కమ్మట్ఠాన సఙ్గహ పరమత్థదీపనీ

౧౭౦. ఏవం అట్ఠహి పరిచ్ఛేదేహి సపచ్చయపభేదం నామరూప విభాగం దస్సేత్వా ఇదాని విదితనామరూప విభాగస్స కమ్మట్ఠానవిధానం దస్సేన్తో సమథవిపస్సనానన్తిఆది మాహ. ఇతో పచ్చయ సఙ్గహతో పరం సమథవిపస్సనానం భావనానం దువిధంపి కమ్మట్ఠానం యథాక్కమం పవక్ఖామీతి యోజనా. తత్థ కిలేసే అఞ్ఞేపివా వితక్కాదయో ఓళారికధమ్మే సమేతీతి సమథో. తథా పవత్తో ఏకగ్గతాసఙ్ఖాతో సమాధి. విసేసేన పస్సన్తి ఏతాయాతి విపస్సనా. అనిచ్చానుపస్సనాదికా భావనాపఞ్ఞా. తాయ హి యోగినో ఖన్ధేసు లోకియమహాజనేన పస్సితం ఇత్థిపురిసాదికం నిచ్చసుఖాదికఞ్చ అతిక్కమిత్వా విసేసేన అనిచ్చాదికమేవ పస్సన్తీతి. భావేతబ్బాతి భావనా. భావేన్తివా చిత్తసన్తానం ఏతాహీతి భావనా. కిరియా కమ్మం. తిట్ఠతి ఏత్థాతి ఠానం. కమ్మస్స ఠానన్తి కమ్మట్ఠానం. వీరియారబ్భసఙ్ఖాతస్స యోగకమ్మస్స పవత్తిట్ఠానన్తి అత్థో. కసిణమణ్డలాదికం కసిణభావనాదికఞ్చ. ఆదిమజ్ఝ పరియోసానానఞ్హి సముదాయభూకం ఏకమేతం పథవీకసిణ భావనాదికం భావనాకమ్మంపి అత్తనో అవయవభూతస్స యోగ కమ్మస్స పవత్తిట్ఠానం సమ్భవతీతి.

విభావనియం పన

ఉత్తరుత్తర యోగకమ్మస్స పదట్ఠానతాయ కమ్మట్ఠానభూతం భావనావిధిఞ్చాతిపి వుత్తం. తమ్పి యుజ్జతియేవ.

యోగకమ్మమేవవా సుఖవిసేసానం అధిట్ఠానట్ఠేనఠానన్తి కమ్మట్ఠానం. తత్థాతి తస్మిం దువిధేపి కమ్మట్ఠానే. సమథసఙ్గహేతి సమథ కమ్మట్ఠానసఙ్గహే. దసకసిణానీతి దసకసిణమణ్డలాని కసిణజ్ఝానానిచ. తదుభయానిపి హి యోగానుయోగసఙ్ఖాతస్స సమథ కమ్మస్స పవత్తిట్ఠానత్తా సమథకమ్మట్ఠానానినామ హోన్తీతి. దసఅసుభాతి దసఅసుభవత్థూని అసుభజ్ఝానానిచ. దసఅనుస్సతి యోతి బుద్ధగుణాదీని దసఅనుస్సతిట్ఠానాని అనుస్సరణసతి యోచ. సేసానిపి యథానురూపం వత్తబ్బానీతి. చరణం చరియా. సముదాచరణన్తి అత్థో. పవత్తిబహులతాతి వుత్తం హోతి. రాగస్స చరియా రాగచరియా. రాగచరితాతి పాఠో, సో అట్ఠకథాయం నత్థి, పుగ్గలట్ఠానేఏవ సో యుత్తోతి. ఏసనయో సేసేసుపి.

[౨౪౩] యో పన విభావనియం

చరియానం సంసగ్గభేదో వుత్తో. సో ఇధ నాధిప్పేతో.

నహి కమ్మట్ఠానానంనామ సంసగ్గచరితస్సపి ఏకస్స ద్వే తీణి దాతబ్బాని హోతీతి. తేనేవ హి సో భేదో అట్ఠకథాయం నగరుకతోతి. సబ్బాపి అప్పనాయ పుబ్బభాగపవత్తా కామావచర భావనా పరికమ్మభావనానామ. సా పన అప్పనాయ ఆసన్నే దూరేతి దువిధా హోతి. తత్థ యా ఆసన్నే, సా అప్పనం ఉపేచ్చ సమీపే ఠత్వా పవత్తత్తా ఉపచారభావనాతి వుచ్చతి. ఇతరా పన పరికమ్మ భావనాఏవనామ. ఇతి పరికమ్మభావనాపి సమానా పుబ్బాపరవిసేస పాకటభావత్థం అట్ఠకథాసు ద్వీహి నామేహి గహితాతి వుత్తం పరికమ్మభావనా.ల. తిస్సోభావనాతి తాసం పన విసేసో పరతో ఆగమిస్సతి. పరికమ్మనిమిత్తన్తి పరికమ్మభావనాయ ఆరమ్మణభూతం కసిణమణ్డలాదినిమిత్తం. తఞ్చ తస్సా ఆరమ్మణ భావేన ఏకంపి సమానం పుబ్బాపరవిసేసపాకటభావత్థం పరికమ్మనిమిత్తం ఉగ్గహనిమిత్తన్తి ద్విధా భిన్దిత్వా వుత్తం. తేసంపి విసేసో ఆగమిస్సతి. విదత్థిచతురఙ్గులసఙ్ఖాతేన పరిత్తపమాణేనవా ఖల మణ్డలాదిసఙ్ఖాతేన మహన్తపమాణేనవా కతం అకతంవా పథవీ మణ్డలతలమేవ అసేసఫరితబ్బట్ఠేన కసిణన్తి పథవీకసిణం. సకలసద్దపరియాయో హి కసిణసద్దో. యథా కసిణేన జమ్బుదీపస్సాతి. తస్మా యత్తకే పథవీతలే నిమిత్తం గణ్హాతి, తత్తకం చిత్తేన అసేసం ఫరిత్వా ఏవ గహేతబ్బం హోతి. న పన తస్స ఏకదేసే ఠత్వాతి, తేన వుత్తం పథవీమణ్డలతలమేవ అసేసఫరితబ్బట్ఠేన కసిణన్తి పథవీకసిణన్తి. ఏసనయో సేసకసిణేసుపీతి. ఏత్థచ, అవిభూతవణ్ణాయ పథవియా ఏక తలభావేనసన్నివిట్ఠాసణ్ఠానపఞ్ఞత్తిఇధపథవీకసిణంనామ. తథా ఆపోకసిణం తేజోకసిణఞ్చ. ఫుట్ఠట్ఠానే చిత్తేన సణ్ఠానం కత్వా గహితా వాయువట్టి వాయోకసిణంనామ. నీలవణ్ణవిసిట్ఠాఏకా సణ్ఠానపఞ్ఞత్తి నీలకసిణంనామ. తథా పీతలోహితో దాతకసిణానిపి. చన్దసూరియఅగ్గోభాసవిసిట్ఠా కత్థచి దిస్సమానా సణ్ఠానపఞ్ఞత్తి ఆలోకకసిణంనామ. తిత్తిఛిద్దవాత పానఛిద్దాదీసు దిస్సమానా ఆకాసవిసిట్ఠా సణ్ఠానపఞ్ఞత్తి ఆకాసకసిణంనామాతి. అతివియ ధుమాతం సునభావం గతన్తి ఉద్ధుమాతం. తదేవ కుచ్ఛితత్తా ఉద్ధుమాతకం. తథాభూతస్స ఛవసరీరస్సేతం నామం. తదేవ పూతిభావం గతకాలే పురిమవణ్ణం విజహిత్వా పున నీలభావం పత్తం వినీలకం. తదేవ పున పచ్చిత్వా తతో తతో విసన్దమానపుబ్బయుత్తం విపుబ్బకం. యుద్ధభూమియాదీసు సత్థేన మజ్ఝే ఛిన్దిత్వా థపితం విరూపఛిన్నసరీరం విచ్ఛిన్నకంనామ. సోణ సిఙ్గాలాదీహి వివిధాకారేన ఖాయితపదేసయుత్తం సరీరం విక్ఖాయితకంనామ. సోణసిఙ్గాలాదీహి ఏవ ఖణ్డాఖణ్డికం కత్వా అపకడ్ఢిత్వా తతో తతో ఖిత్తఅఙ్గపచ్చఙ్గయుత్తం సరీరం విత్తక్ఖికం నామ. అఙ్గపచ్చఙ్గేసు సత్థేన హనిత్వా ఖణ్డాఖణ్డికం కత్వా తతో తతో ఖిత్తఅఙ్గపచ్చఙ్గయుత్తం సరీరం హతవిక్ఖిత్తకంనామ. పగ్ఘరిత లోహితసరీరం లోహితకం నామ. పుళువపరిపూరం సరీరం పుళువకం. సకలో అట్ఠిసఙ్ఘాటోవా ఏకమేకంవా అట్ఠి అట్ఠికం నామ. పునప్పునం నిరన్తరం సరణం అనుస్సతి. బుద్ధగుణస్స అనుస్సతి బుద్ధానుస్సతి. ఏస నయో సేసాసుపీతి. తత్థ అరహతాదిగుణో బుద్ధగుణోనామ. స్వక్ఖాతతాదిగుణో ధమ్మగుణోనామ. సుప్పటిపన్నతాదిగుణో సఙ్ఘగుణో నామ. అత్తనో సీలస్స అఖణ్డతాది గుణో సీలగుణోనామ. అత్తనో దానస్స విగతమలమచ్ఛేరతాది గుణో చాగగుణోనామ. అత్తానం దేవత్తంవా సక్కత్తంవా బ్రహ్మత్తంవా వహితుం సమత్థా అత్తనో సద్ధాదిగుణా దేవతాగుణానామ. వత్త పటిపత్తివసేనవా ధుతఙ్గసమాదానవసేనవా ఝానసమాపత్తివసేనవా విపస్సనావసేనవా అత్తనో సన్తానే చిరంవికాలం విక్ఖమ్భితానం కామరాగాదీనం వూపసమో అత్తనాఅధిగతనిబ్బానఞ్చ ఉపసమోనామ. ఏకభవపరియాపన్నస్స అత్తనో ఖన్ధసన్తానస్స భేదో మరణం నామ. కేసకాయాదీనం నానాకాయానం సమూహభూతో అయం కాయో కాయోనామ. అత్తని నిరన్తరం పవత్తమానా అస్సాస పస్సాసా ఆనాపాణంనామ. మిజ్జతి సినియ్హతీతి మేత్తా. యం ఆరబ్భ ఉప్పజ్జతి. తస్స హితసుఖం అవిప్పకిణ్ణం కత్వా సఙ్గణ్హతీతి అత్థో. మిత్తస్సవా ఏసా మిత్తేసువా భవాతి మేత్తా. అత్థతో పన పరసత్తానం హితూపసంహారవసేన పవత్తో అదోసోఏవ. పరసత్తానం హితూపసంహార హితమోదన అహితాపనయనసఙ్ఖాతం బ్యాపారత్తయం పహాయ తేసం కమ్మసకతానుబ్రూహనవసేన ఉపపత్తితో యుత్తితో పేక్ఖతీతి ఉపేక్ఖా. తథా పవత్తా తత్రమజ్ఝత్తతాఏవ. అప్పమాణేసుసత్తేసు భవాతి అప్పమఞ్ఞా. న హి ఏత్తకేసు ఏవ సత్తేసు ఏతా పవత్తేతబ్బా. న తతో అఞ్ఞేసూతి ఏవం ఏతాసం విసయపరిచ్ఛేదోనామ అత్థీతి. ఏవంసన్తేపి ఆదికమ్మి కేన ఆదితో ఏకస్మిం పుగ్గలే అత్తనో భావనాచిత్తం లద్ధాసేవనం లద్ధవిసేసఞ్చ కత్వా పచ్ఛా ద్వీసు తీసూతిఆదినా వడ్ఢిత్వా సీమసమ్భేదోచ ఓధిసోఫరణ అనోధిసోఫరణ దిసాఫరణానివ కత్తబ్బానీతి. యం పన విభఙ్గే మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతీతిఆదినా పటిసమ్భిదామగ్గేచ సబ్బేసత్తా అవేరా హోన్తూతిఆదినా మేత్తావిధానం నామ వుత్తం. తం మేత్తాఝానే వసీభావప్పత్తానం వసేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఏతా పన విసేసేన దోసపక్ఖికానం కిలేసానం ఉజుపటిపక్ఖభూతా హోన్తీతి తంసమఙ్గినోచ నిచ్చం సోమ్మహదయభావేన బ్రహ్మసది సత్తా బ్రహ్మానోనామ. తేసం విహారోతి బ్రహ్మవిహారో. సేట్ఠానంవా సేట్ఠభూతోవా విహారోతి బ్రహ్మవిహారోతి. ఆహారేతి అసిత పీత ఖాయిత సాయిత వసేన చతుప్పభేదే అజ్ఝోహటాహారే. పటికూలసఞ్ఞాతి ఆహారహేతు అనుభవితబ్బానం దుక్ఖధమ్మానం పచ్చవేక్ఖనవసేన సరసపటికూలతా పచ్చవేక్ఖనవసేన ఆసయనిధాన పక్కాపక్కఫలనిస్సన్దపచ్చవేక్ఖన వసేన చ తత్థ నికన్తి పహానసఞ్ఞా. చతుధాతువవత్థానన్తి సరీరగతానం పథవిఆదీనం చతున్నం మహాధాతూనం సలక్ఖణా దివసేన విసుం విసుం పరిచ్ఛిన్దిత్వా సమనుపస్సనం. తఞ్హి చతస్సో ధాతుయో వవత్థపియన్తి వినిచ్ఛియన్తి సల్లక్ఖియన్తి ఏతేనాతి చతుధాతువవత్థానన్తి వుచ్చతీతి. అసుభసఞ్ఞా భావేతబ్బా రాగస్సపహానాయాతి వచనతో దసఅసుభా.ల. రాగచరితస్స సప్పాయాతి వుత్తం. తత్థ రాగేన చరతీతి రాగచరితో. సో హి కామం కదాచి దోసేన చరతి. కదాచి మోహేన. కదాచి సద్ధాదీసుపి అఞ్ఞతరేన. రాగో పనస్స ఉస్సన్నో. తస్మా ఉస్సన్నేన రాగేన సో రాగచరితోతి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతీతి. ఏసనయో సేసేసుపి. మేత్తా భావేతబ్బా బ్యాపాదస్స పహానాయాతి వచనతో మేత్తాదీనం తిణ్ణం బ్రహ్మవిహారానం యథాక్కమం బ్యాపాదవిహింసా అరతీనం నిస్సరణతావచనతో సుపరిసుద్ధానఞ్చ వణ్ణకసిణానం దోసవత్థుత్తాభావతో చతస్సోఅప్పమఞ్ఞాయో.ల. దోసచరితస్సాతి వుత్తం. ఏత్థచ ఆదికమ్మికస్సేవాయం చరియవిభాగో. ఉపేక్ఖాచ ఆదికమ్మికస్స నసమ్భవతి. వక్ఖతిహి ఉపేక్ఖాపఞ్చమజ్ఝానికాతి. తస్మా యస్స పురిమా తిస్సో సప్పాయా. తస్స తదనుగతికా ఉపేక్ఖాపి సప్పాయానామ హోతీతి కత్వా చతస్సో అప్పమఞ్ఞాయోతి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఇతరథా నిస్సరణఞ్హేతం రాగస్స. యదిదం ఉపేక్ఖా చేతో విముత్తీతి వచనతో ఉపేక్ఖా రాగచరితస్సాతి వత్తబ్బం సియాతి. నీలాదీనిచ చత్తారి కసిణానీతి ఇదఞ్చ మనాపియరూపాని నీలాదీని సన్ధాయ వుత్తం. అమనాపియాని పన తాని రాగచరితస్సేవ సప్పాయానీతి. ఆనాపాణసతి భావేతబ్బా వితక్కుపచ్ఛేదాయాతి వచనతో ఆనాపాణంవితక్కచరితస్సాతి వుత్తం. మోహచరితో పన పకతియా పమాదబహులో హోతి విక్ఖిత్తచిత్తోచ. ఆనాపాణఞ్చనామ నిరన్తరం పవత్తమానం తస్స సతిం ఉప్పాదేన్తం వియ పవత్తతీతి తం మోహచరితస్ససప్పాయన్తి వుత్తం సియా.

[౨౪౪] విభావనియం పన

బుద్ధివిసయభావేన మోహపటిపక్ఖత్తాతి కారణం వుత్తం. తం యుత్తం వియ న దిస్సతి.

