వీథిముత్త సఙ్గహ పరమత్థదీపనీ

౧౪౩. ఏవం పవత్తికాలే పవత్తిసఙ్గహం దస్సేత్వా ఇదాని పటిసన్ధియం పవత్తిసఙ్గహం దస్సేతుం ఆదిగాథ మాహ. ఏవం వుత్తనయేన పవత్తియం పవత్తిసఙ్గహోనామ వీథిచిత్తవసేన ఉదీరితోకథితో. ఇదాని సన్ధియం పవత్తిసఙ్గహో నామ వీథిముత్త చిత్తానం వసేన వుచ్చతీతి యోజనా. ఏత్థచ పటిసన్ధియం చిత్తచేతసికానం పవత్తియా కథితాయ తతో పరం భవఙ్గకాలేచ చుతికాలేచ తేసం పవత్తి కథితాయేవ హోతీతి కత్వా సన్ధియమిచ్చేవ వుత్తం.

[౧౪౧] విభావనియం పన

పరతో మరణుప్పత్తియం పథమం చుతిం దస్సేత్వా పచ్ఛా అనన్తరే పటిసన్ధియా వక్ఖమానత్తా ఇధ సన్ధిగ్గహణేన అతీతా నన్తర చుతిపి గహేతబ్బాతి అధిప్పాయేన యం వుత్తం ‘‘తదాసన్నతాయ తంగహణేనేవ గహితచుతికాలేచా’’తి. తం న యుజ్జతియేవ.

వీథిముత్తానఞ్హి విసయప్పవత్తినామ అతీతానన్తరభవే మరణుప్పత్తియంఏవ సిద్ధాతి ఏకస్మిం భవే విసయప్పపత్తియా సహ తేసం పటిసన్ధిపముఖానం వీథిముత్తచిత్తానం పవత్తిదస్సనత్థంఏవ తాయ అతీతానన్తరచుతియా సద్ధిం మరణుప్పత్తివిధానం థేరేన దస్సితన్తి. భవన్తి సత్తా సఙ్ఖారాచ ఏతాసూతి భూమియో. అయోతి వడ్ఢి. అత్థతో పన సుఖంచ సుఖహేతు సుఖపచ్చయాచ వేదితబ్బా. యేభుయ్యేన తతో అయతో అపగతా ఏత్థ నిబ్బత్తా సత్తాతి అపాయో. సోఏవ భూమీతి అపాయభూమి. ఓళారికేన కామరాగేన కామీయతీతి కామో. గన్తబ్బా ఉపగన్తబ్బాతి గతి. గచ్ఛన్తి సత్తా ఏత్థాతివా గతి. అనేకవిధసమ్పత్తీనం అధిట్ఠానతాయ సోభణాగతి సుగతి. కామోచ సో సుగతిచాతి సమాసో. నత్థి యథావుత్తో అయో ఏత్థాతి నిరయో. నిచ్చం వా రయన్తి కమ్పన్తి ఫన్దన్తి సత్తా దుక్ఖప్పత్తా ఏత్థాతి నిరయో. మనుస్సా వియ ఉద్ధం ఉచ్చా అహుత్వా తిరో అఞ్చితా ఆయతాతి తిరచ్ఛానా. యువన్తి నానా వణ్ణసణ్ఠానాపి సత్తా సమానజాతితాయ ఏకీభూతావియ హోన్తి ఏతాయాతి యోని. జాతి.

విభావనియం పన

ఖన్ధానం పవత్తివిసేసోతి వుత్తం.

తిరచ్ఛానానం యోని తిరచ్ఛానయోని. పేచ్చ ఇతా గతాతి పేతా. ఇతో అపక్కమ్మ చవిత్వా భవన్తరే గతాతి అత్థో. యేకేచి కాలఙ్కతా. దివఙ్గతాపి హి లోకే కాలఙ్కతా పేతాతి వుచ్చన్తి. ఇధ పన సుఖసముస్సయతో పేచ్చ పకట్ఠం పవాసం దూరం గతాతి అత్థేన యావ తతో న ముచ్చన్తి. తావ నిచ్చం దుక్ఖప్పత్తా లక్ఖణసంయుత్తాదీసు ఆగతా తతీయా అపాయికసత్తా అధిప్పేతా. పేతానం సమూహో పేత్తి. పేత్తియా విసయోతి పేత్తి విసయో. విసయోతిచ పవత్తిదేసో వుచ్చతి. అసురకాయోతి ఏత్థ సురా వుచ్చన్తి ఉపరి దేవా సురన్తి ఇద్ధివిసేసేహి దిబ్బన్తి, సుట్ఠువా రమన్తి కామసుఖరతిం పచ్చనుభవన్తీతి కత్వా. న సురాతి అసురా. వేపచిత్తి పహారాదాదయో సన్ధాయ సురపటిపక్ఖా సుర సదిసావాతి అత్థో. వియఙ్కరమాతా ఉత్తరమాతాదయో విని పాతికే సన్ధాయ ఖుద్దకసురా చూళకసురాతి అత్థో. యమరాజా దయో వేమానికపేతే సన్ధాయ ఏకదేసేన సురసదిసాతి అత్థో. వేమానికపేతాపి హి కత్థచి అసురకాయాతి ఆగతా. లోకన్తరిక నేరయికే సన్ధాయ సబ్బసో సురగుణ రహితాతి అత్థో. తేపి హి బుద్ధవంసనిదానట్ఠకథాయం జాతిదుక్ఖ నిద్దేసేసుచ అసురకాయాతి వుత్తా. తథా కాలకఞ్చికపేతే సన్ధాయ సబ్బసో సురభావరహితాతి అత్థో. ఇతి పఞ్చన్నం అసురానం వసేన అత్థవిభాగో వేదితబ్బో. దిబ్బా వత భోకాయా పరిహాయిస్సన్తి, పరిపూరిస్సన్తి అసురకాయాతి ఇమస్మిం సుత్తపదే చత్తారోపి అపాయా అసురకాయాతి అట్ఠకథాయం వణ్ణితా.

తత్థ వేపచిత్తి పహారాదాదయో అసురా తావ తింసేసు దేవేసు సఙ్గహితా. వినిపాతికాసురా చాతుమహారాజికదేవేసు. తథా వేమానికపేతాసురా. తేపి హి వినిపాతికాసురా వియ తిహేతుకాపి దుహేతుకాపి అహేతుకాపి హోన్తీతి అట్ఠకథాసు వుత్తా. యమరాజానో పన వేస్సభూ నోత్తిచ పేత్తి రాజా సోమో యమో వేస్సవణోచ రాజాతి ఏవం కథా వత్థుపాళియం ఆగతా వేస్సభూఆదయో సయం మహిద్ధికా మహానుభావా వేమానికపేతరాజానో హుత్వాపి నేరయికేసు సత్తేసు కారుఞ్ఞతం పటిచ్చ హేట్ఠా నిరయలోకేసుపి రజ్జం కారేన్తియేవ. తేనేవ హి సబ్బే పేతలోకాపి నిరయలోకాపి యమలో కాతిచ యమవిసయాతిచ వుచ్చన్తీతి. యేచ చాతుమహారాజికపరి యాపన్నా పాపజ్ఝాసయా కురురకమ్మకారినో రేవతివిమానే యక్ఖాతి ఆగతా సంకిచ్చజాతకే రక్ఖసాతి ఆగతా యక్ఖరక్ఖసానామ ఇతో గన్త్వా ఉస్సదనిరయేసు నేరయికానం నానాకమ్మ కారణాయో కరోన్తో విచరన్తి. తేసంపి కాలో ఉపకాలోతి ఏవమాదీహి నామేహి నారదజాతకే ఆగతానం నిరయ పాలానం ఉపరియమరాజానం ఆణాపవత్తతియేవాతి. లోకన్తరికా సురా నిరయే సఙ్గహితా. ఇధ పన కాలకఞ్చికాదయో పేతాసురావ అధిప్పేతా. తేసం అసురానం కాయో సమూహోతి అసురకాయో. ఏత్థచ నిరయభూమినామ పచ్చేకం సోళసుస్సదపరి వారానం అట్ఠన్నం మహానిరయానం వసేన అన్తో పథవియం ఠితాతి వేదితబ్బా. అరఞ్ఞ పబ్బత సముద్ద దీపకాదీసుపి నానానిరయ భూమియో హోన్తియేవ. తస్మా తాదిసస్స విసుం వవత్థితస్స ఓకాసస్స అత్థితాయ నిరయోత్వేవ వుత్తా. సేసానం పన తిస్సన్నం అపాయభుమ్మీనం తాదిసస్స ఓకాసస్స నత్థితాయ యోని విసయ కాయ సద్దేహి యోజేత్వా ఖన్ధావా ఖన్ధప్పవత్తిపదేసావా గహితాతి. [అపాయభూమి]

ఉస్సితో ఉగ్గతో ఉస్సన్నోవా మనో ఏతేసన్తి మనుస్సా. తేహి అనన్తేసు చక్కవాళేసుపి ఇతరభూమికానం సత్తానం తిక్ఖతరసూర విచిత్రచిత్తా హోన్తి. పరిపుణ్ణానం కుసలాకుసలకమ్మ పథానం ఆనన్తరియకమ్మానఞ్చ ఏత్థేవ సమ్భవతోతి. తేసుపి పన జమ్బుదీపవాసినోఏవ అతిసయేన ఉస్సితమనా హోన్తి. ఇతరే పన తేహి సమానవణ్ణాదితాయ మనుస్సా ఇచ్చేవ వుచ్చన్తి. ఇమస్మిం చక్కవాళే పన వత్తబ్బమేవ నత్థి, యథాహ-తీహి భిక్ఖవే ఠానే హి జమ్బుదీపకా మనుస్సా ఉత్తరకురుకే మనుస్సే అధిగ్గణ్హన్తి. దేవేచ తావతింసే. కతమేహి తీహి ఠానేహి. సూరాచ సతి మన్తోచ ఇధ బ్రహ్మచరియవాసోచాతి. అక్ఖరచిన్తకా పన వదన్తి మనూతి మహాసమ్మతరాజా వుచ్చతి. ఇమేచ జనా తేన థపితేసు మరియాదధమ్మేసు ఠితా తస్స పుత్తట్ఠానియా హోన్తి. తస్మా మనునో అపచ్చా పుత్తాతి మనుస్సాతి. ఇధ పన భూమిపరియాయోతి కత్వా మనుస్సాతి ఇత్థిలిఙ్గం ఏకవచనఞ్చ కతన్తి దట్ఠబ్బం. ఏవం సేసే సుపి. యేసు పన చత్తారో మహారాజానో రజ్జం కారేన్తి. తే దేవా చాతుమహారాజికా. తత్థ ధతరట్ఠో గన్ధప్పానం రాజా హోతి. విరుళ్హకో కుమ్భణ్డానం. విరూపక్ఖో నాగానం. కువేరో యక్ఖానం. తత్థ పటిసన్ధివసేన గన్ధరుక్ఖేసు అప్పేన్తి ఉపగచ్ఛన్తీతి గన్ధప్పా. గన్ధరుక్ఖాధివత్థా దేవా. తే మూలగన్ధాదివసేన దసధా పాళియం ఆగతా. కుమ్భణ్డాతి దానవరక్ఖసా. నాగా యక్ఖాచ పాకటా. సబ్బే తే యేభుయ్యేన పాపజ్ఝాసయా కురురకమ్మకారినో చ హోన్తి. తస్మా చత్తారో మహారాజానో అఞ్ఞమఞ్ఞంవా మనుస్సానం వా అవిహేఠనత్థాయ తేసు నానారాజానంవా నానాసేనాపతింవా థపేసుం.

ఆటానాటియసుత్తంచేత్థవత్తబ్బం. తత్థ హి యక్ఖోయక్ఖినీగన్ధప్పో గన్ధప్పీ కుమ్భణ్డో కుమ్భణ్డీ నాగో నాగీతిచతస్సో అవరుద్ధకజాతియో ఆగతా. తత్థ సరీరోభాససిరిసమ్పత్తియుత్తో అమనుస్సో యక్ఖోతిచ దేవోతిచ దేవతాతిచ వుచ్చతి. సరీరో భాస సిరిసమ్పత్తిరహితో విగచ్ఛరూపో అమనుస్సో యక్ఖోత్వేవ వుచ్చతి. రుక్ఖట్ఠకవిమానే జాతో రుక్ఖదేవతానామ. రుక్ఖస్స అబ్భన్తరే జాతో గన్ధప్పోనామ. యో లోకే కట్ఠయక్ఖోతి వుచ్చతి. పుబ్బే నిహీనకమ్మకతా కాచి గన్ధప్పియో మనుస్సిత్థీనం సరీరబ్భన్తరేసుపి జాయన్తి. యా వేదగన్థేసు యోగినీతిచ లోకే జోగినీతిచ వుచ్చన్తి. అభిలక్ఖితరత్తీసు గోచరపసుత కాలే జుతిఅత్థేన జుణ్హాతిచ వుచ్చన్తి, కుబ్భణ్డానామ మహోదరా విసాలక్ఖా రక్ఖసాఏవ. యే లోకే ధన రక్ఖకాతి వుచ్చన్తి. తే హి వేపుల్లపబ్బతే మణిరతనం రక్ఖన్తి. అన్తో హిమవన్తే అబ్భన్తర అమ్బరుక్ఖే రక్ఖన్తి. ఏవం రతనట్ఠానానివా వనప్పతి రుక్ఖేవా దిబ్బోసధరుక్ఖేవా దిబ్బగన్ధరుక్ఖేవా ఉదకసరేవా రక్ఖిత్వా అసన్తి భక్ఖన్తి. తస్మా రక్ఖసాతి వుచ్చన్తి. నాగో నాగీతి ఏత్థ అన్తో పబ్బతేవా అన్తో పథవియంవా నిబ్బత్తా వసున్ధరదేవయక్ఖజాతియోపి ఇధ నాగాత్వేవ వుచ్చన్తి. యా మహాపరినిబ్బాన సుత్తే భూమిచాలసుత్తపదే పథవీ దేవతాతి వుత్తా. యాసం కీళాపసుత వసేన కదాచి భూమిచాలో హోతి. యాసఞ్చ మన్తపదాని వత్థు విజ్జాతిచ భూమివిజ్జాతిచ బ్రహ్మజాలసుత్తే వుత్తాని. తేసుచ నానా ఇద్ధిమన్తా అవరుద్ధకా పాపాతిరతా కిబ్బిసకమ్మకారినో కీళా సోణ్డవసేనవా ఘాససోణ్డవసేనవా పేతేసుచనిరయేసుచ పకతి వణ్ణేనవా సోణగిజ్ఝకాకాదివణ్ణేనవా సత్తే విహేఠయన్తా విచరన్తి. సబ్బఞ్చే తం సుత్తన్తేసువా జాతకేసువా వేదగన్థేసువా కుసలేహి వేదితబ్బన్తి.

సహ పుఞ్ఞకారినో తేత్తింస జనా మాఘేననామ జేట్ఠపురిసేన సహ ఏత్థ నిబ్బత్తాతి తేత్తింసా. సాఏవ తావతింసా నిరుత్తి నయేన. కామఞ్చేత్థ సబ్బచక్కవాళేసుపి అయం దుతీయదేవ లోకో జనవసతసుత్తే ఆగత నయేన సక్కట్ఠానియానం పజాపతి వరుణ ఈసానాదీనం తేత్తింస దేవరాజూనం నిబన్ధనో కాసో హోతి. సహస్సం చాతుమహారాజికానం. సహస్సం తావతింసానన్తి హి అఙ్గుత్తరే వుత్తం. మాఘపురిసా పన తేసు సముదాగతేసు దేవరాజట్ఠానేసు పచ్చాజాతా హోన్తి. ఏతరహి ధరమానాచ తస్మా తేసం వసేన అయం వచనత్థో కతోతి వేదితబ్బో. అపరే పన యథా ఇన్దగోపకవణ్ణాభా. తావ దిస్సన్తి తింసతీతి ఇమస్మిం విధురజాతకే తావ సద్దో తింససద్దపరివారమత్తో హోతి. తథా ఇధాపీతి కత్వా తింసమత్తానం సక్కట్ఠానియానం దేవరాజకులానం నివాసట్ఠా నత్తా తావతింసానామాతి యుత్తం సియా. అట్ఠకథాసు పన యథావుత్తం నిరుత్తినయం కప్పేత్వా మాఘవత్థూసుచ తేసు తేసుచ ఠానేసు సక్కానం తేత్తింస సఙ్ఖాఏవ వుత్తాతిపి వదన్తి. తం న యుజ్జతి. పాళియంఏవ బ్రహ్మాసనఙ్కుమారో తేత్తింసే అత్తభావే అభినిమ్మినిత్వా దేవానం తావతింసానం పల్లఙ్కేసు నిసీదిత్వాతి వుత్తత్తా. యామోతి తస్మిం దేవలోకే ఇస్సరదేవకులస్స నామం. తథా సుయామోతిచ. తం సహచరితత్తా పన సో దేవ లోకోపి తత్థ నిబ్బత్తదేవాపి యామాత్వేవ వుచ్చన్తి. విపులాయ సిరిసమ్పత్తియా సమన్నాగతత్తా నిచ్చం తుసన్తి అతివియ హట్ఠతుట్ఠముఖా హోన్తి ఏత్థాతి తుసితా. యథారుచితే భోగే సయమేవ నిమ్మినిత్వా నిమ్మినిత్వా రమన్తి ఏత్థాతి నిమ్మానరతీ. అత్తనో రుచిం ఞత్వా పరేహి నిమ్మితేసు భోగేసు వసం వత్తేన్తి ఏత్థాతి పరనిమ్మితవసవత్తీ. బ్రూహన్తి వడ్ఢన్తి అతిపణీతేహి ఝానాది గుణేహి వుద్ధిం విరుళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జన్తీతి బ్రహ్మానో. మహన్తా బ్రహ్మానో మహాబ్రహ్మానోతి వత్తబ్బే మహాసద్దస్స లోపో.

పరిసతి భవాతి పారిసజ్జా. పరిసాసు జాతాతివా పారిసజ్జా. పరిచారికాతి అత్థో. మహాబ్రహ్మానం పారిసజ్జాతి బ్రహ్మ పారిసజ్జా. పురే ఉచ్చే ఠానే ఓదహన్తి తిట్ఠన్తీతి పురోహితా. మహాబ్రహ్మానం పురోహితాతి బ్రహ్మపురోహితా. మహన్తా బ్రహ్మానో మహాబ్రహ్మానో. సహస్సోబ్రహ్మా ద్విసహస్సోబ్రహ్మా. తిసహస్సోబ్రహ్మాతిఆదినా సఙ్ఖారుపపత్తిసుత్తే ఆగతా అధిపతిబ్రహ్మానోతి అత్థో. తత్థ సహస్సోబ్రహ్మాతి చక్కవాళసహస్సమ్హి ఇస్సరో బ్రహ్మా. ద్విసహస్సోతి ద్వీసు చక్కవాళ సహస్సేసు ఇస్సరోతి అత్థో. తయోపేతే ఏకతల వాసినో హోన్తి. తత్థ లోకే మహాజనా విసుం విసుం కులదేవతాయోనామ ఉపట్ఠహన్తి. కేచి మహాదేవంనామ ఉపట్ఠహన్తి. కేచి వాసుదేవంనామ. కేచి మహేసరంనామ. కేచి పరమేస్వారం నామాతి. ఘరదేవతా గామదేవతా రుక్ఖదేవతాదయోపి తేసం మహాదేవరాజానం ఉపట్ఠకాఏవ సమ్పజ్జన్తి. తత్థ మహాదేవరా జానోవియ మహాబ్రహ్మానో దట్ఠబ్బా. ఘరదేవతాదయోవియ బ్రహ్మ పురోహితాదట్ఠబ్బా, మనుస్సావియ బ్రహ్మపారిసజ్జాదట్ఠబ్బా. తత్థచ ఘర దేవతాదయో మహాదేవరా జానో అదిస్వావ ఉపట్ఠహన్తి. మనుస్సా చ తేఉభోపి అదిస్వావ ఉపట్ఠహన్తి. ఏవమేవం బ్రహ్మపురోహితా మహాబ్రహ్మానోపి నపస్సన్తి. మహాబ్రహ్మానం నివాసట్ఠానంపి నజానన్తి. బ్రహ్మపారిసజ్జాఉభోపి నపస్సన్తి. ఉభిన్నంనివాసట్ఠానంపి నజానన్తి. యదా పన ఓళారికం రూపం మాపేత్వా అత్తానం దస్సేన్తి. తదా ఏవ పస్సన్తి. ఏసనయో ఉపరిభూమీసుపి. యం పన బ్రహ్మనిమన్తన సుత్తట్ఠకథాయం వుత్తం బ్రహ్మానం పకతిరూపం కస్సచి ఆపాతం న గచ్ఛతీతి. తం బ్రహ్మపురో హితా దీనం ఉపరిమానం బ్రహ్మానం పకతిరూపం కస్సచి బ్రహ్మపారిసజ్జాదినోవా దేవస్సవా మనుస్సస్సవాఆపాతం నగచ్ఛతీతి కత్వా వుత్తం. హేట్ఠిమానం పన పకతిరూపం ఉపరిమస్స ఆపాతం ఆగచ్ఛిస్సతియేవ. తేనేవ హి జనవసభసుత్తట్ఠకథాయం హేట్ఠిమహేట్ఠిమాహి దేవా ఉపరిమదేవానం ఓళారికం కత్వా మాపితమేవ అత్తభావం పస్సితుం సక్కోన్తీతి వుత్తం. తత్థదుతీయతలే పరిత్తాభాతి బ్రహ్మపారిసజ్జాఏవ. అప్పమాణాభాతి బ్రహ్మపురోహితా ఏవ. ఆభస్సరాతి మహాబ్రహ్మానోఏవ. తస్మిం తలే అధిపతి బ్రహ్మానోఏవాతి అత్థో. హేట్ఠిమతలతో పన విసేస కరణత్థం ఆభావసేన నామగహణం హోతీతి దట్ఠబ్బం.

