పచ్చయ సఙ్గహ పరమత్థదీపనీ

౧౬౬. ఏవం సత్తహి పరిచ్ఛేదేహి పథమస్స నామరూపపరిచ్ఛేద ఞాణస్స విధానం దస్సేత్వా ఇదాని దుతీయస్స పచ్చయపరిగ్గహఞాణస్స విధానం దస్సేన్తో యేసంసఙ్ఖతధమ్మానన్తిఆది మాహ. ఇదాని యేసం సఙ్ఖతధమ్మానం సఙ్ఖతాసఙ్ఖతభూతా యేధమ్మా యథా యేహి హేతాదీహి పచ్చయాకారేహి పచ్చయా ఉపకారకా హోన్తి. తం విభాగం తేసం సఙ్ఖతధమ్మానం పచ్చయుప్పన్నభూతానం విభాగఞ్చ తేసం పచ్చయధమ్మానం విభాగఞ్చ తేసంపచ్చయాకారానం ఇహ విభాగఞ్చ ఇమస్మిం వుచ్చమానే పచ్చయసఙ్గహే యథారహం పవక్ఖామీతి యోజనా.

[౨౨౪] విభావనియం పన

‘‘పచ్చయే దస్సేతు’’న్తి వుత్తం. తం తం విభాగన్తి ఇమినా న సమేతి.

[౨౨౫] యఞ్చ తత్థ

‘‘ఇహ ఇమస్మిం సముచ్చయ సఙ్గహానన్తరే ఠానే’’తి ఇహ సద్దస్స అత్థవిభావనం వుత్తం. తంపి న యుజ్జతి.

ఏతస్మిఞ్హి అత్థే సతి ఇదాని సద్దో నిరత్థకో హోతీతి, పటిచ్చ ఫలం సముప్పజ్జతి ఏతస్మాతి పటిచ్చసముప్పాదో. తత్థ పటిచ్చాతి అవినా, అముఞ్చిత్వాతి అత్థో. అవిజ్జాదికో పచ్చయధమ్మోతి వణ్ణేన్తి. అథవా, సముప్పజ్జనం సముప్పాదో. సహజాతధమ్మేహి సహేవ కలాపవసేన అభినిబ్బత్తి పాతుభావోతి అత్థో. యథాసకం పచ్చయం పటిచ్చ తేన అవినాభావీహుత్వా సముప్పాదో పటిచ్చ సముప్పాదో, అత్థతో పన సబ్బేసం పచ్చయపచ్చయుప్పన్నభూతానం సఙ్ఖత ధమ్మానం పచ్చయాయత్తవుత్తితాసఙ్ఖాతం సబ్బసఙ్ఖతసాధారణం ఏకం సామఞ్ఞలక్ఖణం. యం ఇదప్పచ్చయతాతిచ వుచ్చతి. తత్థచ ఇదప్పచ్చయ తాతి అయం ఇమస్స పచ్చయో అయం ఇమస్స పచ్చయోతి ఏవం నిద్దిసితబ్బో అయం పచ్చయో ఏతేసన్తి ఇదప్పచ్చయా. సఙ్ఖతధమ్మా. ఇదప్పచ్చయానం భావో ఇదప్పచ్చయతా. యథావుత్త సామఞ్ఞలక్ఖణం ఏవాతి అత్థో వేదితబ్బో, న పటిచ్చ ఫలం సముప్పజ్జతి ఏతస్మాతి పటిచ్చసముప్పాదో. అవిజ్జాదికో పచ్చయధమ్మోతిచ ఇమేసం పచ్చయా ఇదప్పచ్చయా. ఇదప్పచ్చయాఏవ ఇదప్పచ్చయతాతిచ. విసుద్ధిమగ్గే పన సముప్పజ్జనం సముప్పాదోతి అయమత్థో పటిక్ఖిత్తో. పాళియం పన అయమేవ అధిప్పేతో వియ దిస్సతి. యథాహ –

కతమోచ భిక్ఖవే పటిచ్చసముప్పాదో. జాతిపచ్చయా భిక్ఖవే జరామరణం, ఉప్పాదావా తథాగతానం అనుప్పాదావా తథాగతానం ఠితావ సా ధాతు, ధమ్మట్ఠితతా ధమ్మనియామతా ఇదప్పచ్చయతాతి.ల. అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా ఉప్పాదావా.ల. ఇదప్పచ్చయతా. ఇతి ఖో భిక్ఖవే తత్ర తథతా అవితథతా అనఞ్ఞథతా ఇదప్పచ్చయతా. అయం వుచ్చతి భిక్ఖవే పటిచ్చసముప్పాదోతి.

ఏత్థ హి ఠితావ సా ధాతూతిఆదినా తత్ర తథతా అవితథతాతిఆదినాచ యథావుత్తం ఇదప్పచ్చయతా సఙ్ఖాతం సామఞ్ఞ లక్ఖణమేవ పటిచ్చసముప్పాదోనామాతి దస్సేతి. న చేత్థ భావసాధనే కతే సతి పటిచ్చసద్దేన సహ సముప్పాదసద్దస్స అసమానకత్తుతాసఙ్ఖాతో బ్యఞ్జనయుత్తివిరోధో అత్థి. యో పటిచ్చ క్రియాయ కత్తా, తస్సేవ సముప్పాదక్రియాయపి కత్తుతా సమ్భవతో. న హి క్రియానామ కత్తురహితాసమ్భవతీతి. సఙ్ఖతధమ్మేసుచ గమ్భీరేసు సతి అనిచ్చతాదిలక్ఖణం వియ ఇదంపి సఙ్ఖతలక్ఖణం గమ్భీరమేవ హోతీతి నయిధ గమ్భీరవచనవిరోధో సమ్భవతి. అథఖో సఙ్ఖతధమ్మతో సఙ్ఖతలక్ఖణమేవ గమ్భీరతరం హోతీతి. తాదిసేన పన సామఞ్ఞలక్ఖణేన సమ్పన్నా యథావుత్తా అవిజ్జాదయో సఙ్ఖతధమ్మా పటిచ్చసముప్పన్నానామ. యథాహ-కతమేచ భిక్ఖవే పటిచ్చసముప్పన్నాధమ్మా జరామరణం భిక్ఖవే పటిచ్చసముప్పన్నం.ల. అవిజ్జా భిక్ఖవే పటిచ్చసముప్పన్నాతి. ఇతి సబ్బేసం పచ్చయపచ్చయుప్పన్న భూతానం సఙ్ఖతధమ్మానం పచ్చయా సత్త వుత్తితాసఙ్ఖాతో పటిచ్చసముప్పాదోచ సో నీయతి ఞాయతి పటివిజ్ఝీయతీతి కత్వా నయోచాతి పటిచ్చసముప్పాదనయో. పఠపేతి సఙ్ఖతధమ్మే నానాపకారేహి పచ్చయభేదేహి పవత్తేతి దేసేతి ఏత్థాతి పట్ఠానం. మహాపకరణం. పట్ఠానే దేసితో నయో పట్ఠాననయో.

తస్మిం తస్మిం పచ్చయధమ్మే భావే విజ్జమానే సతి తే తే భవన్తి సీలేనాతి తబ్భావభావినో. సఙ్ఖతధమ్మా. తేసం భావో తబ్భావభావిభావో, ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతి. ఇమస్స ఉప్పాదా ఇదం ఉప్పజ్జతీతి ఏవం పవత్తో సఙ్ఖతధమ్మనియామో. తబ్భావభావిభావోఏవ ఆకారో తబ్భావభావిభావాకారో. సో ఏవ తబ్భావభావిభావాకారమత్తం. మత్తసద్దేన హేతాదిపచ్చయ సత్తినియమం నివత్తేతి. తేన ఉపలక్ఖితో నయో పటిచ్చసముప్పాద నయో. ఆహచ్చపచ్చయట్ఠితిం ఆరబ్భాతి ఏత్థ హేతు ఆరమ్మణా దివసేన తథాతథా ఉపకారకతాసఙ్ఖాతో పచ్చయసత్తి విసేసో ఆహచ్చపచ్చయట్ఠితినామ. సో హి అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతిఆదీసు వియ పచ్చయధమ్ముద్ధారమత్తే అట్ఠత్వా హేతుపచ్చయో ఆరమ్మణపచ్చహోతిఆదినా పచ్చయసత్తి విసేసుద్ధారవసేన ఆహచ్చ మత్థకం పాపేత్వా దేసితత్తా ఆహచ్చపచ్చయట్ఠితీతి వుచ్చతి. పచ్చయధమ్మా తిట్ఠన్తి అత్తనో పచ్చయుప్పన్నాభిసఙ్ఖరణ కిచ్చం పత్వా అనోసక్కమానా హుత్వా పవత్తన్తి ఏతాయాతి కత్వా. ఆరబ్భాతి పటిచ్చ. వుచ్చతీతి భగవతా కథీయతి.

ఉభయం పన వోమిస్సిత్వా పపఞ్చేన్తి ఆచరియాతి ఇదం పటిచ్చ సముప్పాదం పపఞ్చేన్తే సన్ధాయ వుత్తం. తేహి తం పపఞ్చయన్తా పట్ఠాన నయంపి ఆహరిత్వా పపఞ్చేన్తీతి. యథా సూరియో ఉదయన్తో అన్ధకారే విధమేత్వా దబ్బసమ్భారే మహాజనస్స పాకటే కరోతి. ఏవమేవం ఉప్పన్నం చతుసచ్చఞాణం అవిజ్జన్ధకారం విధమిత్వా చతుసచ్చ ధమ్మం విదతి పాకటం కరోతీతి విజ్జా. తప్పటిపక్ఖత్తా మోహో అవిజ్జానామ. సో హి ఉప్పజ్జమానో ధమ్మేసు అఞ్ఞాణఅదస్సన సఙ్ఖాతం అన్ధకారం జనేత్వావ ఉప్పజ్జతి. పటిచ్చ ఫలం ఏతి ఆగచ్ఛతి ఏతస్మా ఏతేనాతి వా పచ్చయో. అవిజ్జాచ సా పచ్చయో చాతి అవిజ్జాపచ్చయో. తస్మా అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా సమ్భవన్తీతి సమ్బన్ధో. సఙ్ఖతం కాయవచీమనోకమ్మం అభిసఙ్ఖరోన్తి సత్తా ఏతేహీతి సఙ్ఖారా. విజానాతీతి విఞ్ఞాణం. విజానన్తి సత్తా ఏతేనాతి వా విఞ్ఞాణం. ఆరమ్మణే నమతీతి నామం. రుప్పతి వికారం ఆపజ్జతీతి రూపం. అధిట్ఠానట్ఠేన ఆయతనం. దేవానం దేవాయతనమివ. ఫుసతీతి ఫస్సో. ఫుసన్తి సమ్పయుత్తకా ధమ్మా ఏతేనాతి వా ఫస్సో. వేదయతీతి వేదనా. వేదయన్తి పచ్చనుభవన్తి సత్తా ఏతాయాతివా వేదనా. తస్సతి పరితస్సతీతి తణ్హా. నిచ్చపిపాసవసేన ఆరమ్మణహేతు నిచ్చం చఞ్చలతి పత్థేతి వాతి అత్థో. తస్సన్తి పరితస్సన్తి చఞ్చలన్తి సత్తా ఏతాయాతి వా తణ్హా. ఉపాదియతీతి ఉపాదానం. అముఞ్చగాహం గణ్హాతీతి అత్థో. ఉపాదియన్తి సత్తా ఏతేనాతి వా ఉపాదానం.

భవతి వడ్ఢతీతి భవో. భవన్తి జాయన్తి వడ్ఢన్తి సుఖదుక్ఖాని ఏతేనాతి వా భవో. జననం జాతి. జాయన్తి పాతుభవన్తి సఙ్ఖత ధమ్మా ఏతాయాతి వా జాతి. జీరణం జరా. జీరన్తి జిణ్ణభావం గచ్ఛన్తి ఏతాయాతి వా జరా. సోచనం సోకో. సోచన్తి చిత్తపరిళాహం గచ్ఛన్తి ఏతేనాతి వా సోకో. పరిదేవనం పరిదేవో. తం తం పవత్తిం పరికిత్తేత్వా దేవన్తి కన్దన్తి ఏతేనాతి వా పరిదేవో. ఖమితుం సహితుం దుక్కరన్తి దుక్ఖం. దుమ్మనస్స విరూపచిత్తస్స భావో దోమనస్సం. భుసో ఆయాసనం ఉపాయాసో. ఆయాసనన్తి అనస్సాసనం. విసీదనన్తి అత్థో. ఏవన్తి ఇమినా యథావుత్తేన. అవిజ్జాది సఙ్ఖారాదిపచ్చయపచ్చయుప్పన్న పరంపరవిధినా సముదయో హోతీతి సమ్బన్ధో. ఏతస్సకేవలస్సదుక్ఖక్ఖన్ధస్సాతి అవిజ్జాదికస్స ఏతస్స సకలస్స దుక్ఖరాసిస్స కేనచి సుఖేన అసంమిస్సస్స వా దుక్ఖరాసిస్స అభినిబ్బత్తి హోతీతి అత్థో. ఏత్థచ దువిధో పటిచ్చసముప్పాదనయో సుత్తన్తికనయో అభిధమ్మనయోతి. తత్థ సుత్తన్తికనయేన తావ అవిజ్జా చతుబ్బిధా దుక్ఖపటిచ్ఛాదికా సముదయపటిచ్ఛాదికా నిరోధపటిచ్ఛాదికా మగ్గపటిచ్ఛాదికాచాతి. అభిధమ్మనయేన పన పుబ్బన్తపటిచ్ఛాదికా అపరన్త పటిచ్ఛాదికా పుబ్బన్తాపరన్తపటిచ్ఛాదికా పటిచ్చసముప్పాదపటిచ్ఛాదికాతి చతూహి సద్ధిం అట్ఠ విధాతి వేదితబ్బా.

సఙ్ఖారా సుత్తన్తికనయేన సాసవా కుసలాకుసలచేతనా అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో ఆనేఞ్జా భిసఙ్ఖారోతి పన తివిధా హోన్తి. తత్థ ద్వాదస అకుసలచేతనా అపుఞ్ఞాతి సఙ్ఖారోనామ. కామరూప కుసలచేతనా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారోనామ. అరూపకుసలచేతనా ఆనేఞ్జాతిసఙ్ఖారోనామ. అభిధమ్మనయేన పన సబ్బాపి లోకియలోకుత్తరభూతా కుసలాకుసలచేతనా సఙ్ఖారానామ. కిరియచేతనా పన సబ్బాపి విభఙ్గే నగహితా. అట్ఠకథాయఞ్చ కిరియధమ్మానం పన యస్మా నేవ అవిజ్జా న కుసలా కుసలమూలాని ఉపనిస్సయపచ్చయత్తం లభన్తి. తస్మా కిరియవసేన పచ్చయాకారో నవుత్తోతి వుత్తం. అవిజ్జాచ కుసలాకుసలమూలా నిచ కిరియధమ్మానం ఉపనిస్సయ పచ్చయా న హోన్తి. తస్మా కిరియధమ్మా పటిచ్చసముప్పాదదేసనాయం నగహితాతి వుత్తం హోతి. సంయుత్తేపి యతో ఖో భిక్ఖవే భిక్ఖునో అవిజ్జా పహీనా హోతి. విజ్జాఉప్పన్నా. సో అవిజ్జా విరాగా విజ్జుప్పాదా నేవ పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి. న అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం. న ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతీతి వుత్తం. అత్తనో అనురూపపచ్చయవసేన పన తేసంపి పటిచ్చ సముప్పాదో అవారితోయేవ. నహి కోచి పటిచ్చసముప్పాదరహితో సఙ్ఖతధమ్మోనామ అత్థీతి. ఏస నయో విఞ్ఞాణాదీసుపీతి. విఞ్ఞాణన్తి బాత్తింసవిధం లోకియవిపాకవిఞ్ఞాణం సుత్తన్తికనయేన. అభిధమ్మనయేన పన కిరియచిత్తవజ్జితం ఏకూనసత్తతివిధం లోకియలోకుత్తరవిఞ్ఞాణం. నామరూపన్తి లోకియ విఞ్ఞాణ సహజాతం వేదనాదిఖన్ధత్తయం పటిసన్ధియం కమ్మజరూపం పవత్తియం చిత్తజ రూపఞ్చ సుత్తన్తికనయేన. అభిధమ్మనయేన పన సబ్బం కుసలాకుసల విపాకసమ్పయుత్తం ఖన్ధత్తయం వుత్తప్పకారరూపఞ్చ. అట్ఠకథాయం పన లద్ధపచ్ఛాజాతపచ్చయం సబ్బంపి చతుసముట్ఠానరూపం గహితమేవ.

[౨౨౬] విభావనియం పన

‘‘తదుభయంపి ఇధ పటిసన్ధివిఞ్ఞాణసహగత’’న్తి వుత్తం. తం అనుపపన్నం.

సళాయతనన్తి ఛ అజ్ఝత్తికాయతనాని ఏవ సబ్బత్థ పాళియం విభత్తాని. ఏకచ్చే పన ఆచరియా బాహిరాయతనాని ఫస్సస్స పచ్చయా హోన్తీతి కత్వా తానిపి ఇధ గణ్హన్తి. తంపి నిదానవగ్గ పాళియా సమేతియేవ. యథాహ –

కతమోచ భిక్ఖవే లోకస్స సముదయో. చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపేచ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం. తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. ఫస్సపచ్చయా వేదనా. వేదనాపచ్చయా తణ్హా.ల. దోమనస్సుపాయాసా సమ్భవన్తీతి అయం లోకస్స సముదయో. సోతఞ్చ.ల. మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మేచ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణం. తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో.ల. లోకస్స సముదయోతి.

