఏకన్తదుక్ఖజనకంవా తే నజానన్తి. తస్మా తే అత్తనో దుక్ఖముత్తియా యం యం కమ్మం ఆయూహన్తి. తం తం అత్తనో దుక్ఖవడ్ఢియాఏవ సమ్పజ్జతి. కిం పన ఏకన్తదుక్ఖం, కించ ఏకన్త దుక్ఖజనకన్తి. అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నభూతా అత్తనో అత్తనో అత్తహావపరియాపన్నా తేభూమకధమ్మాఏవ అత్తనో అత్తనో ఏకన్తదుక్ఖానామ. కస్మా, తేహి ముత్తేఏవ సబ్బదుక్ఖేహి ముచ్చనతో, అముత్తేచ అముచ్చనతోతి. అత్తనో తణ్హాఏవ అత్తనో ఏకన్తదుక్ఖజనకంనామ. కస్మా, తాయ పహీనాయఏవ ఏకన్త దుక్ఖేహి ముచ్చనతో, అపహీనాయచ అముచ్చనతోతి.

తథా ఇమే సత్తా ఏకన్తేన సుఖకామా హోన్తి సుఖాభినన్దినో. యేచ అత్తని సుఖం జనేన్తి. తేసు పియమిత్తసఞ్ఞం ఉప్పాదేన్తి. అత్తనోపన ఏకన్తసుఖంవా ఏకన్తసుఖమగ్గంవాతే నజానన్తి. తస్మా తే అత్తనో సుఖవడ్ఢియా యం యం కమ్మం ఆయూహన్తి. తం తం అత్తనో దుక్ఖవడ్ఢియాఏవ సమ్పజ్జతి. కిం పన ఏకన్తసుఖం కోచ ఏకన్త సుఖమగ్గోతి. ఏకన్తదుక్ఖధమ్మస్స అభావోఏవ అత్తనో ఏకన్త సుఖంనామ. ఏకన్తదుక్ఖజనకస్స పహానమగ్గోఏవ అత్తనో ఏకన్త సుఖమగ్గోనామాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ఇమాని చతుసచ్చపదాని కథేసీతి వేదితబ్బం.

[౨౨౩] యం పన విభావనియం

‘‘దుక్ఖస్స అనుప్పాదనిరోధో ఏత్థ ఏతేనాతివా దుక్ఖనిరోధో’’తి వుత్తం. తత్థ ఏతేనాతి ఇదం నయుజ్జతి.

న హి నిబ్బానం దుక్ఖస్స అనుప్పాదనిరోధ క్రియాసాధనే దుక్ఖేన సహకారీ కారణం హోతీతి. సేసచేతసికాతి వేదనా సఞ్ఞాహి సేసా పఞ్ఞాస చేతసికా. అతీతాదివసేన తివిధ భిన్నానం అజ్ఝత్తాది ఓళారికాది హీనాది దూరాదివసేన దువిధభిన్నానఞ్చ ధమ్మానం రాసట్ఠేన ఖన్ధవోహారో హోతి. నిబ్బానస్స పన తాది సో భేదో నత్థీతి వుత్తం భేదాభావేనాతిఆది. తఞ్హి అతీతాదికే తివిధభేదే ఏకంపి న హోతి. కస్మా. అనిద్దిసితబ్బ ధమ్మత్తా. తఞ్హి తేకాలికధమ్మానం ఖయవిరాగనిరోధభూతో అనిమిత్త ధమ్మోయేవ హోతి. తస్మా ఇదం అతీతే అసుకబుద్ధకాలే నిబ్బానం. ఇదం అనాగతే. ఇదం ఏతరహీతి ఏవం కాలభేదేన నిద్దిసితబ్బం నహోతి. తథా దిసా దేసఠానభేదేన పరినిబ్బుతపుగ్గలభేదేన చ. కేవలం పన అనమతగ్గే సంసారవట్టే యత్తకాని అనత్థ పదాని దిస్సన్తి. తప్పటిపక్ఖసిద్ధేహి గుణపదేహిఏవ తం కథే తబ్బన్తి. దుకేసు పన అజ్ఝత్తదుకం పత్వా తం బహిద్ధాఏవ హోతి. న అజ్ఝత్తం. ఓళారికదుకం పత్వా సుఖుమమేవ హోతి, న ఓళారికం. హీనదుకం పత్వా పణీతమేవ హోతి, న హీనం. దూరే దుకం పత్వా దూరేఏవ హోతి, న సన్తికేతి. ఖన్ధసఙ్గహనిస్సటన్తి ఖన్ధసఙ్గహతో విముత్తం.

ద్వారాలమ్బణభేదేనాతి ద్వారఛక్క ఆరమ్మణఛక్కానం భేదేన. ఆయతనాని ద్వాదస భవన్తీతి యోజనా. ఏత్థచ ద్వారఛక్కం ధమ్మారమ్మణంఏవాతి సేసధమ్మాలమ్బణం సన్ధాయ ఆరమ్మణఛక్కం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ద్వారా.ల. పరియాయేనాతి ఛన్నం ద్వారానం ఛన్నం ఆలమ్బణానం తేసు ద్వారాలమ్బణేసు ఉప్పన్నానం విఞ్ఞాణానఞ్చ కమేన ధాతుయో అట్ఠారస భవన్తీతి యోజనా. ఏత్థపి ద్వారఛక్కే మనోద్వారం విఞ్ఞాణేకదేసమేవ హోతి. ద్వారఛక్కం విఞ్ఞాణసత్తకఞ్చ ధమ్మా లమ్బణేకదేసమేవాతి. మగ్గో లోకుత్తరో మగ్గోనామ మతోతి యోజనా. మగ్గయుత్తా ఏకూనతింసధమ్మా ఫలభూతాచ సత్తతింస ధమ్మా చతుసచ్చ వినిస్సటా చతూహి అరియసచ్చేహి వినిస్సటా విముత్తా. యమేత్థ వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవాతి.

ఇతి పరమత్థదీపనియానామ అభిధమ్మత్థసఙ్గహస్స

చతుత్థవణ్ణనాయ సముచ్చయ సఙ్గహస్స

పరమత్థదీపనా నిట్ఠితా.