ఏవఞ్హి సతి సో బుద్ధిచరితేన సహ వత్తబ్బో సియాతి. కామఞ్చ బుద్ధగుణాదయోపి ఏకన్తేన బుద్ధివిసయాఏవ హోన్తి. తే పన విసేసతో సద్ధం ఉపబ్రూహయన్తీతి వుత్తం బుద్ధానుస్సతి ఆదయో.ల. సద్ధాచరితస్సాతి. పరమత్థతో సుఖుమతరాని మరణాదీని విపులబుద్ధీనం ఏవ విసయానామ హోన్తీతి వుత్తం మరణ. ల. బుద్ధిచరితస్సాతి. సేసానిపనసబ్బానిపీతి చత్తారి భూత కసిణాని ద్వే ఆలోకాకాసకసిణాని చత్తారో ఆరుప్పాచాతి దసవిధాని కమ్మట్ఠానాని. తత్థాపీతి తేసు దససు సేస కమ్మట్ఠానేసుపి. పుథులం ఖలమణ్డలాదిపమాణం మోహచరితస్స సప్పాయం. సమ్బాధస్మిఞ్హి ఓకాసే చిత్తం భియ్యో సంమోహం ఆపజ్జతీతి. ఖుద్దకం విదత్థిచతురఙ్గులపమాణం వితక్కచరితస్సేవ సప్పాయం. మహన్తఞ్హి వితక్కసన్ధావనస్స పచ్చయో హోతీతి. తత్థచ వితక్కచరితస్సేవాతి ఏత్థ ఏవసద్దో ఖుద్దకన్తిపదే యుజ్జతి. వితక్కచరితస్స ఖుద్దకమేవ సప్పాయం. న పుథులన్తి. సబ్బఞ్చేతం ఉజువిపచ్చనికవసేనచేవ అతిసప్పాయతాయచ వుత్తం. రాగాదీనం పన అవిక్ఖమ్భికా సద్ధాదీనఞ్చ అనుపకారికా కుసలభావనానామ నత్థీతిపి అట్ఠకథాయం వుత్తం. సబ్బత్థాపీతి సబ్బేసుపి చత్తాలీస కమ్మట్ఠానేసు. పరికమ్మభావనా లబ్భతేవ పరికమ్మేన వినా ఏకస్సపి కమ్మట్ఠానస్స అసమ్పజ్జనతో. దససుకమ్మట్ఠానేసుఉపచారభావనావ సమ్పజ్జతి నత్థి అప్పనా. కస్మా ఇతి చే. బుద్ధ ధమ్మ సఙ్ఘ సీల చాగ దేవతా ఉపసమ గుణానం తావ గమ్భీరతాయ నానాప్పకారగుణా నుస్సరణాధిముత్తతాయగాతి హి అట్ఠకథాయం వుత్తం. తత్థ గమ్భీర తాయాతి ఏతేన ఏకేకస్సపి గుణపదస్స గమ్భీరత్తా తబ్బిసయో సమాధి మహాసముద్దే ససకో వియ తత్థ అప్పనం పత్వా నిచ్చలభావేన పతిట్ఠాతుం నసక్కోతీతి దస్సేతి. నానాప్పకార గుణానుస్సరణాధిముత్తతాయవాతి ఏతేన తేసం గుణానం అతప్ప నియసభావత్తా ఏత్తకేఏవ గుణపదే ఠత్వా అప్పనం పాపేస్సామీతి అత్తనో చిత్తం సన్ధారేతుంపి నసక్కోతీతి దస్సేతీతి. సేసేసు పన మరణసఞ్ఞావవత్థానేసు మరణం తావ సభావ ధమ్మత్తా సంవేజనీయధమ్మత్తాచ ఇతరానిచ ద్వే సభావధమ్మతాయ గమ్భీరత్తా అప్పనాయ పతిట్ఠా నహోన్తీతి. యదిఏవం కస్మా లోకుత్తరజ్ఝానాని అతిగమ్భీరే నిబ్బానసఙ్ఖాతే సభావధమ్మే అప్పనం పాపుణన్తి. దుతీయచతుత్థారుప్పజ్ఝానానిచ పథమతతీయారుప్ప సఙ్ఖాతే సభావధమ్మేతి. వుచ్చతే, లోకుత్తరజ్ఝానాని తావ విసుద్ధితో సమ్మసనఞాణతోచ పట్ఠాయ అనుక్కమేన ఉపరుపరిపవత్తానం విసుద్ధిభావనానం బలేన అతిగమ్భీరేపి నిబ్బానసఙ్ఖాతే సభావధమ్మే అప్పనాభావేన పతిట్ఠాతుం సక్కోన్తి. ఆరుప్పజ్ఝానానిచ అప్పనాపత్తస్సేవ పఞ్చమజ్ఝానసమాధిస్స ఉదయమత్తాని హోన్తీతి ఆరమ్మణసమతిక్కమనమత్తకరణేన సభావధమ్మేపి ఆరమ్మణే అప్పనాభావేన పతిట్ఠాతుం సక్కోన్తీతి. తత్థాపీతి తేసు సమతింసఅప్పనాకమ్మట్ఠానేసుపి. పఞ్చకజ్ఝానే నియుత్తాని పఞ్చకజ్ఝాని కాని. ఝానపఞ్చకస్స ఆరమ్మణభావయోగ్యానీతి వుత్తంహోతి. పటికూలారమ్మణానినామ అతిఅనిట్ఠాని లూఖాని చిత్తరభిజననే పరిదుబ్బలాని హోన్తీతి న తాని అత్తని చిత్తం రోచేత్వా థపేతుం సక్కోన్తి. తస్మా వితక్కేన వినా చిత్తం తత్థ ఏకగ్గం హుత్వా న తిట్ఠతి. వితక్కబలేనేవ తిట్ఠతీతి వుత్తం దసఅసుభా.ల. పథమజ్ఝానికాతి. యదిఏవం కథం తేసు సోమనస్సజ్ఝానం హోతీతి నీవరణసన్తాపం పహానబలేనచేవ తం తం ఆనిసంసదస్సన ఞాణబలేనచ. బ్యాధిదుక్ఖపీళితస్స రోగినో వమనవిరేచనపవత్తియం వియ బహుం దాని వేత్తనం లభిస్సామీతి ఆనిసంసదస్సావినో పుప్ఫచ్ఛట్టకస్స గూథరాసిదస్సనే వియ చాతి దట్ఠబ్బం. మేత్తాదయో తయో బ్రహ్మవిహారా దోమనస్ససముట్ఠితానం బ్యాపాదవిహిం సాఅరతీనం నిస్సరణభూతా హోన్తీతి న తే కదాచి సోమనస్సేన వినా అప్పనం పాపుణన్తీతి వుత్తం మేత్తాదయో తయో చతుక్కజ్ఝానికాతి. ఉపేక్ఖా పన సత్తేసు సబ్బసో ఉదాసినపక్ఖే ఠత్వా భావితబ్బత్తా కదాచిపి ఉపేక్ఖావేదనాయ వినా అప్పనం నపాపుణాతీతి వుత్తం ఉపేక్ఖాపఞ్చమజ్ఝానికాతి. చత్తారోపనఆరుప్పాతి కసిణుగ్ఘాటిమాకాసాదీని చత్తారి ఆరుప్పారమ్మణాని. సబ్బత్థాపీతి సబ్బేసుపి చత్తాలీసకమ్మట్ఠానేసు. యథారహన్తి తంతంఆరమ్మణానురూపం. ఆరమ్మణేన వినా పరికమ్మంనామ న సిజ్ఝతి. ఆరమ్మణస్స సుట్ఠు దళ్హవిభూతగహణసఙ్ఖాతేన ఉగ్గహేన వినా ఆరమ్మణసమ్పత్తి నామ నత్థి. అసతిచ ఆరమ్మణసమ్పత్తియా ఉపచారజ్ఝానంపి తావ న సమ్పజ్జతి. పగేవ అప్పనాఝానన్తి వుత్తం పరికమ్మనిమిత్తం.ల. లబ్భన్తేవాతి. తత్థ సబ్బత్థాపీతి సబ్బేసుపి చత్తాలీసకమ్మట్ఠానేసు. యథారహన్తి తంతంకమ్మట్ఠానానురూపం. పరియాయేనాతి ఇదం పన కస్సచి ఆరమ్మణస్స చక్ఖునా పస్సన్తస్సేవ అవిభూతతరత్తా వుత్తం. యత్థ పన పథమం సభావధమ్మం గణ్హిత్వా పచ్ఛా తాదిసే తదాకారే తంసణ్ఠానే పఞ్ఞత్తారమ్మణే ఉపచారోవా అప్పనావా పవత్తతి. తత్థేవ పటిభాగనిమిత్తంనామ లబ్భతీతి వుత్తం పటిభాగ నిమిత్తంపనాతిఆది. వుత్తమేవత్థం దళ్హం కరోన్తో తత్థహీతిఆదిమాహ. ఏవం సమథకమ్మే పథమం ఉగ్గహకోసల్లం దస్సేత్వా ఇదాని ఆదితో పట్ఠాయ భావనావిధానం దస్సేన్తో కథన్తిఆది మాహ. నిమిత్తం ఉగ్గణ్హన్తస్సాతి ఆరమ్మణస్స యథా సణ్ఠితం ఆకారం చిత్తే ఉపరుపరి విభూతం కత్వా గణ్హన్తస్స సమనుపస్సన్తస్స. సాచభావనాతి ఉగ్గహణాకారేన పవత్త జవనవీథిపరంపరసఙ్ఖాతా సా చిత్తభావనా పరికమ్మభావనా నామ. పునప్పునం కరణవసేన వడ్ఢనాకారసణ్ఠితత్తా. సముగ్గహితం హోతీతి వత్వా యథా సుట్ఠు ఉగ్గహితం సముగ్గహితంనామ హోతి తం దస్సేతుం చక్ఖునాపస్సన్తస్సేవమనోద్వారస్స ఆపాతమాగతన్తి వుత్తం. తత్థ మనోద్వారస్సఆపాతమాగతన్తి చక్ఖూని నిమ్మిలిత్వావా అఞ్ఞస్మిం ఠానే ఠత్వావా ఆవజ్జన్తస్స చక్ఖునా దిట్ఠసదిసం మనోద్వారే పచ్చుపట్ఠితం హోతి. ఉగ్గహనిమిత్తంనామ. సుట్ఠు అవినస్సమానం కత్వా గహితత్తా. సాచ భావనా సమాధియతి. న తావ భావనన్తరభావం పాపుణాతీతి అధిప్పాయో. తథా సమాహితస్సాతి తేన మత్థకపత్తేన పరికమ్మసమాధినా సమాహితస్స ఏతస్స యోగినో. తతోపరన్తి ఉగ్గహనిమిత్తుప్పత్తి తో పరం. భావనమనుయుఞ్జన్తస్స చిత్తే సన్నిసిన్నన్తి సమ్బన్ధో. తత్థ అనుయుఞ్జన్థస్సాతి నిరన్తరం పదహన్తస్స. తప్పటిభాగన్తి సభావ ధమ్మభూతేన తేన ఉగ్గహనిమిత్తేన సదిసం. వత్థుధమ్మవిముచ్చితన్తి మేఘవలాహకన్తరతోవా రాహుముఖతోవా నిక్ఖన్తచన్దమణ్డలం వియ సభావధమ్మభూతా ఉగ్గహనిమిత్తతో విముచ్చిత్వా విసుం ఉపట్ఠితం. తతోయేవ పఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతం నిమిత్తపఞ్ఞత్తిఇతి కథితం. భావనా మయన్తి కేవలం భావనాచిత్తబలేన పసిద్ధం. ఆలమ్బణన్తి తదేవ సముగ్గహితం నిమిత్తాలమ్బణం చిత్తేసన్నిసన్నంసమప్పితంహోతీతి మనోద్వారికచిత్తసన్తానే సన్నిసిన్నం నిచ్చలభావేన సణ్ఠితం హుత్వా సుట్ఠు అప్పితం పవేసితం హోతి. తన్తి నిమిత్తాలమ్బణం పవుచ్చతీతి సమ్బన్ధో. యస్మా చన్దమణ్డలాదికస్స వియ తస్స నిమిత్తాలమ్బణస్స పరిసుద్ధపరియోదాతభావేన ఉపట్ఠితతానామ కిలేసమలవిక్ఖమ్భనేన పరిసుద్ధపరియోదాతభావం పత్వా ఓభాసజాతస్స చిత్తస్స వసేనేవ హోతి. న తస్స ఆలమ్బణస్స వసేన. నహి పఞ్ఞత్తి ధమ్మే తాదిసో గుణోనామ ఉపలబ్భతీతి. తస్మా పటిభాగ నిమిత్తే సముప్పన్నే నీవరణసఙ్ఖాతానం పటిబన్ధకధమ్మానం విక్ఖమ్భితతా సిద్ధా హోతీతి వుత్తం తతోపట్ఠాయాతిఆది. పటిబన్ధన్తి నీవారేన్తి నిస్సరణపక్ఖికం చిత్తం పాతేన్తీతి పటిబన్ధా. నీవరణ ధమ్మా. విసేసేన పహీనా పటిబన్ధా ఏతాయాతి పటిబన్ధవిప్పహీనా. సమాసేవన్తస్సాతి సుట్ఠు ఆసేవన్తస్స. సత్తవిధం నిమిత్త రక్ఖణవిధానం సమ్పాదేత్వా చక్కవత్తిగబ్భం వియ సుట్ఠు రక్ఖిత్వా పునప్పునం భావనావసేన సేవన్తస్సాతి అత్థో.

ఆవాసో గోచరో భస్సం, పుగ్గలో భోజనం ఉతు;

ఇరియాపథోతి సత్తే తే, అసప్పాయే వివజ్జయే.

సప్పాయే సత్త సేవేథ, ఏవఞ్హి పటిపజ్జతో;

నచిరేనేవ కాలేన, హోతి కస్సచి అప్పనాతి హి వుత్తం.

రూపావచరపథమజ్ఝానంఅప్పేతీతి కామతణ్హాయ విసయభావం అతిక్కమిత్వా సాతిసయం సణ్హసుఖుమభావప్పత్తం ఉపచారజ్ఝానతో సతగుణేనవా సహస్సగుణేనవా థిరతరజ్ఝానఙ్గయుత్తం రూపావచర సఙ్ఖాతం పథమజ్ఝానం తస్మిం నిమిత్తే అనుపవిసిత్వా వియ వత్తతీతి అత్థో. తమేవ పథమజ్ఝానం వసీభూతం కత్వాతి సమ్బన్ధో. పఞ్చసు వసీతాసు పన పథమజ్ఝానతో వుట్ఠాయ పథమం వితక్కం ఆవజ్జతి. తతో విచారం. తతో పీతిం. తతో సుఖం. తతో సమాధిం. తతో పున వితక్కం. తతో విచారన్తి ఏవం పునప్పునం ఝానఙ్గాని ఆవజ్జన్తస్స యదా తంతంఝానఙ్గాలమ్బణా చిత్తవారా అన్తరన్తరా కతిపయభవఙ్గేహి అన్తరితా హుత్వా నిరన్తరభూతా వియ పవత్తన్తి. తదా ఆవజ్జన పచ్చవేక్ఖన వసితాయో వసీభూతానామ హోన్తి. ఏతా పన సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానం మత్థకప్పత్తా హోన్తి. తేసఞ్హి యమకపాటి హారియాదికాలేసు లహుకపవత్తిం ఇచ్ఛన్తానం తంతంఝానఙ్గా రమ్మణాచిత్తవారాపి చతుపఞ్చజవనికాఏవ పవత్తన్తి. అన్తరభవఙ్గానిపి పచ్ఛిమవారస్స ఉపచార భూతాని భవఙ్గ చలన సఙ్ఖాతాని ద్వేఏవ పవత్తన్తి. యత్థ అపరం ఝానఙ్గం ఆపాత మాగచ్ఛతి. నహి ఆరమ్మణే ఆపాతం అనాగతే భవఙ్గం చలతి. నచ వినా భవఙ్గచలనేన ఆవజ్జనుప్పత్తినామ అత్థీతి. థపేత్వా సబ్బఞ్ఞుబుద్ధే అఞ్ఞేసం వసిభావపత్తానంపి అన్తరన్తరా భవఙ్గచారే గణనానామ నత్థీతి పటిసమ్భిదామగ్గట్ఠకథాయం వుత్తం. విసుద్ధిమగ్గే పన అయం పన మత్థకప్పత్తావసీ భగవతో యమకపాటిహారియకాలే లబ్భతి. అఞ్ఞేసంవా ఏవరూపే కాలేతి వుత్తం. ఝానస్స సీఘతరం సమాపజ్జనసమత్థతా సమాపజ్జనవసీనామ. తేనేవ హి పాళియం సమాపజ్జనే దన్ధాయితత్తం నత్థీతి వుత్తం. ఏసనయో సేసాసుపీతి. తథా సమాపజ్జితం ఝానం అచ్ఛరామత్తాదివసేన అతిపరిత్తకంపి ఖణం థపేతుం సమత్థతా అధిట్ఠానవసీనామ. సమాపజ్జితజ్ఝానతో సీఘతరం వుట్ఠాతుం సమత్థతా వుట్ఠానవసీనామ. పచ్చవేక్ఖనవసీ పన ఆవజ్జనవసియా సిద్ధాయ సిద్ధాఏవ హోతీతి.

విభావనియం పన

యత్తకం కాలం ఇచ్ఛతి. తత్తకం చిరతరం ఝానం థపేతుం సమత్థతా అధిట్ఠానవసితానామాతిపి వుత్తం. తథా పరిచ్ఛిన్న కాలతో అన్తో అవుట్ఠహిత్వా యథాపరిచ్ఛిన్నకాలవసేనేవ వుట్ఠానసమత్థతా వుట్ఠానవసితానామాతి. తంపి యుజ్జతియేవ.