ఫస్సవేదనాదయోపి నయద్వయే తం తం విఞ్ఞాణసమ్పయుత్తా వేదితబ్బా. తణ్హుపాదానాని పాకటాని. భవో దువిధో కమ్మభవో ఉపపత్తిభవోచ. లోకియకుసలాకుసలభూతా చేతనాచ. చేతనాసమ్పయుత్తా అభిజ్ఝాదయో అనభిజ్ఝాదయోచ కమ్మభవో. యథాహ-సబ్బంపి భవగామికమ్మం కమ్మభవోతి. కమ్మనిబ్బత్తా పన సబ్బేపి లోకియవిపాకక్ఖన్ధా సబ్బానిచ కమ్మజరూపాని ఉపపత్తిభవో సుత్తన్తికనయేన. అభిధమ్మనయేన పన లోకుత్తర ఖన్ధాపి విభఙ్గే ఆగతాఏవ. జాతిజరామరణాని సబ్బేసం సఙ్ఖత ధమ్మానం లక్ఖణపత్తాని. సోకాదీసు ఞాతిబ్యసనాదీహి ఫుట్ఠస్స సోచనాకారేన పవత్తా దోమనస్సవేదనా సోకోనామ. రోదనాకారేన పవత్తో అనిట్ఠో చిత్తజసద్దో పరిదేవోనామ. కాయికా దుక్ఖవేదనా దుక్ఖంనామ. చేతసికా దుక్ఖవేదనా దోమనస్సంనామ. ఞాతిబ్యసనాదినిమిత్తం సంసీదనవిసీదనాకారపవత్తో దోసో ఉపాయాసోనామ. అయమేత్థ విభాగో. యేసం పన ఖన్ధదుక్ఖే అవిజ్జా అప్పహీనా హోతి. తేసం ఇతరసచ్చేసుపి సా అప్పహీనాఏవ హోతీతి తే ఖన్ధపవత్తియంఏవ సుఖసఞ్ఞం లభన్తి. ఖన్ధనిరోధే దుక్ఖసఞ్ఞం. ఖన్ధపవత్తిమగ్గేఏవ సుఖమగ్గసఞ్ఞం లభన్తి. ఖన్ధనిరోధమగ్గే దుక్ఖమగ్గసఞ్ఞం. తస్మా ఖన్ధపవత్తిపచ్చయభూతా పుఞ్ఞా పుఞ్ఞానేఞ్జాభిసఙ్ఖారధమ్మాఏవ తేసం అవిజ్జానివుటానం సుఖకామానం దుక్ఖపటికూలానం సత్తానం పటిసరణా హోన్తీతి వుత్తం అవిజ్జాపచ్చ యాసఙ్ఖారాతి. ఏత్థచ విసేసతో పచ్చుప్పన్నఖన్ధపటిచ్ఛాదికాయ అవిజ్జాయ దుచ్చరితభూతా అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారా సమ్భవన్తి. అనాగత ఖన్ధపటిచ్ఛాదికాయ అవిజ్జాయ సుచరితభూతా పుఞ్ఞానేఞ్జాభిసఙ్ఖారా సమ్భవన్తీతి వేదితబ్బా. సఙ్ఖారేసు సతి అప్పహీనభవతణ్హానం సత్తానం చుతిఅనన్తరం పునభవాభినిబ్బత్తియా కోచి విబన్ధో నామ నత్థి. తస్మా సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం నామరూపం సళాయతనం ఫస్సో వేదనాతి ఇమే అత్తభావసఞ్ఞితా పఞ్చధమ్మా భవన్తరే పాతు భవన్తి. తత్థ పన విఞ్ఞాణమేవ పధానం జేట్ఠకం హోతీతి వుత్తం. సఙ్ఖారపచ్చయావిఞ్ఞాణన్తి విఞ్ఞాణేచ సతి తస్స ఉదయభూతానం నామరూపానం ఉప్పత్తియా విబన్ధోనామ నత్థీతి వుత్తం. విఞ్ఞాణపచ్చయానామ రూపన్తి. ఏత్తావతా సామఞ్ఞతో పరిపుణ్ణోనామ కాయో రూప కాయోచ వుత్తో హోతి. ఏవంసన్తేపి తేసు ద్వీసు కాయేసు యేధమ్మా సత్తపఞ్ఞత్తియా పధానఙ్గభూతా హోన్తి. యేహిచ ఫస్సా దీని ఉపరి అఙ్గాని ఆగతాని హోన్తి. యేసుచ సత్తా అత్తగాహం దళ్హతరం గణ్హన్తి. తే విసుం నీహరిత్వా దస్సేతుం నామరూపపచ్చయా సళాయతనన్తి వుత్తం. నామరూపే సతి తేసంపి ఉప్పత్తియా విబన్ధో నత్థియేవ. సళాయతనసముట్ఠితోచ ఫస్సో సళాయతనే సతి ఏకన్తేన సమ్భవతీతి వుత్తం సళాయతనపచ్చయాఫస్సోతి. ఫస్ససముట్ఠితాచ వేదనా ఫస్సే సతి ఏకన్తేన సమ్భవతియేవాతి వుత్తం ఫస్సపచ్చయావేదనాతి. సుఖవేదనాసదిసో తణ్హాయ అవస్సయోనామ నత్థీతి వుత్తం వేదనాపచ్చయాతణ్హాతి. కాముపాదానఞ్చనామ ఏకస్మిం ఆరమ్మణే పునప్పునం సముదాచరిత్వా దళ్హత్తప్పత్తా తణ్హాఏవ, దిట్ఠియోచ అత్తనిచ అత్తనో ఆరమ్మణేసుచ అస్సాదన ఖమన రోచన భూతాయ తణ్హాయ వసేన దళ్హత్తం ఆపజ్జన్తీతి వుత్తం తణ్హాపచ్చయాఉపాదానన్తి. ఉపాదియన్తాచ తస్స తస్స ఉపాదానియస్స అత్థస్స హితవుడ్ఢిసఞ్ఞితం తంతం కమ్మభవం ఆయూహన్తియేవాతి వుత్తం ఉపాదానపచ్చయాభవోతి. భవసద్దో హేత్థ వడ్ఢిపరియాయో. యథా –

సువిజానో భవం హోతి, దువిజానో పరాభవోతి.

కమ్మభవే సతి ఏకన్తేన పునభవోపి సమ్భవతీతి వుత్తం భవపచ్చయాజాతీతి. జాతియాచ సతి ఏకన్తేన జరామరణం హోతియేవాతి వుత్తం జాతిపచ్చయాజరామరణన్తి. అయమేత్థ తబ్భావభావిభావవిధి. సోకాదివచనఞ్చేత్థ ఈదిసేన తబ్భావ భావిభావేన పవత్తస్స సకలస్స వట్టధమ్మస్స ఆదీనవరాసిదస్స నత్థం వుత్తన్తి. ఏత్థాతి ఇమస్మిం పచ్చయసఙ్గహే. తత్థాతి తస్మిం పటిచ్చసముప్పాదనయే. అద్ధానవన్తే ధమ్మే భుసో ధారేతీతి అద్ధా. కాలో. సో హి తేకాలికే ధమ్మే సన్తానానుపబన్ధవసేన కప్పపరంపరా వస్స ఉతు మాస పక్ఖ రత్తి దివ పరంపరాచ హుత్వా అపతమానే ధారేన్తో వియ ఉపట్ఠాతీతి. అథవా, భుసో దహన్తి తిట్ఠన్తి పవత్తన్తి తేకాలికా ధమ్మా ఏత్థాతి అద్ధా. కాలోయేవ. సో పన సయం అభిన్నోపి భేదవన్తే ధమ్మే ఉపాదాయ భిన్నో వియ ఉపచరితుం యుత్తోతి వుత్తం తయోఅద్ధాతి.

[౨౨౭] యం పన విభావనియం

‘‘అతతి సతతం గచ్ఛతి పవత్తతీతి అద్ధాతి వుత్తం’’. తం న సున్దరం.

ఏవఞ్హి సతి అద్ధానన్తి నసిజ్ఝతి. యథా అద్ధానమగ్గపటిపన్నోతి. అఙ్గానీతి అవయవపధానఙ్గాని. పధానసమ్భారాతి వుత్తం హోతి. ఆకారాతి అవయవకోట్ఠాసా. కోట్ఠాసత్థో హేత్థ ఆకారసద్దో. యథా ద్వత్తింసాకారాతి. ఆకిరన్తి తత్థ తత్థ పకిరిత్వా థపితా వియ హోన్తీతి ఆకారాతిపి వదన్తి. సన్ధీతి ద్విన్నం ద్విన్నం సఙ్ఖేపానం సఙ్ఘటనట్ఠానం. సఙ్ఖేపాతి పధానధమ్మసఙ్గహా. వట్టన్తి పునప్పునం ఆవట్టన్తీతి వట్టాని. మూలయన్తి సబ్బేపి వట్టధమ్మా ఏత్థ తిట్ఠన్తి తదాయత్తవుత్తితాయాతి మూలాని. పతిట్ఠా. పభవాతి అత్థో. యస్మా ఏకో పురిసో ఏకాయ అఙ్గులియా సముద్దో దకం గహేత్వా మహాజనస్స ముఖే పక్ఖిపిత్వా చతూసు మహాసముద్దేసు ఉదకస్స లోణభావం సఞ్ఞాపేన్తో వియ భగవాపి అవిజ్జా పచ్చయా సఙ్ఖారాతిఆదినా ఏకమేవ పచ్చుప్పన్నభవం పరిపుణ్ణం దేసేత్వా అనమతగ్గస్స సకలస్స సంసారవట్టస్స పవత్తిం ఞాపేసి. పరిపుణ్ణం దేసేన్తేనచ నామ తస్స ఏకస్స భవస్స హేతుచ దేసేతబ్బో హోతి. ఫలఞ్చ దేసేతబ్బం హోతి. తత్థ హేతూ నామ పురిమభవే సిద్ధా అవిజ్జా సఙ్ఖారా. ఫలంనామ అనాగతభవే జాతి. ఇతి ఏకభవవిసయాపి అయం దేసనా ఏకదేసేన అతీతానాగత సాధారణాచ హోతీతి వుత్తం అవిజ్జాసఙ్ఖారాఅతీతోఅద్ధాతిఆది. ఏత్థచ అద్ధునో అద్ధావన్తానఞ్చ అభేదం వియ కత్వా వచనం ధమ్మతో విసుం అద్ధాసఙ్ఖాతస్స కాలస్స అభావం దస్సేతి. కాలోయేవ లోకం పవత్తేతి నివత్తేతీతి పవత్తం మిచ్ఛావాదఞ్చ నీవారేతి. న హి సయం అభావభూతో కాలో కస్సచి పవత్తకో నివత్తకోచ భవితుం యుత్తోతి. కస్మా పనేత్థ ఏకమేకస్స పచ్చుప్పన్నస్స అత్తభావస్స పవత్తిం దస్సేన్తో భగవా అతీతభవే హేతుఞ్చ అనాగతభవే ఫలఞ్చ దస్సేతీతి. అహేతువిసమహేతుదిట్ఠీనం నీవారణత్థం అతీతహేతు దస్సనం. ఉచ్ఛేదదిట్ఠి నీవారణత్థం అనాగతఫలదస్సనం. సస్సత దిట్ఠినీవారణత్థం ఉభయదస్సనన్తి దట్ఠబ్బం. తత్థ అహేతు అపచ్చయా సత్తా పవత్తన్తి నివత్తన్తి సంకిలిస్సన్తి విసుజ్ఝన్తీతి పవత్తా దిట్ఠి అహేతుదిట్ఠినామ. బ్రహ్మా పజాపతి ఇస్సరనిమ్మానాదివసేన అభూత హేతుదస్సనం విసమహేతుదిట్ఠినామ. సత్తా మరణే ఉచ్ఛిజ్జన్తి, అనాగతే జాతినామ నత్థీతి పవత్తా దిట్ఠి ఉచ్ఛేదదిట్ఠినామ. అత్తానిచ్చో ధువో, సోవ భవతో భవం సన్ధావతి సంసరతీతి పవత్తా దిట్ఠి సస్సతదిట్ఠినామ. ఏవం నిచ్చో హుత్వా సన్ధావన్తోపన అవిజ్జాదీహి సాధేతబ్బో నహోతి. తస్మా అవిజ్జాసఙ్ఖారేహి భవన్తరే పున విఞ్ఞాణుప్పత్తిం వదన్తేన సస్సతదిట్ఠి నీవారితా హోతీతి.

కస్మా పనేత్థ సోకాదయో అఙ్గేసు నగహితాతి. జాతియా సతి సోకాదయో ఏకన్తేన సమ్భవన్తీతి ఏవం తబ్భావ భావిభావ లక్ఖణస్స అభావతో. సతిపి హి జాతియా రూప లోకే అరూపలోకేచ తే న సమ్భవన్తి. కామలోకేపి కేసఞ్చి న సమ్భవన్తియేవాతి. యదిఏవం కిమత్థం తేసం వచనన్తి. జాతియావా అవిజ్జాదికస్సవా వుత్తప్పకారస్స సకలస్స వట్టపవత్తస్స మహాఆదీనవరాసిదస్సనత్థన్తి దస్సేతుం సోకాదివచనం పనేత్థ నిస్సన్ద ఫలనిదస్సనన్తి వుత్తం. తత్థ నిస్సన్దఫలనిదస్సనన్తి జాతియా మహాఆదీనవ రాసిసఙ్ఖాతస్స ఉదయఫలస్స నిదస్సనన్తి అత్థో. కస్మా పన ఇమస్స పచ్చుప్పన్న భవస్స అతీతపచ్చయా ద్వే అవిజ్జా సఙ్ఖారా ఏవ పాళియం వుత్తా. కిం పన తే ఏవ ద్వే ఇమస్స పచ్చయా హోన్తీతి. అఞ్ఞేపి హోన్తియేవ. అథ కస్మా తే పాళియం న వుత్తాతి. అవుత్తానంపి తేసం అత్థతో లద్ధత్తాతి. కథఞ్చ తే అవుత్తాపి లద్ధాతి. తబ్భావ భావిభావలక్ఖణేన తదవినాభావిభావలక్ఖణేనచ లద్ధాతి దస్సేన్తో అవిజ్జాసఙ్ఖారగ్గహణేనాతిఆది మాహ. ఏస నయో పరత్థపి. తత్థ అవిజ్జా సఙ్ఖారగ్గహణేనాతి పాళియం ఆదితో వుత్తేన అవిజ్జాసఙ్ఖార వచనేన. తణ్హుపాదానభవాపి గహితా భవన్తీతి అవిజ్జాభావే భావతో, అభావేచ అభావతో అవిజ్జాగహణేన తణ్హుపాదానానిపి గహితాని భవన్తి. సఙ్ఖారభావేచ భావతో, అభావేచ అభావతో సఙ్ఖారగ్గహణేన కమ్మభవోపి గహితో భవతీతి అత్థో.

విభావనియం పన

కిలేసభావసామఞ్ఞతో అవిజ్జాగహణేన తణ్హుపాదానాని. కమ్మభావ సామఞ్ఞతో సఙ్ఖారగ్గహణేన కమ్మభవో గహితోతి వుత్తం. తంపి యుజ్జతి.

తథా అవిజ్జా సఙ్ఖారా గహితా భవన్తీతి సమ్బన్ధో. తదవినా భావిభావేన తణ్హుపాదానవచనేన అవిజ్జాచ భవవచనేన సఙ్ఖారాచ గహితాతి అత్థో. లక్ఖణధమ్మానం లక్ఖితబ్బధమ్మేహి అవినాభావిభావతో తదవినాభావిభావేన జాతిజరా.ల. గహితన్తి వుత్తం. ఇతికత్వాతి ఇమినా కారణేన. వీసతాకారా భవన్తీతి సమ్బన్ధో. పథమం హేతుపఞ్చకం ఏకో సఙ్ఖేపో. దుతీయం ఫలపఞ్చకం ఏకో. తతీయం హేతుపఞ్చకం ఏకో. చతుత్థం ఫలపఞ్చకం ఏకో సఙ్ఖేపోతి చతుసఙ్ఖేపా హోన్తి. చత్తారో సఙ్గహా హోన్తీతి అత్థో. చతూసు పన సఙ్ఖేపేసు సిద్ధేసు పథమేన దుతీయస్స దుతీయేన తతీయస్స తతీయేన చతుత్థస్సాతి ఏవం తిస్సో సన్ధియోపి సిజ్ఝన్తియేవాతి వుత్తం తిసన్ధి చతుసఙ్ఖేపాచ భవన్తీతి. ఏత్థచ హేతుపఞ్చకం ఫలపఞ్చకన్తి ఏతం లోకస్స పాకటవోహారవసేన వుత్తం. హేతుఫల సద్దా పన పచ్చయపచ్చయుప్పన్నపరియాయా ఏవ హోన్తీతి దుతీయపఞ్చకస్స పథమం ఉపాదాయ ఫలపఞ్చకతా తతీయం ఉపాదాయ హేతుపఞ్చకతాచ న న సమ్భవతి. తథా తతీయస్సపి చతుత్థం ఉపాదాయ హేతుపఞ్చకతా దుతీయం ఉపాదాయ ఫలపఞ్చకతాచాతి. ఏవఞ్హి సతి హేతుతో ఫలమేవ సియా. న ఫలతో హేతూతి చోదనా అనోకాసాఏవ హోతీతి. ద్వీసు పన హేతుపఞ్చకేసు సఙ్ఖారకమ్మభవానం విసేసో అట్ఠకథాయం వుత్తోయేవ. యథాహ-దానం దస్సామీతి చిత్తం ఉప్పాదేత్వా మాసంపి సంవచ్ఛరంపి దానుపకరణాని సజ్జన్తస్స ఉప్పన్నా పురిమచేతనాయో ఆయూహనసఙ్ఖారానామ. పటిగ్గాహకానం పన హత్థే దక్ఖిణం పతిట్ఠాపయతో ఉప్పన్నా చేతనా భవోతి వుచ్చతి. ఏకావజ్జనేసువా ఛసు జవనేసు చేతనా ఆయూహన సఙ్ఖారానామ. సత్తమజవనచేతనా భవో. యాకాచివా పన చేతనా భవో. తంసమ్పయుత్తా ఆయూహన సఙ్ఖారానామాతి. కమ్మభవో ఉపపత్తిభవోతి ద్వే భవా ద్వాదససు అఙ్గేసు ఏకస్సేవ భవ అఙ్గస్స అవయవానామ హోన్తీతి వుత్తం కమ్మభవసఙ్ఖాతోభవే కదేసోతిఆది. ఏత్థచ సఙ్ఖారకమ్మభవానం విసేసో వుత్త నయేనేవ వేదితబ్బో.