తత్థ పరిత్తా ఆభా ఏతేసన్తి పరిత్తాభా. అప్పమాణా ఆభా ఏతేసన్తి అప్పమాణాభా. ఆభాసరన్తి నిచ్ఛరన్తి ఏతేసూతి ఆభస్సరాతి. తతీయతలే పరిత్తసుభాతి బ్రహ్మపారిసజ్జాఏవ. అప్పమాణసుతాతి బ్రహ్మపురోహితాఏవ. సుతకిణ్ణాతి మహాబ్రహ్మనోఏవ. తస్మిం తలే అధిపతిబ్రహ్మానో ఏవాతి అత్థో. తత్థ సుభాతి ఏకగ్ఘనా అచలసణ్ఠితా ఆభాఏవ వుచ్చన్తి. పరిత్తా సుభా ఏతేసన్తి పరిత్తసుభా. అప్పమాణా సుభా ఏతేసన్తి అప్పమాణసుభా. సుతేహి ఆకిణ్ణాతి సుభాకిణ్ణా. సుభకిణ్హాతిపి పఠన్తి. తేసం ఆకారస్స రస్సో అన్తిమణకారస్స చ హకారో దట్ఠబ్బో. ఇమేసు పన ద్వీసు తలేసు పకతికాయప్పభా అధిమత్తా హోన్తి. తస్మా తాసం వసేన పరిత్తాభాతిఆదికం నామం సిద్ధం. న బ్రహ్మపారి సజ్జాతిఆదికం. ఏవఞ్చ కత్వా వేరఞ్జసుత్తే పథమతలవాసినో బ్రహ్మకాయికా దేవాతి ఆగతా. దుతీయతలవాసినో ఆభాదేవాతి. తతీయతలవాసినో సుభాదేవాతి చతుత్థతలే విపులం ఫలం ఏతేసన్తి వేహప్ఫలా. అథవా ఇఞ్జనజాతికేహి సోమనస్సజ్ఝానేహి నిబ్బత్తానం తిణ్ణం హేట్ఠిమతలానం తేజోసం వట్టాదికేన అన్తరాయేన భూమితలేన సహ ఆయుకప్పనివత్తివసేన ఇఞ్జితం పుఞ్ఞఫలం అత్థి. తేసు హి యం సుభాకిణ్ణానం దేవానం చతుసట్ఠికప్పానీతి వుత్తం. తం తస్మిం తలే ఆదికప్పికానం వసేన వుత్తం. పచ్ఛిమికానం పన తేసట్ఠికప్ప ద్వాసట్ఠికప్ప ఏకసట్ఠి కప్పాది వసేన ఇఞ్జితం పటిలీనం పుఞ్ఞఫలం హోతీతి. ఆనేఞ్జజాతికేన ఉపేక్ఖాఝానేన నిబ్బత్తానం పన కేనచి అన్తరాయేన తాదిసం ఇఞ్జితం పుఞ్ఞఫలం నామ నత్థి. తస్మా ఝాన సామత్థియానురూపం విసేసేన ఈహితం అభివడ్ఢితం పుఞ్ఞఫలం ఏత్థ అత్థీతి వేహప్ఫలా.

నత్థి సఞ్ఞాముఖేన గహితా చత్తారో అరూపక్ఖన్ధా ఏతేసన్తి అసఞ్ఞా. అసఞ్ఞాచ తే సత్తాచాతి అసఞ్ఞసత్తా. చిత్తచే తసికానం పన నత్థితాయ తేసం అసత్తపసఙ్గతా సమ్భవతీతి సత్తగహణం కతన్తి దట్ఠబ్బం. ఏతే ద్వేపి ఏకతలవాసినో ఏవ హోన్తి. ఏత్థపి నిబ్బత్తకజ్ఝానస్స హీనమజ్ఝిమపణీతతా విసేసస్స అత్థితాయ తదనురూపం బ్రహ్మానంపి పారిసజ్జ పురోహిత మహాబ్రహ్మత్త విసేసో సమ్భవతియేవ. ఆయువేమత్తతాయ పన అఞ్ఞమఞ్ఞ అదస్సనాదీనఞ్చ నత్థితాయ పారిసజ్జాదివసేన భూమివిభాగో నత్థీతి వేదితబ్బో. ఏవం అవిహాదీసుపి. ఓళారికానం కామరాగపటిఘానుసయానం నత్థితాయ సుద్ధానం అనాగామిఅరహన్తానమేవ ఆవాసాతి సుద్ధావాసా. తత్థ పథమభూమివాసినో అప్పకేన కాలేన అత్తనో ఠానం నవిజహన్తీతి అవిహా. అథవా, ఓళారికానం పఞ్చన్నం సంయోజనానం పహీనత్తా నత్థి చిత్తస్స విహఞ్ఞనం సమథవిపస్స నాధమ్మేసు అవిప్ఫారికతాపత్తి ఏతేసన్తి అవిహా. దుతీయభూమి వాసినో న కేనచి చిత్తపరిళాహేన తప్పన్తీతి అతప్పా. తతీయ తలవాసినో పరిసుద్ధేహి పసాదచక్ఖు దిబ్బచక్ఖు ధమ్మచక్ఖు పఞ్ఞా చక్ఖూహి సమ్పన్నత్తా సుట్ఠు పస్సన్తీతి సుదస్సా. చతుత్థభూమివాసినో పన తతో అతిసయేన సుట్ఠు దస్సనభావేన సమన్నాగతాతి సుదస్సినో. అతిసయత్థే హి అయం ఈకారోతి. పఞ్చమభూమి వాసినో ఉపరి అఞ్ఞస్స భూమన్తరగతస్స రూపిబ్రహ్మునో నత్థితాయ నత్థి రూపీనం సత్తానం మజ్ఝే కేనచి గుణేన కనిట్ఠభావో ఏతేసన్తి అకనిట్ఠా.

ఆకాసానఞ్చాయతనభూమీతి ఏత్థ యత్తకం ఆకాసపదేసం ఫరిత్వా ఆకాసానఞ్చాయతన సఞ్ఞితా చతుక్ఖన్ధా పవత్తన్తి. సో ఖన్ధసహితో ఆకాసపదేసో ఆకాసానఞ్చాయయనభూమి. ఏవం సేసాసు. పుథుజ్జనా సోతాపన్నా సకదాగామినోచాపి పుగ్గలా సుద్ధావాసేసు సబ్బథా సబ్బపకారేనపి నలబ్భన్తీతి యోజనా. ఏత్థచ సకదాగామీనం పటిక్ఖేపేన అనాగామి మగ్గట్ఠస్సపి తత్థ పటిక్ఖేపో సిద్ధో హోతీతి ఉపరిమానం తిణ్ణం అరియానమేవ తత్థ పటిలాభో ఇమాయ గాథాయ వుత్తోతి వేదితబ్బో. సేసట్ఠానేసూతి పఞ్చసుద్ధావాసతో అసఞ్ఞాపాయతోచ అవసేసేసు ఏకవీసతియా ఠానేసు, అనరియాతి పుథుజ్జనా. [భూమిచతుక్కం]

౧౪౪. ఓక్కన్తిక్ఖణేతి పటిసన్ధిక్ఖణే. పటిసన్ధిహి భవన్తరే ఓక్కమనం అనుపవిసనన్థి అత్థేన ఓక్కన్తీతి వుచ్చతి. తతో పరం భవఙ్గం హుత్వాతి యోజనా. కేచి పన భవఙ్గపరియోసానేతి పఠన్తి. తం న యుజ్జతి. జాతియా అన్ధో జచ్చన్ధో. ఆదిసద్దేన జాతి బధిర జచ్చఘానక జాతిమూగ జచ్చేళ జచ్చుమ్మత్తక పణ్డక ఉభతో బ్యఞ్జనక నపుంసక మమ్మాదయో సఙ్గణ్హాతి. తత్థ యస్స చక్ఖుం ఉప్పాదేతుం అసమత్థేన కమ్మేన పటిసన్ధి లద్ధా. సో జచ్చన్ధో నామ. ఏసనయో సేసేసుపి. తత్థ పసాదసోత రహితో జాతిబధిరో నామ. పసాద ఘానరహితో జచ్చ ఘానకో నామ. పసాదజివ్హారహితో నామ నత్థి. వచనరహితో జాతిమూగోనామ. దిసావిదిసామత్తంపి సఞ్ఞాపేతుం అసక్కుణేయ్యో జాతిఏళో నామ. సబ్బకాలంపి విపల్లట్ఠచిత్తో జచ్చుమ్మత్తకోనామ. కామహేతు ఆసిత్తకాదిభావేన విప్పకారపత్తో పణ్డకోనామ. ద్వీహి బ్యఞ్జనేహి సమన్నాగతో ఉభతో బ్యఞ్జనకోనామ. భావద్వయ రహితో నపుంసకోనామ. పకతివచనేపి ఏకమేకం అక్ఖరం మహుస్సాహేన ఉప్పాదేన్తో విబచ్ఛవచనో మమ్మోనామ. ఏత్థచ చక్ఖుం ఉప్పాదేతుం సమత్థేన కమ్మేన లద్ధపటిసన్ధికస్స పవత్తికాలే తంవా అఞ్ఞంవా కమ్మం చక్ఖుం ఉప్పాదేతి. అసమత్థేనకమ్మేన లద్ధపటిసన్ధి కస్స పన వత్థువిపన్నస్స పవత్తికాలే అఞ్ఞంపి కమ్మం చక్ఖుం ఉప్పాదేతీతి నత్థి. తస్మా గబ్భసేయ్యకానంపి జచ్చన్ధభావో పటిసన్ధిక్ఖణేయేవ సిద్ధోతి వేదితబ్బో. ఏసనయో సేసేసు జాతి బధిరాదీసు. ఆయతనానం పటిలాభో జాతీతి వుత్తత్తా చక్ఖుస్స ఉప్పజ్జనారహకాలో చక్ఖుస్స జాతికాలోనామ. తదా అనుప్పన్న చక్ఖుకో జచ్చన్ధోనామాతి ఏవం అత్తనో అత్తనో ఉప్పజ్జనారహ కాలవసేన తస్స తస్స ఆయతనస్స జాతికాలో వేదితబ్బో. ఏవఞ్హిసతి జాతిమూగాదయోపి ఉపపన్నో హోన్తీతిచ వదన్తి. విభావని యంపి అయమత్థో విభావితోతి.

[౧౪౨] యం పన విభావనియం

‘‘అపరే పన జచ్చన్ధోతి పసుతియంయేవ అన్ధో. మాతు కుచ్ఛియం అన్ధో హుత్వా నిక్ఖన్తోతి అత్థో. తేన దుహేతుకతిహేతుకానం మాతుకుచ్ఛియం చక్ఖుస్స అవిపజ్జనం సిద్ధన్తి వదన్తీతి’’ వుత్తం. తం న యుత్తం.

లోకే మాతుకుచ్ఛియంయేవ అన్ధో హుత్వా నిక్ఖన్తస్సపి ఏకచ్చస్స తం తం సిప్పవిజ్జాఠానేసు పఞ్ఞావేయ్యత్తియభావస్స దిట్ఠత్తా. థపేత్వా హి మహాబోధిసత్తే అఞ్ఞేచ పచ్ఛిమభవికే సత్తే అవసేసానం ద్విహేతుక తిహేతుకానంపి మాతుకుచ్ఛిమ్హి పరూపక్కమేనవా మాతుయా విసమపయోగేనవా నానాబాధేనవా ఉప్పన్నానంపి చక్ఖుసోతానం విపత్తినామ నత్థీతి న సక్కా నియమేతున్తి. భుమ్మస్సితానఞ్చ వినిపాతికాసురానన్తి ఏత్థ భూమియం జాతాతి భుమ్మా. భూమిసమ్బన్ధేసు రుక్ఖట్ఠక పబ్బతట్ఠక విమానేసు నిబ్బత్తా ఆళవక సాతాగిర హేమవతాదయో మహిద్ధికా భుమ్మాదేవా. యే లోకే బలిహరణ వసేన పూజనీయట్ఠేన యక్ఖాతిపి వుచ్చన్తి. యే పన భుమ్మదేవజాతికాపి సమానా అత్తనో పుఞ్ఞనిబ్బత్తస్స కస్సచి భోగసుఖస్స అభావా కిచ్ఛజీవి కప్పత్తా విచరన్తి. తే తేసం మహిద్ధికానం భుమ్మదేవానం పరంపర పారిసజ్జేసు పరియాపన్నత్తా భుమ్మే దేవే సితా నిస్సితాతి అత్థేన భుమ్మస్సితానామ హోన్తి. భుమ్మిస్సితాతిపి పాఠో. పుఞ్ఞనిబ్బత్తస్స నివాసట్ఠానస్స అభావా రుక్ఖగుమ్బలేణగుహాసుసానా దీసు వివిత్తేసు భూమిపదేసేసు నిస్సాయ వసన్తీతి అత్థో. తేయేవ విరూపా హుత్వా భవన్తరే నిపతన్తీతి వినిపాతికా. వినిపాతికాచ తే హేట్ఠావుత్తట్ఠేన అసురాచాతి వినిపాతికా సురా. తే పన గామసమీపేవా అన్తోగామేవా వివిత్తట్ఠానేసు వసిత్వా గామవాసీహి ఛడ్డితాని భత్తసిత్థపూవఖజ్జమచ్ఛమంసాదీని పరియేసిత్వావా తాని అలభిత్వా దారకేవా గిలానేవా పీళేత్వావా సక్కోన్తా పన అఞ్ఞేపి మనుస్సే తాసేత్వా పీళేత్వావా జీవితం కప్పేన్తీతి. తేసం వినిపాతికాసురానం. ఏకచ్చానన్తి అధిప్పాయో. న హి సబ్బే వినిపాతికా సురానామ అహేతు కాఏవాతి సక్కా వత్తుం. ద్విహేతుకతిహేతుకానంపి సబ్భావతో. ఏవఞ్చ కత్వా తేసం ఏకచ్చానం పియఙ్కరమాతా ఉత్తరమాతా ధమ్మగుత్తా ఫుస్సమిత్తాదీనం ధమ్మాభిసమయోపి అట్ఠకథాసు వుత్తోతి. ఏకచ్చే యక్ఖజాతికాపి రక్ఖసజాతికాపి వేమానికపేతాపి పరదత్తుపజీవి పేతాపి ఏత్థ సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బా.

తేసూతి యథావుత్తపటిసన్ధి యుత్తేసు పుగ్గలేసు. యస్మా ఆయుపరిచ్ఛేదోనామ ఏకభూమిపరియాపన్నానం సబ్బసత్తానం అసేససా ధారణనియమపరిమాణవసేన పవత్తో. అపాయానం మనుస్సానం భుమ్మ దేవానఞ్చ తాదిసో నియమపరిమాణోనామ నత్థి. న హి సకలచక్క వాళపరియాపన్నా ఏకభూమకా సబ్బనిరయా ఏకఆయుపరిచ్ఛేదా హోన్తి. తిరచ్ఛానాదీసుపి ఏసేవనయో. తస్మా వుత్తం చతున్నం అపాయానన్తిఆది. చతున్నం అపాయానం ఆపాయికపుగ్గలానం ఆయుప్పమాణ గణనాయ నియమో నత్థి, తత్థ యేభుయ్యేన కమ్మపమాణత్తా. తత్థ నిరయేసు అబ్బుదాదీనం దసన్నం నిరయానం భగవతా వుత్తో ఆయుపరిచ్ఛేదోపి తత్థ తత్థ నిబ్బత్తకేన కమ్మేనేవసిద్ధోతి వేదితబ్బో. మనుస్సానన్తి ఇదం జమ్బుదీపగాసీనం వసేన వుత్తన్తి వదన్తి. తే సఞ్ఞేవ హి ఆయుకప్పస్స ఆరోహణం ఓరోహణఞ్చ అత్థి. న ఇతరదీపవాసీనం. తేసు హి ఉత్తరకురువాసీనం నియమతో వస్స సహస్సం హోతి. ఇతరేసం ద్విన్నం పఞ్చవస్స సతానీతిచ వదన్తి. ఏవం సన్తే తేసు దీపేసు ఆదికప్పికానంపి సోఏవ పరిచ్ఛేదోతి ఆపజ్జతి. జమ్బుదీపవాసీనం పన సమవిసమాచారనిసన్దభూతా చన్దసూరియనక్ఖత్తాదీనం విసమసమగతిమూలికాఉతుఆహారానం సమ్పత్తి విపత్తియో తేసంపి సాధారణాఏవ హోన్తి. తస్మా తేసుపి ఆయుపరిచ్ఛేదానం ఆరోహణం ఓరోహణఞ్చ నత్థీతి నవత్తబ్బం. నిసన్దమత్తత్తా జమ్బుదీపగతియా ఏకగతికా నహోన్తీతి పన వత్తబ్బం. తథా హి పాళియం ఉత్తరకురుకా మనుస్సా అమమా అపరిగ్గహా. నియతాయుకా అవసేసాయునాతి వుత్తం. తత్థ అవసేసాయునాతి అసఙ్ఖ్యేయ్యతో ఓరోహిత్వా నిచ్చలం ఠితేన వస్ససహస్సేనాతి అత్థోతి.

వినిపాతికాసురానన్తి ఇదం నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం. సబ్బేసంపి మహేసక్ఖానం అప్పేసక్ఖానఞ్చ భుమ్మదేవానం వేమానికపేతాదీనఞ్చ ఇధ అధిప్పేతత్తా. తేసఞ్హి సబ్బేసంపి కమ్మమేవ పమాణన్తి. చాతుమహారాజికానంపనదేవానన్తి ఇదం ఉపరిమే చాతుమహారాజికే సన్ధాయ వుత్తం. దిబ్బానీతి తస్మిం దేవలోకే సిద్ధాని. పఞ్చ వస్ససతానీతి ఇదఞ్చ యేభుయ్యవసేన వుత్తన్తి గహేతబ్బం. యస్మా పన కస్సపబుద్ధస్స సావకభూతా సోతాపన్నదేవ పుత్తా ఆకాసట్ఠక విమానేసు నిబ్బత్తా యావ నిమిరాజకాలాపి తిట్ఠన్తీతి జాతకట్ఠకథాయం వుత్తా. తస్మా కేసఞ్చి ఆకాసట్ఠకదేవానంపి కమ్మపమాణతా సిద్ధా హోతీతి వేదితబ్బం. న చేత్థ పునప్పునం నిబ్బత్తి చిన్తేతబ్బా. న హి సోతా పన్నానం సత్తక్ఖత్తుతో పరం కామభవే పటిసన్ధినామ అత్థి. న చ తస్మిం దేవలోకే సహస్సక్ఖత్తుం నిబ్బత్తమానాపి తత్తకం కాలం సంపాపుణితుం సక్కోన్తీతి. మనుస్సగణనాయాతి మనుస్సానం వస్సగణనాయ. మనుస్సలోకే హి పఞ్ఞాసవస్సాని చాతుమహారాజికే ఏకో దిబ్బరత్తిదివో హోతి. తింసరత్తిదివా ఏకో దిబ్బమాసో. ద్వాదసమాసా ఏకం దిబ్బవస్సం. తేన దిబ్బవస్సేన తేసం పఞ్చవస్ససతాని మనుస్సగణనాయ నవుతివస్ససతసహస్సం హోతీతి. తతోతి చాతుమహారాజికానం దేవానం ఆయుప్పమాణతో. చతుగుణన్తి ఆయుపమాణస్స దిగుణవుద్ధియాచేవ దిబ్బస్స రత్తిదివస్స దిగుణవుద్ధియాచ వసేన చతూహి భాగేహి గుణితం వడ్ఢితన్తి అత్థో. ఏసనయో సేసేసుపి. తత్థ ఆయుపమాణస్స దిగుణవుద్ధినామ హేట్ఠిమానం దేవానం ఆయుపమాణతో ఉపరిమానం దేవానం ఆయుపమాణస్స దిగుణవుద్ధి. ఏతేన తావతింసానం దిబ్బం ఏకం వస్ససహస్సం. యామానం ద్వేవస్ససహస్సాని. తుసితానం చత్తారి, నిమ్మానరతీనం అట్ఠ. వసవత్తీనం దిబ్బాని సోళసవస్స సహస్సాని ఆయుప్పమాణం హోతీతి సిద్ధం హోతి.