పాళియఞ్హి పథమజ్ఝానం యత్థిచ్ఛకం యదిచ్ఛకం యావతిచ్ఛకం అధిట్ఠాతి. అధిట్ఠానాయ దన్ధాయితత్తం నత్థీతిఆదినా సీఘతరంవా హోతు. చిరతరంవా. యత్తకం కాలం ఝానం థపేతుంవా యత్తకే కాలే తతో ఉట్ఠాతుంవా ఇచ్ఛతి. తత్తకం కాలం అనూనంవా అనధికంవా కత్వా అధిట్ఠాతుంవా వుట్ఠాతుంవా సమత్థతాపి దస్సితాయేవ హోతీతి. ఏవఞ్చసతి వుట్ఠానవసితాపి అధిట్ఠానవసితాయ సిద్ధాయ సిద్ధాఏవాతి తాసం ద్విన్నం విసేసకప్పనాపి నిప్పయోజనా హోతీతి దట్ఠబ్బా. వసనం వసీ. సమత్థతాతి అత్థో. ఇస్సర భావోతి వుత్తం హోతి. వసీఏవ వసితా. యథా దేవోఏవ దేవతాతి. కత్వా పదహతోతి సమ్బన్ధో. వితక్కాదికం ఓళారికఙ్గం పహానాయాతి ఏత్థ పథమజ్ఝానం తావ వసీభూతం కత్వా ఠితస్స వితక్కో ఓళారికతో ఉపట్ఠాతి. తదా అహోవతమే అవితక్కం ఝానం అస్సాతి ఏవమస్స అజ్ఝాసయో సణ్ఠాతి. తదా అవితక్కం ఝానం సమాపజ్జిస్సామీతి పున తస్మిం పటిభాగనిమిత్తే పరికమ్మం కరోన్తస్స సా భావనా వితక్కవిరాగభావనానామ హోతి. సాపి యావ వితక్కే నికన్తి న పరియాదియతి, తావ పరికమ్మభావనానామ. పరియాదిన్నాయ పన వితక్కనికన్తియా ఉపచార భావనానామ హోతి. ఏసనయో సేసజ్ఝానుపచారేసుపి. ఏవం తంతంఝానఙ్గవిరాగభావనాబలేన వితక్కాదికస్స ఓళారికస్స తస్స తస్స ఝానఙ్గస్స పజహనత్థాయ. విచారాదిసుఖుమఙ్గుప్పత్తియాతి విచారాదీనం సుఖుమానం చతున్నం తిణ్ణం ద్విన్నం పున ద్విన్నంవా ఝానఙ్గానం తేన తేన వితక్కాదినా ఓళారికేన అఙ్గేన వినా పున ఉప్పత్తియా. పాహతోతి పదహన్తస్స. పధాననామకం ఆతాపవీరియం కరోన్తస్సాతి అత్థో. దుతీయజ్ఝానాదయోతి దుతీయజ్ఝానాదీని సేసరూపావచరజ్ఝానాని. యథారహన్తి ఇదం ద్వావీసకమ్మట్ఠానేసు దుతీయజ్ఝానాదీనం అనురూపాని కసిణఆనాపాణాని సన్ధాయ వుత్తం. అవసేసేసు పన అట్ఠారసకమ్మట్ఠానేసు యస్మా అరూపజ్ఝానాని నామ ఆరమ్మణాతిక్కమనవసేనేవ పవత్తన్తి. తదతిక్కమనత్థఞ్చ కసిణుగ్ఘాటనంనామ హోతి. తస్మా యేసు తదుగ్ఘాటనం సమ్భవతి. తానియేవ కసిణాని దస్సేతుం ఆకాసవజ్జితకసిణేసూతి వుత్తం. ఆకాసకసిణఞ్హి ఉగ్ఘాటీయమానంపి ఆకాస మేవ హోతీతి నత్థి తత్థ తదతిక్కమనసమ్భవోతి. ఉగ్ఘాటేత్వాతి యథాదిట్ఠే కసిణనిమిత్తే కసిణనిమిత్తసఞ్ఞం అకత్వా తత్థ ఆకాసం అనన్తం ఆకాసం అనన్తన్తి ఆకాససఞ్ఞం పవత్తేన్తస్స చిత్తే తంకసిణనిమిత్తం అన్తరధాయతి. తప్పమాణం ఆకాసమేవ ఉపట్ఠాతి. ఏవం కసిణసఞ్ఞావిధమనేన ఆకాససఞ్ఞాపవత్తనేనచ యంకిఞ్చి కసిణం ఉగ్ఘాటేత్వా వియోజేత్వాతి అత్థో. లద్ధం ఆకాసం ఆరబ్భాతి పాట్ఠసేసేన సమ్బన్ధో. ఏసనయో పథమా రుప్పవిఞ్ఞాణన్తిఆదీసుపి. అనన్తవసేనాతి అనన్తం ఆకాసన్తి ఏవం పవత్తమనసికారవసేన. సన్తమేతం పణీతమేతన్తి పరికమ్మం కరోన్తస్సాతి ఏత్థ తథా సమ్భావేత్వా పరికమ్మం కరోన్తస్సపి ఆరమ్మణస్స సమతిక్కన్తత్తా ఉపరి ఝానం హోతియేవాతి వుత్తం చతుత్థారుప్పమప్పేతీతి. పరికమ్మంకత్వాతి సో భగవా ఇతిపి అరహన్తిఆదినా సమనుస్సరణపరికమ్మం కత్వా. తస్మిన్తి తస్మిం బుద్ధగుణాదికే ఆలమ్బణే. భూమత్థే చేతం భుమ్మవచనం. నిమిత్తేతి తస్స ఆరమ్మణస్స ఆకారసఙ్ఖాతే నిమిత్తే. భావలక్ఖణే చేతం భుమ్మవచనం. సాధుకముగ్గహితేతి ఆరమ్మణస్స విభూతతర వసేనవా చిత్తస్స తస్మిం నిన్నపోణపబ్భారవసేనవా సుట్ఠు ఉగ్గహితే. ఉపచారోచ సమ్పజ్జతి అరియసావకానం దిట్ఠసచ్చానన్తి అధిప్పాయో. ఇతరేసంపి వా మరణసఞ్ఞావవత్థానేసూతి. ఏత్థచ నీవరణవిక్ఖమ్భనేన ఝానఙ్గపాతుభావేనచఉపచారసమ్పదా వేదితబ్బా. ఏవం చత్తాలీసకమ్మట్ఠానేసుయథారహంసమథజ్ఝానానం పవత్తిం దస్సేత్వాఇదానితేసుసమథజ్ఝానేసుకసిణజ్ఝానానం నిసన్దభూతంఅభిఞ్ఞా పవత్తిం దస్సేతుం అభిఞ్ఞావసేనపవత్తమానన్తిఆది వుత్తం. తత్థ యో కతాధికారో హోతి. ఆసన్నభవే సమథజ్ఝానేసు కతాభియోగోవా హోతి, పూరితబోధిసమ్భారో మహాపురిస జాతికోవా. తస్స అట్ఠవిధేసు నవవిధేసువా సమథజ్ఝానేసుసిజ్ఝ మానేసు అభిఞ్ఞాపి సిజ్ఝతియేవ. రూపజ్ఝానమత్తేసుపి సిజ్ఝన్తేసు సిజ్ఝతి యేవాతిపి వదన్తి. తేనేవ హి అట్ఠసాలినియం విసుద్ధిమగ్గేచ ఆరుప్పజ్ఝానానంపచ్చయభావంఅనుపగతస్సపిఆకాసకసిణజ్ఝానస్స అభిఞ్ఞాపాదకతాసమ్భవో వుత్తోతి. దీఘనికాయట్ఠకథాయం పన నహి అట్ఠసు సమాపత్తీసు చుద్దసహాకారేహి చిణ్ణవసీభావం వినా ఉపరి అభిఞ్ఞాధిగమో హోతీతి వుత్తం. తం పన థపేత్వా పురిస విసేసే అవసేసానం బహూనం ఆదికమ్మికకులపుత్తానం సాధారణవసేన వుత్తన్తి యుత్తం. తేనేవ హి విసుద్ధిమగ్గే ఇమేహి పన చుద్దసహి ఆకారేహి చిత్తం అపరిదమేత్వా పుబ్బే అభావితభావనో ఆదికమ్మికో యోగావచరో ఇద్ధివికుబ్బనం సమ్పాదేస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతీతి వుత్తం. తస్మా తాదిసానం అట్ఠసు సమాపత్తీసు చిణ్ణవసీభావానం అభిఞ్ఞాకమ్మే ఆదికమ్మికకులపుత్తానం కసిణా నులోమతో కసిణపటిలోమతోతిఆదినా నయేన వుత్తేహి చుద్దసహి ఆకారేహి అత్తనో రూపపఞ్చమజ్ఝానచిత్తం పరిదమేత్వా తిక్ఖం సూరం అభినీహారక్ఖమం కత్వా ఇదాని ఇద్ధివికుబ్బనం కరిస్సా మీతి ఆరభన్తానం అభిఞ్ఞావసేన పవత్తమానం పన రూపావచరపఞ్చ మజ్ఝానం రూపాదీసు ఛసు ఆలమ్బణేసు యథారహం అప్పేతీతి యోజనా వేదితబ్బా. అభిఞ్ఞాపాదకపఞ్చమజ్ఝానా వుట్ఠహిత్వాతి అభిఞ్ఞాయ పాదకత్థాయ యంఅభిఞ్ఞాజాతికం రూపావచరపఞ్చమజ్ఝానం సబ్బపథమం సమాపజ్జియతి. తతో భవఙ్గపవత్తివసేన వుట్ఠహిత్వా. అధిట్ఠాతబ్బన్తి అధిట్ఠేయ్యం. సవత్థుకం సతరూపసహస్సరూపాదికం నిమ్మితరూపం. తం అధిట్ఠేయ్యం ఆది యస్స అవత్థుకస్స ఆవిభావతిరోభావాదికస్స కమ్మస్సాతి అధిట్ఠేయ్యాదికం. ఆవజ్జిత్వా పరికమ్మంకరోన్తస్సాతి ఏత్థ ఇద్ధివిధే తావ యంయంసతాదికం నిమ్మితరూపంవా ఆవిభావాదికం నిమ్మితకమ్మంవా నిప్ఫాదేతుం ఇచ్ఛతి. తం తం అవజ్జిత్వా సల్లక్ఖేత్వా సతం హోమి సహస్సం హోమీతివా సతం హోతు సహస్సం హోతూతివా ఇదఞ్చిదఞ్చ హోతు ఏవఞ్చేవఞ్చ హోతూతివా పరికమ్మం కరోన్తస్స. దిబ్బసోతాదీసు పన యం యం ఆరమ్మణం సోతుంవా పస్సితుంవా జానితుంవా అనుస్సరితుంవా ఇచ్ఛతి. తం తం సల్లక్ఖేత్వా అసుకస్స అసుకానంవా సద్దం సుణోమీతిఆదినా పరికమ్మం కరోన్తస్స. అట్ఠకథాయం పన పరికమ్మం కత్వా పున పాదకజ్ఝానసమాపజ్జనం ఆగతమేవ. యథాహ అభిఞ్ఞాపాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ సచే సతం ఇచ్ఛతి. సతం హోమీతి పరికమ్మం కత్వా పున అభిఞ్ఞాపాదకం ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ అధిట్ఠాతి. అధిట్ఠానచిత్తేన సహేవ సతం హోతీతి. తత్థచ ఆదితో పాదకజ్ఝానసమాపజ్జనం పరికమ్మ చిత్తస్స సమాదానత్థాయ హోతి. పచ్ఛిమం పన అభిఞ్ఞాయ అను బలప్పదానత్థాయాతి. తథా హి పాదకజ్ఝానబలేన సుట్ఠు సమాహితం పరికమ్మచిత్తంనామ అత్తనో విసయే అభిఞ్ఞాచిత్తగతికం హోతి. పుబ్బేనివాసానుస్సరణకాలే తేనేవ చిత్తేన తస్మిం భవే అతీతం ధమ్మజాతం యావ పటిసన్ధియా జానాతి. తేనేవ హి అట్ఠకథాయం తంసమ్పయుత్తం ఞాణం పరికమ్మసమాధిఞాణన్తి వుత్తం. అతీతంసఞాణన్తిపి వుచ్చతీతి. సేసాభిఞ్ఞాసుపి తస్స ఞాణస్స విసయవిసేసో యథారహం వత్తబ్బోతి. థేరేన పన పచ్ఛిమం పాదకజ్ఝానసమాపజ్జనంనామ న సబ్బేసం హోతి. న హి అభిఞ్ఞాసు వసీభావపత్తానం పున పాదకజ్ఝానేన కిచ్చం అత్థీతి కత్వా తం ఇధ నగహితన్తి దట్ఠబ్బం. రూపాదీసుఆలమ్బణేసుయథారహమప్పేతీతి ఏత్థ ఇద్ధివిధఞాణం తావ తేకాలికభూతేసు ఛసు ఆరమ్మణేసు పవత్తతి. తఞ్హి రూపాదీసు ఛసు ఆరమ్మణధమ్మేసు యం యం నిప్ఫాదేతి. తం తం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తతి. పాదకజ్ఝానచిత్తం పన కాయగతికం అధిట్ఠహిత్వా దిస్సమానేనకాయేన ఆకాసేగమనకాలే అతీతం పాదకజ్ఝానచిత్తం ఆరబ్భ పవత్తతి. కాయం చిత్తగతికం అధిట్ఠహిత్వా అదిస్సమానేన కాయేన గమనకాలే పచ్చుప్పన్నం రూపకాయం ఆరబ్భ పవత్తతి. తథాపవత్తమానస్స పన తస్స ఞాణస్స కిఞ్చిరూపం ఆరమ్మణ మత్తం హోతి. కిఞ్చి ఆరమ్మణపురేజాతం. కిఞ్చి వత్థారమ్మణ పురేజాతం హోతీతి దట్ఠబ్బం. అనాగతే ఇదంనామ హోతూతి అధిట్ఠాన కాలే అనాగతం తంతంరూపధమ్మం ఆరబ్భ పవత్తతీతి. పచ్చుప్పన్నో సద్దో దిబ్బసోతస్స ఆరమ్మణం హోతి. అతీతే సత్తదివసాని అనాగతే సత్తదివసానీతి ఏత్థన్తరే కాలే అతీతా నాగతపచ్చుప్పన్నభూతం పరస్సచిత్తం చత్తారోవా ఖన్ధా చేతోపరియ ఞాణస్స. చిత్తఞ్హి జానన్తో తం సమ్పయుత్తధమ్మంపి ఇచ్ఛన్తో జానిస్సతియేవ. ఏవఞ్చ కత్వా పట్ఠానే కుసలా ఖన్ధా చేతో పరియఞాణస్స యథాకమ్ముపగఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయోతి ఞాణద్వయం ఏకతో కత్వా వుత్తం. ఏత్థచ అట్ఠకథాయం తావ పరచిత్తస్స పచ్చుప్పన్నాలమ్బణతానామ సన్తతివసేనవా అద్ధా వసేనవా యోజితా. యది హి ఖణికవసేన యోజేయ్య. ఆవజ్జనే పచ్చుప్పన్నం యంకిఞ్చి ఏకం చిత్తం ఆవజ్జేత్వా నిరుద్ధే జవనానిపి తదేవ ఆవజ్జనేన సద్ధిం నిరుద్ధం అతీతం గణ్హన్తీతి తాని కాలతో ఆవజ్జనేన సహ భిన్నాలమ్బణాని నామ హోన్తి. నచ అనిట్ఠే మగ్గఫలవీథితో అఞ్ఞస్మిం ఠానే కాలమత్తేనాపి తేసం తేన సహ భిన్నాలమ్బణతా అట్ఠకథాచరియేహి అను మతాతి. తస్మా ఈదిసేసు ఠానేసు పచ్చుప్పన్నంనామ సన్తతివసేన అద్ధావసేనచ గహేతుం యుత్తన్తి. మూలటీకాయం పన ఖణికపచ్చుప్పన్న వసేనేవ యోజితం. నహి అభిధమ్మే అతీతారమ్మణత్తికం సన్తతి అద్ధానవసేనేవ వుత్తన్తి సక్కా వత్తుం. ఇతరథా పచ్చుప్పన్నో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నస్స ధమ్మస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయోతి వత్తబ్బో సియా. న తు వుత్తో. అతీతో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నస్స ధమ్మస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయోతిచ్చేవ పన వుత్తో, తస్మా ఆవజ్జనాదీని సబ్బాని చిత్తాని పచ్చేకం అత్తనా ఖణవసేన సహుప్పన్నాని పరస్స చిత్తానిగణ్హన్తీతి యుత్తం, నచ తాని ధమ్మతో భిన్నా లమ్బణానినామ హోన్తి. గహణా కారస్స అభిన్నత్తా. ఆవజ్జనంపి హి చిత్తన్తేవ ఆవజ్జతి. జవనానిచ చిత్తం చిత్తన్తేవ జవన్తి. తానిచ సబ్బాని చిత్తానిఏవ హోన్తీతి. అతీతానన్తర చుతితో పన పట్ఠాయ అతీతా ఖన్ధా ఖన్ధుపని బన్ధా నామ గోత్తకసిణ నిమిత్తాదికా పఞ్ఞత్తియో నిబ్బానఞ్చ పుబ్బేనివాసఞాణస్స ఆరమ్మణం హోతి. పచ్చుప్పన్నం రూపారమ్మణం దిబ్బచక్ఖుస్సాతి ఏవం రూపాదీసు ఛసు ఆలమ్బణేసు యథారహ మప్పేతీతి. ఇదాని అభిఞ్ఞావసేన పవక్ఖస్స తస్స పఞ్చమజ్ఝానస్స కిచ్చభేదేన పభేదం దస్సేతుం ఇద్ధివిధన్తిఆదిగాథ మాహ. తత్థ యం యం అధిట్ఠాతి. యథా యథాచ అధిట్ఠాతి. తస్స తస్స తథా తథావా ఇజ్ఝన సఙ్ఖాతో విధో కోట్ఠాసో పకారోవా ఏతస్సాతి ఇద్ధివిధం. తం పన తివిధం అధిట్ఠా నిద్ధి వికుబ్బనిద్ధి మనోమయిద్ధి వసేన. తత్థ అత్తనో పకతివణ్ణం అవిజహిత్వా తస్సేవ సత సహస్సాది బహుభావ కరణ వసేనవా ఆకాసగమనాదివసేన వా బహిద్ధా నానావణ్ణ పాటిహారియ దస్సన వసేనవా పవత్తితా ఇద్ధి అధిట్ఠానిద్ధినామ. పకతివణ్ణం పన విజహిత్వా అత్తానమేవ కుమారవణ్ణనాగవణ్ణాదికం కత్వా దస్సనవసేన పవత్తితా ఇద్ధి వికుబ్బనిద్ధినామ. అత్తనో సరీరబ్భన్తరే అఞ్ఞం సబ్బసో అత్తనా సదిసం సరీరం నిమ్మినిత్వా నీహరిత్వా దస్సనవసేన పవత్తితా ఇద్ధి మనోమయిద్ధినామ. దివే భవం దిబ్బం. దేవలోకే జాతన్తి అత్థో. దిబ్బఞ్చ తం సోతఞ్చాతి దిబ్బసోతం. దేవానం ఉళారకమ్మనిబ్బత్తా దూరేపి పటిచ్ఛన్నేపి ఆరమ్మణసమ్పటిచ్ఛనసమత్థం పసాదసోతం. దిబ్బసోతసదిసత్తా పన ఇదం అభిఞ్ఞాఞాణంపి దిబ్బసోతన్తి వుచ్చతి. కసిణజ్ఝాన సఙ్ఖాతేనవా దిబ్బవిహారేన పటిలద్ధత్తా సయఞ్చ తస్మిం దిబ్బవిహారే పరియాపన్నత్తా దిబ్బఞ్చ తం సోతఞ్చాతి దిబ్బసోతం. పరస్స చిత్తం విజానన్తి ఏతేనాతి పరచిత్తవిజాననం. తదేవ చేతోపరియాయన్తి పరిచ్ఛిజ్జ జానన్తి ఏతేనాతి కత్వా చేతోపరియఞాణన్తిపి వుచ్చతి. పుబ్బే నివాసో వుచ్చతి అతీతభవేసు అత్తనో ఛసు ద్వారేసు ఆపాతం ఆగతా సుట్ఠు విదితా ధమ్మా. పుబ్బే అతీతజాతీసు గోచర నివాసవసేన నివసింసు అత్తనో ఛద్వారికాని చిత్తాని ఏత్థాతి కత్వా. సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానం పన పరేసం ఛద్వారగహితాపి ధమ్మా పుబ్బే నివాసో హోతియేవ, పుబ్బే నివాసస్స అనుస్సరణం పుబ్బేనివాసానుస్సతి. ఇధ పన తం సమ్పయుత్తఞాణం అధిప్పేతం. పుబ్బే వుత్తనయేన దిబ్బఞ్చ తం చక్ఖుచాతి దిబ్బచక్ఖు. తం సదిసత్తా ఇదం అభిఞ్ఞాఞాణంపి దిబ్బచక్ఖూతి వుచ్చతి. దిబ్బవిహార వసేన పటిలద్ధత్తా సయఞ్చ దిబ్బవిహారసన్నిస్సితత్తా దిబ్బఞ్చ తం చక్ఖుచాతి దిబ్బచక్ఖు. యథాకమ్ముపగఞాణం అనాగతంసఞాణన్తి ఇమాని ద్వే ఞాణాని ఇమస్సేవ పరిభణ్డఞాణానినామ. నహి తేసం పటిలాభత్థాయ విసుం చిత్తపరిదమనపరికమ్మంనామ అత్థి. దిబ్బచక్ఖుఞాణే పటిలద్ధే తేసంపి పటిలద్ధత్తాతి. తత్థ దిబ్బచక్ఖునా నిరయేసు దుక్ఖం దేవేసువా సుఖం అనుభవన్తే సత్తే దిస్వా తేసం అతీతం కమ్మం జానిస్సామీతి పరికమ్మం కరోన్తస్స తం కమ్మారమ్మణం యథాకమ్ముపగఞాణం పవత్తతి. తతో చవిత్వా కత్థ భవిస్సన్తీతి తేసం అనాగతే పవత్తిం పస్సిస్సామీతి పరికమ్మం కరోన్తస్స తేసం అనాగతఖన్ధారమ్మణం అనాగతంసఞాణం పవత్తతి. పుబ్బే నివాసానుస్సతి ఞాణం వియచ సబ్బంపి అనాగతధమ్మజాతం ఏతస్స ఆరమ్మణం హోతియేవ. ఏతఞ్హి అత్తనో విసయే సబ్బఞ్ఞుతఞాణగతికన్తి అట్ఠకథాయం వుత్తం.