[౨౨౮] యం పన విభావనియం

‘‘కమ్మభవసఙ్ఖాతో భవేకదేసోతి ఏత్థ ఆయతిం పటిసన్ధియా పచ్చయచేతనా సఙ్ఖారాతి వేదితబ్బా’’తి వుత్తం. తం ఇధ న యుజ్జతి.

తేసం ద్విన్నంపి ద్వీసు హేతుపఞ్చకేసు సఙ్గహితత్తాతి. యథా రుతపాళినయేనవా ఏతం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. అవసేసాచాతి ఇదం జాతిజరామరణేహి సద్ధిం విఞ్ఞాణాదిఫలపఞ్చకం సన్ధాయ వుత్తం. ఏత్థచ యదేతం పుబ్బే జాతిజరామరణగ్గహణేన విఞ్ఞాణాది ఫల పఞ్చకం గహితం. తం అత్థతో ఉపపత్తిభవోఏవ. నహి ఫలపఞ్చకతో అఞ్ఞో ఉపపత్తిభవోనామ అత్థీతి. ఏవం సన్తేపి ధమ్మవిభాగ రక్ఖణత్థం ఉపపత్తిభవసద్దేన చతుత్థపఞ్చకం గహితన్తి యుత్తం. ద్వాదససు అఙ్గేసు అవిజ్జానామ మోహో. సోచ అకుసలమూలం. తణ్హానామ లోభో. సోచ అకుసల మూలన్తి వుత్తం అవిజ్జా తణ్హావసేన ద్వే మూలానీతి. అథవా, మూలన్తి సీసం. ద్వే వట్టసీసానీతి అత్థో. అట్ఠకథాయం పన పురిమం పఞ్చకద్వయం ఏకం భవచక్కం పచ్ఛిమం పఞ్చకద్వయం ఏకం భవచక్కన్తి కత్వా పురిమం అవిజ్జామూలం. తఞ్చ దిట్ఠిచరితానంవా అపాయగామీనంవా చక్కం. పచ్ఛిమం తణ్హామూలం. తఞ్చ రాగచరితానంవా సుగతిగామీనంవా చక్కన్తి దస్సితం. చక్కన్తి పన యతో పట్ఠాయ వట్టసన్తానస్స ఆరబ్భో హోతి. తస్మిం పున ఆగతేఏవ చక్కంనామ సియా. తస్మా ఇధ దుతీయేన హేతుఫల యుగళేన సద్ధిం సబ్బం ఏకమేవ చక్కన్తి యుత్తం.

కస్మా పనేత్థ ఆగమనసమ్భారేసు అవిజ్జాఏవ సీసం కత్వా వుత్తా. గమనసమ్భారేసుచ తణ్హాఏవ. నను ఉభయత్థ ఉభయంపి సీసం కత్వా వత్తబ్బన్తి. వుచ్చతే, సుఖవేదనాసదిసో హి తణ్హాయ ఆహారోనామ నత్థి. తస్మా వేదనఙ్గతో పరం వట్టఙ్గం ఘటేన్తేన వేదనా నురూపాతణ్హాఏవ వత్తబ్బా. న అవిజ్జాతి గమనసమ్భారేసు తావ అవిజ్జాయ ఓకాసో నత్థి. సబ్బపథమం ఆరబ్భట్ఠానేచ సబ్బపధానా అవిజ్జాఏవ వత్తబ్బా హోతి. సాచ సఙ్ఖారుప్పాదనే అవిరజ్ఝనకఙ్గభూతాతి న తేసం అన్తరే ఏకస్స అఙ్గస్స అత్థాయ కిఞ్చి వత్తబ్బం అత్థీతి ఆగమనసమ్భారేసు తణ్హాయ ఓకాసో నత్థీతి. అయఞ్హి పటిచ్చసముప్పాదదేసనానామ పధానఙ్గపరిగ్గహ వసేన పవత్తా. న లబ్భమాన సబ్బధమ్మ పరిగ్గహ వసేనాతి.

యం పన విభావనియం

పుబ్బన్తస్స అవిజ్జామూలం. అపరన్తస్స తణ్హామూలన్తి వుత్తం.

తత్థ పుబ్బన్తస్సాతి పుబ్బస్స హేతుఫలకోట్ఠాసస్స. అపరన్తస్సాతి పచ్ఛిమస్స హేతుఫల కోట్ఠాసస్సాతి అత్థోతి. కస్మా పనేతాని ద్వేమూలానినామ హోన్తీతి ఆహ –

తేసమేవచ మూలానం, నిరోధేన నిరుజ్ఝతీతి.

తేసం సముదయేన సకలవట్టం సముదేతి. నిరోధేనచ నిరుజ్ఝతి. తస్మా తాని ద్వేమూలానినామాతి వుత్తం హోతి. కేచి పన పటిలోమ పటిచ్చసముప్పాద దస్సనమేతన్తి వదన్తి. పటిలోమ పటిచ్చ సముప్పాదోనామ అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధోతిఆదికో నిరోధవారో. ఇదాని సోకాది వచనం న కేవలం నిస్సన్దఫల నిదస్సనత్థమేవ హోతి. అథఖో జరామరణేన సద్ధిం ఏకం అఙ్గం హుత్వా ఉపరి వట్టమూలధమ్మపటిపాదకానం దుక్ఖధమ్మానం నిదస్సనత్థంపి హోతీతి దస్సేన్తో జరామరణ ముచ్ఛాయాతిఆది మాహ. తత్థ ముచ్ఛాసద్దేన సోకాదీనం గహణం. తేపి హి సయం ఆసవసమ్భూతా హుత్వా పున ఆసవుప్పాదాయ పచ్చయా హోన్తీతి ఏతేన తేసం జరామరణఙ్గే గహణం సిద్ధం భవతి. జరామరణముచ్ఛాయ అభిణ్హసో పీళితానం బాలానం ఆసవా అభిణ్హసో సముప్పజ్జన్తి. ఆసవానంసముప్పాదాఅవిజ్జాచ పవడ్ఢతి. ఆసవసముదయా అవిజ్జాసముదయోతి హి వుత్తం. ఏవఞ్చ సతి అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతి పున ఆబన్ధమేవ వట్టన్తి అత్థో. ఏత్థచ –

నానా బ్యసనఫుట్ఠస్స, సోకాదీనం పవత్తితో;

అవిజ్జా తణ్హా వడ్ఢన్తి, యతో వట్టం పవత్తతీ తిపి.

వత్తబ్బం. యథాహ-కతమోచ భిక్ఖవే దుక్ఖస్స విపాకో. సమ్మోహవేపక్కం వాహం భిక్ఖవే దుక్ఖం వదామి. పరియేట్ఠివేపక్కంవాతి తత్థ సమ్మోహో అవిజ్జా. పరియేట్ఠి తణ్హా. తదుభయం విపాకం ఏతస్సాతి కత్వాజరామరణసోకాదికం దుక్ఖం సమ్మోహవేపక్కం పరియేట్ఠివేపక్కన్తిచ వుచ్చతీతి. తత్థ సమ్మోహోనామ ఞాతిబ్యసనా దినా ఫుట్ఠోసోచతి పరిదేవతి ఉరతాళి కన్దతి, సమ్మోహం ఆపజ్జతీతి ఏవం ఆగతో సమ్మోహో. పరియిట్ఠినామ యథా జిగచ్ఛాతి పీళితో. భోజనం పత్థేతి పరియేసతి పిపాసాభిపీళితో. పాణియం పత్థేతి పరియేసతి, ఏవం కేనచి దుక్ఖేన ఫుట్ఠో సుఖం పత్థేతి పరియేసతీతి ఏవం పవత్తా పరియిట్ఠితణ్హా. ఏత్థ పన యస్మా జరామరణసదిసం మహన్తం విసటం నియతఞ్చ ఇమస్స లోకస్స దుక్ఖట్ఠానంనామ నత్థి. దుక్ఖనిస్సరణత్థఞ్చ సత్థుసాసనం. తస్మా అయం పటిచ్చసముప్పాదదేసనా జరామరణనిదానా హోతి. యథాహ-కిచ్ఛం వతాయం లోకో ఆపన్నో జాయతిచ జియ్యతిచ మియ్యతిచ చవతిచ ఉపపజ్జతిచ. అథచ పనిమస్సం దుక్ఖస్స నిస్సరణం నప్పజానాతి జరామరణస్సాతిఆది. యేసు పన అఙ్గేసు ఆదితో పట్ఠాయ ఞాతేసు జరామరణం సమూలం ఖనిత్వా తతో అత్తానం మోచేతుం సక్కోతి. తాని దస్సేతుం జాతిఆదీని పురిమాని అఙ్గాని దేసితాని. అపిచ. ఏకస్మిం భవే ఠత్వా ఆగమనసమ్భారేహిచ గమనసమ్భారేహిచ ఆగతియాచ గతియాచ సద్ధిం అత్తభావనిబ్బత్తియా దస్సితాయ అతీతే అనాగతేచ సకలసంసారే తస్మిం తస్మిం భవే తస్స తస్స అత్తభావస్స నిబ్బత్తి దస్సితాఏవ హోతి. సబ్బానిచ దిట్ఠిగతాని నివత్తితాని. భవచక్కఞ్చ అనాదిమన్తం హుత్వా ఆబన్ధతియేవ. తస్మా జరామరణవచనేనవా సోకాదివచనేనవా అవిజ్జం అచిన్తేత్వా వట్టపవత్తస్స మహాఆదీనవరాసిదస్సనమేవ పచ్చేతబ్బన్తి. ఇచ్చేవన్తిఆది నిగమనం. ఇచ్చేవం అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతిఆదినా నయేన పఠపేసీతి సమ్బన్ధో. ఇచ్చేవం ఆబన్ధం అనాదికం తేభూమకం వట్టన్తిపి యోజేన్తి.

తత్థ ఇచ్చేవం ఆబన్ధన్తి జరామరణముచ్ఛాయాతిఆదినా వుత్త నయేన పునప్పునం ఆబన్ధం. అనాదికన్తి కస్మా వుత్తం. నను అవిజ్జా ఆదిమ్హి వుత్తాతి. వుచ్చతే, వట్టస్స ఆదిభూతత్తా సా ఆదిమ్హి వుత్తా న హోతి. వట్టకథాయ సీస భూతత్తాఏవ సా ఆదిమ్హి వుత్తా. ఏవం వుత్తాయ పన తాయ వట్టస్స అనాదికభావోపి దస్సితో. అవిజ్జా హి నామ బహిద్ధా న లబ్భతి. సత్తసన్తానే ఏవ లబ్భతీతి పచ్చక్ఖతోవ సిద్ధమేతం. తస్మా ఇధ అతీతభవే అవిజ్జాయ సిద్ధాయ తస్సాఅధిట్ఠానభూతో అత్తభావోపి తస్మిం భవే సిజ్ఝతియేవ. సిజ్ఝన్తో చ ఇమస్సం దసనోయం వుత్త నయేన అఞ్ఞాయ అవిజ్జాయ ఏవ సిజ్ఝతి, న అఞ్ఞథా. ఏవఞ్చ సభి పున తస్సపి అధిట్ఠానభూతో అత్తభావో సిజ్ఝతియేవాతి అవిజ్జా అత్తభావోచాతి ఉభయం పేతం అనవట్ఠితం అనాదికమేవ హోతీతి. వట్టస్స పన తివిధస్సపి పధానపచ్చయభూతత్తా సా వట్టకథాయ సీసభూతా హోతి. యది సా వట్టస్స ఆదిభూతా న హోతి. అథ తస్సాపి పచ్చయో వత్తబ్బోతి. సచ్చం. తస్సా పన పచ్చయే వుత్తేపి తస్స పచ్చయస్సపి పచ్చయో వత్తబ్బోతి ఆగచ్ఛతియేవ. ఏవఞ్చ సతి తస్స తస్సాతి నిట్ఠానమేవ నపఞ్ఞా యేయ్యాతి. అఞ్ఞత్థ పన వుత్తోయేవ. యథాహ-ఆసవసముదయా అవిజ్జాసముదయోతి. యథాచాహ-అవిజ్జం పాహం భిక్ఖవే సాహారం సనిదానం వదామి. కోచస్సా ఆహారో. పఞ్చనీవరణా తిస్స వచనీయన్తి. యథాచాహ-అవిజ్జా పచ్చయో, సఙ్ఖారా పచ్చయుప్పన్నా. ఉభయమేతం పటిచ్చ సముప్పన్నన్తి. పఠపేసీతి పఞ్ఞాపేసి దేసేసీతి అత్థో. [పటిచ్చసముప్పాదనయో.]

౧౬౭. ఇదాని పట్ఠాననయం దస్సేతుం హేతుపచ్చయోతిఆది ఆరద్ధం. తత్థహేతుచ సో పచ్చయోచాతి హేతుపచ్చయో, హేతు హుత్వా పచ్చయో హేతుభావేన పచ్చయోతి వుత్తం హోతి. తత్థ కేనట్ఠేన హేతూతి మూలట్ఠేన, కోచ మూలట్ఠోతి. రుక్ఖానం రుక్ఖమూలస్స వియ భూమియం సహజాతధమ్మానం ఆరమ్మణేసు సుప్పతిట్ఠి తభావసాధనట్ఠో మూలట్ఠోనామ. సహజాతధమ్మానం కుసలాది భావసాధనట్ఠో మూలట్ఠోనామాతిపి వదన్తి. యం పనేత్థ వత్తబ్బం. తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. సద్దత్థతో పన హినోన్తి వుద్ధివిరుళ్హివేపుల్లపత్తివసేన సుట్ఠు పతిట్ఠహన్తి సహజాతధమ్మా ఏత్థ ఏతేనవా ఆరమ్మణే దళ్హనిపాతినా థామబలసమ్పన్నేనాతి హేతు. పచ్చయ సద్దో పన ఉపకారకట్ఠో. ఉపకారకోతిచ సయం యాదిసేన సభావేన ఉపలబ్భమానే అనుప్పన్నావా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి. ఉప్పన్నావా తిట్ఠన్తి ఠితావా ఉపరుపరివుద్ధివిరుళ్హియా పచ్చయత్తం ఉపగచ్ఛన్తి. తాది సేనసభావేన ఉపలద్ధియేవ. నహి సభావధమ్మేసు ఈహావా బ్యాపారోవా ఉపలబ్భతి. యేన కత్తావా కారేతావా ఉపలబ్భేయ్యాతి. తథా ఉపలద్ధియం పన సతి అనురూపానం పచ్చయుప్పన్నధమ్మానం అనుప్పన్నానంవా ఉప్పజ్జనతో ఉప్పన్నానంవా ఠితిభావపత్తితో ఠితానం వా ఉపరుపరివుద్ధివిరుళ్హియా పచ్చయత్తుపగమనతో సుట్ఠు కరాన్తో వియ సాధేన్తో వియ హోతీతి కత్వా ఉపకారకో త్వేవ వుచ్చతీతి. ఇతి ఆరమ్మణే థిరభావవుద్ధి విరుళ్హిభావసాధన సఙ్ఖాతేన మూలభావేన ఉపకారకా ఛహేతుధమ్మా హేతుపచ్చయో నామ.