దిబ్బస్స రత్తిదివస్స దిగుణవుద్ధినామ హేట్ఠిమానం దేవానం రత్తిదివతో ఉపరిమానం రత్తిదివస్స దిగుణవుద్ధి. ఏతేన మనుస్సలోకే ఏకం వస్ససతం తావతింసే ఏకో దిబ్బరత్తిదివో. ద్వేవస్ససతాని యామే. చత్తారి తుసితే. అట్ఠ నిమ్మానరతియం. సహస్సం ఛ చవస్ససతాని వసవత్తియం ఏకో దిబ్బరత్తిదివోతి సిద్ధం హోతి. రత్తిదివానఞ్చ దిగుణవుద్ధియా సిద్ధాయ మాససంవచ్ఛరానంపి దిగుణవుద్ధి సిద్ధావ హోతీతి. ఏవఞ్చసతి యథావుత్తాని తావతింసాదీనం దిబ్బవస్ససహస్సాదినిపి అత్తనో అత్తనో రత్తిదివమాససంవచ్ఛరేతిఏవ వేదితబ్బానీతి సిద్ధం హోతి. తథాచ సతి ఉపరిమానం ఆయుపరిమాణాని హేట్ఠిమానం ఆయుపరిమాణతో చతుగుణానీతి సిద్ధం హోతి. తేన వుత్తం. తతో చతుగుణం తావతింసానం. తతో చతుగుణం యామానన్తిఆది. దిబ్బగణనాయ చ తథా సిద్ధాయ సతి మనుస్సగణనాయపి చతుగుణభావో సిద్ధోయేవ హోతి. తస్మా మనుస్సగణనాయపి హేట్ఠిమానం నవుతివస్ససతసహస్సాదీని చతూహి ఉపరూపరిగుణితాని ఉపరిమానం తికోటిసట్ఠివస్ససత సహస్సాదిని భవన్తీతి కత్వా తాని సబ్బానిపి ఆదిఅన్తదస్సన వసేన నిద్దిసన్తో నవసతన్తి గాథమాహ. వస్సానం నవసతం కోటియో చ ఏకవీస కోటియో చ తథాసట్ఠివస్స సతసహస్సాని చ వసవత్తీసు దేవేసు ఆయుప్పమాణం హోతీతి యోజనా.

యస్మా అవితక్కవిచారమత్తం ఝానం ఓళారికస్స వితక్కస్స సమతిక్కమా పథమజ్ఝానతో సుట్ఠుబలవం హోతి. తతోయేవ తతీయజ్ఝానతోపి నాతిదుబ్బలఞ్చ హోతి. తస్మా తం తతీయజ్ఝానేన ఏకతో హుత్వా సమతలే భూమన్తరే విపాకం దేతీతి వుత్తం దుతీయజ్ఝానవిపాకం తతియజ్ఝానవిపాకఞ్చ దుతీయజ్ఝానభూమియన్తి. తేనేవచ భూమీనం ఠితిక్కమోపి చతుత్థజ్ఝాన వసేనేవ సిద్ధో. థేరేన పన హేట్ఠా పఞ్చకనయవసేనేవ ఝానాని వుత్తాని. తస్మా ఇధపి తేనేవ నయేన విపాకాని గహేత్వా చతుత్థజ్ఝానవిపాకం తతీయజ్ఝానభూమియన్తిఆది వుత్తం. తేసూతి తాహి ఛహి పటిసన్ధీతి గహితపటిసన్ధికేసు. కప్పస్సాతి ఇదం అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పం సన్ధాయ వుత్తం. చతుబ్బిధా హి కప్పామహాకప్పో అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పో అన్తరకప్పో ఆయుకప్పోతి, తత్థ ఆయుకప్పోనామ తేసం తేసం సత్తానం తంతం ఆయుపరిచ్ఛేదో వుచ్చతి. అన్తరకప్పోనామ ఏకస్సవివట్టట్ఠాయిఅసఙ్ఖ్యేయ్యస్స అబ్భన్తరే మనుస్సానం ఆయుకప్పస్స హాయనవడ్ఢనవసేన దిస్సమానన్తరా చతుసట్ఠిపభేదా చూళకప్పా వుచ్చన్తి. పీసతిభేదాతి కేచి. అసీతిభేదాతి అపరే. చుద్దసప్ప భేదాతి వేదవిదు. యే లోకే మన్వన్తరకప్పాతి వుచ్చన్తి. ఏకమేకేన మనునామకేన మహాసమ్మతరాజేన ఉపలక్ఖితా అన్తరకప్పాతి వుత్తం హోతి. కేచి పన ఏకస్మిం వివట్టట్ఠాయిమ్హి మహాసమ్మతరా జానం ఏకమేవ ఇచ్ఛన్తి. చతుసట్ఠిఅన్తరకప్పా పన ఏకో అసఙ్ఖ్యే కప్పోనామ. సో చతుబ్బిధో సంవట్టో సంవట్టట్ఠాయీ వివట్టో వివట్టట్ఠాయీతి. తత్థ వినస్సమానో కప్పో సంవట్టో. యథా వినట్ఠం తిట్ఠమానో కప్పో సంవట్టట్ఠాయీ. వడ్ఢమానో కప్పో వివట్టో. యథా వివట్టం తిట్ఠమానో కప్పో వివట్టట్ఠాయీతి వేదితబ్బో. తే పన చత్తారో అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పా ఏకో మహాకప్పోనామ. ఏత్థచ యో జనాయామవిత్థారే సేతసాసపరాసిమ్హి వస్ససత వస్ససతచ్చయేన ఏకేకబీజహరణేన పరిక్ఖీణేపి ఏకో మహాకప్పో పరిక్ఖయం నగచ్ఛతి. ఏవం దిఘో మహాకప్పోతి వేదితబ్బో.

తత్థ యదా కప్పో తేజేన సంవట్టతి. ఆభస్సరతో హేట్ఠా అగ్గినా దయ్హతి. యదా ఆపేన సంవట్టతి. సుభాకిణ్ణతో హేట్ఠా ఉదకేన విలీయతి. యదా వాయునా సంవట్టతి. వేహప్ఫలతో హేట్ఠా వాతేన విద్ధంసతీతి ఏవం అట్ఠకథాయం వుత్తత్తా అయం లోకో నిరన్తరం సత్తసు వారేసు అగ్గినా వినస్సతి. అట్ఠమే వారే ఉదకేన వినస్సతి. పున సత్తసు అగ్గినా. అట్ఠమే ఉదకేనాతి ఏవం అట్ఠన్నం అట్ఠకానం వసేన చతుసట్ఠివారేసు అన్తిమే ఉదకవారే ఉదకం పహాయ వాతవారో హోతీతి అయమత్థో సిద్ధో హోతి. కథం. యం వుత్తం ఆభస్సరానం అట్ఠకప్పానీతి. ఏతేన అట్ఠమే వారే ఆపోసంవట్టో హోతి. అన్తరా సత్తసు సత్తసు వారేసు తేజోసంవట్టా హోన్తీతి సిద్ధం. యఞ్చ వుత్తం సుభాకిణ్ణానం చతుసట్ఠికప్పానీతి. ఏతేన చతుసట్ఠిమే చతుసట్ఠిమే వారే వాతసంవట్టోహోతి. అన్తరా తేసట్ఠియా వారేసు తేజోసంవట్టా ఆపోసంవట్టాచ హోన్తీతి సిద్ధం హోతీతి. తేనాహు పోరాణా –

అగ్గినా భస్సరా హేట్ఠా, ఆపేన సుభాకిణ్ణతో;

వేహప్ఫలతో వాతేన, ఏవం లోకో వినస్సతి.

సత్తసత్తగ్గినా వారా, అట్ఠమే అట్ఠమే దకా;

చతుసట్ఠి యదా పుణ్ణా, ఏకో వాయువారో సియాతి.

ఏవఞ్చ వినట్ఠే లోకే ఏకస్మిం కప్పేపి పథమజ్ఝానభూమి అవినట్ఠానామ నత్థి. తస్మా బ్రహ్మపారిసజ్జానందేవానం కప్పస్సతతీయో భాగో ఆయుప్పమాణం, బ్రహ్మపురోహితానంఉపడ్ఢకప్పో, మహా బ్రహ్మానంఏకోకప్పోతి ఏత్థ అసఙ్ఖ్యేయ్య కప్పోవ సమ్భవతి. నమహాకప్పో. తేన వుత్తం కప్పస్సాతి ఇదం అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పం సన్ధాయ వుత్తన్తి. ఆయుకప్పం సన్ధాయ వుత్తన్తిపి యుజ్జతియేవ. తేజోసంవట్టకప్పేసు హి పథమజ్ఝానతలం వివట్టమానం సబ్బపథమం వివట్టతి. సంవట్టమానం సబ్బపచ్ఛా సంవట్టతి. తస్మా వివట్టస్స పచ్ఛిమడ్ఢేన సంవట్టస్సచ పుబ్బడ్ఢేన సహ ఏకం వివట్టట్ఠాయికప్పం గహేత్వా ద్వే అసఙ్ఖ్యేయ్యాని తస్మిం తలే ఏకో ఆయుకప్పోతి సక్కా వత్తున్తి. దుతీయ తలతో పట్ఠాయ పన మహాకప్పోవ గహేతబ్బో. అప్పకం ఊనకంవా అధికంవా గణనూపగం న హోతీతి కత్వా ఉపడ్ఢేహి సహ సత్తకప్పాని సన్ధాయ ఆభస్సరానం అట్ఠకప్పానీతి వుత్తం. ఏవం చతుసట్ఠికప్పానీతి ఏత్థపీతి. ఆకాసానఞ్చాయతనభవం ఉపగచ్ఛన్తీతి ఆకాసానఞ్చాయతనుపగా, తేసం. ఏకోవ విసయో ఆరమ్మణం యస్స తం ఏకవిసయం. ఏకజాతియన్తి ఏకస్మిం భవే. [పటిసన్ధిచతుక్కం.]

౧౪౫. జనేతీతి జనకం ఉపత్థమ్భేతీతి ఉపత్థమ్భకం. ఉపపీళేతీతి ఉపపీళకం. ఉపఘాతేతీతి ఉపఘాతకం. తత్థ జనకం నామ పటిసన్ధిపవత్తీసు విపాకక్ఖన్ధ కటత్తారూపానం నిబ్బత్తికా కుసలాకుసలచేతనా. తత్థ పటిసన్ధినిబ్బత్తికా కమ్మపథపత్తావ దట్ఠబ్బా. పవత్తినిబ్బత్తికా పన కమ్మపథం పత్తాపి అపత్తాపి అన్తమసో పఞ్చద్వారికజవనచేతనాపి సుపినన్తే కుసలాకుసలచేతనాపీతి. ఉపత్థమ్భకంనామ విపచ్చితుం అలద్ధోకాసావా విపక్కవిపాకా వా సబ్బాపి కుసలాకుసలచేతనా. సా హి జనకభూతాపి సమానా అత్తనోవిపాకవారతో పురేవా పచ్ఛావా సభాఙ్గం కమ్మన్త రంవాకమ్మనిబ్బత్తక్ఖన్ధసన్తానంవాఉపత్థమ్భమానా పవత్తతి. యథా గన్థారబ్భే రతనత్తయపణామచేతనాతి. యం పన విసుద్ధిమగ్గే ఉపత్థమ్భకం పన విపాకం జనేతుం నసక్కోతీతి వుత్తం. తం అలద్ధవిపాకవారం సన్ధాయ వుత్తన్తి గహేతబ్బం. న హి పచ్చయసామగ్గియం సతి కిఞ్చికమ్మం పవత్తివిపాకమత్తస్సపి అజనకంనామ అత్థీతి. తత్థ కమ్మన్తరస్స ఉపత్థమ్భనంనామ అలద్ధోకాసస్స అఞ్ఞస్స జనకకమ్మస్స ఓకాసకరణం. తం పన మరణాసన్నకాలే పాకటం. తదా హి కుసలే జవితే అఞ్ఞం పటిసన్ధిజనకం కుసలకమ్మం ఓకాసం లభతి. అకుసలే జవితే అఞ్ఞం అకుసలకమ్మన్తి. వుత్తఞ్హేతం ఇతి వుత్తకే –

ఇమస్మిం చాయం సమయే, కాలఙ్కరియాథ పుగ్గలో;

సగ్గమ్హి ఉపపజ్జేయ్య, చిత్తఞ్హిస్స పసాదితం.

ఇమస్మిం చాయం సమయే, కాలఙ్కరియాథ పుగ్గలో;

నిరయే ఉపపజ్జేయ్య, చిత్తఞ్హిస్స పదూసితన్తి.

పవత్తికాలేపి ఏతం బహులం లబ్భతియేవ. కమ్మనిబ్బత్తఖన్ధసన్తానస్స ఉపత్థమ్భనంనామ అఞ్ఞేన లద్ధోకాసేన కుసలకమ్మేనవా అకుసలకమ్మేనవా నిబ్బత్తస్స ఖన్ధసన్తానస్స జీవితన్తరాయే అపనేత్వా జీవితపరిక్ఖారే సముదానేత్వా చిరతర పవత్తికరణం. యథాహ –

అభివాదనసీలిస్స, నిచ్చం వుద్ధాపచాయినో;

చత్తారో ధమ్మా వడ్ఢన్తి, ఆయు వణ్ణో సుఖం బలన్తి.

ఏత్థ పన కుసలంపి అకుసలకమ్మనిబ్బత్తస్స ఖన్ధసన్తానస్స అకుసలంపి కుసలకమ్మనిబ్బత్తస్స ఉపత్థమ్భకంనామ నత్థీతి నవత్తబ్బం. అకుసల కమ్మ నిబ్బత్తస్సపి హి మహిద్ధికానం నాగసుపణ్ణాదీనం ఖన్ధసన్తానస్స పవత్తికాలే పుబ్బకతం కుసలం వుత్తనయేన ఉపబ్రూహనం కరోతియేవ. తథాకుసలకమ్మనిబ్బత్తస్సపి కేసఞ్చి వినిపాతికాసురాదీనం ఖన్ధసన్తానస్స పవత్తికాలే పుబ్బకతం అకుసలం చిరతరప్పవత్తిం కరోతియేవాతి. ఉపపీళకఉపఘాతకానిపి వుత్తప్పకారా కుసలాకుసల చేతనాయోఏవ. తాపి హి జనకభూతాపి సమానా అత్తనో విపాకవారతో పురేవా పచ్ఛా వా విపాకవార గహణ కాలేపి వా కమ్మన్తరంవా కమ్మనిబ్బత్త ఖన్ధసన్తానంవా దుబ్బలతరం కత్వావా విబాధయమానా సబ్బసోవా ఉపచ్ఛిన్దమానా పవత్తన్తీతి. తత్థ ఉపపీళకే తావ కమ్మన్తరస్స విబాధనంనామ అఞ్ఞస్స జనకకమ్మస్స దుబ్బలభావకరణం. కమ్మఞ్హి నామ ఆయూహనకాలే బలవన్తంపి పచ్ఛా కతేన ఉజుపటిపక్ఖేన కమ్మన్తరేన విబాధియమానం పున విహతసామత్థియం హోతి. ఉపరిభూమి నిబ్బత్తకంపి సమానం హేట్ఠాభూమియం నిబ్బత్తేతి. మహేసక్ఖేసు మహిద్ధికేసు నిబ్బత్తకంపి సమానం అప్పేసక్ఖేసు నిబ్బత్తేతి. తథా ఉచ్చకులేసు నిబ్బత్తకంపి నీచకులేసు. దీఘాయుకేసు నిబ్బత్తకంపి అప్పాయుకేసు. మహాభోగేసు నిబ్బత్తకంపి అప్పభోగేసు. పురిసత్త భావనిబ్బత్తకంపి సమానం ఇత్థత్తభావంవా నపుంసకభావం వా నిబ్బత్తేతి. వణ్ణసమ్పత్తినిబ్బత్తకంపి దుబ్బణ్ణభావం. ఇన్ద్రియసమ్పత్తినిబ్బత్తకంపి అన్ధంవా బధిరంవా యంకిఞ్చి ఇన్ద్రియవేకల్లం. అఙ్గపచ్చఙ్గ సమ్పత్తిజనకంపి హత్థపాదాది అఙ్గవేకల్లం జనేతి. తథా ఆయూహనకాలే మహానిరయేసు నిబ్బత్తకంపి అకుసలం పచ్ఛాకతేన బలవకుసలేన విబాధియమానం ఉస్సదేసువా పేతేసువా నిబ్బత్తేతి. అజాతసత్తు రాజా చేత్థ నిదస్సనం. ఉస్సదేసు నిబ్బత్తకంపి పేతేసువా తిరచ్ఛా నేసువాతి ఆదిసబ్బం వత్తబ్బం.

ఉపత్థమ్భకంపి తబ్బిపరియాయేన వేదితబ్బమేవ. తథా హి కమ్మం నామ కతకాలేదుబ్బలంపిసమానం పచ్ఛాసభాగేనబలవతాకుసలేనవా అకుసలేనవా ఉపత్థమ్భీయమానం సుట్ఠు బలవం హోతీతి. కమ్మనిబ్బత్త ఖన్ధసన్తానస్స విబాధనంనామ అఞ్ఞేన కమ్మేన నిబ్బత్తస్స సత్తస్స గహితపటిసన్ధితో పట్ఠాయ యదాకదాచి సరీరే నానాఅన్తరాయే ఉప్పాదేత్వావా ఠానన్తరఖేత్తవత్థు గోమహింస ధన ధఞ్ఞభోగ సమ్పత్తీనం పుత్తదారఞాతి మిత్తానఞ్చ విపత్తిం కత్వావా దుక్ఖుప్పత్తి కరణం. దువిధఞ్హి కమ్మఫలంనామ విపాకఫలం నిసన్దఫలన్తి. తత్థ విపాకఫలంనామ కమ్మకారకస్సేవ హోతి. న అఞ్ఞస్స. నిసన్ద ఫలం పన అఞ్ఞేసంపి సాధారణమేవ. ధమ్మపదే ఆనన్దసేట్ఠివత్థు ఏత్థ వత్తబ్బం. చక్ఖాదీసు పన కమ్మజసన్తథిసీసేసు యేన కమ్మేన యంకిఞ్చి ఏకంవా ద్వేవా తీణివా సబ్బసో భిజ్జన్తి. చక్ఖుపాలత్థే రాదీనం వియ. తం కమ్మం ఉపఘాతకే సఙ్గహితన్తి యుత్తం. ఉపఘా తకన్తి పన ఉపచ్ఛేదకన్తిచ అత్థతో ఏకం. తథా హి మజ్ఝిమట్ఠ కథాయం పథమం ఉపచ్ఛేదకనామేన వత్వా ఉపఘాతకన్తిపి ఏతస్సేవ నామన్తి వుత్తం. అఙ్గుత్తరట్ఠకథాయం పథమం ఉపఘాతకనామేన వత్వా ఉపచ్ఛేదకన్తిపి తస్సేవేతం నామన్తి వుత్తం. విసుద్ధి మగ్గేపి మరణస్సతినిద్దేసే తదేవ కమ్ముపచ్ఛేదకకమ్మన్తి వుత్తం. ఇధచ పరతో ఉపచ్ఛేదకకమ్మునాతి వక్ఖతి.

ఇమస్సపి కమ్మన్తరుపచ్ఛేదనం మరణాసన్నకాలే పాకటం. తదాహి పథమం పాపకమ్మబలేన దుగ్గతినిమిత్తే ఉపట్ఠహన్తే పున కల్యాణ కమ్మం తం పటిబాహిత్వా సుగతినిమిత్తం దస్సేత్వా సగ్గే నిబ్బత్తేతి. కల్యాణకమ్మబలేన సుగతినిమిత్తే ఉపట్ఠహన్తే పున పాపకమ్మం తం పటిబాహిత్వా దుగ్గతినిమిత్తం దస్సేత్వా అపాయే నిబ్బత్తేతి. దుట్ఠ గామణిరఞ్ఞో సోణత్థేరపితుచ వత్థూని కథేతబ్బాని. అఙ్గుత్తరట్ఠకథాయం పన కుసలాకుసలకమ్మక్ఖయ కరస్స మగ్గకమ్మస్సపి కమ్మన్తరుపచ్ఛేదకహా వుత్తా. అఙ్గులిమాలత్థేరాదీనం వియాతి. ఇమస్మిం భవే లద్ధాని మహగ్గతకమ్మాని యేన అకుసలేన పరిహాయన్తి. తస్సపి కమ్మన్తరుపచ్ఛేదకే సఙ్గహో యుత్తో. దేవదత్తస్స వియాతి. కమ్మనిబ్బత్తఖన్ధసన్తానుపచ్ఛేదనం పన తస్మిం తస్మిం భవే ఆయు కమ్మేసు విజ్జమానేసు లద్ధోకాసస్స కస్సచి అపరాధకమ్మస్స బలేన కలలకాలతో పట్ఠాయ అన్తరావ కేనచిరోగేనవా భయేనవా ఉపక్కమేనవా మరన్తానం వసేన వేదితబ్బం.