విభావనియం పన

అనాగతే సత్తదివసతో పట్ఠాయ చిత్తచేతసికధమ్మా దుతీయదివసతో పట్ఠాయ యంకిఞ్చి ఆరమ్మణం ఏతస్స విసయోతి అధిప్పేతం. తమ్పి యుత్తంవియ దిస్సతి.

నహి భవన్తరేపి అనావతధమ్మే జానితుం సమత్థం ఏతం ఇమస్మిం భవే అనాగతధమ్మే నజానాతీతి సక్కా భవితుం. యథా చేతం, తథా పుబ్బేనివాసఞాణంపి ఇమస్మిం భవే పరసన్తానగతే అతీతధమ్మేతి. పాళియం పన అట్ఠకథాసుచ భవన్తరగతధమ్మేహి ఏవ ఞాణద్వయం యోజితం. తం పన అసాధారణకాలవసేన ఆనుభావవిసేసపాకటత్థం యోజితన్తి యుత్తం సియాతి. గోచరభేదోతి దసకసిణాదీసు గోచరేసు సమథజ్ఝానానం పవత్తిభేదో.

సమథకమ్మట్ఠాననయో.

౧౭౧. సబ్బలోకియమహాజనేహి యథాదిట్ఠం పుగ్గలసత్తఇత్థి పురిసాదికం నిచ్చ ధువ సుఖ అత్త నిమిత్తఞ్చ అతిక్కమిత్వా విసేసేన పస్సన్తి ఏతాయాతి విపస్సనా. కిరియా కమ్మం. భావనాపయోగో. విపస్సనాయ కమ్మం విపస్సనాకమ్మం. విపస్సనా ఏవ వా కమ్మన్తి విపస్సనా కమ్మం. విపస్సనాకమ్మస్స ఠానం అధిట్ఠానం భుమీతి విపస్సనాకమ్మట్ఠానం. ఖన్ధాదిధమ్మజాతం. విపస్సనా కమ్మమేవ వా ఉత్తరుత్తరస్స భావనా విసేసస్స ఆనిసంసవిసేసస్సవా ఠానం ఆసన్నకారణన్తి విపస్సనాకమ్మట్ఠానం. తస్మిం విపస్సనాకమ్మట్ఠానే సత్తవిధేన విసుద్ధి సఙ్గహో తీణి లక్ఖణానీతిఆదినా సమ్బన్ధో. నిచ్చసీలమేవ సయఞ్చ దుస్సిల్యమలతో విసుద్ధత్తా కాయం వాచఞ్చ తతో విసోధనతో విసుద్ధీతి సీలవిసుద్ధి. సుభావిత చిత్తసన్తానమేవ సయఞ్చ నీవరణమలతో విసుద్ధత్తా తంసమఙ్గిపుగ్గలఞ్చ తతో విసోధనతో విసుద్ధీతి చిత్తవిసుద్ధి. చిత్తసీసేన చేత్థ సమాధి అధిప్పేతో. ధమ్మవవత్థానఞాణసఙ్ఖాతా దిట్ఠిఏవ తం సమఙ్గిపుగ్గలం సక్కాయదిట్ఠిమలతో విసోధనతో విసుద్ధీతి దిట్ఠివిసుద్ధి. సోళసవిధం అట్ఠవిధం కఙ్ఖం వితరన్తి అతిక్కమన్తి ఏతాయాతి కఙ్ఖావితరణా. పచ్చయపరిగ్గహఞాణం. సా ఏవ తంసమఙ్గిపుగ్గలం అహేతు దిట్ఠి విసమహేతుదిట్ఠీహి సద్ధిం యథావుత్తాహి దువిధాహి కఙ్ఖాహి విసోధనతో విసుద్ధీతి కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధి. మగ్గోచ అమగ్గోచ మగ్గామగ్గా. తత్థ ఞాణదస్సనవిసుద్ధాధిగమనస్స ఉపాయభూతో మనసికారవిధివా అరియమగ్గోవా మగ్గోనామ. తస్స అనుపాయభూతో మనసికారోవా అధిమానవత్థూనివా అమగ్గోనామ. మగ్గస్స మగ్గతో అమగ్గస్సచ అమగ్గతో జాననం దస్సనఞ్చ మగ్గామగ్గఞాణదస్సనం. తమేవ తంసమఙ్గీపుగ్గలం అమగ్గే మగ్గసఞ్ఞాయ విసోధనతో విసుద్ధీతి మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధి నామ. ఉపరి విసేసం పటిపజ్జన్తి ఏతాయాతి పటిపదా. విపస్సనాపరంపరసఙ్ఖాతో పుబ్బభాగమగ్గో. పటిపదాభూతం ఞాణదస్సనన్తి పటిపదాఞాణదస్సనం. తమేవ నిచ్చసఞ్ఞాదితో విసుద్ధత్తా విసుద్ధీతి పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధినామ, అరియమగ్గఞాణసఙ్ఖాత ఞాణదస్సనమేవ సమ్మోహమలతో విసుద్ధత్తా విసుద్ధీతి ఞాణదస్సనవిసుద్ధినామ. ఏత్థచ సుతమయాదివసేన సిద్ధం అనుమాన ఞాణంపి ఞాణమేవాతి తం పటిక్ఖిపిత్వా అత్థపచ్చక్ఖఞాణమేవ గహేతుం సబ్బత్థ దస్సనగహణం కతన్తి వేదితబ్బం. లక్ఖీయన్తి సల్లక్ఖీయన్తి ఇమే అనిచ్చాఏవాతి ఏకన్తేన వినిచ్ఛీయన్తి ధమ్మా ఏతేనాతి లక్ఖణం అనిచ్చతా ఏవ లక్ఖణన్తి అనిచ్చలక్ఖణం. పుబ్బపదే భావపచ్చయలోపో. అఞ్ఞోహి అనిచ్చో, అఞ్ఞా అనిచ్చతాతి. తత్థ యథాగమనక్రియాయోగేన పురిసో గతోతి వుచ్చతి. న పన గమన క్రియా పురిసో. నచ పురిసో గమనక్రియా. అఞ్ఞా హి క్రియా, అఞ్ఞో పురిసో. తథా అనిచ్చతాయోగేన సబ్బో సఙ్ఖతధమ్మో అనిచ్చోతి వుచ్చతి. న పన అనిచ్చతా సో ధమ్మో, నచ సో ధమ్మో అనిచ్చతా. అఞ్ఞా హి అనిచ్చతా, అఞ్ఞో సో ధమ్మోతి. కతమా పన సా అనిచ్చతాతి. విపరిణామా కారో. జీరణాకారో భిజ్జనాకారోతి వుత్తం హోతి. తం పన ఆకారం దిస్వా తదాకారవన్తే ధమ్మే ఞాణం పవత్తతి అయం ధమ్మో అనిచ్చోతి. తస్మా సా అనిచ్చతాయేవ ఇధ లక్ఖణన్తిపి వుచ్చతీతి. ఏసనయో సేసేసుపి ద్వీసు. తత్థ పన అభిణ్హసంపటిపీళనాకారో దుక్ఖతానామ. అవసవత్తనాకారో అనత్తతానామాతి. యథావుత్తాయ పన అనిచ్చతాయ సహ అనిచ్చస్స ధమ్మస్స అనిచ్చేన వా ధమ్మేన సహ అనిచ్చతాయ అనుఅనుపస్సనా అనిచ్చానుపస్సనా. ఏస నయో సేసాసుపి ద్వీసు. యావ సరీరే ధమ్మానం తివిధలక్ఖణయుత్తతా అత్తనో ఞాణేన పఞ్ఞాయతి. తావ తేసు తివిధలక్ఖణవిభావనవసేన పునప్పునం మసనం ఆమసనం సమ్మసనం. సమ్మసనాకారేన పవత్తం ఞాణం సమ్మసనఞాణం. ఉదయో వుచ్చతి తంతం ఖణానురూపం తంతం పచ్చయానురూపఞ్చ నవనవానం ధమ్మానం పాతు భావో చేవ ఉపరుపరి వడ్ఢనఞ్చ. వయో వుచ్చతి యత్థ యత్థ లద్ధపచ్చయా నవనవా ధమ్మా పాతుభవన్తి చేవ వడ్ఢన్తిచ. తత్థ తత్థ అలద్ధపచ్చయానం పురాణధమ్మానం అన్తరధానం. సమూహ సన్తతివసేన పన ఉదయపక్ఖస్సవా వయపక్ఖస్సవా సమనుపస్సనఞాణం ఉదయబ్బయఞాణం. తేసు పన ద్వీసు పక్ఖేసు ఉదయకోట్ఠాసోనామ ఉపరుపరి పాకటో హుత్వా ఆగచ్ఛతి. వయకోట్ఠాసో పన అపాకటో. సో ఏవ చ అనిచ్చతాయ పరమా కోటీతి తస్సేవ సుట్ఠుతరం సమనుపస్సనఞాణం భఙ్గఞాణం. భఙ్గే దిట్ఠే ఏవం భిజ్జనసభావానం ధమ్మానం అనేకసహస్ససోక దుక్ఖవత్థుభావేన తథా తథా భాయితబ్బపకారసమనుపస్సనఞాణం భయఞాణం నామ. లోకే పన కిఞ్చి భయవత్థుం పస్సన్తాపి ఆసన్నే అఞ్ఞస్మిం పటిసరణే సతి న భాయన్తి. అసతి ఏవ భాయన్తి. ఏవం భాయితబ్బానం తేసం సబ్బసో అఞ్ఞపటిసరణాభావదస్సనం ఆదీనవఞాణం నామ. కుతోచి పటిసరణాభావేన తేహి ఉక్కణ్ఠతాకార సహితం విపస్సనాఞాణం నిబ్బిదాఞాణంనామ. నిబ్బిన్దీయమానేహి తేహి అత్తానం విముచ్చితుం అజ్ఝాసయసహితం విపస్సనాఞాణం ముచ్చితుకమ్యతాఞాణం నామ. సుట్ఠు ముచ్చితుం ఇచ్ఛన్తస్స సీఘం ముచ్చనత్థం తేసం ధమ్మానం చత్తాలీసాయ ఆకారేహి అనేకాదీనవరాసి భావ పటిసఙ్ఖానవసేన సుట్ఠువిప్ఫారతరం పవత్తమానం విపస్సనా ఞాణం పటిసఙ్ఖాఞాణం నామ. తేసం పన అనేకాదీనవరాసిభావే సుట్ఠు దిట్ఠే సఙ్ఖారేసు నికన్తియా పరియాదిన్నాయ ఇదాని ముచ్చనుపాయో లద్ధోతి అధిమత్తబ్యాపారం అకత్వా సమేన వాయామేన సఙ్ఖారే పరిగ్గణ్హన్తస్స సఙ్ఖారపరిగ్గహే మజ్ఝత్తాకారసహితం సఙ్ఖారేసువా భయఞ్చ నన్దిఞ్చ పహాయ ఉదాసినభావసహితం విపస్సనాఞాణం సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణంనామ. ఉపరి మగ్గప్పవత్తిం వహితుం సమత్థభావేన మగ్గుప్పత్తియా అనులోమేహి థామబలేహి సమ్పన్నం విపస్సనాఞాణం అనులోమఞాణం నామ. హేట్ఠిమానంవా ఞాణానంతం అనులోమం హోతి లక్ఖణత్తయస్స సుట్ఠుతరం విభావనతో. ఉపరిమగ్గస్సవా అనులోమం హోతి తస్స పరికమ్మభావతో, పదట్ఠానత్తాచాతిపి అనులోమఞాణం నామాతి. అత్త జీవసుఞ్ఞతాదస్సన బలేన ఖన్ధేసు కిలేసబన్ధనతో విముచ్చమానో మగ్గో సుఞ్ఞతావిమోక్ఖో నామ. సఙ్ఖారానం యాని నిమిత్తాని కిలేసానం అవస్సయో హోతి. తాని విధమిత్వా సబ్బసో ధమ్మానం అనాథ భావ దస్సన బలేన విముచ్చమానో మగ్గో అనిమిత్తోవిమోక్ఖో నామ. సఙ్ఖారేసు సబ్బసో అస్సాసాభావ దస్సనబలేన విముచ్చమానో మగ్గో అప్పణిహితోవిమోక్ఖోనామ. సుఞ్ఞతానుపస్సనాతి అనత్తానుపస్సనా. సా హి ధమ్మానం సమూహఘన సన్తతిఘన కిచ్చఘన ఆరమ్మణఘనేసు తంతంఘన వినిబ్భుజ్జన వసేన పవత్తత్తా అత్తా ఇతి గహేతబ్బస్స కస్సచి సారస్స అభావానుపస్సనతో సుఞ్ఞతానుపస్సనాతి వుచ్చతి. అనిమిత్తా నుపస్సనాతి అనిచ్చానుపస్సనా. సాపి హి సన్తతి విచ్ఛేదన వసేన పవత్తత్తా అహన్తి గహితస్స నిమిత్తస్స విధమనతో అనిమిత్తానుపస్సనాతి వుచ్చతి. అపణిహితానుపస్సనాతి దుక్ఖా నుపస్సనా. సాపి హి మహాఆదీనవరాసి భావ విభావనవసేన పవత్తత్తా ఇదం మమ ఏతం మమాతి గహేతబ్బస్స కస్సచి పణిహిత గుణస్స అభావానుపస్సనతో అప్పణిహితానుపస్సనాతి వుచ్చతీతి. పాతిమోక్ఖసంవరసీలన్తి వినయపఞ్ఞత్తిసీలం. తఞ్హి సబ్బలో కియసీలానం జేట్ఠకత్తా పతిచ హోతి. చతుభూమకకుసలానం ఆదిపభవభూతత్తా ముఖఞ్చ. ఇతి పతిముఖట్ఠేన పాతిమోక్ఖన్తి వుచ్చతి. తమేవచ దుస్సిల్యమగ్గస్స సంవరణతో పిదహనతో సంవరోతి వుచ్చతీతి. యేసం ధమ్మానం ఉప్పత్తియా చక్ఖాదీని ఇన్ద్రియాని విఫన్దితాని హోన్తి. లోలాని హోన్తి. తదనుబన్ధాచ అకుసలధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి. తేసం ఉప్పత్తి మగ్గస్స సంవరణవసేన పవత్తమానా సతి ఇన్ద్రియ సంవరోనామ. సో ఏవ సీలన్తి ఇన్ద్రియసంవరసీలం. ఆజీవన్తి జీవితం కప్పేన్తి ఏతేనాతి ఆజీవో. పచ్చయపరియేసనవాయామో. సోయేవ బుద్ధపటికుట్ఠేహి పుప్ఫదానాదీహి మిచ్ఛాపయోగేహి తివిధకుహనవత్థుహిచ పరిసుద్ధత్తా ఆజీవపారిసుద్ధినామ. సా ఏవ సీలన్తి సమాసో. తథారూపేన పరిసుద్ధేన భిక్ఖాచారాదినా పయోగేన పటిలద్ధానం పచ్చయానం పటిగ్గహణ పరిభుఞ్జనకాలేసు సమ్మోహస్స గేధస్స మదస్స పమాదస్సచ పహానత్థం తంతంపయోజనమరియాదంవా పటికూలలక్ఖణంవా ధాతుమత్తలక్ఖణంవా పరిగ్గహణ పచ్చవేక్ఖనవసేన పవత్తం పచ్చయసేవనే పటిసఙ్ఖాఞాణం పచ్చయ సన్నిస్సితసీలంనామ. పరిసుజ్ఝతీతి పరిసుద్ధి. పరిసుద్ధిఏవ పారిసుద్ధి. సా ఏవ సీలన్తి సమాసో. చత్తారి పారిసుద్ధిసీలానీతి చతుపారి సుద్ధిసీలం. చిత్తవిసుద్ధీతి ఏత్థ చిత్తసద్దేన సమాధి నిద్దిట్ఠోతి వుత్తం దువిధోపిసమాధి చిత్తవిసుద్ధినామాతి. లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠాన వసేనాతి ఏత్థ ధమ్మానం పచ్చత్తసభావో లక్ఖణంనామ. అగ్గిస్స ఉణ్హత్తం వియ. తేన సభావేన సాధేతబ్బం కిచ్చంవా సాధనపచ్చయా పటిలద్ధగుణసఙ్ఖాతా సమ్పత్తివా రసోనామ. అగ్గిస్స పరివాచన జోతనాని వియ. సా ఏవ సమ్పత్తివా కారియసఙ్ఖాతం ఫలంవా పచ్చుపట్ఠానంనామ. అగ్గిస్స ధూమో వియ. అత్తనో ఉప్పత్తియా అసాధారణపచ్చయసఙ్ఖాతం ఆసన్నకారణం పదట్ఠానంనామ. తేసం వసేన నామస్సచ రూపస్సచ పరిగ్గహో ఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా గహణం నామరూపవవత్థానం దిట్ఠివిసుద్ధినామ. ఏత్థచ పరిగ్గహో దువిధో సఙ్ఖేప పరిగ్గహో విత్థారపరిగ్గహోతి. తత్థ అజ్ఝత్తధమ్మే ద్విధా కత్వా ఇదం నామమేవ, న రూపం. ఇదం రూపమేవ, న నామం. అఞ్ఞం నామం అఞ్ఞం రూపం. తదుభయతోచ అఞ్ఞో అత్తావా జీవోవా సత్తోవా పుగ్గలోవా మనుస్సోవా దేవోవా బ్రహ్మావా నత్థీతి ఏవం పచ్చక్ఖతో సుదిట్ఠం కత్వా పరిగ్గణ్హనం సఙ్ఖేపపరిగ్గహోనామ. ఞాణుత్తరికోహి పుగ్గలో ఏత్తకమత్తేనపి సక్కాయదిట్ఠిం విక్ఖమ్భేతుం సక్కోతి సద్ధిం సఞ్ఞా చిత్తవిపల్లాసేహీతి. తయో హి విపల్లాసా. యథాహ-అనత్తని అత్తాతి సఞ్ఞావిపల్లాసో చిత్తవిపల్లాసో దిట్ఠివిపల్లాసోతి. తత్థ సత్థుసాసనధమ్మే సుట్ఠు పతిట్ఠితేన సద్ధామత్తేనపి దిట్ఠి విపల్లాసో విక్ఖమ్భితో హోతి. ఇతరే పన నామరూపపరిగ్గహే కతేయేవ విక్ఖమ్భితా హోన్తి. యావచ ఏతే ద్వే అవిక్ఖమ్భితా హోన్తి. తావ నామరూపపరిగ్గహోచ అపరిసుద్ధోయేవ హోతి. తంమూలికాచ కిలేసధమ్మా అవిక్ఖమ్భితా ఏవ హోన్తీతి అపిచ. చతున్నం ఆహారానం వసేన చతుధా, పఞ్చన్నం ఖన్ధానం వసేన పఞ్చధా, ఛన్నం ధాతూనం వసేన ఛధాతిఆదినా నయేన నామరూపం పరిగ్గహే తబ్బమేవ. తత్థ ఛ ధాతుయోనామ పథవిధాతు ఆపోధాతు తేజోధాతు వాయోధాతు ఆకాసధాతు విఞ్ఞాణధాతుయో. పక్కుసాతి కులపుత్తో హి ఇమా ఛ ధాతుయో పరిగ్గణ్హిత్వా అనాగామిఫలం పత్వా చపిత్వా సుద్ధావాసేసు నిబ్బత్తోతి. యత్తకే వా పన ధమ్మే పరిగ్గణ్హన్తో అత్తా మేతి పవత్తమానే సఞ్ఞాచిత్తదిట్ఠి విపల్లాసే విక్ఖమ్భేతుం సక్కోతి. తత్తకాపి పరిగ్గహేతబ్బా యేవాతి. ఇమస్మిం పన సఙ్గహపకరణే యో యో చిత్తచేతసిక విభాగో రూపవిభాగోచ హేట్ఠా