ఆరమన్తి చిత్తచేతసికా ధమ్మా సుట్ఠు రతిం అనుభవన్తా వియ అజ్ఝోలమ్బమానా పవత్తన్తి ఏత్థాతి ఆరమ్మణం. ఆరమ్మణభానేవ ఉపకారకా ఛళారమ్మణధమ్మా ఆరమ్మణపచ్చయో. అధిపతి సద్దత్థో హేట్ఠా వుత్తోయేవ. అధిపతి భావేన ఉపకారకో ధమ్మో అధిపతిపచ్చయో. సో దువిధో ఆరమ్మణాధిపతి సహాజాతాధిపతివసేన. ఆరమ్మణధమ్మాపి హి కేచి గరుకతా అత్తనో ఆరమ్మణికధమ్మే సామినో వియ దాసే అత్తనో వసేవత్తయమానా అత్తని నిచ్చం నిన్నపోణపబ్భారేఏవ కరోన్తీతి. నత్థి అన్తరం ఏతస్సాతి అనన్తరో, అనన్తరభావేన ఉపకారకో ధమ్మో అనన్తరపచ్చయో. సుట్ఠు అనన్తరభావేన ఉపకారకో ధమ్మో సమనన్తరపచ్చయో. ఇమేసం ద్విన్నం పచ్చయానం ధమ్మతో విసేసో నత్థి. అత్థతో పన పురిమచిత్తే నిరుద్ధేపి పచ్ఛా సన్తానం ఉచ్ఛిజ్జితుం అదత్వా సన్తానానుబన్ధవసేన సారమ్మణధమ్మ భావేన అత్తసదిసస్స ధమ్మన్తరస్స ఉప్పాదనం అనన్తరపచ్చయతా. ధమ్మన్తరే ఉప్పాదియమానేపి యంకిఞ్చి ధమ్మం అనుప్పాదేత్వా పటిసన్ధాదీనం కిచ్చట్ఠానానం పటిపాటియా చిత్తనియామం నామ సాధేత్వా అనురూపస్సేవ ధమ్మన్తరస్స ఉప్పాదనం సమనన్తరపచ్చయతాతి. ఏవఞ్హి సతి నిరోధా వుట్ఠహన్తస్స అసఞ్ఞసత్తా చవన్తస్సచ పురిమపచ్ఛిమభాగపవత్తానం చిత్తుప్పాదానంపి అనన్తరతా సమనన్తరతాచ ఉపపన్నా హోతీతి. నహి అభావ భూతో అన్తరే కాలో తేసం అన్తరం కరోతినామ. నచ అఞ్ఞసన్తానభూతో అన్తరే రూపధమ్మో. అఞ్ఞఞ్హి రూపసన్తానం, అఞ్ఞం అరూపసన్తానం. అట్ఠకథాయం పన కాలానన్తరతా సమనన్తరపచ్చయోతి వాదం పటిక్ఖిపిత్వా సణ్ఠానాభావతో సుట్ఠు అనన్తరాతి సమనన్తరాతి వుత్తం. ఏతేన యథాసణ్ఠానవన్తానం రూపధమ్మానం అనన్తరతానామ మజ్ఝే పరిచ్ఛేదసహితాయేవ హోతి. న తథా సణ్ఠానరహితానం అరూపధమ్మానం. తస్మా పురిమపచ్ఛిమానం తేసం ఏకీభూతానం వియ పవత్తిసమనన్తరతానామ. తథా పవత్తన సమత్థతా సమనన్తరపచ్చయతాతి దస్సేతి.

యే పన ధమ్మా అత్తని జాతే ఏవ జాయన్తి, నో అజాతే. అత్తనా సహేవచ జాయన్తి, నో పురే పచ్ఛాచ, తేసం జాతత్థాయ వియ సయం తేహి సహ జాతభావేన ఉపకారకో ధమ్మో సహజాతపచ్చయో. పకాసస్స పదీపో వియ. పదీపజాలఞ్హి ఉప్పజ్జమానం పకాససఙ్ఖాతేన ఆలోకేన సహేవ ఉప్పజ్జతీతి. అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉపత్థమ్భన్తం తిదణ్డం వియ అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉపత్థమ్భనవసేన ఉపకారకో ధమ్మో అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో. ఏవఞ్చ సతి ఇమస్స పచ్చయస్స పురిమేన సహ విసేసో పాకటో హోతి. నహి సహ జాతసద్దో ఏవరూపం అఞ్ఞమఞ్ఞోపత్థమ్భనం బోధేతీతి. నిస్సయన్తి ఏత్థాతి నిస్సయో. నిస్సయభావేన ఉపకారకో ధమ్మో నిస్సయపచ్చయో. సో పన సహజాతనిస్సయో వత్థుపురేజాత నిస్సయోతి దువిధో హోతి. తత్థ సహజాతోవ సమానో పటకోట్ఠకో వియ చిత్తకమ్మానం పతిట్ఠాభావేన ఉపకారకో ధమ్మో సహజాతనిస్సయో. పథవీ వియ తిణరుక్ఖాదీనం పురే జాతో హుత్వా అధిట్ఠానభావేన ఉపకారకో వత్థుపురేజాత నిస్సయో. బలవతరో పన నిస్సయో ఉపనిస్సయో. యథా హి సాలిభత్తస్స ఉప్పత్తియా సూదోవా ఉక్ఖలివాకట్ఠంవా అగ్గివానిస్సయో ఏవ హోతి, న ఉపనిస్సయో. సాలిఖేత్తవుట్ఠిధారా ఏవ పన ఉపనిస్సయో, న హి తాసుఅసతి భత్తుప్పత్తియా సూదాదీనంపి థామోనామ అత్థీతి. తథా యహిం పచ్చయే అసతి నిస్సయధమ్మాపి నత్థి. కుతో నిస్సితధమ్మా. సో పచ్చయో నిస్సయతోపి బలవతరట్ఠేన ఉపనిస్సయోతి వుచ్చతీతి.

సో పన ఆరమ్మణూపనిస్సయో అనన్తరూపనిస్సయో పకతూపనిస్సయోతి తివిధో హోతి. తత్థ గరుకతా ఆరమ్మణ ధమ్మా గరుకతత్తాఏవ అధిపతిభూతా బలవ నిస్సయభూతాచ హోన్తి. అనన్తరపచ్చయధమ్మాచ తేహి వినా చిత్తసన్తానపవత్తియా ఏవ అభావతో బలవనిస్సయాఏవ హోన్తి. పకతూపనిస్సయోతి ఏత్థ పన పకతో ఉపనిస్సయోతి పకతూపనిస్సయో. పకతోతిచ యథా కతే సతి అనురూపే కాలే తస్మింసన్తానే ఏకన్తేన పచ్చయుప్పన్నధమ్మా పాతుభవన్తి, తథా సుట్ఠు కతోతి అత్థో. కరణఞ్చేత్థ సద్ధా సీలం సుతం చాగో పఞ్ఞాతిచ రాగో దోసో మోహో మానో దిట్ఠి పత్థనాతిచ వుత్తానం ధమ్మానం అత్తనో సన్తానే పుబ్బభాగే వుత్తప్పకారేన సుట్ఠు ఉప్పాదనం. కాయికం సుఖం కాయికం దుక్ఖం పుగ్గలో ఉతు భోజనం సేనాసనన్తి ఏవం వుత్తానం ధమ్మానం సుట్ఠు ఉపసేవనఞ్చ వేదితబ్బం.

పురేతరం ఉప్పజ్జిత్వా వత్తమానభావేన ఉపకారకో ధమ్మో పురేజాతపచ్చయో. సో దువిధో ఆరమ్మణపురేజాత నిస్సయ పురేజాత వసేన. నిస్సయారమ్మణధమ్మా ఏవ హి కేచి పురేజాత తామత్తవిసిట్ఠా పురేజాతపచ్చయోతి వుత్తాతి. ఆచరియానన్దత్థేరేన పన నిస్సయారమ్మణాకారాదీహి విసిట్ఠా పురేజాతాకారేన ఉపకారకతా పురేజాతపచ్చయతాతి వుత్తం. ఏవం సన్తేపి పురే జాతతావిసిట్ఠేహి నిస్సయారమ్మణసత్తివిసేసేహి అఞ్ఞో విసుం పురేజాతసత్తివిసేసోనామ నదిస్సతియేవ. పురే రోపేత్వా జాతానం రుక్ఖపోతకానం వియ పచ్ఛా ఆసిఞ్చియమానం ఉదకం పురే జాతానం చతుసముట్ఠానికరూపధమ్మానం వుద్ధవిరుళ్హభావఞ్చ పచ్ఛాపి అత్తనా సదిసస్స రూపసన్తానస్స పవత్తియా పచ్చయభావఞ్చ పాపేత్వా ఉపత్థమ్భనవసేన ఉపకారకో పచ్ఛాజాతో అరూపధమ్మో పచ్ఛా జాతపచ్చయో. అట్ఠకథాయం పన గిజ్ఝపోతకసరీరానం ఆహారాసా చేతనావియాతి వుత్తం. మూలటీకాయఞ్చ ఏతేన మనోసఞ్చే తనాహారవసేన పవత్తమానేహి అరూపధమ్మేహి రూపకాయస్స ఉపత్థమ్భిత భావం దస్సేతి, తేనేవ ఆహారాసా వియాతి అవత్వా చేతనాగహణం కరోతీతి వుత్తం. సా పన పచ్ఛాజాతా ససమ్పయుత్తా ఆహారాసా చేతనా పురేజాతానం తేసం గిజ్ఝసరీరరూపానం చిరకాలం కబళీకారాహారేన వినాపి అమిలాత భావం ఉపరూపరిచ వుద్ధవిరుళ్హరూపసన్తానుప్పత్తియా పచ్చయభావం పాపేత్వా ఉపత్థమ్భతియేవ. యస్మా సుపాకటేన పచ్ఛాజాతపచ్చయేక దేసేన సకలస్స పచ్ఛాజాతపచ్చయస్స సాధనత్థాయ అయం ఉపమా ఇధ వుత్తా వియ దిస్సతి. చేతనా గహణఞ్చ పచ్ఛాజాత పచ్చయం పత్వాపి చేతనాఏవ పధానా జాతాతి దస్సనత్థం గహితన్తి న న సక్కా వత్తుం. ఏవఞ్హి సతి పచ్ఛాజాతస్స అత్థస్స పచ్ఛా జాతాయ ఏవ ఉపమాయ సాధనం ఉపపన్నం హోతీతి. యథావుత్త టీకాపాఠేపి అయమత్థో లబ్భతియేవ.

ఆసేవన్తి తం సుట్ఠు భజన్తి అపరాపరం ఉప్పజ్జమానా ధమ్మా సుట్ఠు సేవమానా వియ భజమానా వియ తస్స పురిమస్స సబ్బపారిపూరం ఆకారం గహేత్వా ఏవ పునప్పునం పవత్తన్తీతి ఆసేవనం. ఆసేవేతివా తే ధమ్మే అత్తనో పరివాసం సుట్ఠు గాహాపేతి. వడ్ఢేతీతివా ఆసేవనం. అపిచ కుసలాదిభావేన అత్తనా సదిసస్స పయోగేన కరణీయస్స అనన్తరధమ్మస్స పునప్పునం కరణం పవత్తనం అత్తసదిసస్సవా అత్తసదిసభావాపాదనం వాసనం ఆసేవనట్ఠోతి మూలటీకాయం వుత్తం. తత్థ పయోగేన కరణీయస్సాతి ఏతేన ఆవజ్జనద్వయఞ్చ సబ్బవిపాకధమ్మేచ నివత్తేతి. నహి ఆవజ్జన ద్వయస్స ద్వత్తిక్ఖత్తుం పవత్తమానస్సపి వడ్ఢేతుంవా హాపేతుంవా పయోగేన కరణీయతానామ అత్థి పరిదుబ్బలత్తా. విపాకేసుచ అరియఫలాని పరికమ్మపయోగేన కరణీయానిపి మగ్గచేతనానుభావేన వినా కేవలేన తేన పయోగేనేవ సాధేతబ్బాని న హోన్తి. కేవలం కమ్మవేగేన సన్తానే పాతితేసు లోకియవిపాకేసు వత్తబ్బమేవ నత్థీతి. పునప్పునం కరణం పవత్తనన్తి ఉపరుపరి పగుణ బలవభావాపాదనేన సహ పవత్తనం సన్ధాయ వుత్తం. ఏవఞ్హి సతి పరియత్తిధమ్మ విజ్జాసిప్పుగ్గహణేసు పురిమాభియోగో వియ ఆసేవనట్ఠేన అనన్తరే పవత్తానం సజాతియానం ధమ్మానం పగుణబలవభావాయ ఉపకారకో ధమ్మో ఆసేవనపచ్చయో నామాతి సిద్ధం హోతీతి.

కాయఙ్గవాచఙ్గచిత్తఙ్గాభిసఙ్ఖరణభూతేన చిత్తప్పయోగసఙ్ఖాతే న కిరియాభావేన ఉపకారకో ధమ్మో కమ్మపచ్చయో. సో దువిధో సహజాతనానాక్ఖణికవసేన. తత్థ జేట్ఠసిస్స మహా వడ్ఢకిఆదయో వియ సకిచ్చపరకిచ్చసాధనవసేన పవత్తా సబ్బాపి సహజాతచేతనా సహజాతపచ్చయో. యథా పన ఇత్థిపురిసానం సకిం సన్నిపాతప్పయోగో కామసుఖానుభవనకిచ్చఞ్చ కాలన్తరే పుత్తపాతుభావత్థాయవత్థుమ్హి బీజనిధాన కిచ్చఞ్చ సమ్పాదేతి. ఏవమేవం యథావుత్తాభిసఙ్ఖరణకిచ్చఞ్చ తదభిసఙ్ఖరణవేగజనితం కాలన్తరే విపాకకటత్తారూపానం పాతుభావత్థాయ సన్తానే కిరియా విసేసనిధాన కిచ్చఞ్చ సమ్పాదేత్వా నిరుద్ధా కుసలాకుసల చేతనా నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయోనామ. విపచ్చనమత్తభావేన ఉపకారకో ధమ్మో విపాకపచ్చయో. విపచ్చన భావోచ నామ లోకే సబ్బేసం పుప్ఫఫలాదీనం సుట్ఠు విపక్కభావం పత్తకాలే సబ్బాకారేన మన్దభావో హోతి. ఏవం నిరుస్సాహసన్త భావసఙ్ఖాకేన మన్దమన్దాకారేన సన్తానే పాతుభావో. తతోయేవచ విపాకానం పవత్తి అవిభూతా హోతి. సబ్బరత్తిం నిద్దాయన్తస్స పురిమభవసిద్ధే కమ్మాది ఆరమ్మణే పవత్తానిపి తాని వుట్ఠితకాలే కిఞ్చిజాననచిత్త పవత్తియా పచ్చయా నహోన్తీతి. పఞ్చవిఞ్ఞాణాదీని పన పచ్ఛాజాననచిత్త పవత్తియా పచ్చయా హోన్తానిపి వత్థారమ్మణ ఘట్టనానుభావ బలేన సహేవ హోన్తి. న తేసం ఉస్సాహబ్యాపారమత్త వసేనాతి దట్ఠబ్బం.

అరూపినో తయో ఆహారా సహజాతధమ్మానం జననట్ఠేన ఉపత్థమ్భనట్ఠేనచ, కబళీకారాహారో పన ఇమస్స చతుసముట్ఠాని కస్స కాయస్స ఉపత్థమ్భనట్ఠేనేవ ఉపకారకతా ఆహారపచ్చయో. అపిచ, ఆహారట్ఠోనామ ఉపత్థమ్భనప్పధానో హోతి. తేనేవ హి పాళియం కబళీకారో ఆహారో ఆహారసముట్ఠానస్స రూపస్స ఆహారపచ్చయేన పచ్చయోతి అవత్వా ఇమస్స కాయస్స ఆహారపచ్చయేన పచ్చయోత్వేవ వుత్తం. తస్మా అరూపాహారానంపి ఆహారట్ఠో ఉపత్థమ్భనవసేనేవ వేదితబ్బో. జనయన్తాపి హి ఆహారా అత్తనా జనితానఞ్చ తదఞ్ఞేసఞ్చసన్తానట్ఠితియా పచ్చయభావత్థాయ ఉపత్థమ్భనేన సహేవ జనేన్తీతి.

ఇస్సరియట్ఠేన ఉపకారకో ధమ్మో ఇన్ద్రియపచ్చయో. సో తివిధో సహజాతాదివసేన. తత్థ సహజాతధమ్మానం అత్తనో అత్తనో కిచ్చేసు ఇస్సరభూతా అరూపిన్ద్రియధమ్మా సహజాతిన్ద్రియపచ్చయో. పచ్ఛా జాతానం పఞ్చవిఞ్ఞాణ ధమ్మానం దస్సనాది కిచ్చేసు ఇస్సరభూతా పురే జాతా పఞ్చపసాదిన్ద్రియధమ్మా పురే జాతిన్ద్రియపచ్చయో. సహజాతానం కటత్తారూపానం చిరతరపవత్తియం ఇస్సరభూతం రూపజీవితం రూపజీవితిన్ద్రియపచ్చయో. కస్మా పనేత్థ భావిన్ద్రియద్వయం ఇధ న గహితన్తి. వుచ్చతే, యస్స జనకత్తంవా ఉపత్థమ్భకత్తంవా అనుపాలకత్తంవా అత్థి. సో పచ్చయధమ్మోనామ. భావద్వయస్స పన సహజాత ధమ్మానం అత్థాయ ఏతం తయంపి నత్థి. కేవలం పన తంసహితే సన్తానే కమ్మాదీహి అత్తనో అత్తనో పచ్చయేహి పవత్తమానానం చతుసముట్ఠానికధమ్మానం ఇత్థాకారాదివసేనేవ యో పవత్తినియమో అత్థి, సో భావరూపా నుభావేన సిద్ధో. తస్మా తేసం ధమ్మానం తాదిసే నియామకిచ్చే ఇస్సరత్తాయేవ ద్వయం ఇన్ద్రియంనామ హోతి. న ఇన్ద్రియపచ్చయత్తే నాతి తం ఇధ నగహితన్తి దట్ఠబ్బం. ఆరమ్మణం ఉపగన్త్వా తస్మిం భుసం దళ్హం నిపతిత్వా వియ ఝాయనట్ఠేన ఓలోకనట్ఠేన ఉపకారకో ధమ్మో ఝానపచ్చయో. దుగ్గతి సుగతి నిబ్బాన సమ్పాపకట్ఠేన ఉపకారకో ధమ్మో మగ్గపచ్చయో. ఏత్థచ యేనయేన సమ్మాదస్సనాదినా లక్ఖణవిసేసేన సమ్పన్నత్తా కుసలభూతా సమ్మాదిట్ఠాదయో సుగతి నిబ్బాన సమ్పాపకట్ఠేన మగ్గపచ్చయానామ హోన్తి. అబ్యాకతభూతానంపి తేసం సో సో లక్ఖణవిసేసో అత్థియేవాతి తేసమ్పి తేనేవట్ఠేన మగ్గపచ్చయతా వుత్తాతి దట్ఠబ్బా. సతిపి మగ్గఙ్గానం తంతం సమ్పాపకట్ఠేనచ ఉపకారకత్తే తంసముట్ఠితానం రూపధమ్మానం సో అత్థో న పాపుణాతి. తేసం పన మగ్గపచ్చయధమ్మేహి సముట్ఠితత్తాయేవ మగ్గపచ్చయుప్పన్నతా పచ్చేతబ్బా. ఏసనయో హేతుకమ్మిన్ద్రియఝాన పచ్చయేసుపీతి.