ఏత్థచ కమ్మన్తరస్సవా కమ్మనిబ్బత్తఖన్ధసన్తానస్సవా ఉపత్థమ్భనా దీని సన్ధాయ ఇమేసం చతున్నంపి కమ్మానం కుసలాకుసలభావో విసుద్ధిమగ్గే అఙ్గుత్తరట్ఠకథాయఞ్చ వుత్తో. మజ్ఝిమట్ఠకథాయం పన సంవణ్ణేతబ్బసుత్తానురూపం కమ్మనిబ్బత్తఖన్ధసన్తానస్సేవ ఉపత్థమ్భనాదీని సన్ధాయ ఉపత్థమ్భకస్స కుసలభావో ఉపపీళకఉపఘాతకానం అకుసలభావో వుత్తో. సో పన మజ్ఝిమటీకాయం అఙ్గుత్తరటీకాయఞ్చ అరుచ్చమానో వియ వుత్తో. మహాటీకాయం పన సో కేచి వాదోపి కతో. తత్థపన సంవణ్ణేతబ్బసుత్తానురూపం వుత్తత్తా విసుం పాళినయోతి దట్ఠబ్బో. న చ కేచివాదో కత్తబ్బో. సుత్తస్మింహి అప్పాయుకసంవత్తనికాఏసా మాణవపటిపదా, యదిదం పాణాతిపాతీ హోతీతిఆదినా ఉపఘాతకం పాణాతిపాతవసేనేవ వుత్తం. ఉపపీళకఞ్చ బత్వాబాధసంవత్తనికా ఏసా మాణవ పటిపదా, యదిదం సత్తానం విహేఠకజాతికో హోతీతిఆదినా విహింసాదీనం వసేన వుత్తం. ఉపత్థమ్భకఞ్చ దీఘాయుకసంవత్తనికా ఏసా మాణవ పటిపదా. యదిదం పాణాతిపాతం పహాయ పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతీతిఆదినా పాణాతిపాతవిరతిఆదీనం వసేన వుత్తం. సబ్బఞ్చేతం మనుస్సత్తం ఆగతస్సేవ సత్తస్స వసేనాతి ఏవం విసుం పాళినయో వేదితబ్బోతి. మహాటీకాయం పన అఙ్గుత్తరటీకాయఞ్చ కమ్మన్తరుపత్థమ్భనాదీని అనిచ్ఛన్తేహి జనకాదిభావోనామ విపాకం పటిఇచ్ఛితబ్బో. నకమ్మన్తి విపాకస్సేవ ఉపఘాతకతా యుత్తా వియ దిస్సతీతి వుత్తం.

కిచ్చవసేనాతి జననం ఉపత్థమ్భనం ఉపపీళనం ఉపచ్ఛిన్దనన్తి చతున్నం కిచ్చానం వసేన. తత్థ ఏకా పాణాతిపాతచేతనా చత్తారి కిచ్చాని సాధేతి. సా హి యావ విపచ్చితుం ఓకాసం నలభతి. తావ ఉపత్థమ్భనాదీసు తీసు కిచ్చేసు యంకిఞ్చి లద్ధపచ్చయం కిచ్చం కరోతి. యదా విపచ్చితుం ఓకాసం లభతి. తదా ఏకాయ చేతనాయ ఏకాఏవ పటిసన్ధి హోతీతి ఏవం సాకేతపఞ్హే వుత్తనయేన ఏకం అపాయభవం జనేతి. తతో పరం పన పటిసన్ధిజననకిచ్చం నత్థి. పవత్తి విపాకజననేన సహ ఇతరాని తీణి కిచ్చాని భవసతసహస్సేపి కప్పసతసహస్సేపి సాధేతియేవ. ధమ్మదిన్నాయనామ ఉగ్గసేన రఞ్ఞో దేవియా వత్థు ఏత్థ వత్తబ్బం. సా పన యదా అత్తనో విపాకవారతో పురే అరియభూతస్సవా పుథుజ్జనభూతస్సపి కల్యాణ చిత్తసమఙ్గినోవా ఉపచ్ఛేదనం కరోతి. తదా ఉపచ్ఛిన్దిత్వా కమ్మన్త రస్సేవ ఓకాసం కరోతి. సయం విపాకం నజనేతి. యదా పన పాపచిత్తసమఙ్గినో ఖన్ధసన్తానం ఉపచ్ఛిన్దతి. తదాఏవ ఉపచ్ఛిన్దిత్వా అత్తనో విపాకం జనేతి. సకిం లద్ధపటిసన్ధివారతో పన పట్ఠాయ అనేకేసు అత్తభావ సతసహస్సేసుపి ఉపచ్ఛేదనాదీనియేవ కరోతి. ఏత్థ మహామోగ్గలాన త్థేర వత్థు సామావతి వత్థు వగ్గుముదాతీరియభిక్ఖు వత్థు దుస్సిమార కలాబురాజవత్థూని కథేతబ్బాని. యస్మా పన ఇదం ఉపచ్ఛేదకకమ్మం నామ తిరచ్ఛానగతానం బహులం లబ్భతి. తస్మా సుట్ఠు బలవం అకుసలకమ్మం దుబ్బలస్స అకుసలకమ్మస్సవా అకుసలకమ్మనిబ్బత్తఖన్ధసన్తానస్సవా ఉపచ్ఛేదకంనామ న హోతీతి న వత్తబ్బం. తేనేవ హి మజ్ఝిమట్ఠకథాయం బహుకస్మిఞ్హి అకుసలకమ్మే ఆయూహితే బలవకమ్మం దుబ్బల కమ్మస్స విపాకం పటిబాహిత్వా అత్తనో విపాకస్స ఓకాసం కరోతీతి వుత్తం.

అపిచ పవత్తియంపి కమ్మన్తరజనితం భవఙ్గసన్తానం అనుపచ్ఛిన్దిత్వా పఞ్చసు చక్ఖు సోత ఘాన జివ్హా భావ దసక సఙ్ఖాతేసు సన్తతి సీసేసు అఞ్ఞతరస్స సన్తతిసీసస్స సబ్బసో ఉపచ్ఛిన్దనంపి ఇమస్సేవ కిచ్చన్తి యుత్తం. యం పన మహాటీకాయం అఙ్గుత్తరటీకాయఞ్చ ఉపపీళికం అఞ్ఞస్స విపాకం ఛిన్దతి. న సయం అత్తనో విపాకం జనేతీతి వుత్తం. తం అట్ఠకథాయం సుఖదుక్ఖం పీళేతి, అద్ధానం పవత్తితుం న దేతీతి ఇదం దిస్వా వుత్తం సియా. అద్ధానం పవత్తితుం నదేతీతి ఏత్థ పన సుఖసన్తానంవా దుక్ఖసన్తానంవా చిరకాలం పవత్తితుం నదేతి ఇచ్చేవత్థో. న పన ఉపఘాతకం వియ భవఙ్గసన్తానేన సహ అఞ్ఞస్స కమ్మస్స విపాకం ఛిన్దతీతి.

[౧౪౩] యంపన విభావనియం

‘‘జనకం కమ్మన్తరస్స విపాకం అనుపచ్ఛిన్దిత్వావ విపాకం జనేతి. ఉపఘాతకం ఉపచ్ఛేదనపుబ్బకన్తి ఇదం తావ అట్ఠకథాసు సన్నిట్ఠానన్తి వుత్తం’’. తం న సున్దరం.

ఇధ పుబ్బకతేన ఉపచ్ఛేదనకకమ్మేన మరిత్వా సగ్గే నిబ్బత్తానం వత్థూనం అట్ఠకథాసుయేవ ఆగతత్తాతి.

[౧౪౪] యఞ్చ తత్థ

అపరే పన ఆచరియా వదన్తీతిఆదినా ఉపఘాతకస్స సయం విపాకనిబ్బత్తకత్తా భావవచనం వుత్తం. తంపి న సున్దరం.

తేనేవ కమ్మేన అపాయే నిబ్బత్తానం దుస్సిమార కలాబురాజా దీనం తస్స కమ్మస్స ఉపచ్ఛేదకకమ్మభావేన అట్ఠకథాసు ఆగతత్తాతి. [జనకచతుక్కం]

౧౪౬. గరుకన్తి అఞ్ఞేన కమ్మేన పటిబాహితుం అసక్కుణేయ్యం కుసలపక్ఖే మహగ్గతకమ్మం అకుసలపక్ఖే నియతమిచ్ఛాదిట్ఠియా సహ పఞ్చానన్తరియకమ్మం. ఏత్థ సియా. మహగ్గతకమ్మన్తి కస్మా వుత్తం. తఞ్హి పమాదవసేనవా నీవరణధమ్మపవత్తియావా పరిహాయియమానం నికన్తిబలేనవా పటిబాహియమానం విపాకం న దేతీతి. తథా ఏకస్స బహూసు ఆనన్తరియకమ్మేసు కతేసు ఏకస్మిం విపచ్చన్తే సేసాని న విపచ్చన్తీతి. వుచ్చతే, మహగ్గతకమ్మం తావథపేత్వా పమాదధమ్మనీవరణధమ్మనికన్తిధమ్మే అత్తనో బలవతరఞ్చ మహగ్గతకమ్మన్తరం అఞ్ఞేన పుఞ్ఞకమ్మేన అప్పటిబాహనియట్ఠేన గరుకం నామ హోతి. ఆనన్తరియకమ్మాని పన థపేత్వా అత్తనో బలవతరం ఆనన్తరియకమ్మం అఞ్ఞేన కేనచి ధమ్మేన అప్పటిబాహనియట్ఠేనాతి ఏవం యథారహం తేసం గరుకతా వేదితబ్బాతి. ఆసన్నన్తి మరణకాలే అనుస్సరితం తదా కతఞ్చ. తత్థ తదాకతన్తి అన్తిమ జవనవీథితో పుబ్బభాగే ఆసన్నే కతం యంకిఞ్చి కుసలాకుసలకమ్మం. మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మం పన విపస్సనాదివసేన పవత్తం సమ్మాదిట్ఠికమ్మఞ్చ అన్తిమజవనవీసియంపి కతన్తి గహేతబ్బం. యథాహ-మరణకాలే వాస్స హోతి మిచ్ఛాదిట్ఠి సమ్మాదిట్ఠి సమత్తా సమాదిన్నాతి. ఏతేన తతో మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మతో అఞ్ఞం అన్తిమజవనవీథియం పవత్తం కమ్మం పటిసన్ధిం జనేతుం న సక్కోతీతి సిద్ధం హోతీతి. ఆచిణ్ణన్తి దీఘరత్తం అభిణ్హసో కతం. సకిం కరిత్వాపివా పచ్ఛా పునప్పునం సోమనస్సజనకం సన్తాపజనకఞ్చ. కటత్తాకమ్మన్తి కారియిత్థాతి కమ్మన్తి ఏవం కతకారణాఏవ కమ్మన్తి వత్తబ్బం కమ్మం. గరుకాదిభావేన వత్తబ్బం కమ్మం న హోతీతి అత్థో. తత్థ పురిమాని తీణి ఇమస్మిం భవే కతాని ఉపపజ్జవేదనీయకమ్మానిఏవ. కటత్తాకమ్మం పన అతీతభవేసు కతేహి అపరపరియాయవేదనీయేహి సహ ఇమస్మిం భవే కతం గరుకా సన్నాచిణ్ణభావరహితం కమ్మపథపత్తం యంకిఞ్చి ఉపపజ్జవేదనీయకమ్మం. మహాటీకాయం పన కటత్తాకమ్మం పురిమ జాతీసు కతంఏవ గహితం. తం అట్ఠకథాయ న సమేతి. ఏతేహి పన తీహి ముత్తం పునప్పునం లద్ధాసేవనం కటత్తావా పన కమ్మంనామ హోతీతి హి వుత్తం. న చ అతీతభవేసు కతాని మాతుఘాతకాదీనిపి అపరపరియాయ కమ్మాని ఏతేహి తీహి ముత్తానీతివా అముత్తానీతివా పునప్పునం లద్ధాసేవనానీతివా అలద్ధాసేవనానీతివా సక్కా విసేసేతుం. తదా హి తాని గరుక కమ్మసన్తానే పవత్తానిపి హోన్తి. ఆసన్నవచిణ్ణకమ్మసన్తానే పవత్తానిపీతి.

అఙ్గుత్తరట్ఠకథాయఞ్చ ఏతేహి పన తీహి ముత్తం అఞ్ఞాణవసేనకతం కటత్తావా పన కమ్మంనామాతి వుత్తం. న తాని అఞ్ఞాణవసేన కభానీతి సక్కా విసేసేతుం. తాని హి పురిమభవేసు అఞ్ఞాణ వసేన కతానిపి హోన్తి. ఞాణవసేన కతానిపీతి. తాని పన విసేసనాని ఇమస్మిం భవే కతానం గరుకాదీహి తీహి ముత్తానం సత్తమజవన కమ్మానం వసేన వుత్తానీతి తేహి సహ పురిమజాతీసు కతాని అపరపరియాయ కమ్మాని కటత్తా కమ్మంనామాతి వేదితబ్బాని. ఏవఞ్చ కత్వా యత్థ తంపుబ్బకతం కమ్మన్తి ఆగతం. తత్థపి ఇమస్మిం భవేవా అతీతభవేసువా పుబ్బకాలే కతన్తి అత్థో వేదితబ్బోతి. ఇమేసు పన చతూసు కమ్మేసు విజ్జమానేసు గరుకమేవ అనన్తరే భవే పటిసన్ధిం దేతి. గరుకే అసతి ఆసన్నం. ఆసన్నే అసతి ఆచిణ్ణం. ఆచిణ్ణే అసతి కటత్తాకమ్మం. తేనాహ పాకదానపరియాయేనాతి. పాకదానవారేనాతి అత్థో. ఏత్థ సియా. కస్మా ఇధ ఆసన్నం ఆచిణ్ణతో పథమం వుత్తం. నను పాళియం ఆసన్నతో ఆచిణ్ణమేవ పథమం వుత్తం. యథాహ-యం గరుకం యం బహులం. యదాసన్నం. కటత్తావా పన కమ్మన్తి. అట్ఠకథాసుచ తేనేవ కమేన పాకదానవారో విహితోతి. వుచ్చతే, సభావతో బలవదుబ్బలక్కమేన పాళియం ఆచిణ్ణం పథమం వుత్తం. సో పన కమో కదాచి పాకదానపరియాయోపి సమ్భవతీతి కత్వా అట్ఠకథాసు తేనేవ కమేన పాకదానవారో విహితో. ఆసన్నంపి హిసమానం చిత్తం తోసేతుంవా సన్తాపేతుంవా అసక్కోన్తం హుత్వా దుబ్బలం బలవతో ఆచిణ్ణస్స నివత్తకం న హోతీతి. యస్మా పన మహాకమ్మవిభఙ్గసుత్తే పుబ్బేవాస్సతం కతం హోతి కల్యాణకమ్మం సుఖవేదనీయం. పచ్ఛావాస్సతం కతం హోతి కల్యాణకమ్మం సుఖవేదనీయం. మరణకాలేవాస్స హోతి సమ్మాదిట్ఠి సమత్తా సమాదిన్నాతి ఏవం ఆచిణ్ణదుచ్చరితస్సపి ఏకచ్చస్స ఆసన్నేన కల్యాణ కమ్మేన సగ్గగమనం వుత్తం. తథా పుబ్బేవాస్సతం కతం హోతి పాపకమ్మం దుక్ఖవేదనియం.ల. మిచ్ఛాదిట్ఠి సమత్తా సమాదిన్నాతి ఏవం ఆచిణ్ణ సుచరితస్సపి ఏకచ్చస్స ఆసన్నేన పాపకమ్మేన అపాయగమనం వుత్తం. యస్మాచ ఉభిన్నంపి బలవభావే సతి ఆసన్నమేవ పరియత్తం భవితుం అరహతి. తస్మా ఇధ థేరేన ఆసన్నమేవ పథమం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఏత్థచ పుబ్బేవాస్సకతం హోతీతి ఇదం ఆసన్నానుస్సరితకమ్మవసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తమ్బదాఠికనామస్స చోరఘాతకస్స మహావాతకాలనామస్సచ ఉపాసకస్స వత్థు ఏత్థ కథేతబ్బన్తి.

[౧౪౫] విభావనియం పన

అట్ఠకథాయం ఆగతం జరగ్గవోపమం దస్సేత్వా ఆసన్నమేవ పథమం విపాకం దేతీతి ఏకంసేన వుత్తం. తం న సున్దరం.

న హి అట్ఠకథాయం ఏవం ఏకంసేన వుత్తం. నచ ఉట్ఠాతుంపి అసక్కోన్తో సో జరగ్గవో పజద్వారస్స ఆసన్నే ఠితోపి పథమతరం నిక్ఖమిస్సతీతి. [గరుకచతుక్కం]

౧౪౭. దిట్ఠధమ్మో వుచ్చతి పచ్చక్ఖభూతో పచ్చుప్పన్నో అత్తభావో. వేదితబ్బం అను భవితబ్బన్తి వేదనీయం. ఫలం. దిట్ఠధమ్మే వేదనీయం ఫలం ఏతస్సాతి దిట్ఠధమ్మవేదనీయం.

[౧౪౬] విభావనియం పన

‘‘దిట్ఠధమ్మే వేదితబ్బం విపాకానుభవన వసేనాతి దిట్ఠధమ్మవేదనీయ’’న్తి వుత్తం. తం న సున్దరం.

దిట్ఠేవ ధమ్మే విపాకం పటిసంవేదేతీతి హి పాళియం వుత్తం. ఏత్థ హి విపాకం పటిసంవేదేతీతి ఏతేన ఇధ వేదనీయసద్దో కమ్మసాధనో విపాకాతిధేయ్యోచ హోతీతి దస్సేతి. ఏవఞ్చ సతి ఇధ అఞ్ఞపదత్థసమాసో ఏవ లబ్భతి. న ఉత్తరపదత్థసమాసోతి. దిట్ఠధమ్మం ఉపేచ్చ తస్స అనన్తరే పజ్జిత్వా పాపుణిత్వా వేదితబ్బం ఫలం ఏతస్సాతి ఉపపజ్జవేదనీయం. తేనేవ హి అట్ఠకథాయం ఉపపజ్జ సద్దస్స అత్థం వదన్తేన ఉపపజ్జిత్వాతి వుత్తం. సుత్తపదేసు పన ఉపపజ్జేవాతి పాఠో దిట్ఠో. తస్మా దిట్ఠధమ్మస్స సమీపే అనన్తరే పజ్జితబ్బో గన్తబ్బోతి ఉపపజ్జో. దుతీయో అత్తభావో ఉపపజ్జేవేదితబ్బం ఫలం ఏతస్సాతి ఉపపజ్జవేదనీయన్తి ఏవమత్థో పాఠస్స వసేన వేదితబ్బో. ఉపపజ్జాతివా అనన్తరే భవే పవత్తో ఏకో నిపాతో. యథా పచ్చాతి.

[౧౪౭] విభావనియం పన

‘‘దిట్ఠధమ్మతో అనన్తరం ఉపపజ్జిత్వా వేదితబ్బన్తి ఉపవజ్జవేదనీయ’’న్తి వుత్తం. తం న సున్దరం.

ఉపపజ్జవా విపాకం పటిసంవేదేతీతి హి పాళియం వుత్తం. పరియాయతి పునప్పునం ఆగచ్ఛతీతి పరియాయో. అపరోచ సో పరియా యోచాతి అపరపరియాయో. దిట్ఠధమ్మా నాగతా నన్తర భవేహి అఞ్ఞో అత్త భావ పరివత్తో. తే నేవ హి మహాటీకాయం అఙ్గుత్త రటీకాయఞ్చ అపరపరియాయేతి దిట్ఠధమ్మానన్తరానాగతతో అఞ్ఞస్మిం అత్తభావపరియాయే అత్తభావపరివత్తేతి వుత్తం. సుత్తపదేసు పన అపరేవా పరియాయేతిచ అపరాపరేవా పరియాయేతిచ ద్విధా పాఠో దిట్ఠో. తత్థ పచ్ఛిమస్మిం పాఠేసతి ఇధ మజ్ఝే ఏకస్స అపరసద్దస్స లోపో దట్ఠబ్బో. సఙ్గహపోట్ఠకేసు పన మజ్ఝే దీఘో యాకారనట్ఠోచ అపరాపరియసద్దో దిస్సతి. సో బహూసు అట్ఠకథాసు నత్థి. పాళియాచ న సమేతి.

[౧౪౮] యఞ్చ విభావనియం

‘‘అపరే అపరే దిట్ఠధమ్మతో అఞ్ఞస్మిం యత్థకత్థచి అత్తభావే వేదితబ్బం కమ్మం అపరాపరియ వేదనీయ’’న్తి వుత్తం. తత్థ దిట్ఠధమ్మతోతి ఇదం తావ నయుజ్జతి.

న హి మజ్ఝే ఉపపజ్జభవం వజ్జేత్వా పథమో దిట్ఠధమ్మోవ ఇధ తతీయే పదే అధికతోతి యుత్తో.

[౧౪౯] అత్థతో పన బ్యఞ్జనతోచ సబ్బం పాళియా న సమేతి.