వుత్తో. తస్స సబ్బస్స వసేన నామరూపస్స పరిగ్గణ్హనం విత్థారపరిగ్గహోనామ. అయంపన ఆదికమ్మికానం అవిసయో. పటివిద్ధచతుసచ్చానం పన ఆభిధమ్మికత్థేరానం ఏవ విసయోతి వేదితబ్బో. నామరూపం పరిగ్గణ్హన్తస్స పన నామరూప మత్తతో ఉద్ధం అఞ్ఞస్స కస్సచి అభావదస్సనతోచ సరీరబ్భన్తరే జీవసఞ్ఞితో అత్తా అత్థి. సో కరోతి, సో పటిసంవేదేతి, సంసరతి, సన్ధావతీతి ఏవం పవత్తా దిట్ఠి పహీయతి. సుద్ధే నామే ఏవవారూపే ఏవవా పుగ్గలసత్తక్రియసఞ్ఞితానం ఈహాబ్యాపారానం సబ్బసో అభావదస్సనతో తదుభయసంయోగేఏవ తేసం లబ్భమానతా దస్సనతోచ తదుభయంవా ఏకమేకంవా ఉద్దిస్స అత్తాతి పవత్తా దిట్ఠి పహీయతి. అత్తా జీవో సత్తో పుగ్గలో మనుస్సో దేవో బ్రహ్మాతి ఏవమాదీసు వోహారేసుచ వోహార మత్తే అట్ఠత్వా అత్తానామ ఏకన్తతో అత్థి జీవోనామ ఏకన్తతో అత్థీతిఆదినా తదత్థాభినివేసవసేన అతిధావనఞ్చ పహీయతీతి దట్ఠబ్బం. తదత్థాభినివేసోతిచ అత్తానామ అత్థి జీవోనామ అత్థీతిఆదినా దళ్హతరం అభినివేసో. అతిధావనన్తి నామరూపం అత్తాతిఆదినా గహణం. పచ్చయపరిగ్గహోతి ఏత్థపి దువిధో పచ్చయపరిగ్గహో సఙ్ఖేపతో విత్థారతో చాతి. తత్థ వత్థారమ్మణవసేన నామస్స చిత్తోతుకాహారవసేన రూపస్స అవిజ్జాతణ్హుపాదానకమ్మవసేన తదుభయస్సచ పచ్చయం పరిగ్గణ్హన్తో సఙ్ఖేపతో పరిగ్గణ్హాతినామ. హేట్ఠా పచ్చయసఙ్గహే విభత్తేహి పటిచ్చసముప్పాదనయ పట్ఠాననయేహి పరిగ్గణ్హన్తో విత్థారతో పరిగ్గణ్హాతినామ. ఏత్థపి పట్ఠాననయేన పరిగ్గహో ఆదికమ్మికానం అవిసయోఏవ. పచ్చయం పరిగ్గణ్హన్తస్సపన యథావవత్థితస్స సబ్బస్స నామరూపస్స సబ్బసో పచ్చయాయత్తవుత్తికతాదస్సనతో అహేతుకదిట్ఠి పహీయతి. అత్తనో అనురూపపచ్చయసామగ్గియా వినా అఞ్ఞథా పవత్తియా అదస్సనతో ఇస్సరనిమ్మాన కాలనిమ్మానాదికా విసమహేతుదిట్ఠిచ పహీయతి. హేతుసమ్భారపచ్చయేహి కమ్మప్పవత్తియా విపాకప్పవత్తియాచ అఞ్ఞస్స కమ్మకారకస్సవా విపాక వేదకస్సవా కత్తునో అభావదస్సనతో కారక వేదక దిట్ఠి పహీయతి. అనమతగ్గేచ సంసారే తీసు అద్ధాసు హేతుఫల పరంపరావసేన కేవలస్స నామరూపమత్తస్సేవ పవత్తిదస్సనతో అహోసిం నుఖో అహమతీతమద్ధానన్తి ఏవమాదికాయ పుగ్గలసత్త విసయాయ సోళసవిధాయ కఙ్ఖాయచ అతిక్కమో హోతి. సభావధమ్మపవత్తియాచ సుట్ఠు దిట్ఠాయ దేసనాధమ్మస్స సుధమ్మతా దస్సనతో బుద్ధసుబుద్ధతఞ్చ దిస్వా సత్థరి కఙ్ఖతి ధమ్మే కఙ్ఖతీతిఆదినయపవత్తా అట్ఠవిధాపి కఙ్ఖా పహీయతీతి. లోకుత్తరధమ్మానం సఙ్ఖతానంపి సతం అసమ్మసనుపగత్తా తేభూమకసఙ్ఖారేసూతి వుత్తం. అనుసయసమూహనత్థఞ్చ సమ్మసనన్తి కత్వా యత్థ కామరాగాదయో అనుసయా అనుసేన్తి. తేయేవ ధమ్మా సమ్మసనారహా హోన్తీతి వుత్తం తేభూమకసఙ్ఖారేసూతి. ఇమస్స చ పదస్స లక్ఖణత్తయం సమ్మసన్తస్సాతి ఇమినా సమ్బన్ధో. అతీతాదిభేదభిన్నేసూతి అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నజ్ఝత్తబహిద్ధాదీహి ఏకాదసహి భేదేహి భిన్నేసు. ఖన్ధాదినయంఆరబ్భాతి పటిసమ్భిదామగ్గే విభత్తం ఖన్ధపఞ్చకం ద్వారఛక్కం ఆరమ్మణఛక్కం విఞ్ఞాణఛక్కం ఫస్సఛక్కం వేదనాఛక్కం సఞ్ఞాఛక్కన్తి ఏవమాదికం సమ్మసనభూమివిభాగనయం ఆరబ్భ అనుగన్త్వా తంనయానుసారేనాతి అత్థో. తత్థ పన తేవీసతియా ధమ్మకోట్ఠాసేసు యస్స యో కోట్ఠాసో పాకటో హోతి. తేన తం గహేత్వా సమ్మసనం ఆరభితబ్బం. సక్కోన్తేన పన సబ్బమ్పి గహేత్వా ఆరభితబ్బమేవ. కలాపవసేనసంఖిపిత్వాతి ఖన్ధపఞ్చకేన యే రూపం తావ అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నాదిభేదభిన్నంపి సమానం సబ్బం ఏకరూపపిణ్డభావేన సంఖిపిత్వా ఏస నయో వేదనా దీసుపీతి. తత్రాయం నయో. యంకిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తంవా బహిద్ధావా ఓళారితంవా సుఖుమంవా హీనంవా పణీతంవా యం దూరే సన్తికేవా. సబ్బం రూపం అనిచ్చం ఖయట్ఠేన దుక్ఖం భయట్ఠేన అనత్తా అసారకట్ఠేన. యాకాచి వేదనా.ల. యాకాచి సఞ్ఞా.ల. యేకేచి సఙ్ఖారా.ల. యంకిఞ్చి విఞ్ఞాణం.ల. సబ్బం విఞ్ఞాణం అనిచ్చం ఖయట్ఠేన. దుక్ఖం భయట్ఠేన అనత్తా అసారకట్ఠేనాతి. ఏత్థచ సబ్బం రూపం.ల. సబ్బం విఞ్ఞాణన్తి గహణమేవ కలాపవసేన సఙ్ఖిపనన్తి దట్ఠబ్బం. అనిచ్చంఖయట్ఠేనాతి ఏత్థ రూపం అనిచ్చం ఖయట్ఠేన. వేదనా అనిచ్చా. సఞ్ఞా అనిచ్చా. సఙ్ఖారా అనిచ్చా. విఞ్ఞాణం అనిచ్చం ఖయట్ఠేనాతిఆదినా నయేన సమ్మసితబ్బధమ్మపరిగ్గహేన సహేవ సమ్మసనం కాతబ్బం. ఇతరథా సమ్మసనం న రుహతి. తదత్థస్స పన పాకటత్తా ఇధ అనిచ్చం ఖయట్ఠేనాతిఆదినా సమ్మసనపదమేవ థేరేన గహితన్తి దట్ఠబ్బం. తత్థ రూపం అనిచ్చం ఖయట్ఠేనాతి తంతంరూపం ఞాణేన దళ్హం గహేత్వా అయం పథవిధాతు అనిచ్చా ఖయట్ఠేన. అయం ఆపోధాతు అనిచ్చా ఖయట్ఠేనాతిఆదినా సమ్మసనం కాతబ్బం. తత్థ ఇమస్మిం కాయే సబ్బం థద్ధక్రియామత్తం పథవీనామ. సాచ క్రియా సీతుణ్హపరివత్తియావా పరివత్తతి. నానాహారపరివత్తియా వా నానాచిత్తపరివత్తియావా నానిరియాపథపరివత్తియావా నానా కాయికక్రియా పరివత్తియావా పరివత్తతి. నానాసన్తతి సఙ్కన్తి హోతీతి అత్థో. తత్థ నవనవాసు క్రియాసన్తతీసు పాతుభోన్తీసు పుబ్బపుబ్బక్రియాసన్తతియో నస్సన్తి. యస్మాచ సన్తతి నామ ధమ్మతో విసుం నత్థి, తస్మా నవనవసన్తతీనం పాతుభావోనామ నవనవక్రియానం ఉప్పత్తిఏవ. పుబ్బపుబ్బసన్తతీనం నస్సనంనామ పుబ్బపుబ్బ క్రియానం భిజ్జనమేవాతి. ఏవం అత్తనో కాయే నానాథద్ధక్రియానం పరివత్తిం పస్సన్తో పథవిధాతుయా ఖయవయం పస్సతి. తఞ్చ పస్సన్తో తంసహజాతానం రూపానం ఖయవయం పస్సతియేవ. ఆపో నామ ఆబన్ధనక్రియామత్తం. తేజోనామ సీతక్రియామత్తం ఉణ్హ క్రియామత్తఞ్చ. వాయోనామ విత్థమ్భనక్రియామత్తం. ఇమాచ క్రియా ఖణే ఖణే పరివత్తన్తియేవ. ఇమాసఞ్చ, విసుం విసుం సన్తతిపరివత్తిం పస్సన్తో ఆపాదీనం తంసహజాతరూపానఞ్చ ఖయవయం పస్సతి. సన్తతిపరివత్తిం పన బహిద్ధా చక్ఖునా దిస్వా జానాతి, సరీరబ్భన్తరే పన కాయసంఫస్సేన జానాతి. సన్తతిసరీరభూతానం పన ధాతూనం ఖయవయం ఞాణేనఏవ పస్సతి. తస్మా అత్తనో సరీరబ్భన్తరే తంతంసన్తతి పరివత్తిం ఞత్వావా తథా తథా కప్పేత్వా వా రూపధాతూనం అనిచ్చత్తం ఞాణేన సుదిట్ఠం కత్వా పునప్పునం సమ్మసితబ్బం. సేసఖన్ధేసుపి తంతంసన్తతినానాత్తం ఞత్వా వేదనాదీనం ఖయవయం సుదిట్ఠం కత్వా సమ్మసనం కాతబ్బన్తి. భయట్ఠేనాతి భాయితబ్బట్ఠేన. యఞ్హి అనిచ్చం హోతి. ఖణమత్తేపి విపరిణామధమ్మం. తం ఏకన్తేన భాయితబ్బమేవ. కస్మా, తఞ్హి యో అభాయిత్వా విస్సాసం కరోతి. ఏతం మేతి అత్తనో అఙ్గం కత్వా పరిహరతి. తం అపరియన్తేహి అనేకసహస్సేహి అభిసఙ్ఖరణదుక్ఖేహివా విపరిణామదుక్ఖేహివా అభిణ్హం పీళేతి. బాధతి. ఇతి నానాదుక్ఖధమ్మేహి అభిణ్హం సమ్పటిపీళనసభావత్తా ఏకన్తేన భాయితబ్బట్ఠేన దుక్ఖంనామాతి. అత్తపటిపక్ఖత్తా అనత్తా. యో హి ఇతో ఉద్ధం మయ్హం అబ్భన్తరిమతరోనామ నత్థీతి ఏవం పరమజ్ఝత్తభావేన పరిగ్గహితో హోతి. సో అత్తాతి వుచ్చతి. కతమో పన తథాపరిగ్గహి తబ్బోతి. యో అత్తనో వసే సబ్బసో వత్తతి. యథా వుత్తేహి అభిసఙ్ఖరణకిచ్చేహి వినా కేవలం అత్తనో ఛన్దేనవా వసేనవా అజ్ఝాసయేనవా ఆణావిధానేనవా నిచ్చం అవిరజ్ఝమానో పవత్తతి. సో తథా పరిగ్గహేతబ్బోతి. తథారూపో ఏవ హి ధమ్మో నిచ్చం సుఖకామానం దుక్ఖపటికూలానం సత్తానం అత్తకిచ్చం కరోతి నామాతి. యో పన నిచ్చం సుఖకామానం తేసం యథాపవత్తం సుఖం విద్ధంసేతి వికిరేతి. దుక్ఖపటికూలానం తేసం అభిసఙ్ఖరణాది మూలకం నానాదుక్ఖం జనేతి వడ్ఢేతి. సో అత్తపటిపక్ఖోఏవ హోతి. ఇదఞ్చ రూపం ఏదిసమేవ హోతి. ఇతి అత్తకిచ్చస్స అకరణతో అత్తపటిపక్ఖకిచ్చస్స కరణతోచ రూపం అనత్తానామాతి. కస్మా పనేతం అత్తనో వసే నవత్తతి అత్తకిచ్చం న కరోతి అత్తపటిపక్ఖకిచ్చం కరోతీతి ఆహ అసారకట్ఠేనాతి. తత్థ సారోనామ పచ్చయసామగ్గియా వినా కేవలం అజ్ఝాసయమత్తేన ఉప్పజ్జితుంవా ఉప్పజ్జిత్వాచ పచ్చయుపత్థమ్భేన వినా యదిచ్ఛకం పతిట్ఠాతుం వా సమత్థభావసఙ్ఖాతో థామబలవిసేసో వుచ్చతి. రూపం పన సయంపి ఏవరూపో సారోనామ న హోతి. నచ ఏవరూపేన సారేన యుత్తన్తి. నహి తస్స పచ్చయసామగ్గియా వినా ఉప్పజ్జితుంవా ఉప్పజ్జిత్వాపి పచ్చయుపత్థమ్భేన వినా ఖణమత్తంపి పతిట్ఠాతుంవా థామోవా బలంవా అత్థి. యఞ్చ అత్తనో థామేన బలేన వినా కేవలం పచ్చయసామగ్గి బలేనేవ ఉప్పజ్జతి. పచ్చయుపత్థమ్భేనేవ పతిట్ఠాతి. తం అనేక సహస్సాని పచ్చయాభిసఙ్ఖరణదుక్ఖాని జనేత్వా ఏకన్తేన నిచ్చం అత్తపటిపక్ఖకిచ్చం కరోతి, పీళేతి, బాధతియేవాతి. ఏసనయో వేదనా అనిచ్చా ఖయట్ఠేనాతిఆదీసు. ఇతి లక్ఖణత్తయం సమ్మ సన్తస్సాతి సమ్బన్ధో. అద్ధానవసేనాతి ఏకేకభవపరిచ్ఛిన్నస్స పవత్తకాలస్స వసేన. నహి భవన్తరే ఉప్పన్నం ఖన్ధపఞ్చకం అఞ్ఞం భవన్తరం గచ్ఛతి. తస్మిం తస్మిం భవేఏవ అసేసం నిరుజ్ఝతీతి. అపిచ, ఏకస్మిం భవేపి తిణ్ణం వయానం మన్దాదీనం దసన్నం దసకానం సంవచ్ఛరఉతు మాస పక్ఖతిథి అహోరత్తి యామ పహారాదీనఞ్చ వసేన అద్ధానభేదో యోజేతబ్బో. సన్తతివసేనాతి సభాగేకసన్తానవసేన పవత్తమానాయ రూపసన్తతియావా అరూప సన్తతియావా వసేన. ఖణవసేనాతి రూపారూపధమ్మానం ఆయు పరిమాణసఙ్ఖాతస్స ఖణస్స వసేన. ఏత్థచ ఖణవసేన సమ్మసనంనామ సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానం ఏవ విసయో సియా, న సావకానం. నహి తే ఏవం పరిత్తకే ఖణే ఉప్పాదంవా నిరోధంవా సమ్పాపుణితుం సక్కోన్తీతి. తస్మా అద్ధాసన్తతివసేన సమ్మసనమేవ ఇధా ధిప్పేతన్తి దట్ఠబ్బం. లక్ఖణత్తయంసమ్మసన్తస్సాతి తేసు తేభూమక సఙ్ఖారేసు ధమ్మేసు తిలక్ఖణాని ఆరోపేత్వా తే ధమ్మే పునప్పునం ఆమసన్తస్స పరిమజ్జన్తస్స. తేసం ధమ్మానం అనిచ్చ జాతికతంవా దుక్ఖజాతికతంవా అనత్తజాతికతంవా ఞాణే సుట్ఠు పాకటం కరోన్తస్సాతి అత్థో. విసేసతో పన ఇమస్మిం ఞాణే అనిచ్చలక్ఖణదస్సనమేవ పధానం. తస్మిం దిట్ఠేయేవ ఇతరాని కమేన దిట్ఠాని హోన్తి. అదిట్ఠేచ అదిట్ఠానీతి. తస్మా ఆదితో అనిచ్చలక్ఖణస్సేవ సుట్ఠు పాకటభావో అధిప్పేతోతి. తేస్వేవాతి తేభూమకసఙ్ఖారేసు ఏవ. పచ్చయవసేనాతి రూపక్ఖన్ధే తావ అవిజ్జాతణ్హుపాదానకమ్మాహారసఙ్ఖాతానం పచ్చయానం వసేన. వేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారేసు పన ఆహారట్ఠానే ఫస్సో వత్తబ్బో. విఞ్ఞాణేచ నామరూపం. తత్రాయం నయో. అతీతానన్తరభవే అవిజ్జాతణ్హుపాదాన కమ్మేసు అప్పహీనవసేన సముదితేసు ఇమస్మిం భవే పటిసన్ధితో పట్ఠాయ రూపసన్తతియో వేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖార విఞ్ఞాణసన్తతియోచ సముదేన్తి. యావ మరణకాలా ఖణే ఖణే నానాకలాపవసేన ఉదేన్తి పసవన్తి. తేసు పన తస్మిం భవే ఏవ పహీనవసేన నిరుద్ధేసు తా రూపారూపసన్తతియో నిరుజ్ఝన్తి. భవన్తరే పున అనుప్పాదసఙ్ఖాతం నిరోధం పాపుణన్తి. ఏత్థ పన యథా ఉదకే సతి మచ్ఛానామ హోన్తి, అసతి న హోన్తి. ఏవం కమ్మజేసు నామరూపేసు సతి ఇతరాని నామరూపాని హోన్తి. అసతి న హోన్తీతి ఇతరాని సబ్బాని కమ్మజేసు సఙ్గహేత్వా కమ్మవసేన ఉదయబ్బయవిధానం గహితన్తి దట్ఠబ్బం. ఏవం అవిజ్జాతణ్హుపాదానకమ్మపచ్చయానం వసేన పఞ్చక్ఖన్ధస్స ఉదయబ్బయపవత్తి హోతీతి. కమ్మవసేన పన ఇమస్మిం భవే సముదేన్తానిపి పటిసన్ధితో పట్ఠాయ ఖణే ఖణే కబళీకారాహారూపత్థమ్భనం లద్ధా ఏవ యథా పవత్తరూపసన్తతియో అనుబన్ధ మానా నవనవా రూపసన్తతియో సముదేన్తి. అలద్ధా పన నిరుజ్ఝన్తి. తం సన్తతియం పున అనుప్పాదసఙ్ఖాతం ఏకభవనిరోధం పాపుణన్తి, యథా పవత్తసన్తతియో వా ఛిజ్జన్తి భిజ్జన్తి అన్తరధాయన్తీతి.

వేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారా పన బహిద్ధా ఆరమ్మణేసు ఆపాతాగతేసు ఆరమ్మణసమ్ఫస్సం లద్ధాఏవ ఛద్వారికా కుసలాకుసలవిపాక క్రియభూతా సముదేన్తి. నవనవా సన్తతియో పాతుభవన్తి. అలద్ధా పన నిరుజ్ఝన్తి. సన్తతిం న ఘటేన్తి. విఞ్ఞాణంచ సహజాత నామేచ వత్థురూపేచ పవత్తమానేఏవ పవత్తతి. నివత్తమానే నివత్తతీతి. ఖణవసేనాతి వుత్తప్పకారే పచ్చయే అనపేక్ఖిత్వా కేవలం నామరూపానం పవత్తిక్ఖణవసేన. ఖణసద్దేన చేత్థ సమ్మసనఞాణే వుత్తరూపసన్తతి నామసన్తతియోపి గహేతబ్బా. నహి సావకానం ఞాణం ఖణవసేన నామరూపానం ఉదయంవా వయం వా సమ్పాపుణితుం సక్కోతీతి. యథా పన రత్తన్ధకారే అన్తో లేణే మహన్తో తమోఖన్ధో జాయతి. దీపం జాలేన్తస్స పన దీపోభాసో ఏకక్ఖణే ఏవ సకలం అన్తోలేణం ఫరమానో ఉదేతి. తమోఖన్ధో వేతి. ఆలోకస్స ఉదయో హోతి. తమోఖన్ధస్స వయో. పున దీపే నిబ్బాపీయమానే తమోఖన్ధస్స ఉదయో హోతి. ఆలోకస్స వయో. ఏవ మేవం సరీరే నానాఉతువసేనవా నానాహారవసేనవా నానాచిత్త వసేనవా నానిరియాపథవసేనవా నానాపయోగవసేనవా ఉదయపక్ఖానం వయపక్ఖానఞ్చ నానాసన్తతీనం ఉదయఞ్చ ఉదయతో వయఞ్చ వయతో సుదిట్ఠం కత్వా సమనుపస్సన్తస్సాతి అత్థో. ఏవం సమనుపస్సన్తస్స పన ఆరద్ధవిపస్సకభావం పత్తస్స ఉదయబ్బయ ఞాణే తిక్ఖే సూరే వహన్తే దసవిధా విపస్సనుపక్కిలేససఙ్ఖాతా పారిపన్థకధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి. తే దస్సేతుం ఓభాసోతిఆదిగాథ మాహ. తత్థ ఓభాసోతి విపస్సనా చిత్తసముట్ఠితో సరీరోభాసో. పీతీతి విపస్సనాచిత్తసమ్పయుత్తా పఞ్చవిధా పీతి. పస్సద్ధీతి దువిధాపస్సద్ధి. అధిమోక్ఖోతి సద్ధాధిమోక్ఖో. పగ్గహోతి వీరియం. సుఖన్తి సోమనస్సం. ఞాణన్తి విపస్సనా ఞాణం. ఉపట్ఠానన్తి సతి. ఉపేక్ఖాతి తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖా చేవ ఆవజ్జనుపేక్ఖా చ. నికన్తీతి ఓభాసాదీహి సహ విపస్సనాయ ఆలయం కురుమానా సుఖుమా తణ్హా. అయమేవ పన ఏకన్తతో విపస్సనుపక్కిలేసో హోతి. ఓభాసాదయో పన తస్సా వత్థుభూతత్తా ఉపక్కిలేసాతి వుత్తా. తేసు హి ఉప్పజ్జమానేసు న వత మే ఇతో పుబ్బే ఏవరూపో ఓభాసో ఉప్పన్నపుబ్బో. ఏవరూపా పీతి.ల. ఉపేక్ఖా ఉప్పన్నపుబ్బా అద్ధా మగ్గం పత్తోస్మి. ఫలం పత్తోస్మీతి ఏవం అస్సాదసహితా అమగ్గే మగ్గసఞ్ఞా అఫలే ఫలసఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి. తదా కోచి అబ్యత్తో యోగావచరో కమ్మట్ఠానం విస్సజ్జేత్వా అధిమానవసేన విక్ఖిపన్తో విచరతీతి. బ్యత్తో పన తావదేవ సభిం పటిలభిత్వా ఇదాని మమ ఏతేసు ఓభాసాదీసు ఏతం మమ ఏసో హ మస్మి ఏసో మే అత్తాతి చిత్తస్స నికామనాకారో పఞ్ఞాయతి. నచ లోకుత్తరధమ్మోనామ ఈదిసస్స నికామనస్స వత్థు. అద్ధా మమ సంకిలేసధమ్మో ఉప్పన్నో. సో వడ్ఢమానో మం నియ్యానముఖతో పాతేత్వా వట్టముఖే యోజేస్సతి. హన్ద తేస్వేవ లక్ఖణత్తయం ఆరోపేత్వా నికన్తిం సోధేత్వా యథాపవత్తం విపస్సనావీథిం పటిపాదేస్సామీతి తే ఓభాసాదయో ఏవ తావ పరిగ్గణ్హాతి. అయం మే ఓభాసో అనిచ్చో ఖయట్ఠేన దుక్ఖో భయట్ఠేన అనత్తా అసారకట్ఠేనాతిఆదినా సమ్మసతీతి అత్థో. ఏవం తే ఓభాసాదికే విపస్సనాయ ఉపక్కిలేసభూతే పరిపన్థ ధమ్మే పరిగ్గణ్హిత్వా తప్పరిగ్గహవసేన తేసు నికన్తిం పరియాది యిత్వా ఠితస్స ఉప్పన్నం మగ్గామగ్గలక్ఖణవవత్థానఞాణం మగ్గామగ్గఞాణ దస్సనవిసుద్ధినామ. అమగ్గేసు ఓభాసాదీసు మగ్గసఞ్ఞామలతో యథా వుత్తనికన్తిమలతోచ విసుద్ధత్తా. తఞ్హి ఞాణం తేసు నికన్తియాపి విక్ఖమ్భితాయ ఏవ ఓభాసాదిపటిబన్ధతో సుట్ఠు పరిసుద్ధంనామ హోతీతి.

[౨౪౫] విభావనియం పన

అనిచ్చాదివసేన ఓభాసాది పటిబన్ధపరిగ్గహం విసుం అవత్వా మగ్గామగ్గజాననమత్తేనేవ మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధినామ వుత్తా. సా అట్ఠకథాయ న సమేతి.