ఏకుప్పాదతాదీహి పకారేహి సమం ఏకీభూతో వియ హుత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞయుత్తభావేన ఉపకారకో ధమ్మో సమ్పయుత్తపచ్చయో. సమానేపి సహజాతభావేన నిస్సయ నిస్సిత భావేనచ యుత్తభావే ఏకుప్పాదతాదికస్స సమ్పయోగలక్ఖణస్స విరహతో విప్పయుత్తభావేన ఉపకారకో ధమ్మో విప్పయుత్తపచ్చయో. యత్థ సమ్పయుత్తా సఙ్కా సమ్భవతి, తత్థేవ తదాసఙ్కా విగమనత్థం అయం విప్పయుత్తపచ్చయోనామ వుత్తోతి తదాసఙ్ఖా రహితేసు ఆరమ్మణానన్తరాదీసు విప్పయుత్తపచ్చయపసఙ్గో నత్థీతి వేదితబ్బో. హేట్ఠావుత్తప్పకారేసు ఏవ పచ్చయధమ్మేసు యో యో అత్థితా సఙ్ఖాతేన ఖణపచ్చుప్పన్న సమఙ్గిభావేన తాదిసస్సేవ ఖణపచ్చుప్పన్న సమఙ్గినో ధమ్మస్స సహజాతాదివసేన ఉపకారకో సో సో అత్థిపచ్చయో. యస్మిం విజ్జామానే సతి అఞ్ఞో ఉప్పజ్జితుం ఓకాసం నలభతి. సో తస్స అఞ్ఞస్స ఓకాసదాన సఙ్ఖాతేన సయం అన్తరహితభావేన ఉపకారకో ధమ్మో నత్థిపచ్చయో. అయంపి విసుం సత్తివిసేసో న హోతి. తేనేవ చిత్తేన గచ్ఛతి నిసీదతి తిట్ఠతీతిఆదినా పచ్ఛిమచిత్తే ఠితానంపి పురిమచిత్తం వత్తతియేవాతి లోకస్స అభిమానో హోతి. తస్మా యత్థ అత్థితాసఙ్కా సమ్భవతి. తత్థ తదాసఙ్కా నివత్తనత్థం అయం పచ్చయో వుత్తోతి వేదితబ్బో.

వినాసం గతో విగతో. యస్మిం అవిగతే అఞ్ఞో ఉప్పజ్జితుం ఓకాసం నలభతి, సో తస్స ఓకాసదానసఙ్ఖాతేన సయం విగతభావేన ఉపకారకో ధమ్మో విగతపచ్చయో. వత్తమానతా సఙ్ఖాతేన అవిగతభావేన తాదిసస్సేవ ధమ్మస్స ఉపకారకో ధమ్మో అవిగతపచ్చయో. పురిమపచ్చయ దుకమేవ చేత్థ నానత్థ పసఙ్గనివత్తనత్థం ఞాణవిసదత్థఞ్చ పరియాయన్తరేన విగతదుకంనామ కత్వా దేసితన్తి వేదితబ్బం. తథా హి అత్థీతి ఖో కచ్చాన అయమేకో అన్తో. నత్థీతి అయం దుతీయో అన్తోతిఆదినా నానాఅత్థదీపకా అత్థి నత్థి సద్దా సాసనే లోకేచ దిస్సన్తి. పుబ్బే వుత్తస్సేవ చ అత్థస్స పున పరియాయన్తరేన వచనం సోతూనం ఞాణవిసదత్థాయ హోతీతి. టీకాకారా పన బహుం తేసం పచ్చయ దుకానం నానత్థసమ్భవం వణ్ణేన్తియేవాతి. [పచ్చయుద్దేసో]

౧౬౮. ఇదాని యథా ఉద్దిట్ఠే చతువీసతిపచ్చయే పథమం ఛహి రాసీహి సఙ్గహేత్వా పున రాసీనం అనుక్కమేన తేసం పచ్చయానం నిద్దేసం దస్సేన్తో ఛధానామన్తునామస్సాతి గాథాద్వయ మాహ. నామం నామస్స ఛధా ఛబ్బిధేహి పచ్చయేహి పచ్చయో హోతి. నామం నామరూపీనం పఞ్చధా. పున నామం రూపస్స ఏకధా, రూపం నామస్స ఏకధాఏవ. పఞ్ఞత్తినామరూపాని నామస్స దువిధా, ద్వయం నామరూపం ద్వయస్సేవ నామరూపస్స నవధాతి ఏవం ఛక్కపఞ్చకాదివసేన పచ్చయా ఛబ్బిధా హోన్తి. కథం హోన్తీతి యోజనా.

[౨౨౯] యంపన విభావనియం

‘‘పఞ్ఞత్తినామరూపాని నామస్స ద్విధా ద్విపకారా పచ్చయా హోన్తీతి వుత్తం’’. తం న సున్దరం.

పచ్చయకథా హి నామ పచ్చయతో పచ్చయుప్పన్నతో పచ్చయసత్తితోతి తీహి పకారేహి వుత్తాయేవ సువుత్తా హోతీతి. యస్మా పన అనన్తరాదిపచ్చయానామ చిత్తసన్తానస్స అవిచ్ఛేదాయ కిచ్చట్ఠానానుక్కమపటిపాదనాయ ఏవ చ హోన్తి. తస్మా కుసలాదీసు అరూపధమ్మేసు యోకోచి ధమ్మో యస్స కస్సచి అవిరుద్ధస్స ధమ్మస్స పచ్చయో న న హోతీతి వుత్తం అనన్తరనిరుద్ధాచిత్తచేతసికాధమ్మాతిఆది. తత్థ అవిరుద్ధస్సాతిఏతేన అఞ్ఞమఞ్ఞవిరుద్ధానం కుసలాకుసలానం సోమనస్సదోమనస్సానఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం అనన్తర పచ్చయపటిక్ఖేపో వేదితబ్బో. పటుప్పన్నానన్తి పునుప్పన్నానం పటిపాటియా ఉప్పన్నానంవా. పునప్పునం సన్తానపరిభావనావసేన పవత్తో ఆసేవనపచ్చయోనామ, కేవలం పయోగసాధనీయేసు జవవేగ సహితేసు చిత్తుప్పాదేసు ఏవ లబ్భతీతి వుత్తం పురిమాని జవనానీతిఆది. తత్థ జవనానీతి మగ్గఫలజవనవజ్జాని లోకియ కుసలా కుసలక్రియజవనాని పచ్ఛిమానంజవనానన్తి ఫలజవనవజ్జానం కుసలాకుసలక్రియజవనానం. భిన్నజాతికా హి ధమ్మా అఞ్ఞమఞ్ఞం సబ్బాకారపారిపూరం పరివాసంనామ గహేతుంవా గాహాపేతుంపా న సక్కోన్తి. యది సక్కుణేయ్యుం, జాతిమత్తేనపి ధమ్మా పుబ్బాపరం అభిన్నాఏవ సియున్తి. తస్మా భిన్నజాతికం ఫలజవనం మగ్గతో పరివాసం గహేతుం న సక్కోతి. మగ్గోపి అత్తనో పరివాసం ఫలస్స దాతుం న సక్కోతి. ఫలచిత్తానిచ పరికమ్మపయోగబలేన జవన కిచ్చాని హోన్తి, న అఞ్ఞమఞ్ఞం పరివాసదాన గహణ బలేనాతి. యస్మా కామావచరభావతో మహగ్గతా నుత్తర భావప్పత్తినామ ఆసేవనబలేన హోతి, తస్మా గోత్రభు ఝాన మగ్గానం భూమి భేదో ఇధ అప్పమాణన్తి దట్ఠబ్బం.

హేతు.ల. నామరూపానన్తి ఏత్థ హేతుమగ్గఙ్గాని అహేతుకవజ్జితానం, ఝానఙ్గాని పఞ్చవిఞ్ఞాణవజ్జితానం సహజాతానం నామరూపానం. సహజాతరూపలక్ఖణం పన సయమేవ వక్ఖతి. చేతనానామ పవత్తమానా ద్వే కిచ్చాని సాధేతి సహజాతానం సంవిధానఞ్చ ఆయతిం విపాకపాతు భావత్థాయ తస్మిం సన్తానే అత్తనో పవత్తా కారసఙ్ఖాత బీజనిధానఞ్చాతి. తత్థ సంవిధానకిచ్చం సబ్బచేతనా సాధారణం హోతి. బీజనిధానకిచ్చం పన కుసలాకుసలభావప్పత్తాయఏవ చేతనాయ హోతీతి వుత్తం సహజాతాచేతనాతిఆది. తత్థ సహజాతాచేతనాతి అన్తమసో పఞ్చవిఞ్ఞాణ సహజాతాపి చేతనా. సాపి హి సహజాతానం సంవిదహనసఙ్ఖాతేన కమ్మభావేన పవత్తత్తా కమ్మంఏవనామ హోతీతి. యస్మా అత్తనో పవత్తాకారసఙ్ఖాతస్స విపాకబీజస్స నిదహనంనామ, న తావదేవ బీజకిచ్చం సమ్పాదేతి. అమ్బబీజాదీని వియ పరిణతభావం పత్వా ఖణన్తరేఏవ సమ్పాదేతీతి వుత్తం నానాక్ఖణికా చేతనాతిఆది. తత్థ నానాక్ఖణికాచేతనాతి అత్తనో పచ్చయుప్పన్నధమ్మ పవత్తిక్ఖణతో విసుం భూతే అతీతకాలే సిద్ధా కుసలా కుసలచేతనా. కుసలాకుసలచేతనాతివా పాఠో సియా.

విపాకక్ఖన్ధాఅఞ్ఞమఞ్ఞంసహజాతానంరూపానన్తి ఏత్థ అఞ్ఞమఞ్ఞస్సచ సహజాతరూపానఞ్చాతి అత్థో. యథానామ పురే జాతా సాలరుక్ఖపోతకా పచ్ఛా అనువస్సం వస్సన్తానం వుట్ఠిధారానం వసేన వుద్ధిం విరుళ్హిం వేపుల్లం పత్వా తస్మిం ఠానే యావకప్పావసానాపి మహన్తస్స సాలవనసణ్డస్స పవత్తియా పచ్చయా హోన్తి. ఏవం పటిసన్ధిక్ఖణతో పట్ఠాయ పురిమచిత్తక్ఖణేసు ఉప్పన్నా సకలసరీరే కమ్మజకాయో చిత్తజకాయో ఉతుజకాయో ఆహారజ కాయోతి సబ్బే సకలసరీరట్ఠకా చతుసముట్ఠానిక రూపధమ్మా పచ్ఛాజాతానం పథమభవఙ్గాదీనం చిత్తచేతసికానం వసేన వుద్ధిం విరుళ్హిం వేపుల్లం పత్వా ఉపరుపరి చతుసముట్ఠానిక రూపపరంపరాపవత్తియా పచ్చయత్తం ఉపగచ్ఛన్తీతి వుత్తం పచ్ఛాజాతా చిత్తచేతసికా ధమ్మాతిఆది. తత్థ పురేజాతస్సాతి ఆతీతానన్తరచిత్తే జాతస్సాతి వదన్తి. యావ అట్ఠమచిత్తావా పురేజాతస్స. ఏత్తకో హి కాలో రూపధమ్మానం వడ్ఢనకాలోనామ. తతోపరం హాయనకాలే పచ్ఛాజాతేన పయోజనం నత్థీతి. యావ సోళసమచిత్తా ఏవ వా పురేజాతస్స. యదగ్గేన హి మరణాసన్నకాలే వత్థురూపం చుతిచిత్తస్స పురేజాతపచ్చయతం ఉపగచ్ఛతి. తదగ్గేన చుతిచిత్తంపి తస్స వత్థురూపస్స పచ్ఛాజాతపచ్చయో న హోతీతి నవత్తబ్బో. తథా సేసరూపానఞ్చ. యథా హి ఉపత్థమ్భన్తో ఆహారో వడ్ఢనపక్ఖే ఠితమేవ ఉపత్థమ్భతి. హాయనపక్ఖే ఠితం నుపత్థమ్భతీతి నత్థి. తదాపి తదనురూపస్స ఉపత్థమ్భనస్స ఇచ్ఛితబ్బత్తా. ఏవమయంపీతి.

అరూపధమ్మానం ఆనుభావోనామ మహావిప్ఫారో హోతి. తస్మా తే కాయేకదేసే వత్థుమ్హి ఉప్పన్నాపి సకలం ఇమం చతుజకాయం ఉపత్థమ్భేతుం సక్కోన్తియేవాతి వుత్తం ఇమస్సకాయస్సాతి. చక్ఖాదీని పసాదవత్థూని రూపాదీహి సహలద్ధఘట్టనానిఏవ విఞ్ఞాణస్స ఆధారభావం గచ్ఛన్తి. ఘట్టనఞ్చ ఠితిపత్తకాలేఏవాతి తేసం నిచ్చకాలంపి అత్తనో విఞ్ఞాణస్స పురేజాతపచ్చయతా సిద్ధి హోతి. విఞ్ఞాణఞ్చనామ పఞ్చవోకారభవే వత్థునిస్సయేన వినా ఉప్పజ్జితుం నసక్కోతీతి, యదా పురేజాతంవా వడ్ఢనపక్ఖే ఠితంవా వత్థుం న లభతి, తదా పటిసన్ధికాలేవా మరణాసన్నకాలేవా యం యం లభతి, తం తం నిస్సాయ ఉప్పజ్జతియేవ. యదా పన పురే జాతం సుట్ఠు బలవన్తఞ్చ వత్థుం లభతి, తదా తదేవ నిస్సాయ పవత్తతి. తఞ్చ నియమతో పవత్తికాలేఏవ లబ్భతి, నో పటిసన్ధికాలే. నహి తదా విఞ్ఞాణపచ్చయేన ఉప్పన్నం వత్థుపురేజాతం భవితుం సక్కోతీతి వుత్తం ఛవత్థూని పవత్తియన్తి.

పఞ్చాలమ్బణానిచ పఞ్చవిఞ్ఞాణవీథియాతి ఇదం నియమసిద్ధిగహణ వసేన వుత్తం. సబ్బాని పన పచ్చుప్పన్నభూతాని నిప్ఫన్నరూపాని మనోవిఞ్ఞాణ వీథియా పురేజాతపచ్చయా హోన్తియేవ. ఏవఞ్చ కత్వా పట్ఠానే పచ్చుప్పన్నో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నస్స ధమ్మస్స పురేజాతపచ్చయేన పచ్చయో. ఆరమ్మణపురేజాతం చక్ఖుం అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో విపస్సతి. సోతం, ఘానం, జివ్హం, కాయం, రూపే, సద్దే, గన్ధే, రసే, ఫోట్ఠబ్బే, వత్థుం, పచ్చుప్పన్నే ఖన్ధే అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో విపస్సతి, పచ్చుప్పన్నం చక్ఖుం అస్సాదేతి అభినన్దతీతిఆది వుత్తం. అట్ఠకథాయఞ్చ ఉప్పాదక్ఖణం అతిక్కమిత్వా ఠితిపత్తం అట్ఠారసవిధం రూపమేవ పురేజాతపచ్చయోతి వుత్తన్తి. ఏత్థచ కిఞ్చాపి పట్ఠానే పచ్చుప్పన్నారమ్మణం పటిసన్ధిచిత్తం పచ్చుప్పన్నారమ్మణస్స భవఙ్గస్సఅనన్తరపచ్చయేన పచ్చయోతి ఏవం పటిసన్ధిభవఙ్గానంపి పచ్చుప్పన్నారమ్మణతాయ వుత్తత్తా పచ్చుప్పన్నభూతాని కమ్మనిమిత్త గతినిమిత్తాని ఆరబ్భ పవత్తి కాలే పటిసన్ధిచిత్తానంపి ఆరమ్మణపురేజాతం లబ్భమానం వియ దిస్సతి. ఏవంసన్తేపి పురేజాతపచ్చయస్స పచ్చనియే పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకా బ్యాకతో ఏకో ఖన్ధోతిఆదినా పాళియంఏవ తం పటిక్ఖిత్తన్తి. ఏత్థచ ఆరుప్పే వియ పటిసన్ధిక్ఖణేపి వత్థుపురే జాతస్స అభావా అపరిబ్యత్తత్తావా తస్స ఆరమ్మణస్స ఆరమ్మణమత్తభావేఏవ ఠితత్తా పటిక్ఖిత్తన్తి కారణం వదన్తి. ఆరమ్మణమేవగరుకతన్తి పచ్చవేక్ఖనవసేన అస్సాదనాదివసేనచ గరుకతం ఇట్ఠారమ్మణ మాహ. తఞ్చ ఖో తస్సతస్స పుగ్గలస్స ఇచ్ఛావసేన వేదితబ్బం. గూథకుణపాదీనిపి హి తదభినన్దన్తానం కిమిమక్ఖిక సునఖ గిజ్ఝ కాకాదీనం గరుకతానిఏవ ఆరమ్మణాని హోన్తీతి.

[౨౩౦] యం పన విభావనియం

‘‘గరుకతన్తి గరుం కత్వా పచ్చవేక్ఖిత’’న్తిఆది వుత్తం. తం అనుపపన్నం.