అపరేవా పరియాయే విపాకం పటిసంవేదేతీతి హి పాళియం వుత్తం. అపరాపరేవా పరియాయేతివా. అహోసినామకం కమ్మం అహోసికమ్మం. అహోసికమ్మం. భవిస్సతికమ్మం. అత్థికమ్మం. నతస్స విపాకోతి ఏవం వుత్తపాఠవసేన ఆచరియేహి తథాగహితనామ ధేయ్యం సబ్బసో అలద్ధవిపాకవారం కమ్మన్తి వుత్తం హోతి. తత్థ సత్తసు కుసలాకుసలజవనేసు పథమజవనచేతనా దిట్ఠధమ్మవే దనీయంనామ. సా హి అలద్ధాసేవనతాయ సబ్బదుబ్బలత్తా అచిరట్ఠి తికాచ హోతి అప్పతరవిపాకాచాతి. పచ్చయం లద్ధా దిట్ఠధమ్మేఏవ అహేతుకమత్తం ఫలం దత్వా విగచ్ఛతి. న ఏకంపి మరణకాలం అతిక్కమ్మ సన్తానం అనుబన్ధితుం సక్కోతి. పచ్చయం పన అలభమానా అహోసికంనామ హోతి. పచ్చయోతిచ అత్తనో ఫలుప్పత్తియా ఓకాసదాయకో నానా ఇరియాపథేసు ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణసమా గమాదికో యోకోచి పచ్చయోపి యుజ్జతియేవ. టీకాసు పన పటిపక్ఖేహి అనభిభూతతాయాతిఆదినా మహన్తం కత్వా పచ్చయో వుత్తో. సో కాకవలియాదీనం వియ పాకటతరఫలదానం సన్ధాయ వుత్తోతి వేదితబ్బో. న హి కమ్మపథజవనసన్తానే పవత్తమానా ఇతరాపివా పథమజవనచేతనా ఇట్ఠానిట్ఠసమాయోగవసేనపి లద్ధ పచ్చయా కాచి అత్తనో బలానురూపం ఫలం న దేతీతి అత్థి. నచతాయ దియ్యమానం సబ్బంపి ఫలం మహాజనస్సవా కమ్మకారకస్సేవ వాపాకటమేవ సియాతి సక్కా వత్తున్తి. యం పన ఞాణవిభఙ్గట్ఠ కథాయం ఏకం దిట్ఠధమ్మవేదనీయం విపాకం దేతి. సేసాని అవిపాకానీతి వుత్తం. తం అలద్ధపచ్చయాని సేసాని సన్ధాయ వుత్తన్తి గహేతబ్బం. న హి ఏకో దిట్ఠధమ్మో ఏకస్సేవ దిట్ఠధమ్మవేదనీ యస్స ఓకాసోతి సక్కా విఞ్ఞాతున్తి. అత్థసాధికా పన సన్నిట్ఠాపకభూతా సత్థమజవనచేతనా ఉపపజ్జ వేదనీయంనామ. సా హి లద్ధాసేవనతాయ థోకం సారభూతా హోతీతి పథమచేతనా వియ సీఘతరం విపచ్చితుం నసక్కోతి. బలవతీచ హోతీతి ఏకం భవం జనేతుం సక్కోతి. పతిత జవ నేసు పన అన్తిమజవనతాయ మజ్ఝిమచేతనాయో వియ చిరట్ఠితికా న హోతీతి పచ్చయం లద్ధా అనన్తరే ఏవ భవే పటిసన్ధింవా పవత్తి ఫలమేవవా దత్వా విగచ్ఛతి. అలద్ధా పన అహోసికమ్మమేవ హోతి. న దుతీయం మరణకాలం అతిక్కమితుం సక్కోతి. యంపన ఞాణవిభఙ్గట్ఠకథాయం ఏకం ఉపపజ్జవేదనీయం పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢతి. సేసాని అవిపాకానీతి వుత్తం. తంపి పటిసన్ధివిపాకం సన్ధాయ వుత్తన్తి గహేతబ్బం. సేసానిపి హి యావ దుతీయచుతి నాగచ్ఛతి. తావ లద్ధపచ్చయాని పవత్తి విపాకం దేన్తియేవ. ఇధ మిస్సక కమ్మాని కత్వా అనన్తరభవే మిస్సకకమ్మఫలం అనుభోన్తాని వేమానిక పేతవత్థూని అఞ్ఞానిచ తంతంకమ్మం కత్వా అనన్తరభవే ఏవ సుగతి యం కబ్బిపాకభూతం విపత్తిం అనుభవన్తాని దుగ్గతియంవా తబ్బిపాకభూతం సమ్పత్తిం అనుభవన్తాని అనేకాని వత్థుసతాని ఏత్థ కథే తబ్బానీతి.

[౧౫౦] యం పన విభావనియం

‘‘సాచ పటిసన్ధిం దత్వావ పవత్తివిపాకం దేతి. పటిసన్ధియా పన అదిన్నాయ పవత్తివిపాకం దేతీతి నత్థీ’’తి వుత్తం. తం న యుజ్జతి.

యథావుత్తవత్థూహి సద్ధిం విరుజ్ఝనతో.

[౧౫౧] యఞ్చ తత్థ

‘‘చుతి అనన్తరఞ్హి ఉపపజ్జవేదనీయస్స ఓకాసో’’తి కారణం వుత్తం. తంపి అకారణం.

పుతిఅనన్తరతో పట్ఠాయ యావజీవంపి ఓకాససమ్భవతో.

[౧౫౨] యఞ్చ తత్థ

‘‘పటిసన్ధియా పన దిన్నాయ జాతిసతేపి పవత్తివిపాకం దేతీతి వుత్తం’’. తంపి న గహేతబ్బం.

కమ్మసఙ్కరాపత్తితో. అఙ్గుత్తరట్ఠకథాయఞ్చ దిట్ఠధమ్మవేదనీయం ఉపపజ్జవేదనీయం అపరపరియాయ వేదనీయన్తి తేసం సఙ్కమనం నత్థి. యథాఠానేయేవ పతిట్ఠన్తీతి వుత్తం. న చేత్థ పటిసన్ధివసేన ఏవం వుత్తన్తి సక్కా వత్తుం. తదత్థసాధకస్స అట్ఠకథాపదేసస్సవా వత్థుస్సవా యుత్తియావా అభావతోతి. మజ్ఝే పన పఞ్చజవన చేతనా అపరపరియాయ వేదనీయంనామ. ఏతా హి సుట్ఠు బలవన్తీ సారభూతాచ హోన్తీతి న సీఘం విపచ్చితుం సక్కోన్తి. చిరట్ఠితికా పన హోన్తి. తస్మా తతీయభవతో పట్ఠాయ యదా ఓకాసం లభన్తి. తదా పఞ్చవారే పటిసన్ధిం దత్వా సంసారపవత్తియా సతి కప్పసతసహస్సేపి పవత్తివిపాకం దేన్తీతి. ఇమానియేవ పన తీణి కమ్మాని అత్తనో అత్తనో ఖేత్తే సబ్బసో విపాకవారం అలభమానాని అహోసికమ్మంనామ. ఖేత్తఞ్చ నేసం పథమస్స దిట్ఠ ధమ్మచుతియా పరిచ్ఛిన్నం. దుతీయస్స అనాగతానన్తరభవచుతియా. తతీయస్స పరినిబ్బానచుతియాతి దట్ఠబ్బం. [దిట్ఠధమ్మచతుక్కం]

౧౪౮. పాకట్ఠానవసేనాతి అపాయాదికస్స విపచ్చనట్ఠానస్స వసేన తథా చత్తారి కమ్మానినామ హోన్తీతి యోజనా. తత్థాతి తేసు అకుసలాదీసు చతూసు కమ్మేసు. కమ్మద్వారవసేనాతి కమ్మసిద్ధియా అఙ్గభూతానం కాయాది కమ్మద్వారానం వసేన. పాణం అతిపాతేన్తి ఏతేనాతి పాణాతిపాతో. అతిపాతనఞ్చేత్థ సరసతో పతితుం అదత్వా అన్తరాఏవ పయోగబలేన పాతనం దట్ఠబ్బం. అదిన్నం ఆదియన్తి ఏతేనాతి అదిన్నాదానం. అగమనీ యవత్థుసఙ్ఖాతేసు వత్థుకామేసు మిచ్ఛా చరన్తి ఏతేనాతి కామేసుమిచ్ఛాచారో. తత్థ పరపాణే పాణసఞ్ఞినో తస్స జీవితిన్ద్రియసన్తానుపచ్ఛేదకస్స కాయవచీపయోగస్స సముట్ఠాపికా వధకచేతనా పాణాతిపాతోనామ. సయమేవ అత్తనో జీవితిన్ద్రియం పాతేన్తస్స పాణాతిపాతోనామ నత్థి. పరపరిగ్గహితే పరపరిగ్గహితసఞ్ఞినో తతో వియోగకారణస్స కాయ వచీపయోగస్స సముట్ఠాపికా అచ్ఛిన్దకచేతనా అదిన్నాదానంనామ. అగమనీయవత్థూసు మగ్గేనమగ్గపటిపాదకస్స కాయపయోగస్స సముట్ఠాపికా అస్సాదచేతనా కామేసుమిచ్ఛాచారోనామ. కేచి పనఏత్థపి అగమనీయ వత్థుసఞ్ఞినోతి పదం ఇచ్ఛన్తి. తం అట్ఠకథాయ న సమేతి. అగమయనీవత్థు తస్మిం సేవనచిత్తన్తి హి తత్థ వుత్తం. ఏతేన అగమనీయవత్థుమ్హి సతి గమనీయ సఞ్ఞాయవా అగమనీయ సఞ్ఞాయవా సేవన్తస్స కమ్మపథో హోతి యేవాతి సిద్ధం హోతి. ఇతరథా అగమనీయవత్థు తథా సఞ్ఞితా తస్మిం సేవనచిత్తన్తి వుత్తం సియాతి.

అపరే పన సయం పయోగం కత్వా అత్తని పరేన కరీయమానం మగ్గేన మగ్గపటిపాదనం అస్సాదేన్తస్స సేవనచిత్తే సతిపి నత్థి కమ్మప్పథభేదో. పయోగస్స అభావాతి వదన్తి. సేవనచిత్తే పన సతి పయోగో అప్పమాణన్తి ఏకే. ఏవఞ్చ సతి తియఙ్గికోవ మిచ్ఛాచారో, న చతురఙ్గికోతి ఆపజ్జతి. అట్ఠకథాయం పన సేవన పయోగేన సహ చతురఙ్గికోవ వుత్తోతి అఞ్ఞే. సేవనపయోగో పన యేభుయ్యేన లబ్భమానత్తాయేవ వుత్తో. న పన ఏకన్తఅఙ్గభావతో. ఇతరథా ఇత్థీనం యేభుయ్యేన పయోగకిచ్చం నత్థీతి తాసం మిచ్ఛాచారో దుల్లభో సియాతి చ వదన్తి. భిక్ఖునిదూసనంపి ఏత్థేవ సఙ్గయ్హతి. సా హి రక్ఖితాసు సఙ్గహితాతి. టీకాసు పన సా ధమ్మరక్ఖితాపి న హోతి. కుతో మాతాదిరక్ఖితా. ధమ్మోతి హి ఇధ పాసణ్డియధమ్మోవ అట్ఠకథాయం వుత్తోతి వదన్తి. సాసనధమ్మోపి నన యుత్తో. సబ్రహ్మచారి నియోపి ఉపజ్ఝాయినీ ఆదికా తస్సా మాతాదిట్ఠానియాఏవ హోన్తి. తథా హి సిక్ఖాపదవిభఙ్గట్ఠకథాయం మిచ్ఛాచారోపి దుస్సీలాయ.ల. సామణేరియా, పుథుజ్జనభిక్ఖునియా, సోతాపన్నాయ, సకదాగామినియా, తతో అనాగామినియా వీతిక్కమో మహాసావజ్జో. ఖీణాసవాయ పన ఏకన్తమహాసావజ్జోవాతి వుత్తం.

కస్మాపనేత్థ సురాపానం నగహి తం. తంపిహి అపాయసంవత్తని కభావేన వుత్తం. యథాహ-సురామేరయపానం భిక్ఖవే ఆసేవితం భావితం బహులీకతం నిరయసంవత్తనికం తిరచ్ఛానయోనిసంవత్తనికం పేత్తివిసయసంవత్తనికం. యోచ సబ్బలహుకో సురామేరయ పానస్స విపాకో. సో మనుస్సభూతస్స ఉమ్మత్తకసంవత్తనికో హోతీతి. అట్ఠకథాసుపి కోట్ఠాసతో పఞ్చపి పాణాతిపాతా దయో కమ్మపథాఏవాతి వుత్తన్తి. వుచ్చతే, మూలటీకాయం తావ తస్స సభాగత్తేన మిచ్ఛాచారే ఉపకారకత్తేన దససుపి కమ్మపథేసు అనుపవేసోతి వుత్తం. తత్థ సభాగత్తం గహేత్వా విభావనియం సురాపానంపి ఏత్థేవ సఙ్గయ్హతీతి వదన్తి రససఙ్ఖాతేసు కామేసు మిచ్ఛాచారభావతోతి వుత్తం. ఉపకారకత్తం గహేత్వా పటిసమ్భిదామగ్గటీకాయం కుసలాకుసలాపిచ పటిసన్ధిజనకాయేవ కమ్మపథాతి వుత్తా. వుత్తావసేసా పటిసన్ధిజననే అనేకన్తి కత్తా కమ్మ పథాతి న వుత్తాతి ఇమస్స వాక్యస్స సంవణ్ణనాయం వుత్తావసే సాతి సురాపానాదయో తబ్బిరమణాదయోచ. సురాపానఞ్హి మదస్స పచ్చయో. మదో అపుఞ్ఞపథస్స. తబ్బిరతిపి నిమ్మదతాయ. సాచ పుఞ్ఞపథస్సాతి కమ్మపథూపనిస్సయాని తాని తదాసన్నకమ్మవసేన సన్ధిజనకానిపి హోన్తీతి వుత్తం. తత్థ తదాసన్నకమ్మవసేనాతి తస్స సురాపానస్సవా సురాపానవిరతియావా ఆసన్నే పవత్తానం తమ్మూలకానం అపుఞ్ఞకమ్మానంవా పుఞ్ఞకమ్మానంవా వసేనాతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి-యో సురం పివిత్వా సురామదహేతు పాణా పాతాదీసు యంకిఞ్చి కమ్మం కరోతి, తస్స సురాపానం తస్సతి కమ్మస్స బలవూపనిస్సయో హోతి పుబ్బచేతనాఠానియఞ్చ. తదేవ విసుం పటిసన్ధిం జనేతి, న ఇతరన్తి. యథా హి పుబ్బాపరచేతనా యోపి కమ్మపథపత్తస్స కమ్మస్స పరివారభూతాఏవ పటిసన్ధిం జనేన్తి, న ఇతరా. ఏవమిదంపీతి. న హి కమ్మపథసుత్తేసు సరూపతో ఆగతానిఏవ పటిసన్ధిం జనేన్తి. న ఇతరానీతి సక్కా నియమేతుం. యాని పన ఏకన్తేన పటిసన్ధిజననసామత్థియ యుత్తాని, తానేవ తత్థ సరూపతో వుత్తాని. యానిపన పటిసన్ధిజననే అనేకన్తికాని హోన్తి. తాని తత్థసరూపతో న వుత్తానీతి సక్కా విఞ్ఞాతుం. తథా హి పటిసమ్భిదా మగ్గట్ఠకథాయం కుసలాకుసలాపిచ పటిసన్ధిజనకాయేవ కమ్మపథాతి వుత్తా. వుత్తావసేసా పటిసన్ధిజననే అనేకన్తి కత్తా కమ్మపథాతి న వుత్తాతి వుత్తం. తస్మా ఇదంపి పటిసన్ధిజననే అనేకన్తికత్తా తత్థ సరూపతో న వుత్తన్తిచ. యం తదా సన్నకమ్మవసేన పటిసన్ధిజనకన్తి పుబ్బే వుత్తం. తం తత్థ సరూపతో వుత్తేసు తదా సన్నకమ్మేసు అనుపవిట్ఠన్తిచ సక్కా వత్తున్తి. తస్స పన దువిధం కిచ్చం పటిసన్ధిజననం కమ్మజననఞ్చాతి. తత్థ పటిజననతో కమ్మజననమేవస్స మహన్తం మహావిప్ఫారఞ్చ హోతీతి కత్వా సక్కేన దేవానమిన్దేన కుమ్భజాతకే –

యం వే వివిత్వా దుచ్చరితం చరన్తి,

కాయేన వాచాయ చేతసాచ;

నిరయం వజన్తి దుచ్చరితం చరిత్వా,

తస్సా పుణ్ణం కుమ్భమిమం కిణాథాతి.

ఏవం తదాసన్నకమ్మవసేనేవ తస్స అపాయగామితా వుత్తా. తదుభయం పనస్స కిచ్చం గహేత్వా సురామేరయపానం భిక్ఖవే ఆసేవితం.ల. సంవత్తనికన్తి అఙ్గుత్తరే వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అయఞ్హిసుత్తపదేసు ధమ్మతా. యదిదం సంవత్తనికన్తి వుత్తట్ఠానే యథాలాభయోజనాతి. తథాహి మూలటీకాయంపునబ్భవందేతిపునబ్భవాయ సంవత్తేతీతి పాఠే కమ్మసహజాతా పునబ్భవందేతి. కమ్మసహాయభూతా అకమ్మసహజా తాపునబ్భవం సంవత్తేతీతి వుత్తం. కేచి పన ఇమమత్థం అనుపధారేత్వా ఇమాయ పాళియా తస్స విసుం ఏకన్తకమ్మపథభావం మఞ్ఞన్తి. యం పన కోట్ఠాసతో పఞ్చపి కమ్మపథాఏవాతి అట్ఠకథావాక్యం. తత్థ ఏవసద్దేన తేసం చేతనాధమ్మత్తా ఝానాదికోట్ఠాసికత్తం నివత్తేతి. చేతనా హి కమ్మపథం పత్తాపి అపత్తాపి కోట్ఠాసతో కమ్మ పథకోట్ఠాసికాఏవ హోతీతి. తేనేవ మూలటీకాయం కమ్మపథా ఏవాతి కమ్మపథకోట్ఠాసికాఏవాతి వుత్తం. అనుటీకాయఞ్చ కమ్మ పథకోట్ఠాసికాఏవ. న ఝానాదికోట్ఠాసికాతి వుత్తం. కేచిపన ఇమమత్థం అసల్లక్ఖేత్వా ఇమినా వాక్యేన తస్స విసుం కమ్మపథభావం వదన్తి.

ఖుద్దకపాఠట్ఠకథాయం పన సబ్బేనసబ్బం తస్స కమ్మపథభావో పటిక్ఖిత్తోయేవ, తత్థ హి పురిమానం చతున్నం కాయకమ్మాదిభావఞ్చ కమ్మపథభావఞ్చ విసుం వత్వా సురాపానంపత్వా కాయకమ్మమేవాతి వుత్తం. ఏతేన వచీకమ్మభావఞ్చ కమ్మపథభావఞ్చ పటిక్ఖిపతీతి. ధాతుసంయుత్తట్ఠకథా యఞ్చ పటిక్ఖిత్తో. యథాహ-తతీయంపఞ్చకమ్మవసేన బుజ్ఝనకానం అజ్ఝాసయవసేన వుత్తం. చతుత్థం సత్తకమ్మపథవసేన పఞ్చమం దస కమ్మపథవసేనాతి. తత్థ హి తతీయే సురాపానమిస్సకత్తా పఞ్చకమ్మవసేన ఇచ్చేవ వుత్తం. న పఞ్చకమ్మపథవసేనాతి. ఏతాసుపిచ పటిసన్ధిజననే అనేకన్తి కత్తాఏవ పటిక్ఖిత్తోతి న నసక్కా వత్తుం ఏవఞ్హి సతి సబ్బా పాళిట్ఠకథాటీకాయో సంసన్దితా హోన్తీతి. కాయకమ్మన్తి ఏత్థ కాయో తివిధో ససమ్భారకాయో పసాదకాయో చోపనకాయోతి. ఇధ కాయవిఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతో చోపనకాయో అధిప్పేతోతి వుత్తం కాయవిఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతేతి. చోపనకాయో హి కదాచి కాయఙ్గేన అత్తనోఅధిప్పాయం పరస్స విఞ్ఞా పనత్థాయపి కరీయతీతి కాయవిఞ్ఞత్తీతి వుచ్చతీతి. సో యేవచ కమ్మానం పవత్తిముఖత్తా ద్వారన్తి కాయద్వారం. తస్మిఞ్హి తేన తేన ఉపక్కమ కిచ్చేన పవత్తమానేఏవ జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదాదికిచ్చసిద్ధితో తంజన కస్స చేతనాధమ్మస్స ఆయూహన కిచ్చనిబ్బత్తిచ కాయకమ్మనామ లాభోచ హోతీతి. తస్మిం కాయద్వారే. ఏత్థచ యస్మాసబ్బానిపి కమ్మాని పుబ్బఙ్గమభూతేన సమ్పయుత్తమనేన వినా నసిజ్ఝన్తి. మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా. మనోసేట్ఠా మనోమయాతి హి వుత్తం. ధమ్మాతి చేత్థ సుచరితదుచ్చరితధమ్మా వుచ్చన్తి. తస్మా మనోద్వారం సబ్బకమ్మసాధారణత్తా కమ్మాని విసేసేతుం నసక్కోతి. అసాధారణభూతా పన కాయవచీయో ఏవ సకోన్తి. యస్మాచ పురిమాని సత్తవిధాని కమ్మాని కేవలం మనోమత్తేన నసిజ్ఝన్తి. తంసముట్ఠితేహి పన కాయ వచీపయోగేహి ఏవ సిజ్ఝన్తి. తస్మా తేఏవ తేసం కమ్మానం పవత్తిముఖసఙ్ఖ్యం గచ్ఛన్తీతి వుత్తం కాయద్వారేతి. పరతో వచీద్వారేతి చ.