తథా పరిపన్థవిముత్తస్సాతి తథా పరిగ్గహేత్వా తతో విపస్సనుపక్కిలేసపరిపన్థతో విముత్తస్స యావానులోమాతి యావఅనులోమఞాణా. తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వాతి సమ్బన్ధో. విపస్సనాపరిపాకంఆగమ్మాతి సఙ్ఖారుపేక్ఖాభావం పత్వా తివిధ విమోక్ఖముఖభావప్పత్తియాచేవ సత్తఅరియపుగ్గలవిభాగస్స పచ్చయ భావప్పత్తియాచ విపస్సనాఞాణస్స పరిపాకం ఆగమ్మ పటిచ్చ. ఇదాని అప్పనా ఉప్పజ్జిస్సతీతి వత్తబ్బక్ఖణేతి సమ్బన్ధో. అప్పనా తిచ సోతాపత్తిమగ్గఅప్పనా. ద్వేతీణివిపస్సనాచిత్తానీతి తిక్ఖపఞ్ఞస్స ద్వే విపస్సనాచిత్తాని. మన్దపఞ్ఞస్స తీణి విపస్సనాచిత్తాని. యంకిఞ్చీతి తీసు లక్ఖణేసు అఞ్ఞతరం యంకిఞ్చి. యాసిఖాపత్తాసానులోమాసఙ్ఖారుపేక్ఖాతి మత్థకపత్తా అనులోమఞాణసహితా యా సఙ్ఖారుపేక్ఖా అత్థి. సా వుట్ఠానగామినివిపస్సనాతిచ వుచ్చతీతి యోజనా. సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం అనులోమఞాణన్తి ఇమాని ద్వే ఞాణాని వుట్ఠానగామిని విపస్సనానామాతి వుచ్చన్తీతి వుత్తం హోతి. ఇదం పన పరిపాకగతవిపస్సనా దస్సనవచనం. ఏత్థచ వుట్ఠానన్తి మగ్గో వుచ్చతి. సో హి విపస్సనాఞాణస్స ఆరమ్మణభూత సఙ్ఖారనిమిత్తతోవా సయం సంయోజనవత్థుభావతోవా వుట్ఠాతి. తం సమఙ్గిపుగ్గలంవా పుథుజ్జనభావతో సముదయపహానవసేన వట్ట పవత్తతోచ వుట్ఠాపేతి. తస్మా వుట్ఠానన్తి వుచ్చతి. అవస్సం వుట్ఠానం గచ్ఛన్తి ఏతాయాతి వుట్ఠానగామినీతి ఏవం ద్విన్నం ఞాణానం వుట్ఠాన గామినిభావో వేదితబ్బో. తతోపరన్తి ద్విన్నంవా తిణ్ణంవా విపస్సనా చిత్తానం పవత్తియా పరం నిబ్బానం ఆలమ్బిత్వాతి మగ్గస్స ఆవజ్జనట్ఠానియం హుత్వా తస్స పురేచరభావేన నిబ్బానమేవ ఆరమ్మణం కత్వా. తతో యేవచ తం విపస్సనానామం నలభతీతి. పుథుజ్జన గోత్తమభిభవన్తన్తి ఏతేన గోత్తం భవతి అభిభవతీతి గోత్రభు. గోత్తన్తి చేత్థ పరిపుణ్ణకిలేస సమాయోగేన అనరియభావసఙ్ఖాతా పుథుజ్జనజాతి వుచ్చతీతి ఇమమత్థం దస్సేతి. అరియగోత్తమభిసమ్భోన్తఞ్చాతి ఏతేన గోత్తం భవతి పాపుణాతీతి గోత్రభు. గోత్తన్తిచ తంతం కిలేస విసుద్ధభావ సఙ్ఖాతా అరియజాతి వుచ్చతీతి ఇమమత్థం దస్సేతి. మగ్గో అప్పనా వీథిం ఓతరతీతి సమ్బన్ధో. దుక్ఖసచ్చంపరిజానన్తోతి తేభూమక ధమ్మానం ఏకన్తదుక్ఖభావం పరిచ్ఛిజ్జ జానన్తో. పరిజాననఞ్చేత్థ తేసం దుక్ఖభావ పటిచ్ఛాదకస్స సమ్మోహస్స పహానమేవ దట్ఠబ్బం. సముదయ సచ్చంపజహన్తోతి అత్తనో చిత్తసన్తానే అనుసయభావేన పవత్తమానం తణ్హాసఙ్ఖాతం సముదయసచ్చం ఏకదేసేనవా అనవసేసేనవా అపచ్ఛావత్తికం కత్వా పజహన్తో. నిరోధసచ్చంసచ్ఛికరోన్తోతి చక్ఖుమా వియ నభమజ్ఝే విరోచమానం చన్దమణ్డలం అత్తనో సన్తానే ఏకదేసస్సవా సకలస్సవా కిలేస వట్టస్సవా ఆయతిం భావినో విపాకవట్టస్సంవా అత్తనో సన్తానే పున అనుప్పాదధమ్మభాపత్తివసేన నిరోధసఙ్ఖాతం నిబ్బానం పచ్చక్ఖం కరోన్తో. మగ్గసచ్చంభావనావసేనాతి ఇతో పుబ్బే అనమతగ్గే సంసారే అనుప్పన్నపుబ్బస్స అట్ఠఙ్గికస్స మగ్గసచ్చస్స ఉప్పాదనసఙ్ఖాతాయ భావనాయ వసేన. మగ్గచేతనాయ పన ఆనన్తరికఫలత్తా తఙ్ఖణే అపనీతగ్గికే పదేసే పున ఉదకం ఆసిఞ్చిత్వా నిబ్బాపేన్తో వియ మగ్గానుకూలపవత్తివసేన దుక్ఖపరిజాననాదీని చత్తారి కిచ్చాని అనుకుబ్బన్తాని తతోపరం ద్వేవా తీణివా ఫలచిత్తాని పవత్తన్తి. తతోపరం భవఙ్గపాతో హోతీతి దస్సేతుం తతోపరన్తిఆదిమాహ. యథా పన పసాదచక్ఖునావా దిబ్బచక్ఖునావా కిఞ్చిరూపం పస్సన్తస్స తాని చక్ఖూని తం రూపం పచ్చక్ఖం కత్వా పచ్ఛా తస్స పుగ్గలస్సపి పచ్చక్ఖతో పాతుభూతం కత్వా నిరుజ్ఝన్తి. న తావ తేసం ఉప్పత్తిక్ఖణే తం రూపం తస్స అహం ఇదంనామ పస్సామీతి పాకటం హోతి. పచ్ఛా పన పచ్చవేక్ఖన వారేసు పవత్తమానేసుఏవ తంరూపం తదనుబన్ధాచ నానాకారా తస్స పాతుభూతా హోన్తి. ఏవమేవం ఇధపి పచ్చవేక్ఖనవారేసు పవత్తమానేసుఏవ నిబ్బానఞ్చ తదనుబన్ధాని మగ్గఫలాదీనిచ పాతుభవన్తీతి వుత్తం పునభవఙ్గం.ల. పవత్తన్తీతి. ఇదాని పచ్చవేక్ఖనఞాణస్స భూమిం దస్సేతుం మగ్గంఫలఞ్చనిబ్బానన్తిఆదిగాథ మాహ. తత్థ పణ్డితోతి అరియాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో ఫలట్ఠో. హీనేతి పహీనే. సేసేతి అపహీనే ఉపరిమగ్గవజ్ఝే. ఇమాని పన ద్వే పహీనావసిట్ఠకిలేసపచ్చవేక్ఖనాని కేసఞ్చి జీవితసమసీసిపుగ్గలానం కిలేస విభాగేసు అకోవిదానఞ్చ నలబ్భన్తీతి వుత్తం పచ్చవేక్ఖతివానవాతి. ఏత్థచ విసుద్ధిమగ్గే తావ సబ్బపథమం మగ్గపచ్చవేక్ఖనం వుత్తం. తతో ఫలపచ్చవేక్ఖనం. తతో పహీనకిలేసపచ్చవేక్ఖనం. తతో అవసిట్ఠకిలేసపచ్చవేక్ఖనం. అవసానే నిబ్బానపచ్చవేక్ఖనం వుత్తం. పటిసమ్భిదామగ్గట్ఠకథాయం పన సబ్బపథమం కిలేసపచ్చవేక్ఖనం అధిప్పేతం. వుత్తఞ్హి తత్థ పచ్చవేక్ఖనేసు పథమం కిలేసపచ్చవేక్ఖనం హోతి. తతో మగ్గఫలనిబ్బానపచ్చవేక్ఖనానీతి. తం పన పాళియం పచ్చవేక్ఖన ఞాణస్స నిద్దేసతో పుబ్బే పథమం ఛిన్నమనుపస్సనే పఞ్ఞావిముత్తి ఞాణన్తి ఏవం విసుం విముత్తిఞాణస్స ఆగతత్తా వుత్తం. తత్థ ఛిన్నన్తి తేన తేన మగ్గేన సముచ్ఛిన్నం కిలేసజాతన్తి అత్థో. పాళి అను సారేన వుచ్చమానే పన పథమం పహీనం కిలేసానం పచ్చవేక్ఖనం. తతో పచ్చేకం మగ్గఙ్గబోజ్ఝఙ్గాదీనం పచ్చవేక్ఖనం. తతో తేసం ఆరమ్మణభూతస్స నిబ్బానస్స పచ్చవేక్ఖనం. తతో ఫలధమ్మానం పచ్చవేక్ఖనం. తతో తేసం ఆరమ్మణభూతస్స నిబ్బానస్స పచ్చవేక్ఖనన్తి వత్తబ్బం హోతి. పాళియఞ్హి పచ్చవేక్ఖనఞాణనిద్దేసే నిబ్బానం మగ్గవారేపి ఫలవారేపి ద్విక్ఖత్తుం ఆగతన్తి. ఇతి నిబ్బానపచ్చవేక్ఖనం నామ ఇతరేసం పచ్చవేక్ఖనానం ఆదిమ్హివా మజ్ఝే అన్తరన్తరావా అవసానేవా యత్థకత్థచి పవత్తతీతి సిద్ధం హోతి. తథా కిలేసపచ్చవేక్ఖనంపి మగ్గఫలపచ్చవేక్ఖనానం ఆదిమ్హివా పచ్ఛావాతి. ఏవఞ్హి సతి మగ్గం ఫలఞ్చ నిబ్బానన్తి అయం గాథాపి అవిరుద్ధా హోతీతి. ఏవఞ్చ కత్వా అధిమాననిద్దేసట్ఠకథాసు సో హి మగ్గఫలనిబ్బాన పహీన కిలేసా వసిట్ఠకిలేస పచ్చవేక్ఖనేన సఞ్జాతసోమనస్సో అరియగుణపటివేధే నిక్కఙ్ఖోతి వుత్తం. ఏత్థచ సోతాపన్నస్స పఞ్చ పచ్చవేక్ఖనాని హోన్తి. తథా సకదాగామిస్స పఞ్చ. అనాగామిస్స పఞ్చ. అరహతో పన అవసిట్ఠకిలేసోనామ నత్థీతి చత్తారీతి ఏకూనవీసతి పచ్చవేక్ఖనాని హోన్తీతి. ఇదఞ్చ పరిపుణ్ణ వసేన లబ్భమానం సన్ధాయ వుత్తం. అపరిపుణ్ణంపి పన హోతియేవ. తథా హి చూళదుక్ఖక్ఖన్ధసుత్తఅట్ఠకథాయం సా పన న సబ్బేసం పరిపుణ్ణా హోతి. ఏకో హి పహీనకిలేసమేవ పచ్చవేక్ఖతి. ఏకో అవసిట్ఠకిలేసమేవ. ఏకో మగ్గమేవ. ఏకో ఫలమేవ. ఏకోనిబ్బానమేవ. ఇమాసు పన పఞ్చసుపచ్చవేక్ఖనాసు ఏకంవాద్వేవా నో లద్ధుం నవట్టతీతి వుత్తం. ఏవం ఛబ్బిసుద్ధికమేన భావేతబ్బో చతుబ్బిధో మగ్గో ఞాణదస్సనవిసుద్ధినామ వుచ్చతీతి సమ్బన్ధో. మగ్గసద్దేన చేత్థ చతుబ్బిధం మగ్గఞాణం తదనుకూలపవత్తివసేన ఫలఞాణఞ్చ గహితన్తి దట్ఠబ్బం. ఏత్థాతి విపస్సనాకమ్మట్ఠానే. తత్థాతి తేసు అనుపస్సనా మగ్గఫలేసు. అభినివిసనం అభినివేసో. హేట్ఠా సిలాపథవియం నిఖాతసినేరుపాదస్స వియ అజ్ఝత్తఖన్ధేసు దళ్హం గహేత్వా పవత్తీతి అత్థో. అత్తా ఇతి అభినివేసో అత్తాభినివేసో. తం అత్తాభినివేసం. ముఞ్చన్తీతి అజ్ఝత్తధమ్మానం కేవలం పచ్చయాయత్త వుత్తితాయ ఖణభఙ్గస్సచ అదిట్ఠత్తా సో అభినివేసో పవత్తతి. తస్మా తం ద్వయం సుదిట్ఠం కత్వా రూపం అనత్తా వేదనా అనత్తాతిఆదినా పునప్పునం సమనుపస్సనావసేన తం అభినివేసం విమోచయమానాతి అత్థో. విమోక్ఖముఖం హోతి, సుఞ్ఞతవిమోక్ఖ సఙ్ఖాతస్స మగ్గస్స ఫలస్సచ పవేసనద్వారభూతత్తా, విపల్లాస నిమిత్తన్తి విపరీతవసేన ఆసనం ఉపగమనం పవత్తనంవా విపల్లాసో. అనిచ్చే నిచ్చన్తి ఉపగమనం పవత్తనంవాతి అత్థో. సో ఏవ కిలే సుప్పత్తియా ఆసన్నకారణత్తా నిమిత్తన్తి విపల్లాసనిమిత్తం. ముఞ్చన్తీతి అజ్ఝత్తధమ్మానం ఖణభఙ్గస్స అదిట్ఠత్తా తంనిమిత్తం హోతీతి తేసం ఖణభఙ్గం సుదిట్ఠం కత్వా రూపం అనిచ్చం వేదనా అనిచ్చాతిఆదినా పునప్పునం సమనుపస్సనావసేన తంనిమిత్తం విమోచయమానాతి అత్థో. తణ్హాపణిధిన్తి తణ్హాఏవ అభిసఙ్గవసేన ఆరమ్మణే చిత్తస్స పణిదహనతో దళ్హం థపనతో పణిధీతి తణ్హాపణిధి. తంతణ్హా పణిధిం. ముఞ్చన్తీతి అజ్ఝత్తధమ్మానం మహాఆదీనవరాసిభావస్స అదిట్ఠత్తా సోపణిధి హోతీతి తేసం మహాఆదీనవరాసిభావం సుదిట్ఠం కత్వా రూపందుక్ఖం వేదనాదుక్ఖాతిఆదినా పునప్పునం సమనుపస్సనావసేన తంపణిధిం విమోచయమానాతి అత్థో. తస్మాతి యస్మా ఏతా విమోక్ఖముఖభూతా తిస్సో అనుపస్సనా ఏవం విసేస నామికా హోన్తి. తస్మా. యస్మా సఙ్ఖారేసు సుఞ్ఞతదస్సనవసేన అత్థసిద్ధినామ కేవలం అత్తాకినివేసభూతస్స దిట్ఠిగాహస్స పటిపక్ఖభూతస్స ఞాణస్సేవ ఆనుభావో హోతి, తస్మా తథా సమనుపస్సిత్వా విముఞ్చన్తస్స విపస్సనాపి మగ్గోపి సహజాతఞాణ కిచ్చేన నామం లభతీతి వుత్తం యదివుట్ఠాన.ల. సుఞ్ఞతోవిమోక్ఖో నామహోతిమగ్గోతి. అనిచ్చదస్సనవసేన అత్థసిద్ధినామ నిమిత్తాతి నివేసభూతస్స మానగాహస్స పటిపక్ఖభూతాయ సద్ధాయపి ఆనుభావో. తస్మా తథా సమనుపస్సిత్వా విముచ్చన్తస్స విపస్సనాపి మగ్గోపి సహజాతసద్ధా కిచ్చేన నామం లభతీతి వుత్తం యదిఅనిచ్చతో.ల. అనిమిత్తో విమోక్ఖోనామాతి. దుక్ఖదస్సనవసేన అత్థసిద్ధినామ పణిధిసఙ్ఖాత తణ్హాగాహపటిపక్ఖభూతస్స సమాధిస్సపి ఆనుభావో. తస్మా తథా సమనుపస్సిత్వా విముచ్చన్తస్స విపస్సనాపి మగ్గోపి సహజాతసమాధికిచ్చేన నామం లభతీతి వుత్తం. యది దుక్ఖతో. ల. అప్పణిహితో విమోక్ఖోనామాతి. వుత్తఞ్హేతం పటిసమ్భిదామగ్గే అనిచ్చతో మనసికరోతో సద్ధిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతి. దుక్ఖతో మనసికరోతో సమాధిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతి. అనత్తతో మనసికరోతో పఞ్ఞిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతీతి. మగ్గే పన తిణ్ణం ధమ్మానం కిచ్చవిసేసోనామ విపస్సనాగమనవసేనేవ సిద్ధోతి వుత్తం మగ్గో. ల. నామాని లభతీతి. తత్థ సుఞ్ఞతవిమోక్ఖేన విముత్తో అరియసావకో సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే ధమ్మానుసారీనామ హోతి. మజ్ఝే ఛసు మగ్గఫలక్ఖణేసు దిట్ఠిప్పత్తో నామ. అరహత్తఫలక్ఖణే పఞ్ఞావిముత్తోనామ. అనిమిత్తవిమోక్ఖేన విముత్తో సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే సద్ధానుసారీనామ. ఉపరి సత్తసు ఠానేసు సద్ధావిముత్తోనామ. అపణిహితవిమోక్ఖేన విముత్తో పన అట్ఠసుపి ఠానేసు కాయసక్ఖినామ. సోయేవ అరూపజ్ఝానం పాదకం కత్వా విముత్తో అరహత్తఫలే ఠితో ఉభతోభాగవిముత్తో నామాతి ఏత్తావతా యం హేట్ఠా వుత్తం విపస్సనాపరిపాకమాగమ్మాతి సఙ్ఖారుపేక్ఖాభావం పత్వా తివిధవిమోక్ఖముఖభావప్పత్తియాచేవ సత్తఅరియపుగ్గలవిభాగస్స పచ్చయభావప్పత్తియాచ విపస్సనాఞాణస్స పరిపాకం ఆగమ్మ పటిచ్చాతి. తం సరూపతో నిద్దిట్ఠం హోతీతి. మగ్గవీథియం ఫలఞ్చ మగ్గాగమన వసేన తథా తీణి నామాని లభతీతి యోజనా. యథావుత్తనయేన విపస్సన్తానన్తి యది అనత్తతో విపస్సతీతిఆదినా వుత్తప్పకారనయేన విపస్సన్తానం చతున్నం ఫలట్ఠానం పుగ్గలానం. యథాసకంఫలన్తి సోతాపన్నస్స సోతాపత్తిఫలం. సకదాగామిస్స సకదాగామిఫలన్తిఆదినా నయేన అత్తనో అత్తనో సన్తకభూతం యం యం ఫలం విపస్సనాగమన వసేనేవ సుఞ్ఞతాదివిమోక్ఖోతిచ వుచ్చతి. నమగ్గాగమనవసేనాతి అధిప్పాయో. ఏత్థచ విపస్సనాగమన వసేన మగ్గస్స అనిమిత్త నామలాభోనామ సుత్తన్తికపరియాయేన వుత్తో. అభిధమ్మే పన అనిమిత్తో నామమగ్గో నఆగతో. నహి సో నిప్పరియాయతో అనిమిత్తోనామ హోతి. హీనపణీతాదివసేన విభాగారహస్స సఙ్ఖారనిమిత్తస్స సబ్భావతో. తేనేవ హిస్స దుక్ఖపటిపదా దన్ధా భిఞ్ఞాదివసేనవా పారమిధమ్మానం పరిత్తమహన్తాదివసేనవా హీన పణీత పణీతతర పణీతతమ విభాగో సన్దిస్సతీతి. అట్ఠకథాయం పన అనిచ్చానుపస్సనా సఙ్ఖారేసు నిచ్చనిమిత్తం విధమనవసేన పవత్తత్తా అనిమిత్తానుపస్సనానామ సమానాపి సయం సఙ్ఖారనిమిత్తే పరియాపన్నత్తా ఏకన్తేన అత్తనోనామం మగ్గస్స దాతుం నసక్కోతి. తస్మా మగ్గో అభిధమ్మ పరియాయేన అనిమిత్తనామం నలభతీతి వుత్తం. సుత్తన్తికపరియాయేన పన యథా పథవికసిణారమ్మణం ఝానం పథవికసిణన్తి వుచ్చతి. ఏవం సుఞ్ఞతాదినామం నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తాని మగ్గఫలానిపి ఆరమ్మణవసేనపి సుఞ్ఞతాదినామం లభన్తి. ఆరమ్మణకరణవసేన పన సమ్పయోగవసేనవా పలిబోధకరాచ నిమిత్తకరాచ పణిధికరాచ రాగాదయో కిలేసధమ్మా తేసు నత్థి. తస్మా తాని అఞ్ఞం ఆగమనంవా ఆరమ్మణంవా అనపేక్ఖిత్వా అత్తనో సభావేనపి సుఞ్ఞతాదినామం లభన్తీతి దస్సేతుం ఆరమ్మణవసేనాతిఆది వుత్తం. తత్థ సరసవసేనాతి అత్తనో సభావేన. నామత్తయన్తి సుఞ్ఞతాది నామత్తికం. సబ్బత్థాతి సబ్బాసు మగ్గవీథి ఫలసమాపత్తివీథీసు. సబ్బేసంపీతి సబ్బేసంపి మగ్గఫలానం. సమమేవాతి సమానమేవ. సదిసమేవ. ఏత్థపనాతి ఏతేసు పన యథావుత్తేసు మగ్గఫలేసు. యస్మా సబ్బాదిట్ఠియోచ సోళసవిధా విచికిచ్ఛాచ అత్తదిట్ఠిమూలికా ఏవ హోన్తి. అత్తదిట్ఠియా నిరుద్ధాయ నిరుజ్ఝన్తి సబ్బానిచ అపాయగామి కమ్మానినామ అత్తదిట్ఠియా సతియాఏవ విపచ్చన్తి. అసతియా న విపచ్చన్తి. దిట్ఠసచ్చానఞ్చ సా దిట్ఠి సబ్బసో పహీనా హోతి. తస్మా సోతాపత్తిమగ్గం.ల. పహీనాపాయ గమనోతి వుత్తం. అపాయం గచ్ఛన్తి ఏతేహీతి అపాయగమనాని. దిట్ఠివిచికిచ్ఛావిప్పయుత్తా అకుసలధమ్మాచేవ పుబ్బేకతదుచ్చరితకమ్మానిచ. పహీనాని అపాయగమనాని ఏతస్సాతి పహీనాపాయగమనో. పటివిద్ధచతుసచ్చానం పహీనఅత్తదిట్ఠీనం బోధిపక్ఖియధమ్మా ఏకన్తేన ఉపరూపరి వడ్ఢనపక్ఖే ఠితా హోన్తి. కిలేసధమ్మా పన హాయనపక్ఖే. తస్మా తే అనుక్కమేన పరిహాయిత్వా గచ్ఛన్తా ఉపరిమ కోటియా సత్తహి భవేహి సబ్బసో పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తీతి వుత్తం సత్తక్ఖత్తుపరమోసోతాపన్నోనామ హోతీతి, తత్థ సత్తక్ఖత్తుసద్దేన సత్తపటిసన్ధిగహణవారా వుచ్చన్తి. పరమోతి ఉక్కంసపరిచ్ఛేదో. ఇతి సత్తక్ఖత్తుం పరమో ఏతస్సాతి. సత్తక్ఖత్తుపరమో. సో పన దేవేసు సత్తక్ఖత్తు పరమో, మనుస్సేసు సత్తక్ఖత్తు పరమో, ఉభయత్థ సత్తక్ఖత్తు పరమోతి తివిధో హోతి. యథాహ –

కతమోచ పుగ్గలో సత్తక్ఖత్తుపరమో ఇధేకచ్చో పుగ్గలో తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా సోతాపన్నో హోతి, అవినిపాతధమ్మో నియతో, సమ్బోధిపరాయనో, సో సత్తక్ఖత్తుం దేవేచ మనుస్సేచ సన్ధావిత్వా సంసరిత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో సత్తక్ఖత్తు పరమోతి.