చక్ఖుం గరుం కత్వా అస్సాదేతి అభినన్దతీతిఆదినా అస్సా దనాదివసేనపి అస్స నిద్దేసస్స పవత్తత్తాతి. రాగాదయో పన ధమ్మాతి ఏతేన రాగో దోసో మోహో మానో దిట్ఠి పత్థనాతి ఏవం వుత్తేహి ధమ్మేహి సహ దస అకుసలకమ్మపథా పఞ్చఅనన్తరియ కమ్మానిచ గహితాని హోన్తి. తత్థ అనన్తరియవజ్జాని తాని సమతిక్కమముఖేన యథారహం అజ్ఝత్తం సబ్బేసం చతుభూమక కుసలానం అనన్తరియకమ్మాని పన కామావచరకుసలానమేవ ఉప్పత్తియా బలవనిస్సయా హోన్తి. తానియేవచ సబ్బాని యథారహం అజ్ఝత్తఞ్చ బహిద్ధాచ రాగాదీనం పాణాతిపాతాదీనఞ్చ సబ్బేసం అకుసలానం కాయికసుఖదుక్ఖాదీనఞ్చ అబ్యాకతధమ్మానం ఉప్పత్తియా బలవ నిస్సయా హోన్తి. సద్ధాదయోతి ఏతేన సద్ధా సీలం సుతం చాగో పఞ్ఞాతి ఏవం వుత్తేహి ధమ్మేహి సహ సబ్బే దానసీలాదయో చతుభూమకకు సలానం రాగాది అకుసలానం సుఖదుక్ఖాదిచతుభూమక అబ్యాకతా నఞ్చ ఉప్పత్తియా బలవనిస్సయా హోన్తీతి. సుఖం దుక్ఖం పుగ్గలో భోజనం ఉతుసేనాసనన్తి ఏతేన నిబ్బానవజ్జా సబ్బే చతుభూమకా బ్యాకతా గహితా, తేపి హి యథారహం అజ్ఝత్తఞ్చ బహిద్ధాచ కుసలాకుసలా బ్యాకతధమ్మానం ఉప్పత్తియా బలవనిస్సయా హోన్తీతి. కమ్మంవిపాకానన్తి ఏత్థ సుట్ఠు బలవం కమ్మం అధిప్పేతం, న దుబ్బలన్తి. కస్మా పనేత్థ రూపధమ్మా పచ్చయుప్పన్నేసు న గహితా. నను తేసంపి బహిద్ధా రుక్ఖతిణాదీనం వుద్ధివిరుళ్హి వేపుల్లత్థాయ అజ్ఝత్తఞ్చ ఆరోగ్యాదిఅత్థాయ పథవిరస ఆపోరస వస్సోదక బిజమూలభేసజ్జాదయో బలవనిస్సయా హోన్తీతి. అయం పనత్థో మూలటీకాయం కథితోయేవ. వుత్తఞ్హి తత్థ –

నహి రూపాబ్యాకతం పకతూపనిస్సయం లభతి. అచేతనేన రూపసన్తానేన పకతస్సేవ అభావతో. యథా హి అరూపసన్తానేన కత్తుభూతేన సద్ధాదయో నిప్ఫాదితా ఉతుభోజనాదయోచ ఉపసేవితా. న ఏవం రూపసన్తానేన. యస్మిఞ్చ ఉతుబీజాదికే కమ్మాదికేచ సతి రూపం పవత్తతి. న తం తేన రూపేన పకతం హోతి. సచేతనస్సేవ హి ఉప్పాదనుపసేవనపయోగవసేన చేతనం పకప్పనం పకరణం. రూపఞ్చ అచేతనన్తి.

ఇదం వుత్తం హోతి, దువిధం సన్తానం రూపసన్తానం అరూపసన్తానన్తి. తత్థ యేన సన్తానేన పుబ్బే కిఞ్చి సుట్ఠుఉప్పాదితంవా హోతి ఉపసేవితంవా, తస్సేవ పుబ్బే అత్తనా ఉప్పాదితుపసేవితా ధమ్మా కాలన్తరే అత్తనో ఉపనిస్సయపచ్చయా హోన్తి. పకరణసఙ్ఖాతఞ్చ తథా ఉప్పాదనుపసేవనంనామ సచేతనే అరూపసన్తానేఏవ లబ్భతి, న అచేతనే రూపసన్తానేతి. తస్మా రూపధమ్మా ఉపనిస్సయంనామ నలబ్భన్తీతి. ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతి, అసతి న హోతీతి ఏవం వుత్తేన సుత్తన్తికపరియాయేన పన ఉపనిస్సయో నామ రూపధమ్మానం మజ్ఝేపి వత్తబ్బోయేవాతి.

[౨౩౧] విభావనియం పన

‘‘యథారహం అజ్ఝత్తఞ్చ బహిద్ధాచ రాగాదయో.ల. సేనాసనఞ్చాతి’’ వియోజేత్వా ‘‘రాగాదయో హి అజ్ఝత్తం నిప్ఫాదికా. పుగ్గలాదయో బహిద్ధా సేవితాతి’’ వుత్తం. తం నసున్దరం.

న హి అత్తనో పరస్సచ ఉప్పన్నా రాగాదయో పరస్స అత్తనో చ సన్తానే రాగాదీనం బలవనిస్సయా న హోన్తి. సమానచ్ఛన్దానం ఇత్థి పురిసాదీనం మనోపదోసిక దేవాదీనఞ్చేత్థ రాగాదయో నిదస్సనం.

[౨౩౨] యాచ తత్థ

‘‘యథాఠితవసేన యోజనం’’ కత్వా ‘‘అత్తనోహి రాగాదయో’’తిఆదినా అత్థవిభావనా కతా. సాపి అనుపపన్నాయేవ.

తాయ హి అత్తనో రాగాదయో సద్ధాదయోచ అజ్ఝత్తం కుసలాదీనం అత్తనో సద్ధాయో పన బహిద్ధా కుసలస్సాతి ఏవం అపరిపుణ్ణస్స అత్థస్స విభావితత్తాతి.

[౨౩౩] యఞ్చ

‘తత్థా’తిఆదినా అత్తనోరాగాదయోనిస్సాయఅజ్ఝత్తం కుసలాకుసలానమేవ ఉప్పత్తివిధానం వుత్తం. తంపి అనుపపన్నమేవ.

నయదస్సనమత్తభూతంపి హి సంవణ్ణనావాక్యంనామ నయముఖం పరిపుణ్ణం కత్వా వత్తబ్బం హోతీతి. గరుకతంఆరమ్మణన్తి ఏత్థ సబ్బం లోకియకుసలం హేట్ఠిమమగ్గఫలనిబ్బానాని చ కామావచర కుసలస్స అరహత్తమగ్గఫలనిబ్బానాని చతున్నం ఞాణసమ్పయుత్త మహాక్రియజవనానం. నిబ్బానం అట్ఠవిధలోకుత్తరస్స థపేత్వా పటిఘద్వయ మోమూహ ద్వయ దుక్ఖసహగత కాయవిఞ్ఞాణాని అవసేసం సబ్బం లోకియ కుసలాకుసలాబ్యాకతధమ్మజాతం లోభసహగతచిత్తస్సాతి ఏవం పచ్చయ పచ్చయుప్పన్న విభాగో వేదితబ్బో.

[౨౩౪] యం పన విభావనియం

‘‘గరుక తంఆలమ్బణన్తి పచ్చవేక్ఖనఅస్సాదాదినా గరుకతం ఆరమ్మణ’’న్తి వత్వా తం విభావేన్తేన ‘‘తఞ్హి ఝానమగ్గ ఫలవిపస్సనా నిబ్బానాదిభేదం పచ్చవేక్ఖన అస్సాదాదిమగ్గఫలాదిధమ్మే అత్తాధీనే కరోతీతి ఆరమ్మణాధిపతినామా’’తి వుత్తం. తం న సున్దరం.

దాన సీల ఉపోసథకమ్మ పుబ్బే సుచిణ్ణగోత్రభు వోదాన మగ్గఫల నిబ్బానానిచేవ రాగదిట్ఠిచక్ఖుసోతాదీనిచాతి పన వత్తబ్బం. విపస్సనాతిచ ఇదం గోత్రభువోదానానియేవ సన్ధాయ వుత్తం సియా. నచ తాని నిబ్బానారమ్మణాని విపస్సనానామ హోన్తీతి. సహజాతానంనామరూపానన్తి ద్విహేతుక తిహేతుక జవనసహ జాతానన్తి అధిప్పాయో. అఞ్ఞమఞ్ఞం సహజాత రూపానఞ్చాతి అఞ్ఞమఞ్ఞస్సచ పటిసన్ధిక్ఖణే కమ్మసముట్ఠానరూపానం పవత్తియం చిత్త సముట్ఠానరూపానఞ్చ. ఏస నయో పరత్థపి. పఞ్చవోకారభవే పటిసన్ధిక్ఖణే విఞ్ఞాణం వత్థునా వినా పతిట్ఠం నలభతి. వత్థుచతేన వినా పతిట్ఠం నలభతీతి వుత్తం పటిసన్ధిక్ఖణే వత్థువిపాకా అఞ్ఞమఞ్ఞన్తి. అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయే యో అత్తనో ఉపత్థమ్భకం పచ్చుపత్థమ్భతి. సోఏవ పచ్చయుప్పన్నభావం గచ్ఛతి. చిత్తసముట్ఠాన రూపానిచ చిత్తం కిఞ్చి ఉపత్థమ్భేతుం నసక్కోన్తి. తథా ఉపాదారూపానిచ మహాభూతేతి వుత్తం చిత్తచేతసికాధమ్మాఅఞ్ఞమఞ్ఞన్తిఆది.

[౨౩౫] విభావనియం పన

‘‘యస్మా పన అఞ్ఞమఞ్ఞువత్థమ్భనవసేనేవ అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయతా. న సహజాతమత్తతోతి పవత్తియం రూపం నామానం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో న హోతి. తస్మా వుత్తం చిత్తచేతసికా ధమ్మా అఞ్ఞమఞ్ఞన్తి’’ వుత్తం. తత్థ న సహజాతమత్తతోతి ఏతేన యది సహజాతమత్తతో అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయతాసియా. ఏవంసతి పవత్తియం రూపం నామానం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో సియాతి అనుఞ్ఞాతం హోతి. సహజాతపచ్చయేపి పన పవత్తియం రూపం నామానం పచ్చయో నహోతియేవ. తస్మా న సున్దరమేతన్తి.

ఛవత్థూని సత్తన్నం విఞ్ఞాణధాతూనన్తి ఏత్థ వత్థుసహజాత నిస్సయో వత్థుపురేజాతనిస్సయో వత్థారమ్మణపురేజాతనిస్సయోతి తివిధో వత్థునిస్సయో. తత్థ పటిసన్ధిక్ఖణే వత్థు విపాకానం ఖన్ధానం వత్థుసహజాతనిస్సయో. యం పన పవత్తియం పురేజాతం, వత్థుం నిస్సాయ చిత్తం ఉప్పజ్జతి, తం తస్స చిత్తస్స వత్థుపురేజాతనిస్సయోనామ. యం పన పురేజాతం వత్థు యస్స చిత్తస్స నిస్సయోచేవ హోతి ఆరమ్మణఞ్చ, తం తస్స వత్థారమ్మణ పురేజాతనిస్సయోనామ. వుత్తఞ్హేతం పట్ఠానే ఆరమ్మణ నిస్సయ పురేజాతవిప్పయుత్త అత్థిఅవిగతన్తి తీణీతి. కథఞ్చ తం చిత్తస్స నిస్సయోచ ఆరమ్మణఞ్చ హోతీతి. పచ్చుప్పన్నం వత్థుం ఆరబ్భ సమ్మసనవసేనవా అస్సాదనాదివసేనవా ఇద్ధివిధకిచ్చాధిట్ఠానవసేనవా చిత్తం ఉప్పజ్జతి, ఏవం తం చిత్తస్స నిస్సయోచ ఆరమ్మణఞ్చ హోతీతి. వుత్తఞ్హేతం పట్ఠానే-అజ్ఝత్తం వత్థుం అనిచ్చతో దుక్ఖతో విపస్సతి, అస్సాదేతి. అభినన్దతి. తం ఆరబ్భ రాగో ఉప్పజ్జతి, దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి, విచికిచ్ఛా ఉప్పజ్జతి, ఉద్ధచ్చం ఉప్పజ్జతి. దోమనస్సం ఉప్పజ్జతీతి.

ఏత్థ పన ఆచరియా ఇమం వత్థారమ్మణపురేజాతనిస్సయంనామ మరణాసన్నకాలేఏవ వాచనామగ్గం ఆరోపయింసు. అయంపనేత్థ తేసం అధిప్పాయో. అట్ఠకథాయం తావ అనిట్ఠే ఠానే ఆవజ్జనేన వినా వీథిచిత్తానం పవత్తి పటిసిద్ధా హోతి. తథా ఏకావజ్జనవీథి యఞ్చ చిత్తానం ఆరమ్మణంనామ ధమ్మతోచ కాలతోచ అభిన్నమేవ ఇచ్ఛన్తి అట్ఠకథాచరియా. పకతికాలేచ చిత్తానినామ పచ్చేక వత్థునిస్సయాని హోన్తి. తస్మా యదా పచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వత్థుం ఆరబ్భఅనిచ్చాదివసేన సమ్మసన్తి, ఏతం మమాతివా అస్సాదేన్తి, తదాయం వత్థు ఆవజ్జితం హోతి. జవనానిపి తదేవ గణ్హన్తి. న అత్తనో అత్తనో నిస్సయవత్థూని. యది హి తానివా అఞ్ఞంవా ఆరమ్మణం గణ్హేయ్యుం. నిరావజ్జనానినామ జవనాని హోన్తి. కస్మా, ఆవజ్జనేన ఆవజ్జితం అగహేత్వా అఞ్ఞం గహేత్వా పవత్తనతోతి. భిన్నా రమ్మణానిచనామ హోన్తి. పచ్ఛా ఉప్పన్నాని పచ్చేకవత్థూనివా అఞ్ఞంవా గహేత్వా పవత్తనతోతి. నచ తథా సక్కా భవితుం అట్ఠకథా విరోధతో. తస్మా సో వత్థారమ్మణ పురేజాతపచ్చయో పకతి కాలే న సక్కా లద్ధున్తి. మరణాసన్నకాలే పన సబ్బాని ఆవజ్జనాదీని చిత్తాని ఏకమేవ వత్థుం నిస్సాయ పవత్తన్తీతి తం ఆరబ్భ పవత్తానం ఆవజ్జనాదీనం తేసం తదేవ వత్థుచ ఆరమ్మణఞ్చ హోతి. ఏవఞ్హి సతి తేసం నిరావజ్జనతావా భిన్నారమ్మణతావా నత్థీతి అయం తేసం అధిప్పాయోతి.

తత్థ పన యది ఆవజ్జనేన ఆవజ్జితం వత్థుం అగహేత్వా అత్తనో అత్తనో నిస్సయవత్థూని గణ్హేయ్యుం. నిరావజ్జనానినామ జవనాని భవేయ్యున్తి ఇదం తావ న యుజ్జతి. ఆవజ్జనేన ఆవజ్జి తప్పకారస్సేవ గహణతో. యథా హి ఆవజ్జనంపి వత్థున్త్వేవ ఆవజ్జతి. తథా జవనానిచ వత్థున్త్వేవ జవన్తి. నో అఞ్ఞథాతి నత్థి జవనానం నిరావజ్జనతాతి. యథా చ నిరావజ్జనతా నత్థి, తథా భిన్నారమ్మణతాపి తేసం నత్థియేవ. కస్మా, విభాగస్స అసమ్భవతో. నహి సన్తతిఘనవసేన ఏకీభూతమివ పుబ్బాపరం పవత్త మానేసు బహూసు వత్థుసు ఏకమేకం వత్థుం ఇదమేవాతి విసుం కత్వా ఆవజ్జనంవాజవనానివా గహేతుం సక్కోన్తి. నచ తథా అసక్కుణేయ్యేసు ఠానేసు ఏకన్తేన ధమ్మతోవా కాలతోవా భిన్నా రమ్మణతానామ సక్కా లద్ధున్తి ఇతి భిన్నారమ్మణతాపి తేసం నత్థి యేవాతి. ఏత్తావతా ఇమస్స వత్థారమ్మణపురేజాతనిస్సయ విధానస్స పకతికాలేపి లబ్భమానతా సాధితా హోతీతి.