యస్మా పన కాయద్వారే వుత్తితో కాయకమ్మం నామ. వచీద్వారే వుత్తితో వచీకమ్మంనామాతి ఏత్తకమత్తే వుత్తే పాణాతిపాతాదీని తీణి కాయకమ్మంనామ. ముసావాదాదీని చత్తారి వచీకమ్మంనామాతి ఏవం ద్వారేన కమ్మానం నామవవత్థానం అసిద్ధం సియా. కథం. యదా హి పురిమాని ద్వే ఆణత్తివసేన అప్పకేన వచీద్వారే భిజ్ఝన్తి. తదా తాని కాయకమ్మన్తి నామం జహేయ్యుం. వచీకమ్మన్తి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛేయ్యుం కస్మా వచీద్వారే వుత్తితో వచీకమ్మంనామాతి వుత్తత్తా. ద్వేవా నేసం నామాని భవేయ్యుం. ఉభయద్వారేసుపి సన్దిస్సనతో. యదాపన మజ్ఝిమాని చత్తారి హత్థముట్ఠాదివసేన అప్పకేన కాయద్వారే సిజ్ఝన్తి. తదా తానిపి వచీకమ్మన్తి నామం జహేయ్యుం. కాయకమ్మన్తి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛేయ్యుం. కస్మా కాయద్వారే వుత్తితో కాయకమ్మంనామాతి వుత్తత్తా. ద్వేవా నేసం నామాని భవేయ్యుం. ఉభయద్వారేసుపి సన్దిస్సనతో. ఏవఞ్చసతి పాణాతిపాతో.ల. మిచ్ఛాచారోచేతి కాయకమ్మంనామాతి ఇదం వవత్థానమేవ నిరత్థకం సియా. తథా పరతో ముసావాదో.ల. ప్పలాపోచేతి వచీకమ్మంనామాతి. బాహుల్లవుత్తితోతి వుత్తేపన ఏకమేకేన బాహుల్లసద్దేన ఛబ్బిధాని తాని వజ్జాని వజ్జేత్వా వుత్తప్పకారం ద్వారేన కమ్మవవత్థానం సిద్ధం భవతి. యథా వనచరకో సఙ్గామావచరోతి.

మనోకమ్మాని పన ద్వారన్తరేసు చరన్తానిపి చరణమత్తాని ఏవ హోన్తి. న ద్వారన్తరాని తేసం కమ్మసిద్ధియా అఙ్గం హోన్తి. తస్మా తాని విసుం కతానీతి వేదితబ్బం. యస్మా పన కాయద్వారస్స కాయోతి నామం అనేకేసు సుత్తసహస్సేసు సయమేవ సిద్ధం పాకటఞ్చ. తథా వచీద్వారస్స వాచాతి నామం. కుసలాకుసల జవనచిత్తసఙ్ఖాకస్స మనోద్వారస్సచ మనోతి నామం. తస్మా సబ్బత్థ కాయద్వారం వచీద్వారం మనోద్వారన్తి వుత్తే కమ్మేన ద్వారస్స వవత్థాన కిచ్చంనామ నత్థి. యత్థ పన కాయకమ్మద్వారం వచీకమ్మద్వారం మనోకమ్మద్వారన్తి ఆగతం. తత్థేవ ద్వారకథాదీసు కమ్మేన ద్వారవవత్థానంపి విసుం వత్తబ్బం హోతీతి దట్ఠబ్బం.

[౧౫౩] ఏతేన యం వుత్తం విభావనియం

‘‘కాయకమ్మస్సచ పవత్తిముఖభూతం కాయద్వారన్తి వుచ్చతీతి’’. తం పటిక్ఖిత్తం హోతి.

[౧౫౪] యఞ్చ తత్థ

‘‘తథా ముసావాదాదిం కాయవికారేన కరోన్తస్స వచీకమ్మం కాయద్వారేపి పవత్తతీతి కమ్మేన ద్వారవవత్థానంపి నసియాతి’’ వుత్తం. తంపి న యుజ్జతి.

న హి కాయవికారేన కరీయమానం వచీకమ్మం కాయద్వారే పవత్తమానంపి తస్స ద్వారస్స నామం భిన్దితుంవా అత్తనో నామం దాతుంవా సక్కోతి. సభావ సిద్ధత్తా తస్స నామస్సాతి.

[౧౫౫] ఏతేనేవ యఞ్చ తత్థ

వుత్తం ‘‘తథా కాయకమ్మమేవ యేభుయ్యేన కాయద్వారే పవత్తతి. న ఇతరాని. తస్మా కాయకమ్మస్స యేభుయ్యేన ఏత్థేవ పవత్తనతో కాయకమ్మద్వారభావో సిద్ధో. బ్రాహ్మణగామాదీనం బ్రాహ్మణగామాది భావోవియాతి’’. తంపి పటిక్ఖిత్తం హోతి.

న హి కాయకమ్మద్వారన్తి నామం ఇధ వుత్తం అత్థీతి. [కాయకమ్మం]

౧౪౯. ముసాతి అభూతత్థే నిపాతో. ముసా వదన్తి ఏతేనాతి ముసావాదో. విసతి పరేసం అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్మోదభావసఙ్ఖాతం సామగ్గిరసం సంచుణ్ణేతి పరిభిన్దతి మిథు భేదం కరోతి ఏతాయాతి పిసుణా. అత్తనో పియభావం పరేసఞ్చ మిత్తసుఞ్ఞభావం కరోతి ఏతాయాతివా పిసుణా. నిరుత్తినయేన. వదన్తి ఏతాయాతి వాచా. పిసుణాచ సా వాచాచాతి పిసుణవాచా. యేన సుయ్యతి, తస్స హదయం ఫరమానా ఉసతి దహతీతి ఫరుసా. ఫరుసాచ సా వాచాచాతి ఫరుసవాచా. సాధుజనేహి అధిగన్తబ్బం సంసుఖం హితఞ్చ ఫలతి విసరతి వినాసేతి హితసుఖమగ్గం భిన్దతీతి సమ్ఫం. తంవా ఫలతి భిజ్జతి ఏతేనాతి సమ్ఫం. అత్థధమ్మాపగతస్స పటిభాణచిత్తస్స భారతయుద్ధసీతాహరణా దికస్స వాచా వత్థుమత్తస్సేతం నామం. యత్థ దిట్ఠధమ్మహితబుద్ధియావా సమ్పరాయిక హితబుద్ధియావా ఉపాయదీపకం కిఞ్చి అత్థధమ్మవినయపదం నత్థి. సమ్ఫం పలపన్తిపకారేన కథయన్తి ఏతేనాతి సప్ఫప్పలాపో. తత్థ పరస్సవిసం వాదనపురేక్ఖారేన విసం వాదక కాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా అకుసలచేతనా ముసావాదో. సో పరస్స అత్థభఞ్జనకోవ కమ్మపథభేదో. ఇతరో కమ్మమేవ. ఏత్థ చ కమ్మ పథోతి పటిసన్ధిజనకానం కమ్మానం ఉట్ఠానముఖమగ్గో వుచ్చతి. యథా హి రజానం ఉట్ఠానపదేసో రజపథోతి వుచ్చతి. తథా లోకే సన్దిస్సమానేసు సత్తానం కాయవచీచిత్తాభిసఙ్ఖరణకిచ్చేసుయేహి కిచ్చేహి పటిసన్ధిజనకాని కమ్మాని ఉట్ఠహన్తి. యేసువా కిచ్చేసు తాని ఉట్ఠహన్తి పవత్తన్తి. తాని కాయవచీచిత్తా భిసఙ్ఖరణకిచ్చాని పటిసన్ధిజనకానం కమ్మానం ఉట్ఠానముఖమగ్గత్తా కమ్మపథోతి వుచ్చన్తి. కతమాని పన తానీతి. అఙ్గసమ్పన్నాని అకుసలేసు పాణఘాత కిచ్చాదీని కుసలేసు తబ్బిరమణకిచ్చాదీని దసవిధాని కిచ్చానీతి. కమ్మానియేవ సుగతిదుగ్గతీనం తదుప్పజ్జనకసుఖదుక్ఖానఞ్చ పథభూతత్తా కమ్మపథోనామాతిపి వదన్తి.

పరస్స భేదపురేక్ఖారేన భేదకకాయగచీపయోగసముట్ఠా పికా సంకిలిట్ఠచేతనా పిసుణావాచా. సాపి పరే భిన్నేయేవ కమ్మపథభేదో. అభిన్నే కమ్మమేవ. పరస్స మమ్మచ్ఛేదకకాయ వచీపయోగసముట్ఠాపికా దుట్ఠచేతనా ఫరుసవాచా. ఏత్థచ మరన్తి సత్తా, మరణమత్తంవా దుక్ఖం నిగచ్ఛన్తి ఏతస్మిం ఘట్టియమానేతి మమ్మం. దుట్ఠవణో. మమ్మం ఛిన్దతి భిన్దతి ఘట్టేతీతి మమ్మచ్ఛేదకో. వణఘట్టనపయోగో. ఇధ పన మమ్మంవియాతి మమ్మం. జాతిఆదీసు దససు అక్కోసవత్థూసు యంకిఞ్చి. మమ్మచ్ఛేదకోతి జాతిఆదీసు ఘట్టన వసేన పవత్తో ఫరుస కాయవచీ పయోగో. అయ మత్థో సీలక్ఖన్ధ టీకా వసేన వేదితబ్బో. అథవా. మమాయతీతి మమో. మిత్తో. మమస్స భావో మమ్మం. మేత్తాచిత్తం. మమ్మం ఛిన్దతీతి మమ్మచ్ఛేదకో. అయంపి అక్కోసితబ్బస్స సమ్ముఖాఏవ కమ్మపథభేదోతి కేచి. పరమ్ముఖాపీతి అపరే. యథా పన పరం అక్కోసిత్వా ఖమాపేన్తస్స ఖమాపనకమ్మం పరస్స దూరే ఠితస్సపి మతస్సపి సమ్పజ్జతి. ఏవం అక్కోసనకమ్మంపీతి దీఘమజ్ఝిమటీకాకారా ఇచ్ఛన్తి. అక్కోసాధిప్పాయేన చణ్డా మహింసీ తం అనుబన్ధతూతివా చోరా తం ఖణ్డా ఖణ్డికం కరోన్తూతివా ముద్ధా తే ఫలతు సత్తధాతివా ఏవమాదినా నయేన పరం అభిసపన్తస్సపి కమ్మపథభేదో హోతియేవాతిచ వదన్తి.

అనత్థవిఞ్ఞాపన కాయవచీపయోగ సముట్ఠాపికా పాపచేతనా సమ్ఫప్పలాపో. సోపి భారతయుద్ధ సీతాహరణాదికేసు పటిభాణచిత్తేసు వాచావత్థుమత్తేసుఏవ కమ్మపథభేదో. సోచఖో పరే తం అనత్థం సచ్చతో గణ్హన్తేయేవ. అగణ్హన్తే పన కమ్మమేవ. తథా రాజకథాదీసు ద్వత్తింస తిరచ్ఛాన కథాపభేదేసుపి కమ్మమేవ. తఞ్చ ఖో తదస్సాదవసేన కథేన్తస్సేవ. అత్థధమ్మవినయనిస్సితం కత్వా కథేన్తస్స పన సబ్బంపి సత్థకమేవ హోతీతి వేదితబ్బం. వచీకమ్మన్తి ఏత్థ వచీతి వాచాయేవ. సా చతుబ్బిధా సద్దవాచా విరతివాచా చేతనావాచా చోపనవాచాతి. ఇధ పన సద్దసహితా వచీవిఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతా చోపన వాచా అధిప్పేతాతి వుత్తం వచీవిఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతేతి. చోపనవాచా హి కదాచి వాచఙ్గేన అత్తనో అధిప్పాయం పరస్స విఞ్ఞాపనత్థాయపి కరీయతీతి వచీవిఞ్ఞత్తీతి వుచ్చతీతి. సాయేవచ కమ్మానం పవత్తి ముఖత్తా ద్వారన్తి వచీద్వారం. తాయ హి తంతంవచీపయోగకిచ్చేన పవత్తమానాయ ఏవ విసంవాదనాదికిచ్చసిద్ధితో తంసముట్ఠాపకస్స చేతనాధమ్మస్స ఆయూహనక్రియానిబ్బత్తిచ వచీకమ్మనామలాభోచ హోతీతి. తస్మిం వచీద్వారే. యమేత్థ వత్తబ్బం, తం కాయకమ్మే వుత్తమేవాతి. [వచీకమ్మం]

౧౫౦. అభిజ్ఝాయన్తి అస్సాదమత్తే అట్ఠత్వా పరభణ్డస్స అత్తనో పరిణామనవసేన అతిరేకతరం ఝాయన్తి నిజ్ఝాయన్తి ఏతాయాతి అభిజ్ఝా. బ్యాపాదేన్తి పరసత్తే వినాసం ఆపన్నే కత్వా చిన్తేన్తి ఏతేనాతి బ్యాపాదో. మిచ్ఛాదిట్ఠీతి ఏత్థ మిచ్ఛాతి విపరీతత్థే నిపాతో. అత్థిదిన్నన్తిఆదినయపవత్తం సబ్బం సప్పురిస మగ్గం సప్పురిసపఞ్ఞత్తం భిన్దిత్వా నత్థి దిన్నన్తిఆదినయేన తబ్బిపరీ తతో పస్సన్తి ఏతాయాతి మిచ్ఛాదిట్ఠి. తత్థ పరసన్తకం దిస్వా కేవలం అస్సాదనాభినన్దనరజ్జనమత్తేసు అట్ఠత్వా అహోవత ఇదం మమస్సాతి ఏవం అత్తనో కత్వా చిత్తేన పరిణామేన్తస్సేవ అభిజ్ఝాకమ్మపథభేదో హోతి. పరసన్తకభావేయేవ థపేత్వా లాభావతిమే. యే ఈదిసం పరిభుఞ్జన్తి. అహోవతాహంపి తావకాలికం పరిభుఞ్జేయ్యం. యాచిత్వావా కిణిత్వావా అత్తనో కరేయ్యం. అఞ్ఞంవా ఈదిసం లభేయ్యన్తి ఏవం అస్సాదేన్తస్స కమ్మమేవ. వుత్తఞ్హేతం అట్ఠకథాసు పరభణ్డవత్థుకే హి లోభే ఉప్పన్నేపి న తావ కమ్మపథభేదో హోతి. యావ న అహోవత ఇదం మమస్సాతి అత్తనో పరిణామేతీతి. అన్తమసో డంసమకసాదికేపి ఆరబ్భ ఇమే నస్సన్తు వినస్సన్తు. అహోవతిమే నస్సేయ్యుం వినస్సేయ్యుం. అవడ్ఢితావా భవేయ్యుం చిరంవా నతిట్ఠేయ్యుం. కదావా నస్సన్తి వినస్సన్తీతి ఏవం పర సత్తస్స ఖన్ధజీవవినాసం చిన్తేన్తస్సేవ బ్యాపాదో. ఇతరో కమ్మమేవ. వుత్తఞ్హేతం పరసత్తవత్థుకే హి కోధే ఉప్పన్నేపి న తావ కమ్మపథభేదో హోతి. యావ న అహోవతాయం ఉచ్ఛిజ్జేయ్య వినాసేయ్యాతి తస్స వినాసం చిన్తేతీతి. కమ్మస్సవా కమ్మవిపాకస్సవా సబ్బసో పటిబాహికా నత్థికాహే తుకాక్రియవసేన తివిధా నియత మిచ్ఛాదిట్ఠిఏవ కమ్మపథభేదో. దసవత్థుకమిచ్ఛాదిట్ఠి పన నత్థికదిట్ఠిపభేదాఏవ. సబ్బఞ్ఞుదేసనం పటిబాహిత్వా పవత్తా అరిట్ఠకణ్టకాదీనం దిట్ఠియోపి కమ్మపథాఏవాతి వదన్తి. వీసతివత్థుకా సక్కాయదిట్ఠివా ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిగతానివాకమ్మమేవాతి.

నియతాతి చేత్థ యథా తీణి లక్ఖణాని యత్తకం పస్సిత్వా సద్ధాధిమోక్ఖేన సన్నిట్ఠానం గచ్ఛన్తస్స చిత్తుప్పాదో అత్తనో అనన్తరం ఫలదాననియమేన నియతో హోతి. తత్తకం పస్సన్తో కుసలేసు ధమ్మేసు నియామం ఓక్కమతీతి వుత్తో. తథాదిట్ఠిట్ఠా నాని కారణ పటిరూపకాని యత్తకం పస్సిత్వా మిచ్ఛాధిమోక్ఖేన సన్నిట్ఠానం గచ్ఛన్తస్స చిత్తుప్పాదోచుతిఅనన్తరేఫలదాననియమేన నియతో హోతి. తత్తకం పస్సిత్వా సన్నిట్ఠానం గచ్ఛన్తో అకుసలేసు ధమ్మేసు నియామం ఓక్కమతి, అతేకిచ్ఛోనామ హోతి. తథా పన అపస్సిత్వా కేవలం మిచ్ఛాధిమోక్ఖమత్తేన ఏవమేవ భవిస్సతీతి సన్నిట్ఠానం గన్త్వా సకం ఆచరియకం సమయం పగ్గణ్హిత్వా ఠితో అతేకిచ్ఛోనామ నహోతి. కస్మా, ఫలదాన నియమాభావాతి. అయఞ్చ అత్థో మిచ్ఛత్తత్తికేన దీపేతబ్బో. తత్థ హి ఫలదాన నియమవసేనేవ ఉభిన్నంపి సమ్మత్తమిచ్ఛత్తధమ్మానం నియతసఞ్ఞాపటిలాభో అట్ఠకథాయం వుత్తోతి. సుత్తన్తసంవణ్ణనాసు పన గహణనియమవసేనాపి తస్సా నియతభావో వుత్తోతి.

అఞ్ఞత్రాపివిఞ్ఞత్తియాతి విఞ్ఞత్తిద్వయేన వినాపి. విఞ్ఞత్తిద్వయం అసముట్ఠాపేత్వాపీతి అత్థో. అపిసద్దేన పన విఞ్ఞత్తిద్వయేన సహాపీతి దస్సేతి. ఇమాని హి తీణి కమ్మాని యదా కాయఙ్గవా చఙ్గాని అచోపేత్వా మనస్మింఏవ సిజ్ఝన్తి. తదావిఞ్ఞత్తియా వినావ పవత్తన్తి. యదా పన తాని చోపేత్వా కాయవచీద్వారేసు సిజ్ఝన్తి, తదా విఞ్ఞత్తియా సహేవ పవత్తన్తీతి. ఏతేన ఇమేసం తీసుపి ద్వారేసు పవత్తిం దీపేతి. ఏవంసన్తేపి ఇమాని మనోద్వారేఏవ బహులం పవత్తన్తి. కాయవచీద్వారేసు పన అప్పకమేవ పవత్తన్తీతి వుత్తం మనస్మింయేవబాహుల్లవుత్తితోతి. తత్థ మనస్మిం యేవాతి కుసలా కుసలజవనచిత్తసఙ్ఖాతే మనోద్వారేఏవ. ఏతేన పురిమేసుపి కాయద్వారే వచీద్వారేతి పదేసు ఏవసద్దసమ్భవో దీపితో హోతి. ఏవఞ్హి సతి తత్థపి ద్వారేన కమ్మవవత్థానం సుట్ఠుతరం ఉపపన్నం హోతీతి. ఇతరథా ఉపలక్ఖణాదివసేన అత్థన్తరపసఙ్గోపి సియాతి. అపిచ, ఇధ ఏవసద్దేన అయంపి విసేసత్థో దీపితో హోతి. పాణవధాదీసు హి వధామి నం అవహరామి న న్తిఆదినా సంవిధానాకారేన పవత్తా చేతయితక్రియాఏవ పధానం హోతి. సాచ కాయవచీపయోగేహి వినా నసిజ్ఝతి. తస్మా తేసు కాయ వచీ పయోగా కమ్మసిద్ధియా ఏకం అఙ్గం హోన్తి. తం సహజాతాచ అభిజ్ఝాదయో చేతనాపక్ఖికాఏవ హుత్వా అబ్బోహారికత్తం గచ్ఛన్తి. పరభణ్డా భిజ్ఝాయనాదీసు పన అభిజ్ఝాదీనం అత్తపధానానం కాయవచీద్వారేసు పవత్తానంపి కాయ వచీపయోగాకమ్మసిద్ధియా అఙ్గమేవ నహోన్తి. తథా చిన్తాపవత్తి మత్తేనేవ తత్థ కమ్మసిద్ధితో. ఇతి ఇమేసు కమ్మేసు కాయ వచీద్వారానం సబ్బేనసబ్బం అఙ్గభావపటిక్ఖిపనత్థం మనస్మిం యేవాతి ఏవ గహణం ఇధేవ కతన్తి దట్ఠబ్బం. తేసు పన ద్వారేసు పవత్తిమత్త సబ్భావం సన్ధాయ బాహుల్లసద్దోపి ఇధ గహితోతి.