ఏత్థ హి చ సద్దో అనియమత్థో. ఏతేన యోచ దేవేఏవ సత్తక్ఖత్తుం సంసరతి. యోచ మనుస్సేఏవ సత్తక్ఖత్తుం సంసరతి. యోచ దేవేచ మనుస్సేచ మిస్సకభవ వసేన సత్తక్ఖత్తుం సంసరతి. తివిధో పేసో సత్తక్ఖత్తు పరమోనామాతి దస్సేతి. అట్ఠకథాయం పన మిస్సకభవ వసేనస్స అత్థో వుత్తో. ఏత్థచ యస్మా మహగ్గతజ్ఝానస్సచ ఉపరిమగ్గ విపస్సనా యచ ఆనుభావం అనపేక్ఖిత్వా కేవలం ఇమస్స మగ్గస్స ఆనుభావగతియా ఏవ సత్తక్ఖత్తుపరమోనామ వుత్తో. సోచ పాళియం కతమేసం పఞ్చన్నం ఇధ నిట్ఠా. సత్తక్ఖత్తుపరమస్స కోలం కోలస్స ఏకబీజిస్స సకదాగామిస్స యోచ దిట్ఠేవధమ్మే అరహాతి వుత్తత్తా కామభవేఏవ ఝానరహితో సుక్ఖవిపస్సకోవా పరిహీనజ్ఝానోవా దట్ఠబ్బో. తేనేవచ పటిసమ్భిదామగ్గట్ఠ కథాయం తయోపి ఇమే సోతాపన్నా కామభవవసేన వుత్తా. రూపారూపభవే పన బహుకాపి పటిసన్ధియో గణ్హన్తీతి వుత్తం. అఙ్గుత్తరట్ఠకథాయఞ్చ అట్ఠమం భవన్తి కామభవే అట్ఠమం పటిసన్ధిన్తి వుత్తం. తస్మా యే కామభవేయేవ సత్తవారతో ఓరంవా దిట్ఠధమ్మే యేవవా ఉపరిమగ్గం గణ్హన్తి. తేసం తథారూపో పవత్తివిసేసో ఉపరి మగ్గవిపస్సనాబలేన సిద్ధోతి వేదితబ్బో. తథా హి అట్ఠకథాసు ఉపరి తిణ్ణం మగ్గానం విపస్సనా నియామేతీతి వుత్తం. యే పన దిట్ఠధమ్మేవా సక్కఅనాథపిణ్డికవిసాఖాదయో వియ సత్తసు భవేసు యత్థకత్థచి భవేవా ఝానం ఉప్పాదేత్వా బ్రహ్మలోకం గచ్ఛన్తి. యేచ బ్రహ్మలోకేయేవ సోతాపత్తిమగ్గం లభిత్వా తత్థేవ పరినిబ్బాయన్తి. తేసం తథారూపో పవత్తి విసేసో మహగ్గతజ్ఝానబలేన సిద్ధోతి. యస్మాచ పాళియం సత్తక్ఖత్తుం దేవేచాతి ఏతేన కామభవే సత్త ఓపపాతిక పటిసన్ధియో దస్సేతి. సత్తక్ఖత్తుం మనుస్సేచాతి ఏతేన సత్త గబ్భసేయ్యకపటిసన్ధియో దస్సేతీతి ఉభయేన చుద్దస పటిసన్ధియో దస్సితా హోన్తి. తస్మా తేన పరియాయేన లబ్భమానే చుద్దసభవే సన్ధాయ సక్కపఞ్హసుత్తే –

ఇతో సత్త తతో సత్త, సంసరాని చతుద్దసాతి వుత్తం. తథా అఙ్గుత్తరేచ తికనిపాతే సచే ఉదాయి ఆనన్దో అవితరాగో కాలం కరేయ్య, తేన చిత్తపసాదేన సత్తక్ఖత్తుం దేవేసు దేవరజ్జం కరేయ్య. సత్తక్ఖత్తుం ఇమస్మింయేవ జమ్బుదీపే మహారజ్జం కరేయ్య. అపిచ ఉదాయి ఆనన్దో దిట్ఠేవధమ్మే పరినిబ్బా యిస్సతీతి వుత్తం. కేచి పన ఇమేహి సుత్తపదేహి సత్తక్ఖత్తు పరమస్స సోతాపన్నస్స కామభవే చుద్దస పటిసన్ధియో ఇచ్ఛన్తి. మహావగ్గసంయుత్తటీకాయఞ్చ కేచి పన కామభవే సత్తక్ఖత్తుంఏవ ఉప్పజ్జతి, న తతో ఉద్ధన్తి వదన్తి. తం వీమంసితబ్బన్తి వుత్తం. విభఙ్గే పన తత్థ తత్థ అట్ఠానసుత్తేసుచ అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో అట్ఠమం భవం నిబ్బత్తేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీతిచ, అఙ్గుత్తరే ఛక్కనిపాతే అభబ్బో దిట్ఠసమ్పన్నో పుగ్గలో అట్ఠమం భవం నిబ్బత్తేతున్తి చ, మహానిద్దేసే అజితపఞ్హే సోహాపత్తిమగ్గఞాణేన అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్స, నిరోధేన సత్తభవే థపేత్వా అనమ తగ్గేసంసారే యే ఉప్పజ్జేయ్యుం నామఞ్చ రూపఞ్చ, ఏత్థేతే నిరుజ్ఝన్తి. వూపసమన్తి. అత్థం గచ్ఛన్తి. పటిపస్సమ్భన్తీతిచ, ఏవం దళ్హం కత్వా వుత్తత్తా యథావుత్తనయేనేవ తేసం సుత్తపదానం అత్థో వేదితబ్బోతి. రాగదోసమోహానన్తి కామరాగస్స దోసస్స తదేకట్ఠమోహస్సచ. తనుకరత్తాతి యథా సోతాపన్నసన్తానే ఉప్పజ్జన్తా ధమ్మికేసు కామవత్థూసు బలవన్తా హుత్వా ఉప్పజ్జన్తి. యతో తేసం మేథునవత్థుసమాయోగోపి పవత్తతి, తథా ఉప్పజ్జితుం అసమత్థే కత్వా సంలిఖనవసేన తనుకరణతో. అధిచ్చుప్పత్తివసేనచ పరియుట్ఠానమన్దతావసేనచ తనుకభావం సాధనతోతి అత్థో. తత్థ అధిచ్చుప్పత్తివసేనాతి కదాచి చిరేన ఉప్పత్తివసేన. పరియుట్ఠానమన్దతాయాతి చిరేన ఉప్పజ్జన్తానంపి మన్దతరం పరియుట్ఠానవసేన. మహాసివత్థేరేన పన తేసంపి మేథునవత్థు సమాయోగో ఇచ్ఛితో. సో మహాట్ఠకథాయం పటిక్ఖిత్తో. యఞ్చ ఛక్కనిపాతే మిగాసాలవత్థుమ్హి అబ్రహ్మచారినోపి ఇసిదత్తస్స బ్రాహ్మణస్స సకదాగామిత్తం భగవతా బ్యాకతం, తంపి తస్స ఆసన్నమరణకాలే అధిగమవసేన బ్యాకతన్తి వేదితబ్బం. సకిందేవ ఇమం లోకం ఆగన్త్వా ఆగమనతో సకదాగామీనామ హోతీతి యోజనా. యమేత్థ వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా పథమపరిచ్ఛేదే వుత్తమేవ. అరహత్తంభావేత్వాతి అరహత్తమగ్గం భావేత్వాఖీణా చత్తారో ఆసవా యస్సాతి ఖీణాసవో. దక్ఖిణా వుచ్చతి కమ్మఞ్చ కమ్మఫలఞ్చ సద్దహిత్వా ఆయతిం ఫలపటిలాభత్థాయ దిన్నదానం. దక్ఖన్తి వడ్ఢన్తి సత్తా ఏతాయాతి కత్వా. తాయ పన దక్ఖిణాయ విపత్తికరానం కిలేసానం సబ్బసో అభావతో సమ్పత్తికరానఞ్చ సీలక్ఖన్ధాదిగుణానం సబ్బసో పరిపుణ్ణత్తా దక్ఖిణేయ్యేసు అగ్గో జేట్ఠకో హుత్వా తందక్ఖిణం పటిగ్గహితుం అరహతీతి అగ్గదక్ఖిణేయ్యో. పుగ్గలభేదోతి చతున్నం ఫలట్ఠపుగ్గలానం సఙ్ఖేపభేదో. విత్థారభేదో పన ఏవం వేదితబ్బో, అట్ఠకథాసు తావ చతువీసతి సోతాపన్నా, ద్వాదస సకదాగామినో, అట్ఠచత్తాలీస అనాగామినో, ద్వాదస అరహన్తోతి ఫలట్ఠానం ఛన్నవుతిభేదో వుత్తో. తత్థ సద్ధాధిముత్తో పఞ్ఞాధిముత్తోతి ద్వే సోతాపన్నా హోన్తి. తే ఏకబీజీ కోలంకోలో సత్తక్ఖత్తుపరమోచాతి తీహి గుణితా ఛ. పున చతూహి పటిపదాహి గుణితా చతువీసతి హోన్తి. తివిధ విమోక్ఖచతుపటిపదానం పన భేదేన ద్వాదస సకదాగామినో ద్వాదస అరహన్తోచ హోన్తి. అనాగామినో పన అవిహేసు తావ తయో అన్తరాపరినిబ్బాయినో, ఏకో ఉపహచ్చ పరినిబ్బాయీ, ఏకో ఉద్ధం సోతో అకనిట్ఠగామీతి పఞ్చ. తేయేవ ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీచాతి ద్వీహి గుణితా దస. తథా అతప్పసు దస్ససుదస్సీసు తిచత్తాలీస హోన్తి. అకనిట్ఠే పన ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీనామ నత్థీతి చత్తారో ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయినో చత్తారో అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయినోతి అట్ఠాతి. సబ్బే అట్ఠచత్తాలీస హోన్తీతి. సుత్తనిపాతట్ఠకథాయం పన ద్వాదస సోతాపన్నా, ద్వాదస సకదాగామినో, చతువీసతి అనాగామినో, ద్వే అరహన్తో, చత్తారో మగ్గట్ఠాతి చతుపఞ్ఞాస హోన్తి. తేయేవ సద్ధాధుర పఞ్ఞాధుర వసేన ద్వీహి గుణితా అట్ఠసతం పుగ్గలా హోన్తీతి ఆగతో. ఏత్థాతి ఏతస్మిం పుగ్గలభేదే. సబ్బేసంపీతి చతున్నం ఫలట్ఠానంపి సాధారణావ. న నిరోధసమాపత్తి వియ ఏకచ్చానంఏవ సాధారణాతి అధిప్పాయో. అతివియ మమాయితస్స అభినిన్ది తస్స అజ్ఝోసితస్స అత్తనో చిత్తసన్తానస్స అపవత్తికరణం నామ బహలరాగవిముత్తానంఏవ సిజ్ఝతీతి వుత్తం, అనాగామీనఞ్చేవ అరహన్తానఞ్చలబ్భతీతి. తేసంపి అట్ఠసమాపత్తిలాభీనం కామరూపభవగతానఞ్ఞేవ ఇధ గహణం దట్ఠబ్బం. కస్మా, ఆదితో పట్ఠాయ అనుపుబ్బనిరోధబలేనేవ గన్తబ్బత్తా. తేనాహ తత్థాతిఆది. తత్రాయం విధి, పథమజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ తత్థ గతే సఙ్ఖారే అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో విపస్సతి. తతో దుతీయజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ తత్థగతే సఙ్ఖారే తథేవ విపస్సతి. తతో తతీయం ఝానం. తతో చతుత్థం ఝానం. తతో పఞ్చమం ఝానం. తతో ఆకాసానఞ్చాయతనం. తతో విఞ్ఞాణఞ్చా యతనం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ తత్థగతే సఙ్ఖారే తథేవ విపస్సతి. తతో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ నానాబద్ధఅవికోపనం సఙ్ఘపతిమాననం సత్థుపక్కోసనం అద్ధాన పరిచ్ఛేదోతి ఇమం చతుబ్బిధం పుబ్బకిచ్చం కరోతి. తతో నేవసఞ్ఞా నాసఞ్ఞాయతనం సమాపజ్జతి. ఏకంవా ద్వేవా చిత్తవారే అతిక్కమిత్వా అచిత్తకో హోతి నిరోధం ఫుసతీతి. తత్థతత్థేవాతి తతో తతో ఝానతో తస్మిం తస్మిం వుట్ఠితకాలేఏవ. విపస్సన్తోతి నిరోధస్స సమథ విపస్సనా యుగనన్ధబలేనేవ పత్తబ్బత్తా విపస్సనాబలేనపి చిత్తసన్తానస్స సణ్హసుఖుమభావా పాదనత్థం ఇదం పథమజ్ఝానం అనిచ్చన్తిఆదినా నయేన విపస్సన్తో. యావఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనంగన్త్వాతి యావ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనజ్ఝానం, తావ సమాపజ్జనవుట్ఠానవిపస్సనావసేన గన్త్వా. ఆవజ్జనాధిట్ఠాన పచ్చవేక్ఖనానిపేత్థ ఇచ్ఛితబ్బానియేవ. తేనేవ హి పటిసమ్భిదామగ్గే పఞ్చవిధా వసియో నిరోధపరికమ్మేసు వుత్తాతి. తతోపరన్తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనజ్ఝానగతే సఙ్ఖారేవిపస్సనానన్తరం, అధిట్ఠాతబ్బన్తి అధిట్ఠేయ్యం. అత్తనో సరీరాబన్ధే పరిక్ఖారే థపేత్వా నానాబన్ధాని చివరాదీని పరిక్ఖారాని అగ్గిఆదినా పరిస్సయేన మావినస్సన్తూతివా, ఏకసీమాయం సఙ్ఘకమ్మే కరీయమానే సఙ్ఘో మం పభిమానేస్సతి, తదా వుట్ఠహామీతివా, సత్థా మం కేనచికారణేన పక్కోసా పేస్సతి, తదా వుట్ఠహామీతివా అధిట్ఠానకిచ్చం. ఆదిసద్దేన నిరోధబ్భన్తరేఏవ మరణం నుఖో మే భవిస్సతీతి ఏవం పవత్తో అద్ధాన పరిచ్ఛేదో గహితో. ద్విన్నం.ల. వోచ్ఛిజ్జతిచిత్తసన్తతి తదత్థాయ ఆదితో పట్ఠాయ తథారూపస్స పయోగవిసేసస్స సుట్ఠు కతత్తా. తతోతి తస్మిం కాలే. అనాగామినో అనాగామి ఫలచిత్తం నిరావజ్జనంపి నిప్పరికమ్మంపీతి అధిప్పాయో. తథాహి ఆదితో పట్ఠాయ పునప్పునం పవత్తితం విపస్సనాపరికమ్మమేవ తస్స పరికమ్మట్ఠానే తిట్ఠతి. న విసుం ఆసన్నపరికమ్మం నామ అత్థీతి. పచ్చవేక్ఖనన్తి ఫలపచ్చవేక్ఖనం. ఏవం దువిధం కమ్మట్ఠాననయం నిద్దిసిత్వా ఇదాని యదత్థం సో నిద్దిసీయతి, తదత్థే సోతుజనే నియోజేన్తో భావే తబ్బన్తి గాథమాహ. తత్థ పటిపజ్జితబ్బాతి పటిపత్తి. పటిపజ్జన్తివా ఏతాయ ఉపరుపరి విసేసన్తి పటిపత్తి. సీలాదిధమ్మో. రసీయతి నిరామిససుఖానుభవనవసేన అనుభవీయతీతి రసో. ఝానమగ్గ ఫలభూతో అధిగమధమ్మో. అరహత్త ఫలమేవవా. తదుభయం పటిచ్చ ఉప్పన్నపీతిసోమనస్సమేవవా. పటిపత్తియా రసో పటిపత్తి రసో. సోఏవ అస్సాదితబ్బట్ఠేన అస్సాదో చాతి పటిపత్తి రసస్సాదో. సాసనే పటిపత్తిరసస్సాదం పత్థయన్తేన భిక్ఖునా ఇచ్చేవం మయా నిద్దిట్ఠం ఉత్తమం భావనాద్వయం భావేతబ్బన్తి సమ్బన్ధో.

ఇతి పరమత్థదీపనియానామ అభిధమ్మత్థసఙ్గహస్స

చతుత్థవణ్ణనాయ కమ్మట్ఠానసఙ్గహస్స

పరమత్థదిపనా నిట్ఠితా.