అపిచ, సబ్బం పచ్చుప్పన్నం అత్తనో రూపకాయం ఆరబ్భ రూపం మే అనిచ్చన్తివా ఏతం మమాతివా సమనుపస్సన్తానం అజ్ఝత్తరూపేసు ఇదం నామరూపం తస్సచిత్తస్స ఆరమ్మణం నహోతీతి నవత్తబ్బం. ఆరమ్మణ భూతేసు పన తేసు కిఞ్చి ఆరమ్మణమత్తం కిఞ్చి ఆరమ్మణపురేజాతం కిఞ్చి వత్థారమ్మణపురేజాతం హోతీతి సక్కా వత్తున్తి. కబళీ కారో ఆహారోతి కామావచరసత్తానం పటిసన్ధితో పట్ఠాయ ఉప్పన్నో చతుసముట్ఠానిక రూపాహారోచేవ బహిద్ధాహారోచ. గబ్భసేయ్యకానఞ్హి యావ మాతుయా ఆహారఫరణం నలబ్భతి, తావ కలలాదికాలేసు తిసముట్ఠానికో అజ్ఝత్తాహారోయేవ ఉపత్థమ్భనకిచ్చం సాధేతి. వుత్తఞ్హేతం పట్ఠానే-పటిసన్ధిక్ఖణే కబళీకారో ఆహారో ఇమస్స కాయస్స ఆహారపచ్చయేన పచ్చయోతి, ఓజట్ఠమకరూపసముట్ఠాపనం పనస్స బహిద్ధాహారుపత్థమ్భనం లద్ధకాలేయేవాతి దట్ఠబ్బం. యదిఏవం –

యఞ్చస్స భుఞ్జతి మాతా, అన్నం పానఞ్చ భోజనం. తేన సో తత్థ యాపేతి, మాతుకుచ్ఛిగతో తిరోతి

కస్మా వుత్తన్తి. పాకటాహారేన తస్స యక్ఖస్స బోధనత్థన్తి. ఇమస్సకాయస్సాతి గబ్భసేయ్యకానం తావ పటిసన్ధిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఏకసముట్ఠానికస్స ఠితిభఙ్గక్ఖణేసు ద్విసముట్ఠాని కస్స తతోపరం తిసముట్ఠానికస్స ఓజాఫరణకాలే చతుసముట్ఠానికస్సచ కాయస్స. ఇతరేసంపి యథాసమ్భవం వత్తబ్బం. రూపలోకే పన వినాపి దువిధేన ఓజాహారకిచ్చేన అప్పనాపత్త కమ్మవిసేసేన సిద్ధస్స సుచిరంపి అద్ధానం ఫరితుం సమత్థస్స రూప జీవితిన్ద్రియస్స తథారూపానఞ్చ భవఙ్గపరియాపన్నానం అరూపాహారానం వసేన అనేకకప్పానిపి అత్తభావస్స పవత్తి వేదితబ్బా. ఏతేనుపాయేన కమ్మజకాయబహుతరేసు దేవేసు పేతనిరయేసుచ సుచిరంపి కాలం బహిద్ధాహారేన వినా అత్తభావస్స పవత్తి వత్తబ్బా. తేసు పన అజ్ఝత్తాహారోపి లబ్భతియేవాతి కిఞ్చాపి ఓక్కన్తిక్ఖణే విపాకక్ఖన్ధాపి వత్థుస్స విప్పయుత్తపచ్చయా హోన్తి. తే పన చిత్తచేతసికాధమ్మా సహజాతరూపానన్తి ఏత్థ సఙ్గయ్హిస్సన్తీతి కత్వా ఓక్కన్తిక్ఖణేవత్థువిపాకానన్తి వుత్తం.

సబ్బథాతి సబ్బపకారం సహజాతన్తిఆదినా యోజేతబ్బం. పకారోచ తివిధో హోతి సహజాతపచ్చయోతిఆదివసేన వేదితబ్బో. రూపజీవితమిచ్చయన్తి ఏవం పోరాణేహి వుత్తో అయం అత్థిపచ్చయో అవిగతపచ్చయోచాతి యోజేతబ్బం. నను కబళీకారాహారో రూపజీవితిన్ద్రియఞ్చ సహజాతే సఙ్గహేతబ్బం. ఏవఞ్హి సతి తివిధోవ అత్థిపచ్చయో సియాతి.న. సహజననసఙ్ఖాతస్స సహుప్పాదనలక్ఖణస్స అభావా. సహుప్పాదనలక్ఖణో హి సహజాతపచ్చయో. కబళీకారాహారోచ ఓజట్ఠమకరూపాని ఉప్పాదేన్తోపి అత్తనో ఠితిక్ఖణేఏవ ఉప్పాదేతి, నో ఉప్పాదక్ఖణే. యథాచ మహాభూతా సహజాతరూపాని ఉపత్థమ్భన్తా అత్తనా సహ ఉప్పాదనపుబ్బకాఏవ ఉపత్థమ్భన్తి, న తథా సో ఆహారో. సో పన వినావ సహుప్పాదనకిచ్చేన సహజాతానిపి అసహజాతానిపి ఉపత్థమ్భతీతి రూపజీవితంపి సహ ఉప్పాదనకిచ్చేన వినావ సహ జాతరూపాని అనుపాలేతి. ఇతి ఇమే ద్వేపి ధమ్మా సహజాత లక్ఖణాభావాఏవ సహజాతపచ్చయే అసఙ్గహితా. ఇదాని సబ్బేపి చతువీసతిపచ్చయా సఙ్గయ్హమానా చత్తారోపచ్చయా హోన్తీతి దస్సేతుం ఆరమ్మణూపనిస్సయ.ల. సమోధానం గచ్ఛన్తీతి వుత్తం. తత్రాయం సమోధానవిధి, చతువీసతియా పచ్చయేసు అధిపతి పచ్చయో తావ దువిధో ఆరమ్మణసహజాతవసేన. తత్థ ఆరమ్మణాధిపతి తీసు కమ్మవజ్జేసు సమోధానం గచ్ఛతి. ఆరమ్మణ మత్తంపి హి కమ్మేన సహ సమోధానం నగచ్ఛతి. కుతో అధిపతి భూతన్తి.

ఏత్థ సియా, కస్మా ఆరమ్మణమత్తంపి.ల. న గచ్ఛతీతి వుత్తం. నను కమ్మారమ్మణాపి పటిసన్ధిభవఙ్గచుతియో హోన్తీతి. సచ్చం. ఏత్థ పన మూలటీకాయం కమ్మం పన తస్మిం కతే పవత్తమానానం కతూపచిత భావేన కమ్మపచ్చయో హోతి. న ఆరమ్మణాకారేన. విసయ మత్తతావసేనచ ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి. న సన్తానవిసేసనం కత్వా ఫలుప్పాదనసఙ్ఖాతేన కమ్మపచ్చయాకారేన. తస్మా తే పచ్చయాకారవిసభాగత్తా సహ ఘటనం నగచ్ఛన్తీతి విసజ్జితన్తి. సహజాతాధిపతి పన అత్థిపచ్చయే. నిస్సయపచ్చయో తివిధో సహజాతో వత్థుపురేజాతో వత్థారమ్మణపురేజాతోతి. తత్థ పురిమా ద్వే అత్థిపచ్చయే, పచ్ఛిమో పన ద్వీసు ఆరమ్మణత్థి పచ్చయేసు. సో చే గరుకతో హోతి ఉపనిస్సయేపీతి. పురేజాతపచ్చయో తివిధో ఆరమ్మణపురేజాతో వత్థుపురే జాతో వత్థారమ్మణపురేజాతోతి. తత్థ వత్థుపురేజాతో అత్థిపచ్చయే. ఇతరే ద్వే ద్వీసు ఆరమ్మణత్థిపచ్చయేసు. తేచే గరుకతా హోన్తి. ఉపనిస్సయేపీతి. కమ్మపచ్చయో దువిధో సహజాతో నానాక్ఖణికోతి. తత్థ సహజాతో అత్థిపచ్చయే. నానాక్ఖణికో పన దువిధో బలవా దుబ్బలోచ. తత్థచ బలవా దువిధో అకాలికో కాలికోచ, తదుభయాపి ఉపనిస్సయే. దుబ్బలో పన విసుం కమ్మపచ్చయోయేవ. సబ్బో ఆహారపచ్చయో సబ్బోచ ఇన్ద్రియపచ్చయో అత్థిపచ్చయే.

విప్పయుత్తపచ్చయో చతుబ్బిధో సహజాతో వత్థుపురేజాతో వత్థారమ్మణపురేజాతో పచ్ఛాజాతోతి. తత్థ పురిమా ద్వే పచ్ఛిమోచ అత్థిపచ్చయే. తతీయో పన ద్వీసు ఆరమ్మణత్థి పచ్చయేసు. సో చే గరుకతో హోతి, ఉపనిస్సయేపీతి. సేసేసు పన సత్తరసపచ్చయేసు హేతు, సహజాత, అఞ్ఞమఞ్ఞ, విపాక, ఝాన, మగ్గ, సమ్పయుత్త, అవిగతవసేన అట్ఠపచ్చయా పచ్ఛా జాతోచ అత్థిపచ్చయే. అనన్తర సమనన్తర ఆసేవన నత్థి విగత వసేన పఞ్చపచ్చయా ఉపనిస్సయేతి. ఇతి సబ్బేపి చతువీసతిపచ్చయా సభాగసఙ్గహవసేన సంఖిప్పమానా ఆరమ్మణాదీసు చతూసు పచ్చయేసు సమోధానం గచ్ఛన్తీతి.

[౨౩౬] విభావనియం పన

తేసు చతూసు ఏకేకస్మింపి సబ్బే చతువీసతిపచ్చయా సమోధానం గచ్ఛన్తీతి ఇమినా అధిప్పాయేన యం వుత్తం ‘‘నహి సో కోచిపచ్చయోతి’’ఆది. తం సబ్బంపి ఆచరియస్స మతిమత్తమేవ.

[౨౩౭] యఞ్హి తత్థ

‘‘నహి సో కోచిపచ్చయో అత్థి. యో చిత్తచేతసి కానం ఆరమ్మణభావం నగచ్ఛేయ్యాతి’’ వుత్తం, తం తావ న యుజ్జతి. నహి ఇధ ధమ్మసరూపమత్తేన సమోధానం అధిప్పేతం. పచ్చయట్ఠేన సహేవ అధిప్పేతం. నచ హేతాదిపచ్చయట్ఠో ఆరమ్మణాదిపచ్చయట్ఠో హోతీతి. ఏసనయో ‘‘సక సకపచ్చయుప్పన్నస్సచ ఉపనిస్సయభావం నగచ్ఛతీతి’’ ఏత్థాపి.

ఏత్థ పన యో సకసకపచ్చయుప్పన్నస్స ఉపనిస్సయభావం నగచ్ఛతి. నహి సో కోచి పచ్చయో అత్థీతి యోజనా.

[౨౩౮] యఞ్చ తత్థ

‘‘కమ్మహేతుకత్తాచ లోకప్పవత్తియా ఫలహేతూపచార వసేన సబ్బేపి కమ్మసభావం నాతివత్తన్తీతి’’ వుత్తం.

[౨౩౯] యఞ్చ

‘‘తేచ పరమత్థతో లోకసమ్ముతివసేనచ విజ్జమానా యేవాతి’’ వుత్తం. తదుభయం పన సబ్బసో సాసనయుత్తి యాపి విరుద్ధమేవాతి.

ఏత్థాతి ఏతస్మిం పట్ఠాననయే. సబ్బత్థాపీతి సబ్బేసు సహ జాతసభాగేసు పచ్చయేసు. యస్మా పన పటిసన్ధివిఞ్ఞాణంనామ నామరూపానం అఞ్ఞమఞ్ఞపటిబద్ధఓకాసే చుతిపరిచ్ఛిన్నస్స సకలస్స తస్స తస్స భవస్స సీసభూతం బీజభూతఞ్చ హోతి. యతో సకలకాయభూతస్స నానారూపారూపసన్తానస్స నిబ్బత్తి హోతి. బీజతో వియ మహారుక్ఖస్స. యథాహ –

విఞ్ఞాణఞ్చ హి ఆనన్ద మాతుకుచ్ఛిస్మిం న ఓక్కమిస్సథ. అపినుఖో నామరూపం మాతుకుచ్ఛిస్మిం సముచ్చిస్సథాతి. నో హేతం భన్తే. విఞ్ఞాణఞ్చ హి ఆనన్ద మాతుకుచ్ఛిస్మిం ఓక్కమిత్వా వోక్కమిస్సథ. అపినుఖో నామరూపం ఇత్థత్తాయ అభినిబ్బత్తిస్సథాతి. నోహేతం భన్తే. విఞ్ఞాణఞ్చ హి ఆనన్ద దహరస్సేవ సతో వోచ్ఛిజ్జిస్సథ కుమారస్సవా కుమారికాయవా. అపినుఖో నామరూపం వుద్ధిం విరుళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జిస్సథాతి. నోహేతం భన్తే. తస్మా హి ఆనన్ద ఏసేవ హేతు ఏస నిదానం ఏస సముదయో ఏస పచ్చయో నామరూపస్స. యదిదం విఞ్ఞాణన్తి.

తత్థ సముచ్చిస్సథాతి వడ్ఢిస్సథ. నామరూపఞ్హి విఞ్ఞాణస్స వడ్ఢియేవాతి. వోక్కమిస్సథాతి భిజ్జిస్సథ. ఇత్థత్థాయాతి ఈదిసస్స అత్తభావస్స అత్థాయాతి అత్థో. వుద్ధిం విరుళ్హిం వేపుల్లన్తి పథమవయవసేన వుద్ధిం. మజ్ఝిమవయవసేన విరుళ్హిం. పచ్ఛిమవయవసేన వేపుల్లన్తి అట్ఠకథాయం వుత్తం. తస్మా పటిసన్ధిక్ఖణే రూపుప్పత్తియా ఏకన్తేన విఞ్ఞాణపచ్చయతా వేదితబ్బా. ఏవం ఉప్పన్నఞ్చ పనేతం పటిసన్ధిరూపం పున సయం తస్మిం భవే యావ చుతియా పవత్తమానానం సబ్బాసం చతుసముట్ఠానికరూపసన్తతీనం సిత భూతం బీజభూతఞ్చ హోతి. అతిబలవన్తంపి హి చిత్తం పురిముప్పన్నాయ రూపపవేణియా అసతి రూపం జనేతుం నసక్కోతి. ఏవం ఉతు ఆహారాపీతి. తతోయేవ హి అరూపభవే కామావచరాదీని రూపజనకచిత్తానిపి తత్థ రూపం నజనేన్తీతి. అసఞ్ఞసత్తేపి ఉతు సముట్ఠానరూపసన్తతియో పథముప్పన్నాయ కమ్మజరూపసన్తతియా విజ్జ మానత్తాఏవ ఉప్పజ్జన్తీతి. వుత్తఞ్హి విభఙ్గటీకాయం అరూపం పన రూపస్స ఓకాసో న హోతీతి యస్మిం రూపే సతి చిత్తం అఞ్ఞం రూపం ఉప్పాదేయ్య. తదేవ తత్థ నత్థీతి అత్థో. పురిమరూపస్సాపి హి పచ్చయభావో అత్థి పుత్తస్స పితిసదిసతాదస్సనతోతి. ఏత్థచ పుత్తస్స పితిసదిసతాదస్సనతోతి ఏతేన ఇమమత్థం దస్సేతి. యథా తిణరుక్ఖానం బీజభావసఙ్ఖాతం నియామరూపంనామ అత్థి. యస్స ఆనుభావేన తన్నిబ్బత్తాతిణరుక్ఖా వడ్ఢన్తా యథావా తథావా అవడ్ఢిత్వాఅత్తనా సమానబీజేహిఏవ తిణరుక్ఖేహి సబ్బసో సదిసా కారం గహేత్వా వడ్ఢన్తి. ఏవమేవం గబ్భసేయ్యకానం సత్తానం యోని భావసఙ్ఖాతం నియామ రూపంనామ అత్థి. యస్సానుభావేన తే సమాన జాతికేహిఏవ కులేహి విసేసతో మాతాపితూహి ఏవ సబ్బసో సదిసరూపసణ్ఠానా హోన్తి. ఇతి బీజనియామో వియ యోనినియామోపి హోతి. సోచ పటిసన్ధిరూపస్సేవ ఆనుభావోతి వేదితబ్బో.

అపిచ, అయం యోనినియామోనామ కలలకాలాదీసు పుత్తానం సరీరేసు మాతాపితూహి సముదాగతం ఉతుజరూపసన్తానంఏవ. యస్స ఆనుభావేన తంసన్తానం సమానజాతికసత్తసణ్ఠానసదిసం అత్తనో ఞాతికులసదిసఞ్చ హోతి. యథాహిఇత్థిభావాదిరూపం సత్తానం ఇత్థిలిఙ్గాదీని బీజరూపఞ్చ తిణరుక్ఖానం తంతంవణ్ణసణ్ఠానా దీని నియామేతి. ఏవం యోనిరూపం నానాజాతివసేన సత్తానం నియామకం వవత్థాపకం హోతీతి. ఏత్తావతా పవత్తియం థపేత్వా చిత్తజరూపం సబ్బేసం తిసముట్ఠానికరూపానం ఉప్పత్తియా చిత్తనిరపేక్ఖతా పురిముప్పన్న రూపపవేణి పటిబద్ధతాచ సాధితా హోతి. తేనేవచ తేసం చిత్తస్స ఠితిభఙ్గక్ఖణేసుపి చిత్తరహితే నిరోధసమాపత్తి కాలేపి ఉప్పత్తి హోతీతి. తేన వుత్తం సహజాతరూపన్తి పనేత్థాతిఆది. ఇతీతిఆది నిగమనం. తత్థ సమ్భవంతి యథా సమ్భవం. సమ్భవాతివా సమ్భూతా. అజ్ఝత్తఞ్చాతి అజ్ఝత్తభూతాచ. బహిద్ధాచాతి బహిద్ధాభూతాచ. సఙ్ఖతాతి సఙ్ఖతభూతా. అసఙ్ఖతాతి అసఙ్ఖతభూతా. ఏవం తేకాలికాచ కాలముత్తాచ అజ్ఝత్తబహిద్ధా సమ్భూతాచ. తథా సఙ్ఖతాసఙ్ఖతభూతాచ పఞ్ఞత్తి నామరూపానం వసేన తివిధా ఠితా ధమ్మా పట్ఠానే సబ్బథా చతువీసతి పచ్చయానామ హోన్తీతి యోజనా. ఏత్థచ తివిధా ఠితానం ధమ్మానం తేకాలికాదిభావే సతి చతువీసతిపచ్చయానంపి యథాసమ్భవం తేకాలికాదిభేదో సిద్ధో హోతి. తత్థ ఆరమ్మణఅధిపతి ఉపనిస్సయపచ్చయా తేకాలికా కాలముత్తాచ హోన్తి.

[౨౪౦] విభావనియం పన

‘‘ఆరమ్మణఅధిపతిఉపనిస్సయపచ్చయానం తికాలికానన్తి’’ వుత్తం. తం న యుజ్జతి.