[౧౫౬] యం పన విభావనియం

‘‘విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపక చిత్తసమ్పయుత్తాచేత్థ అభిజ్ఝాదయో చేతనాపక్ఖికావ హోన్తీతి’’ వుత్తం. తం ఇధ న యుజ్జతి.

న హి విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకచిత్తసమ్పయుత్తాపి కేవలం మనోకమ్మ కిచ్చవిసేసేన పవత్తమానా అభిజ్ఝాదయో చేతనాపక్ఖికా హోన్తి. చేతనాఏవ పన అభిజ్ఝాదిపక్ఖికా హోతీతి. [మనోకమ్మం]

౧౫౧. ఏత్థ చ దసన్నంపి ఇమేసం కమ్మపథానం పుబ్బాపరచేతనాయో పటిసన్ధిఆకడ్ఢనే అనేకన్తికపక్ఖం గతాతి పటిసమ్భిదా మగ్గటీకాయం వుత్తా. తస్మా తాపి ఇమం సత్తం మారేస్సామి ఇమం భణ్డం అదిన్నం ఆదియిస్సామీతిఆదినా నయేన ఆదితో పట్ఠాయ పవత్తా బలవపచ్చయే లద్ధా పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢన్తి. అలద్ధా నాకడ్ఢన్తీతి యుత్తా. యాని పన కుసలాకుసలాని కమ్మపథభేదం అప్పత్తాని హోన్తి. తాని కాయద్వారే దిస్సమానాని కాయకమ్మానినామ హోన్తి. వచీద్వారే దిస్సమానాని వచీకమ్మానినామ. సుద్ధే మనోద్వారే దిస్సమానాని మనోకమ్మానినామాతి వేదితబ్బానీతి. దోసమూలేనాతి దోససఙ్ఖాతమూలేన దోసమూలకచిత్తేనాతి ద్విధా అత్థో. తత్థ పురిమో బ్యాపాదవజ్జేహి ద్వీహి యుజ్జతి, పచ్ఛిమో తీహిపి. లోభమూలేనాతి ఏత్థ ఏసనయో. తత్థాపితి పురిమో అభిజ్ఝావజ్జేహి ద్వీహి యుజ్జతి. పచ్ఛిమో తీహీతి. ద్వీహి మూలేహీతి కదాచి దోసమూలేన కదాచి లోభమూలేనాతి ఏవం ద్వీహి మూలేహి సమ్భవన్తి. మోహో పన సబ్బసాధారణత్తా విసేసకరో న హోతీతి ఇధ న గహితో.

[౧౫౭] యం పన విభావనియం

‘‘నిధిపాఠకపమాణతో దుట్ఠనిగ్గహత్థం పరసన్తకం హరన్తానం రాజూనం బ్రాహ్మణానఞ్చ సబ్బమిదం బ్రాహ్మణానం రాజూహి దిన్నం. తేసం పన సబ్బదుబ్బలభావేన అఞ్ఞే భుఞ్జన్తి. అత్తసన్తకమేవ బ్రాహ్మణా పరిభుఞ్జన్తీతి ఏవమాదీని వత్వా సకసఞ్ఞాయ ఏవ యంకిఞ్చి హరన్తానం కమ్మఫలసమ్బన్ధాపవాదీనఞ్చ మోహమూలేనా’’తి వుత్తం. తం ఇధ న యుజ్జతి.

సహజాతమూలఞ్హి ఇధ అధిప్పేతం అసాధారణభూతఞ్చ. తేసఞ్చ తథాహరన్తానం హరణం హరణకాలే కదాచిదోసమూలేన కదాచి లోభమూలేనాతి ఏవం ద్వీహి మూలేహి ఏవ సమ్భవతీతి. యో పన మోహో మహాసమ్మతాదీనంధమ్మికరాజూనం కాలే పవత్తం పోరాణక నిధిసత్థం థపేత్వా పచ్ఛా అధమ్మికానంరాజూనం కాలే పవత్తేసు యేభుయ్యేన అధమ్మికేసు ధమ్మసత్థ రాజసత్థ సఙ్ఖాతేసు నిధిపాఠేసు ధమ్మికసఞ్ఞీనం రాజూనం ఉప్పన్నో. యోచ రాజూనం అభిసేకకాలే దిన్నఞ్ఞేవసమణబ్రాహ్మణానంతిణకట్ఠోదకన్తి వచనం ఉపాదాయ సబ్బమిదం బ్రాహ్మణానం రాజూహి దిన్నన్తి ఏవం సఞ్ఞీనం బ్రాహ్మణానం ఉప్పన్నో. యోచ నత్థి సుకత దుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకోతి ఏవం దిట్ఠికానం కమ్మఫలసమ్బన్ధా పవాదీనం ఉప్పన్నో. సోసబ్బోపి ఉపనిస్సయమోహో నామ హోతి. సో ఇధ నాధిప్పేతో. ఇతరథా లోభో నిదానం కమ్మానం సముదయాయ. దోసో నిదానం కమ్మానం సముదయాయ. మోహో నిదానం కమ్మానం సముదయాయాతి వచనతో సబ్బేపి అకుసలకమ్మ పథాతి మూలకాఏవ ఇధ వత్తబ్బా సియున్తి. ఏవంపనేత్థ వత్తబ్బం సియా, కమ్మేసుచ కమ్మఫలేసుచ సఞ్జాతకఙ్ఖానం జనానం కఙ్ఖా పరియుట్ఠాన చిత్తేనసహేవతదనురూపానిఅదిన్నాదానాదీని చత్తారికమ్మాని కరోన్తానం తాని కమ్మాని సుద్ధేన మోహమూలేన జాయన్తీతి. ఏవఞ్హి సతి పరతో విచికిచ్ఛా చేతనాయ పటిసన్ధిజనకేసు గహణంపి ఉపపన్నం హోతీతి. [అకుసలకమ్మం].

౧౫౨. కామావచరకుసలంపి కాయద్వారే పవత్తం కాయ కమ్మన్తి ఏత్థ ద్వే పరియాయా వేదితబ్బా. కథం, వక్ఖమానేసు హి పుఞ్ఞక్రియవత్థూసు యంకిఞ్చి పుఞ్ఞక్రియవత్థుం కాయఙ్గం చోపేత్వా పవత్తితం కాయకమ్మం నామ. వాచఙ్గం చోపేత్వా పవత్తితం వచీకమ్మం నామ. కాయఙ్గ వాచఙ్గాని అచోపేత్వా మనోద్వారేఏవ పవత్తితం మనోకమ్మం నామాతి అయమేకో పరియాయో. అయం పన మేత్తం కాయకమ్మం పచ్చుపట్ఠితం హోతి సబ్రహ్మచారీసు ఆవిచేవ రహో చ. మేత్తం వచీకమ్మం పచ్చుపట్ఠితం హోతి సబ్రహ్మచారీసు ఆవిచేవ రహోచ. మేత్తం మనోకమ్మం పచ్చుపట్ఠితం హోతి సబ్రహ్మచారీసు ఆవిచేవ రహోచాతిచ. సబ్బం కాయకమ్మం ఞాణపుబ్బఙ్గమం ఞాణానుపరివత్తం. సబ్బం వచీకమ్మం ఞాణపుబ్బఙ్గమం ఞాణానుపరివత్తం. సబ్బం మనోకమ్మం ఞాణపుబ్బఙ్గమం ఞాణానుపరివత్తన్తి చ.

పదక్ఖిణం కాయకమ్మం, వాచాకమ్మం పదక్ఖిణం;

పదక్ఖిణం మనోకమ్మం, పణీహితే పదక్ఖిణే తిచ.

ఏవమాదీసు సుత్తపదేసు ఆగతో. అపిచ, అట్ఠసాలినియం సకలాయ నవకమ్మద్వారకథాయ అయమత్థో దీపేతబ్బో. తత్థ హి దానమయంపి కాయవచీ మనోకమ్మవసేన తిధా విభత్తం. తథా సీలమయం భావనామయఞ్చాతి. యస్మిం పన దుస్సిల్యే పవత్తమానే కాయో అపరిసుద్ధో హోతి. కాయసంవరో భిజ్జతి. యం పన కుసలం పవత్తమానం తదఙ్గపహానాదివసేన తం దుస్సిల్యం పజహిత్వా కాయద్వారం సోధయమానం కాయసంవరం పూరయమానం పవత్తతి. తం కాయచోపన రహితంపి కాయఙ్గ సంవరణ కిచ్చత్తా కిచ్చసీసేన కాయద్వారే పవత్తం కాయకమ్మంనామ. కాయసుచరితన్తిపి వుచ్చతి. ఏత్థచ తం దుస్సిల్యం పజహిత్వాతి యస్మిం చిత్తే ఉప్పజ్జమానే పాణఘాతాదికం కాయదుస్సిల్యం ఉప్పజ్జేయ్య. తస్స చిత్తస్స ఉప్పజ్జితుం అప్పదానవసేన తం కాయదుస్సిల్యం పజహిత్వా. కాయద్వారం సోధ యమానన్తి యస్మిం దుస్సిల్యే ఉప్పజ్జమానే కాయఙ్గం అసుద్ధం హోతి. తస్స ఉప్పజ్జితుం అప్పదానవసేన కాయద్వారం సోధయమానం. కాయసంవరం పూరయమానన్తి సయం కాయఙ్గసంవరణకిచ్చసమ్పాదనేన కాయసంవరం పూరేన్తన్తి అత్థో. వచీకమ్మేపి ఏసేవ నయో. అవయేసం పన సబ్బంపి కల్యాణకమ్మం తీసు ద్వారేసు పవత్తంపి మనోద్వారంఏవ సోధయమానం మనోసంవరంఏవ పూరయమానం పవత్తతీతి మనోద్వారే పవత్తం మనోకమ్మంనామ. మనోసుచరితన్తిపి వుచ్చతి. అయమేకో పరియాయో. అయం పన అనేకసతేసు కమ్మపథసుత్తేసు ఆగతో. అపిచ, అట్ఠసాలినియం సకలాయ ద్వారకథాక అయమత్థో దీపేతబ్బోతి. ఇమేసు పన ద్వీసు పరియాయేసు సత్తుసాసనే కల్యాణధమ్మపూరణంనామ యావదేవ పాపధమ్మపహానత్థాయ ఏవ హోతీతి పచ్ఛిమోయేవ పధానన్తి వేదితబ్బోతి. దియ్యతి ఏతేనాతి దానం. వత్థుపరిచ్చాగచేతనా. సీలయతీతి సీలం. కాయ వచీకమ్మాని సావజ్జాని నీవారేత్వా అనవజ్జాని సుసమాహితాని కత్వా సమ్మాదహతి థపేతి, ఉపరిమే కుసలధమ్మేచ ఉపధారేతి. తేసం పతిట్ఠా హుత్వా ధారేతీతి అత్థో. భావేన్తి ఏతాయాతి భావనా. అధికుసలధమ్మే అనుప్పన్నేవా ఉప్పాదేన్తి ఉప్పన్నేవా వడ్ఢేన్తీతి అత్థో. అపచాయన్తి ఏతేనాతి అపచాయనం. పూజేన్తి కాయవాచాహి అత్తానం నీచవుత్తిం దస్సేన్తీతి అత్థో.

విసేసేన ఆవరన్తి ఉస్సుక్కం ఆపజ్జన్తీతి బ్యావటానం భావో కమ్మంవా వేయ్యావచ్చం. పజ్జిత్థాతి పత్తి. అత్తని లద్ధపుఞ్ఞకోట్ఠాసస్స నామం. పాపీయతీతివా పత్తి. పరేహి అనుమోదన్తేహి లద్ధబ్బస్స పుఞ్ఞానిసన్దస్సేతం నామం. పత్తిం దదన్తి ఏతేనాతి పత్తిదానం. తదేవ పరేహి దిన్నం అనుమోదన్తి. సాధుకారం దదన్తి ఏతేనాతి పత్తానుమోదనం. ధమ్మం సుణన్తి ఏతేనాతి ధమ్మసవనం. ధమ్మం దేసేన్తి ఏతాయాతి ధమ్మదేసనా. అత్థి దిన్నం, అత్థి యిట్ఠం, అత్థి హుతం, అత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకోతిఆదినా దసవత్థుకం సమ్మాదిట్ఠిం ఉజుం కరోన్తి ఏతేనాతి దిట్ఠిజుకమ్మం. సబ్బాని పన తాని పునేన్తి చిత్తసన్తానం సోధేన్తి ఏతేహీతి పుఞ్ఞాని. పూజనీయభావం నిబ్బత్తేన్తీతి పుఞ్ఞానీతిపి వదన్తి. తానిఏవ అవస్సం కత్తబ్బట్ఠేన క్రియానిచాతి పుఞ్ఞక్రియాని. తానియేవ సుఖవిసేసానం అధిట్ఠానట్ఠేన వత్థూనిచాతి పుఞ్ఞక్రియవత్థూనీతి. ఏత్థ ఏకమేకం తివిధం హోతి పురిమం మజ్ఝిమం పచ్ఛిమన్తి. తత్థ దానే తావ పటిగ్గాహకస్స పరిచ్చాగకరణం మజ్ఝిమంనామ. తతో పుబ్బే ఇమినా పచ్చయేన దానమయం పుఞ్ఞం పవత్తయిస్సామీతి ఏవం పచ్చయుప్పాదనతో పట్ఠాయ దానం ఆరబ్భ దానం ఉద్దిస్స తీసు ద్వారేసు పవత్తా కుసలచేతనా పురిమంనామ. పచ్ఛా భాగే పన అత్తనా దిన్నదానం ఆరబ్భ పునప్పునం అత్తమనచిత్తం ఉప్పాదేన్తస్స పవత్తా కుసలచేతనా పచ్ఛిమంనామం. సబ్బంపి చేతం అకుసలే వుత్తనయేన బలవపచ్చయే లద్ధా పటిసన్ధిం దేతి. అలద్ధా న దేతీతి వేదితబ్బం.

పున హీన మజ్ఝిమపణీతవసేన తివిధం హోతి. తత్థ హీనేన ఛన్దేన చిత్తేన వీరియేన వీమంసాయవా పవత్తితం హీనం, మజ్ఝిమేన ఛన్దాదినా పవత్తితం మజ్ఝిమం, పణీతేన పణీతం. యసకామతాయవా పవత్తితం హీనం. పుఞ్ఞఫలకామతాయవా పవత్తితం మజ్ఝిమం. కత్తబ్బమే విదన్తి అరియభావం నిస్సాయ పవత్తితం పణీతం. అత్తుక్కంసన పరవమ్భనాదీహి ఉపక్కిలిట్ఠంవా హీనం. అనుపక్కిలిట్ఠం లోకియసుఖభాగితాయ పవత్తితం మజ్ఝిమం. మగ్గఫలసుఖభాగితాయ పవత్తితం పణీతం. తణ్హావసేనవా భవభోగత్థాయ పవత్తితం హీనం. అత్తనో విమోక్ఖత్థాయ పవత్తితం మజ్ఝిమం. సబ్బసత్తవిమోక్ఖత్థాయ పవత్తితం పారమితాదానం పణీతన్తి అయమత్థో విసుద్ధిమగ్గే సీలనిద్దేసం నిస్సాయ వేదితబ్బోతి. యథా చేత్థ, ఏవం సేసేసుపియథా సమ్భవం తికద్వయం విభజిత్వా వత్తబ్బన్తి. తత్థ సీలం నామభిక్ఖుసీలం, భిక్ఖునిసీలం, సామణేరసీలం, గహట్ఠసీలన్తి చతుబ్బిధం హోతి. తత్థ పురిమానం ద్విన్నం సమాదానకిచ్చం కమ్మవాచాయ సిద్ధంహోతి. అన్తిమవత్థుఅజ్ఝాపన్నేనవా సిక్ఖాపచ్చక్ఖానేనవా కమ్మవాచాయ భిన్నాయ సబ్బం సమాదానం భిన్నం హోతి. సబ్బాని ఉపసమ్పన్న సీలాని భిన్నాని హోన్తి. తదా భిక్ఖుపటిఞ్ఞం అవిజహిత్వా ఠితో దుస్సీలోనామ హోతి. థపేత్వాపన అన్తిమవత్థుం అఞ్ఞసిక్ఖా పదాని వీతిక్కమన్తస్స యం వీతిక్కమతి. తస్మింయేవ సంవరభేదో హోతి. న సమాదాన భేదో. న హి తం పున కమ్మవాచాయ సమాదాతబ్బన్తి అత్థీతి. పటికమ్మం కరోన్తస్స పన సంవరో పాకతికో హోతి. సఞ్చిచ్చ వీతిక్కమన్తోవా పటికమ్మం అకరోన్తోవా అలజ్జీనామ హోతి. న దుస్సీలోతి. ఏసనయో సామణేరసీలేపి. తత్థ పన సరణగమనేనేవ సమాదానంసిద్ధం హోతి. లిఙ్గనాసనఙ్గం కత్వా సరణగమనే భిన్నే సబ్బం సమాదానం భిజ్జతి. ఇతరేసు పన యం వీతిక్కమతి, తస్మింయేవ సంవరభేదో హోతీతి వేదితబ్బం.

గహట్ఠసీలే పన పకతి గహట్ఠానం గహణవసేనేవ సమాదానం సిద్ధం హోతి. తస్మా ఏకతోగణ్హన్తే సబ్బాని సమాదిన్నాని హోన్తి. ఏకస్మించ భిన్నే సబ్బాని భిన్నాని హోన్తి. సబ్బాని పున సమాదాతబ్బాని. విసుం విసుం గణ్హన్తే పన యం వీతిక్కమతి, ఏతదేవభిజ్జతి. తదేవ పున సమాదాతబ్బం హోతీతి. పరిచ్ఛిన్నకాలా తిక్కమనే పన సబ్బం సమాదానం వూపసమ్మతియేవ. దుస్సీలభావో పనేత్థ పఞ్చన్నం నిచ్చసీలానం భేదేన వేదితబ్బో. నిచ్చానిచ్చేసు పన యం నిచ్చమేవ వట్టతి. అనిచ్చం నవట్టతి సావజ్జం హోతి. తం నిచ్చసీలం నామ. యం పన నిచ్చంపి వట్టతి. మహన్తం పుఞ్ఞాభిసన్దం హోతి. అనిచ్చంపి వట్టతి సావజ్జం న హోతి. తం అనిచ్చసీలంనామ. తత్థ భిక్ఖు భావే ఠితస్స భిక్ఖుసీలం సామణేరభావే ఠితస్స సామణేరసీలం పకతిగహట్ఠానంపఞ్చసీలం పబ్బజితసఙ్ఖేపగతానం ఉపాసకానం తాపసపరిబ్బాజకానఞ్చ దససీలం నిచ్చసీలంనామ. తేసఞ్హి తం తం యథాసకం సీలం నిచ్చం సుద్ధం కత్వా రక్ఖితుమేవ వట్టతి. అరక్ఖన్తానం భిక్ఖుభావాదికో సావజ్జో హోతి అసుద్ధో. కస్మా, అత్తనో అనురూపస్స ఆచారస్స విపత్తితో. పకతిగహట్ఠానం పన అట్ఠఙ్గుపోసథసీలం అనిచ్చసీలంనామ. తఞ్హి తేసం వుత్తనయేన నిచ్చంపి వట్టతి. అనిచ్చంపి వట్టతి. తథా దససీలఞ్చ. తఞ్హి పకతి గహట్ఠానం అనిచ్చసీలమేవ హోతి. గిహినివత్థం పహాయ కాసాయవత్థధారణేన పబ్బజితసఙ్ఖేపగతానం ఏవ నిచ్చసీలం. యథా హి పకతిమనుస్సానం పఞ్చసీలం సమాదిన్నంపి అసమాదిన్నంపి నిచ్చం రక్ఖితుమేవ వట్టతి. వీతిక్కమితుం నవట్టతి. తథా పబ్బజితవేసధారీనం దససీలం సమాదిన్నంపి అసమాదిన్నంపి నిచ్చం రక్ఖితుమేవ వట్టతి. వీతిక్కమితుం నవట్టతి. వేసధారణేన సహ సిద్ధత్తాతి.