పఞ్ఞత్తినిబ్బానానంపి కాలముత్తానం తేసు పవిట్ఠత్తాతి. తత్థ ఇమస్మిం భవే అభినవానం ధనధఞ్ఞభోగానంవా విజ్జాసిప్పసుతపరి యత్తీనంవా సీలసమాధిపఞ్ఞానంవా భవన్తరే భవసమ్పత్తిభోగ సమ్పత్తి మగ్గఫలసమ్పత్తీనంవా పటిలాభత్థాయ పుబ్బయోగం కరోన్తస్స అనాగతానం తాసం ఉపనిస్సయపచ్చయతా వేదితబ్బా. పట్ఠానే పన అనాగతం చక్ఖుసమ్పదం పత్థయమానో సోత, ఘాన, జివ్హా, కాయసమ్పదం, వణ్ణసమ్పదం, సద్ద, గన్ధ, రస, ఫోట్ఠబ్బసమ్పదం పత్థయమానో అనాగతే ఖన్ధే పత్థయమానో దానం దేతి సీలం సమాదియతీతిఆదినా భవన్తరపరియాపన్నాఏవ సమ్పత్తియో వుత్తా. తా పన దానాదీనం కమ్మానం అనురూపవసేన వుత్తాతి దట్ఠబ్బా. కమ్మపచ్చయో పన పచ్చుప్పన్నాతీతవసేన ద్వికాలికో. అనన్తర సమనన్తర ఆసేవన నత్థి విగత పచ్చయా అతీతకాలికా. సేసా పన్నరస పచ్చయా పచ్చుప్పన్నకాలికాతి. అజ్ఝత్తబహిద్ధాదుకే ఆరమ్మణా ధిపతి సహజాత అఞ్ఞమఞ్ఞ నిస్సయ ఉపనిస్సయ పురేజాత ఆహార అత్థి అవిగతా అజ్ఝత్తబహిద్ధా హోన్తి. సేసా చుద్దస పచ్చయా అజ్ఝత్తావ. ఆరమ్మణ అధిపతి ఉపనిస్సయా సఙ్ఖతా అసఙ్ఖతాచ హోన్తి. సేసా సఙ్ఖతావాతి. పఞ్చవిధంపిఅరూపన్తి పవుచ్చతి. కస్మా, కదాచిపి రూపసఙ్ఖాతం సణ్ఠానత్థం అనుపగమనతో నామన్తిచ పవుచ్చతి. కస్మా, అధివచనసఙ్ఖాతనామాభిధానవసేనేవ సుణన్తేహి గహేతబ్బభావుపగమనతోతి.

౧౬౯. పఞ్ఞపీయతీతి పఞ్ఞత్తి. అయంపి ఏకో వచనత్థోతి లోకియమహాజనేహి థపీయతి. వోహరీయతి చేవ సమ్పటిచ్ఛీ యతిచాతి అత్థో. యోకోచి సమ్ముతిసచ్చభూతో బ్యఞ్జనత్థో. తథా పఞ్ఞాపేతబ్బా అత్థా పఞ్ఞపీయన్తి ఏతాయాతి పఞ్ఞత్తి. బ్యఞ్జనత్థజోతకో పఞ్ఞత్తిసద్దోతి ఏవం దువిధా పఞ్ఞత్తీతి వుత్తం తతోఅవసేసా.ల. దువిధాహోతీతి. తత్థ పఞ్ఞాపీయత్తా పఞ్ఞత్తీతి అత్థ పఞ్ఞత్తిమాహ. పఞ్ఞాపనతోపఞ్ఞత్తీతి సద్దపఞ్ఞత్తిం. తంతంభూతవిపరిణామాకారన్తి పథవియాదీనం తేసం తేసం మహాభూతానం అధిమత్తభావప్పకారసఙ్ఖాతం తథా తథా పరిణా మాకారం. పవత్తివిసేసాకారన్తి అత్థో. ఉపాదాయాతి పటిచ్చ. నిస్సాయ. పథమం చిత్తేన గహేత్వాతి అత్థో. తథాతథా పఞ్ఞత్తాతి అయం పథవీనామ అయం పబ్బతోనామాతి ఏవమాది నయేన మహాజనేన పఞ్ఞత్తా, కథితా, వోహరితాతి అత్థో. పథవిపబ్బతాదికాతిఆదిసద్దేన నది సముద్దాదికాయో సఙ్గణ్హతి. అయం సమూహపఞ్ఞత్తినామ.

[౨౪౧] విభావనియం పన

‘‘సణ్ఠానపఞ్ఞత్తీతి’’ వుత్తా. సా యుత్తా వియ నదిస్సతి.

నహి ఇధ సణ్ఠానం పధానం హోతీతి. సమ్భారసన్నివేసాకారన్తి కట్ఠాదీనం సమ్భారానం తథా తథా సన్నివేసాకారం. ఏత్థాపి ఆదిసద్దేన నావాదయో సఙ్గణ్హతి. అయం సణ్ఠాన పఞ్ఞత్తి. కట్ఠాదయో ఏవ హి గేహాకారేన సణ్ఠితా గేహన్తి రథాకారేన సణ్ఠితా రథోతి వుచ్చన్తీతి.

[౨౪౨] విభావనియం పన

‘‘సమూహపఞ్ఞత్తీతి’’ వుత్తం. తం న యుజ్జతి.

నహి ఇధ సమూహో పధానన్తి. పురిసపుగ్గలాదికా సత్తపఞ్ఞత్తి ఉపాదాపఞ్ఞత్తీతిపి వుచ్చతి. చన్దావట్టనాదికన్తి చన్దసూరియాదీనం సినేరుం పదక్ఖిణం కత్వా ఆవట్టనాదికం. యతో చన్దిమసూరియా ఉదేన్తి, సా పుబ్బదిసానామ. పుబ్బతరం లద్ధప్పకాసత్తా. యత్థ పన అత్థం గచ్ఛన్తి, సా పచ్ఛిమదిసానామ. పచ్ఛాలద్ధపకాసత్తా. తాసం దక్ఖిణపస్సా దిసా వుడ్ఢిఅత్థేన దక్ఖిణదిసానామ. ఇతరా పన ఉచ్చతరట్ఠేన ఉత్తరాదిసాతి వుచ్చతి. యదా సూరియో ఉదేతి, తదా సకలస్స అహస్స పుబ్బభాగత్తా పుబ్బన్హోతి వుచ్చతీతి. ఏవమాదికా దిసా పఞ్ఞత్తి కాలపఞ్ఞత్తియోనామ. ఆదిసద్దేన థలనిన్నాదికా దేసపఞ్ఞత్తి సఙ్గహితాతి. అసమ్ఫుట్ఠాకారన్తి మహాభూతానం అఞ్ఞమఞ్ఞం అసమ్ఫుసనాకారం. అయం ఆకాసపఞ్ఞత్తినామ. తం తం భూతనిమిత్తన్తి పథవీకసిణాదికం ఉద్ధుమాతకాదికఞ్చ భూతనిమిత్తం. నీలకసిణాదికం వణ్ణనిమిత్తఞ్చ ఏత్థేవ సఙ్గయ్హతి. భావనా విసేసన్తి పరికమ్మాదికం భావనావిసేసంచ. ఏతేన పరికమ్మనిమిత్త ఉగ్గహనిమిత్త పటిభాగనిమిత్తానం సిద్ధకారణం వదతి. అయం నిమిత్తపఞ్ఞత్తినామ.

ఏవమాదిభేదాతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన అట్ఠకథాయం ఆగతా ఉపాదాపఞ్ఞత్తి ఉపనిధాపఞ్ఞత్తిఆదయో సఙ్గహితా. పరమత్థతో అవిజ్జమానాపీతి ఏతేన సమ్ముతితో లద్ధభావం దస్సేతి. తేనేవ హి తాసం విజ్జమానభావం గహేత్వా తథా తథా వోహరన్తానం ముసావాదోనామ నహోతీతి. అత్థచ్ఛాయాకారేనాతి తం తం భూతాదీనం పరమత్థానం సమూహసణ్ఠానాదిఛాయాకారేన. అత్థచ్ఛా యాకారేనాతివా సద్దాభిధేయ్యసఙ్ఖాతేన దబ్బపటిబిమ్బాకారేన సవిగ్గహాకారేనాతి అత్థో, తంతంఉపాదాయాతి పరమత్థధమ్మానం తంతంపవత్తివిసేసం ఉపాదాయ. ఉపనిధాయాతి ఓలుమ్బియ. పరికప్పియమానాతి పరికప్పబుద్ధియా పరికప్పేత్వా గయ్హమానా. ఏత్థ పన ఏవమాదిపభేదా ఆలమ్బణభూతా పరికప్పియమానా సబ్బా పఞ్ఞత్తి పఞ్ఞాపీయతీతి అత్థేన పఞ్ఞత్తీతి యోజనా. సఙ్ఖాయతీతి గణీయతి. గణనుపగం కత్వా థపీయతీతి అత్థో. సమఞ్ఞాయతీతి సమ్మన్నీయతి. నామం, నామకమ్మం, నామధేయ్యం, నిరుత్తి, బ్యఞ్జనం, అభిలాపోతి ఇమే ఛ నామ నామకమ్మా. తత్థ అత్థే నమతీతి నామం. అత్థవిసయం ఏవ హుత్వా పవత్తతీతి అత్థో. అత్తనిచ అత్థం నామేతీతి నామం. పిటకత్తయసఙ్ఖాతే హి నామే సతి తదుగ్గణ్హన్తానం సబ్బే తదత్థా పదేపదే వాక్యేవాక్యే ఆగచ్ఛన్తి యేవాతి.

అపిచ సుణన్తానం ఞాణం తంతంఅత్థాభిముఖం నామేతీతి నామం నామగహణవసేన కత్తబ్బత్తా నామమేవ కమ్మన్తి నామకమ్మం. ధీయతి ధారీయతీతి ధేయ్యం. నామమేవ ధేయ్యన్తి నామధేయ్యం. అవిదితపక్ఖే ఠితో అత్థో ఏతాయ తతో నీహరిత్వా వుచ్చతి కథీయతీతి నిరుత్తి. అత్థస్స బ్యఞ్జనతో పాకటకరణతో బ్యఞ్జనం. అభిబ్యత్తం కత్వా లపీయతి కథీయతి అత్థో ఏతేనాతి అభిలాపో. ఏత్థచ వణ్ణపఞ్ఞత్తి, అక్ఖరపఞ్ఞత్తి, సరపఞ్ఞత్తి, దీఘపఞ్ఞత్తి, రస్స పఞ్ఞత్తి. బ్యఞ్జనవగ్గఘోసాఘోసపఞ్ఞత్తి, లిఙ్గపఞ్ఞత్తి. పదపఞ్ఞత్తి, వాక్యపఞ్ఞత్తియోపి ఏతస్సేవ పభేదాతి దట్ఠబ్బా. పరమత్థతో విజ్జమానేసు అత్థేసు పవత్తా పఞ్ఞత్తి విజ్జమానపఞ్ఞత్తి నామ. అవిజ్జ మానేసు భూమిపబ్బతాదీసు పవత్తా పఞ్ఞత్తి అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి నామ. ఏతా ఏవ సమాసట్ఠానం పత్వా ద్విపదసంయోగవసేన ఇతరా చతస్సోపి హోన్తీతి దస్సేతుం తత్థాతిఆది వుత్తం. ఏతాయ పఞ్ఞాపేన్తీతి ఏతేన విజ్జమానం అత్థం పఞ్ఞపేన్తి ఏతాయాతి విజ్జమానపఞ్ఞత్తీతి ఇమమత్థం వదతి. ఏసనయో పరత్థపి. ఛ అభిఞ్ఞా అస్సాతి ఛళభిఞ్ఞోతి కత్వా విసేసనభూతానం ఛన్నం అభిఞ్ఞానం విజ్జమానత్తా విసేసితబ్బభూతస్స పుగ్గలస్స అవిజ్జమానత్తా ఛళ భిఞ్ఞోతి విజ్జమానేనఅవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి నామ. ఇత్థీ అవిజ్జమానా సద్దో విజ్జమానోతి ఇత్థియాసద్దో ఇత్థిసద్దోతి అవిజ్జమానేన విజ్జమాన పఞ్ఞత్తి నామ. చక్ఖుచ చక్ఖువిఞ్ఞాణఞ్చ ఉభయంపి విజ్జామానన్తి చక్ఖుస్మిం విఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణన్తి విజ్జమానేనవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి నామ. రాజాచ పుత్తోచ ద్వేపి అవిజ్జమానాఏవాతి రఞ్ఞో పుత్తో రాజపుత్తోతి అవిజ్జమానేనఅవిజ్జమానపఞ్ఞత్తినామాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ఉభిన్నన్తిఆదిమాహ.

ఏత్థ పన వచనతో చ వచనత్థతోచ వినిముత్తా సద్దసభావా నామపఞ్ఞత్తినామ విసుం నత్థీతి వదన్తి. తం న యుజ్జతి. అత్థజోతక భావేన విసుం సిద్ధత్తా. సద్దో హి నామ అక్ఖరపదబ్యఞ్జనభావం ఉపగతోయేవ అత్థజోతనే సమత్థో హోతి. పరమత్థ సద్దోచ ఖణికో చుణ్ణవిచుణ్ణభూతో తబ్భావం ఉపగతో నహోతీతి. తస్మా సద్దసభావానామ పఞ్ఞత్తినామ విసుం అత్థియేవ. అత్థిభావోచస్సా వచనసద్దం సుత్వా అనన్తరే అక్ఖర పద బ్యఞ్జనగోచరచిత్తస్స తదనన్తరేచ తదత్థవిజాననచిత్తస్స పవత్తియా పాకటోతి దస్సేన్తో గాథాద్వయం ఆహ. తత్థ వచీఘోసా నుసారేనాతి ఉచ్చారియమానసద్దసఙ్ఖాతస్స వచీఘోసస్స ఆరమ్మణకరణసఙ్ఖాతేన అనుసారేన ఉప్పన్నాయ సోతవిఞ్ఞాణ వీథియా పవత్తియా అనన్తరే ఉప్పన్నస్స మనోద్వారస్స గోచర భూతా సాయం పఞ్ఞత్తీతి సమ్బన్ధో. కీదిసీ పన సాయం పఞ్ఞత్తీతి ఆహ అత్థాయస్సా.ల. తతోపరన్తి. తత్థ తతోపరన్తి తతో నామపఞ్ఞత్తారమ్మణస్స మనోద్వారస్స ఉప్పత్తితో పరం అత్థా విఞ్ఞాయన్తీతి సమ్బన్ధో. యస్సా నామపఞ్ఞత్తియా అనుసారేన పరమత్థపఞ్ఞత్తిభూతా అత్థా విఞ్ఞాయన్తి. సా అయం పఞ్ఞత్తి లోకసఙ్కేతనిమ్మితాతి విఞ్ఞేయ్యాతి యోజనా.

ఏత్థచ సోతవిఞ్ఞాణవీథియాతి ఏత్థ అతీతసద్దమత్తా రమ్మణా తదనువత్తికానామ మనోవిఞ్ఞాణవీథిపి సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బా. వుత్తఞ్హి సారత్థదీపనియం-తేన వుత్తవచనే యత్తకాని అక్ఖరాని హోన్తి. తేసు ఏకమేకం పచ్చుప్పన్నం అతీతఞ్చ గహేత్వా సోత విఞ్ఞాణవీథియా మనోవిఞ్ఞాణవీథియాచ ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధాయ అవసానే తాని అక్ఖరాని సమ్పిణ్డేత్వా అక్ఖరసమూహం గహేత్వా ఏకా మనోవిఞ్ఞాణవీథి ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝతి. తదనన్తరం అయం అక్ఖరసమూహో ఏతస్స నామన్తి నామపఞ్ఞత్తిగహణవసేన అపరాయ మనోవిఞ్ఞాణ వీథియా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధాయ తదనన్తరం ఉప్పన్నాయ మనోవిఞ్ఞాణ వీథియా అయమేతస్స అత్థోతి పకతియా తదత్థవిజాననం సమ్భవతీతి. మణిసారమఞ్జూసాయం పన తదనువత్తికవీథితో పరం ఏకం వినిచ్ఛయవీథిం విఞ్ఞత్తిగహణవీథిఞ్చ వదతి. తతో పరం ఏకక్ఖరే సద్దే ఏకత్థజోతికాయ నామపఞ్ఞత్తియా గహణం హోతి. యా వదన్తస్స పుబ్బభాగే మనసా వవత్థాపితో పఞ్ఞత్తిసద్దోనామ వుచ్చతి. తతోపరం తదత్థగహణన్తి. ఈదిసేసు పన ఠానేసు తత్థ తత్థ జవనవీథివారానం పటిపాటికథనంనామ పధానపాకటగహణవసేనేవాతి దట్ఠబ్బం. ఏకచ్ఛరక్ఖణే అనేక కోటిసతసహస్సాని చిత్తాని ఉప్పజ్జన్తీతి హి వుత్తం. తథా –

ఏకమత్తో భవే రస్సో, ద్విమత్తో దీఘముచ్చతే;

తిమత్తోతుప్లుతో ఞేయ్యో, బ్యఞ్జనం అద్ధమత్తికన్తిచం.

న చ పరమత్థసద్దసఙ్ఘాటానం సతసహస్సంపి ఏకక్ఖరంనామ భవితుం పహోతి. తస్మా ఇధ బహుం విచారణా అమ్హేహి నకతాతి.

ఇతి పరమత్థదీపనియానామ అభిధమ్మత్థసఙ్గహస్స

చతుత్థవణ్ణనాయ అట్ఠమస్స పచ్చయసఙ్గహస్స

పరమత్థదీపనా నిట్ఠితా.