ఉపరి వుచ్చమానా సమథవిపస్సనావసేన దువిధా భావనా భావనానామ. సా ఇధ అప్పనం అపత్తావ అధిప్పేతా. ధమ్మవినయపరి యత్తియా సహ అనవజ్జకమ్మసిప్పవిజ్జాఠానేసు పరిచయకరణ చేతనాపి ఏత్థేవ సఙ్గయ్హతి. రతనత్తయే పన మాతాపితూసు కులేజేట్ఠేసు ఆచరియేసు ధమ్మికసమణబ్రాహ్మణేసు అఞ్ఞేసుచ గుణవయవుద్ధేసు యథారహం పచ్చుట్ఠానం వన్దనం అఞ్జలికరణం సామిచికరణం వత్తపటివత్తకరణన్తి ఏవమాదిసబ్బం అపచాయనంనామ. తేసఞ్ఞేవ అఞ్ఞేసఞ్చ ఆగన్తుకగమికఅద్ధికానం గిలానానం జిణ్ణానం కిచ్చ కరణీయేసు సబ్రహ్మచారీనం చీవరకమ్మాదీసు పరేసం తంతంపుఞ్ఞ కమ్మేసుచ పరిసుద్ధేన హితఫరణచిత్తేన అత్తనోకిచ్చేసు వియ కాయవాచాహి వాయామకరణం వేయ్యావచ్చంనామ. అత్తనా కతస్స యస్సకస్సచి పుఞ్ఞస్స పరేహి సాధారణకరణం పత్తిదానంనామ. పరేహి దిన్నాయ పత్తియా అనుమోదనం అత్తమనతాపవేదనం పత్తా నుమోదనంనామ. అదిన్నస్స పుఞ్ఞస్స అనుమోదనం పన అనుమోదనమేవ హోతి. న పత్తానుమోదనం. పత్తియాఏవ అభావతో. పత్తిచ దువిధా ఉద్దిసికా అనుద్దిసికాతి. తత్థ అత్తానం ఉద్దిసికం అనుమోదన్తస్సేవ దిట్ఠధమ్మవేదనీయం జాతన్తి వేదితబ్బం. ఇదం పన ద్వయం దానపుఞ్ఞేసుఏవ విసేసతో పాకటం. తఞ్హి ఉద్దిసకం కత్వా దేవతానంవా పరదత్తుపజీవిపేతానంవా వేమానికపేతానంవా వినిపాతికాసురానంవా దిన్నం అనుమోదితఞ్చ తేసం తఙ్ఖణేఏవ దిట్ఠధమ్మ వేదనీయం జాతన్తి. అత్థహిత పటిసంయుత్తాయ ధమ్మకథాయ యోనిసో మనసికారే ఠత్వా సవనఞ్చ కథనఞ్చ ధమ్మసవనం ధమ్మ దేసనాచనామ. నిరవజ్జకమ్మసిప్పవిజ్జాఠానానం సవనకథనచేతనాచ ఏత్థేవసఙ్గయ్హన్తి.

నత్థి దిన్నం నత్థియిట్ఠన్తిఆదినయపవత్తాయ దసవత్థుకాయ మిచ్ఛా దిట్ఠియావా ఇస్సరనిమ్మానాదిదిట్ఠియావా దిట్ఠమఙ్గలాదిదిట్ఠియావా విసుద్ధం కత్వా తేహి తేహి వత్థూహివా యుత్తీహివా కారణేహివా కమ్మసకతా ఞాణసఙ్ఖాతాయ సమ్మాదిట్ఠియా వోదానకరణం దిట్ఠుజుకమ్మంనామాతి. యత్థ పన తివిధమేవ పుఞ్ఞక్రియవత్థు ఆగతం. తత్థ పత్తిదానానుమోదనాని దానే సఙ్గయ్హన్తి. ఇస్సామచ్ఛేరానం పటిపక్ఖభావేన తం సభావత్తా. అపచాయనవేయ్యావచ్చాని సీలే సఙ్గయ్హన్తి. తేసం చారిత్త సీలత్తా. సేసాని తీణి భావనామయే సఙ్గయ్హన్తి. తం సభావత్తా. కమ్మట్ఠానవినిముత్తో ధమ్మోనామ నత్థీతి హి వుత్తం. దిట్ఠుజుకమ్మఞ్చ ఞాణ వడ్ఢనమేవాతి. తీస్వేవవా ఏతం సఙ్గయ్హతి. దిట్ఠుజుకమ్మం సబ్బేసం నియమ లక్ఖణన్తితి అట్ఠకథాయం వుత్తం. సతియేవ హి కమ్మసకతాఞాణే దానాదీని తీణి సమ్పజ్జన్తీతి. మనోకమ్మమేవాతి మనస్మింఏవ కమ్మపథ కిచ్చసిద్ధితో మనోకమ్మంఏవ.

[౧౫౮] విభావనియం పన

‘‘విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకత్తా భావేన కాయ ద్వారాదీసు అప్పవత్తనతోతి’’ వుత్తం. తం న సున్దరం.

న హి విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకం అభిఞ్ఞాకుసలం కాయద్వారాదీసు పవత్తమానంపి కాయవచీకమ్మసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి, కాయవాచానం కమ్మపథ అఙ్గభావాసమ్భవతోతి. తఞ్చ భావనామయన్తి దానసీలవసేన అప్పవత్తనతో. కేవలం భావనాకమ్మవిసేసత్తా తఞ్చ మహగ్గత కుసలం భావనాకమ్మ మేవ హోతి. యం పన పటిసమ్భిదా మగ్గే పథమజ్ఝానేన నీవరణానం. దుతీయేన వితక్కవిచారానం. తతీయేన పీతియా. చతుత్థేన సుఖదుక్ఖానం పహానం సీలం. వేరమణి సీలం. చేతనా సీలం. సంవరో సీలం. అవీతిక్కమో సీలన్తి వుత్తం. తం పరియాయేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అప్పనాపత్తన్తి భావనా బలేన ఆరమ్మణే అనుపవిసిత్వా అచలట్ఠితిభావేన పవత్తనతో అప్పనాపత్తం కమ్మం హోతి.

[౧౫౯] విభావనియం పన

‘‘పుబ్బభాగపవత్తానం కామావచరభావతోతి’’ కారణం వుత్తం. తం న సున్దరం.

న హి తేసం కామావచరతామత్తం అప్పనాపత్తియా కారణం హోతీతి. ఝానఙ్గభేదేనాతి వుత్తం. ఝానభేదేనాతి పన వత్తబ్బం. ఝానఙ్గభేదేనాతివా ఝానఙ్గసముదాయభేదేనాతి అత్థో, ఝానభేదేన ఇచ్చేవ వుత్తం హోతి. కుసలకమ్మం

౧౫౩. ఏత్థాతి ఏతస్మిం పాకట్ఠానచతుక్కే. ఉద్ధచ్చరహితన్తి ఉద్ధచ్చసహగతచేతనావజ్జితం. కస్మా పన ఉద్ధచ్చచేతనా ఇధ పజ్జితాతి. పటిసన్ధిఅనాకడ్ఢనతో. కథం విఞ్ఞాయతీతి చే. ధమ్మసఙ్గహే దస్సనేన పహాతబ్బేసు తం అవత్వా భావనాయ పహాతబ్బేసు ఏవ వుత్తత్తా. యథాహ-చత్తారో దిట్ఠిగతసమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదా విచికిచ్ఛాసహగతో చిత్తుప్పాదో, ఇమే ధమ్మా దస్సనేన పహాతబ్బాతిచ, ఉద్ధచ్చసహగతో చిత్తుప్పాదో, ఇమేధమ్మా భావనాయపహా తబ్బాతిచ, సేసా పన చత్తారో దిట్ఠిగతవిప్పయుత్తచిత్తుప్పాదా ద్వే పటిఘసమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదాచ సియా దస్సనేనపహాతబ్బా సియా భావనాయ పహాతబ్బాతి తత్థ వుత్తా. కథఞ్చ విఞ్ఞాయతి. యో దస్సనేనపహాతబ్బేసు న వుత్తో, సో అకుసలధమ్మో పటిసన్ధిం నాకడ్ఢతీతి. పట్ఠానే దస్సనేనపహాతబ్బధమ్మేసుఏవ నానాక్ఖణిక కమ్మపచ్చయస్స ఉద్ధటత్తా ఇతరత్థ తస్స అనుద్ధటత్తాతి. యథాహ-సహజాతా దస్సనేనపహాతబ్బా చేతనా సమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం చిత్తసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం కమ్మపచ్చయేనపచ్చయో. నానాక్ఖణికా దస్సనేన పహాతబ్బా చేతనా విపాకానం ఖన్ధానం కటత్తాచ రూపానం కమ్మపచ్చయేన పచ్చయోతిచ సహజాతా భావనాయ పహాతబ్బా చేతనాసమ్పయుత్తకానంధమ్మానం చిత్తాసముట్ఠానానఞ్చరూపానం కమ్మపచ్చయేన పచ్చయోతిచ. నచ నానాక్ఖణిక కమ్మపచ్చయసత్తియా వినా విపాకుప్పాదనంనామ అత్థీతి. యదిఏవం సా పవత్తివిపాకంపి నజనేతీతి సక్కా వత్తున్తిచే.న. పటిసమ్భిదావిభఙ్గే తస్సా విపాకస్స ఉద్ధటత్తా. యథాహ-కతమే ధమ్మా అకుసలా. యస్మిం సమయే అకుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి ఉపేక్ఖాసహగతం ఉద్ధచ్చసమ్పయుత్తం రూపారమ్మణంవా.ల. ఇమే ధమ్మా అకుసలా. ఇమేసు ధమ్మేసు ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా. తేసం విపాకే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదాతి. తేనాహ పవత్తియం పన సబ్బంపి ద్వాదసవిధన్తిఆది.

[౧౬౦] యం పన విభావనియం

‘‘అధిమోక్ఖవిరహేన సబ్బదుబ్బలంపి విచికిచ్ఛాసహగతం పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢతి. అధిమోక్ఖసమ్పయోగేన తతో బలవన్తంపి ఉద్ధచ్చసహగతం నాకడ్ఢతీతి’’ వుత్తం. తం న సున్దరం.

న హి అధిమోక్ఖవిరహమత్తేన విచికిచ్ఛాసహగతం సబ్బదుబ్బలన్తిచ అధిమోక్ఖసమ్పయోగమత్తేన ఉద్ధచ్చసహగతం తతో బలవన్తన్తిచ సక్కా వత్తుం. సత్థరి కఙ్ఖతి ధమ్మే కఙ్ఖతీతి ఏవమాదినా నయేన వుత్తాయ విచికిచ్ఛాయ అత్తనో విసయే మహాహత్థినాగస్స వియ బలవతరత్తా అతివియ కాళకధమ్మత్తాచాతి. తథా హిసా ఏకన్తేన దస్సనేనపహాతబ్బేసు పధానభావేన వుత్తా. తతోయేవచ పటిసన్ధిఆకడ్ఢనంపి తస్సా విఞ్ఞాతబ్బం హోతీతి. సభావవిరుద్ధత్తాయేవ పన విచికిచ్ఛాసహగతం అధిమోక్ఖరహితం హోతీతి యుత్తం. తస్మా ఉద్ధచ్చసహగతమేవ సబ్బదుబ్బలన్తి వేదితబ్బం. సబ్బత్థాపీతి సుగతిదుగ్గతివసేన సబ్బస్మింపి. యథారహన్తి తేసు లోకేసు లద్ధవత్థుద్వారానురూపం. విపచ్చతీతి విపాచేతి విపక్కభావం ఆపాదేతి. సబ్బంపివాద్వాదసవిధం అకుసలకమ్మం సత్తా కుసలపాకాని హుత్వా విపచ్చతి, విపక్కభావం గచ్ఛతీతి అత్థో.

యస్మా కుసలకమ్మాని అపాయభూమియంపి పవత్తియం మహాసమ్పత్తియో సముట్ఠాపేత్వా మహిద్ధికానం నాగసుపణ్ణాదీనం సన్తానే సయమేవ అత్తనోవిపాకస్స ఓకాసం కత్వా సుఖవిపాకం జనయన్తి. అఞ్ఞేసంపి ఆపాయికానం తేన తేన కారణేన ఇట్ఠారమ్మణ సమాయోగే సతి అత్తనో విపాకస్స ఓకాసం లభిత్వా సుఖవిపాకం జనయన్తి. తస్మా తథాపవత్తియఞ్చాతిఆది మాహ. న హి తాని సుఖవిపాకాని అకుసకమ్మస్స విపాకాని భవితుం అరహన్తి. వుత్తేఞ్హేతం విభఙ్గే అట్ఠానమేతం అనవకాసో, యం కాయదుచ్చరితస్స ఇట్ఠో కన్తో మనాపో విపాకో నిబ్బత్తేయ్యాతిఆది. తత్థ మహావిపాకాని సుగతి కామలోకే అహేతుకాని అట్ఠపి సబ్బస్మిం కామలోకే తేసుచ పఞ్చచక్ఖువిఞ్ఞాణ సోతవిఞ్ఞాణ సమ్పటిచ్ఛన సన్తీరణ యుగళాని రూపలోకే విపచ్చతీతి వుత్తం యథారహం విపచ్చతీతి. రూపావచర కుసలఞ్హి కమ్మసముట్ఠానరూపాని జనయన్తంపి సయం విపచ్చమానం ఆరమ్మణన్తరే అఞ్ఞభూమిక విపాకభావేన నవిపచ్చతి. కామవిరాగభావనాభావేన పన అప్పనాపత్త కమ్మ విసేసత్తా కామతణ్హాయ అవిసయభూతే నిమిత్తా రమ్మణే అత్తనా సబ్బసో సదిసేన మహగ్గతభావపత్తేన రూప విపాకభావేనేవ విపచ్చతి. తస్మా రూపలోకేపి తాని పఞ్చవిపాకాని కామావచరకుసలస్సేవాతి వేదితబ్బానీతి. ద్వీసు కమ్మస్స విపచ్చనట్ఠానేసు పటిసన్ధినామ మహన్తంఠానం హోతి. తస్మా తదా విపచ్చన్తం కమ్మం అత్తనో సామత్థియానురూపం నాతిహీనం విపాకం జనేతుం సక్కోతి. పవత్తియం పన నానాఠానేసు నానాకిచ్చేహి విపచ్చతి. తస్మా తదా విపచ్చన్తం కమ్మం అత్తనో సామత్థియానురూపం విపచ్చేతుం నసక్కోతి. పఞ్చవిఞ్ఞాణట్ఠానాదీసు పరిత్తకేసు విపచ్చమానం ఠానా నురూపం విపచ్చతి. తదారమ్మణట్ఠానే విపచ్చమానం యేభుయ్యేన జవనా నురూపం విపచ్చతి. తస్మా సోళసకమగ్గో ద్వాదసకమగ్గో అహేతు కట్ఠకన్తి ఏవంఏకేకస్స కమ్మస్స విపాకప్పభేదో పవత్తోతితం పభేదందస్సేతుం తత్థాపీతిఆదిమాహ.

కుసలం దువిధం సమ్పజానకతం అసమ్పజానకతన్తి. తత్థ కమ్మా యూహనకాలే అన్తమసో హేట్ఠా వుత్తం దిట్ఠుజుకమ్మఞాణంపి సుట్ఠు యోజేత్వా కతం సమ్పజానకతంనామ. యథాహ-కమ్మఞ్చ కమ్మఫలఞ్చ సద్దహిత్వా కతం సమ్పజానకతం నామాతి. దిట్ఠుజుకమ్మఞాణ మత్తంపి అయోజేత్వా తం అసమ్పజానకతం నామ. యథాహ-కమ్మంపి కమ్మఫలమ్పి అజానిత్వా కతం అసమ్పజానకతం నామాతి. తత్థ సమ్పజానకతం తిహేతుకం హోతి. అసమ్పజానకతం దుహేతుకం. యథాహ-సమ్పజానకరణం పన చతుఞాణసమ్పయుత్తేహి హోతి. అసమ్పజాన కరణం చతూహి ఞాణవిప్పయుత్తేహీతి. తత్థ ఏకమేకం ఉక్కట్ఠం ఓమకన్తి దువిధం హోతి. తత్థ కుసలసమయే పరియుట్ఠితే నీవరణధమ్మేవా అత్తుక్కంసన పరవమ్భనాదికే పాపధమ్మేవా సుట్ఠు సోధేత్వా కతం ఉక్కట్ఠం నామ. అసోధేత్వా కతం తేహివోకిణ్ణం ఓమకంనామ. అపిచ, యం కత్వా పచ్ఛా లాభా వత మే. నచ వత మే అలాభా. సులద్ధం వత మే. నచ వత మే దుల్లద్ధం. యస్స మే ఈదిసం పుఞ్ఞం పసుతన్తి ఏవం పునప్పునం అనుమోదితం. తం ఉక్కట్ఠం. యం కత్వా పచ్ఛా యేనకేనచి కారణేన దుట్ఠుకతం మయాతి విప్పటిసారో ఉప్పజ్జతి. తంఓమకం. ఏవం చతుబ్బిధస్స కమ్మస్స వసేన చతుబ్బిధం విపాక కోట్ఠాసం విభజిత్వా దస్సేతుం తథాపీతిఆది మాహ. తత్థాపీతి తస్మిం కామావచరకుసలేపి. తిహేతుకముక్కట్ఠన్తి ఉక్కట్ఠభూతం పణీతభూతం చతుబ్బిధం తిహేతుకం. తిహేతుకపటిసన్ధిన్తి చతుబ్బిధం తిహేతుక పటిసన్ధివిపాకం. ఏత్థచ ఏకచేతనా ఏకమేవ పటిసన్ధిం దేతి. పవత్తివిపాకం పన అసఙ్ఖ్యేయ్యేసుపి భవేసు దేతియేవ. ఏత్థ సియా –

ఏకపుప్ఫం యజిత్వాన, సహస్సకప్పకోటియో;

దేవేసుచ మనుస్సేసు, సేసేన పరినిబ్బుతోతి హి వుత్తం.

తస్మా ఏకా చేతనా ఏకమేవ పటిసన్ధిం దేతీతి ఇదం న యుజ్జతీతి. న న యుజ్జతి. పుబ్బాపరచేతనాహి సద్ధిం సహస్సకప్ప కోటి పరిమాణస్స వత్తబ్బత్తా. చిత్తఞ్హినామ ఏకచ్ఛరక్ఖణేపి అనేకసత సహస్స కోటిసఙ్ఖం ఉప్పజ్జతి. తతోచిరతరేకాలేవత్తబ్బమేవ నత్థీతి. సహస్స కప్పకోటియోతి చ సహస్సఆయుకప్పకోటియో సహస్స అత్తభావకోటియోతి నేత్తిఅట్ఠకథాయం వుత్తం. పుబ్బాపరచేతనానఞ్చ పటిసన్ధిదానభావో కోసలసంయుత్తకేన దీపేతబ్బో. ఏకపిణ్డపాతదానస్మింహి ఏకాచేతనాద్వే పటిసన్ధియో న దేతి. పుబ్బపచ్ఛిమచేతనావసేన సత్తక్ఖత్తుం సగ్గే సత్తక్ఖత్తుం సేట్ఠికులే నిబ్బత్తోతి హి సంయుత్తట్ఠకథాయం వుత్తం. తిహేతు కంపి కమ్మం పటిపక్ఖేహి అభిభుయ్యమానం విహతసామత్థియం హుత్వా తిహేతుకవిపాకం జనేతుం న సక్కోతి. నచ తం అతిదుబ్బలంపి సమానం కోసల్లసఙ్ఖాతేన ఞాణేన యుత్తత్తా అతిబ్యాముళ్హపచ్చయ భూహం జచ్చన్ధాదివిపత్తిసహితం అహేతుకవిపాకం జనేతీతి వుత్తం తిహేతుకమోమకన్తిఆది. ద్వాదసవిపాకానివిపచ్చతి. అయం ద్వాద సకమగ్గోనామ అహేతుకవిపాకానేవ విపచ్చతి. ఇదం అహేతు కట్ఠకంనామ. ఏవం తిపిటకచూళనాగత్థేరవాదవసేన విపాకప్పవత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని మోరవాపివాసి మహాదత్తత్థేరవాదం దస్సేతుం గాథమాహ. సో హి థేరోవిపాకానం అసఙ్ఖారికతా ససఙ్ఖారికతాచ కమ్మవసేనేవ సిద్ధాపి కత్వా అసఙ్ఖారం కమ్మం ససఙ్ఖారవిపాకాని న పచ్చతి. ససఙ్ఖారంకమ్మం అసఙ్ఖారవిపాకాని నవచ్చతీతి వదతి.

యథా ముఖనిమిత్తం నామ ముఖే సన్నిసిన్నే సన్నిసీదతి. చలన్తే చలతి. ఏవం పయోగేన అసాధనీయానం విపాకానం తిక్ఖమన్దతా విసేసభూతో సఙ్ఖారభేదో కమ్మవసేనేవ వత్తబ్బో. న పయోగవసేన. ఇతరథా కమ్మవిసేసేన తిక్ఖమన్దజాతానం తేసం సన్నిహితపచ్చయమత్తేన మన్దతిక్ఖతాపత్తినామ సియాతి. అహేతు కవిపాకానం పన పరిదుబ్బలత్తా అపరిబ్యత్తోవ తిక్ఖమన్దతా విసేసోతి ఉభయకమ్మనిబ్బత్తన్తి అధిప్పాయో. యస్మా పన తేసం ససఙ్ఖారాసఙ్ఖారభావో పటిసన్ధివసేనవా తదారమ్మణవసేనవా ఉప్పత్తికాలే పుబ్బపయోగసఙ్ఖాతస్స పచ్చయవిసేసస్స భావాభావేన వత్తుం యుత్తో. న కమ్మాగమనవసేన, న హి కమ్మభవే సఙ్ఖారో భవన్తరే విపాకాని విసేసేతుం యుత్తో. తస్మా ఇమం వాదం కేచివాదంనామ కరోన్తో కేచనాతి ఆహ.

ఇమస్మిం కేచివాదే అసఙ్ఖారికకమ్మే ససఙ్ఖారిక విపాకాని ససఙ్ఖారికకమ్మేచ అసఙ్ఖారికవిపాకాని వజ్జేత్వా చతూసు తిహే తుకుక్కట్ఠేసు కమ్మేసు అసఙ్ఖారికద్వయే విపాకాని పటిసన్ధియం ద్వే, పవత్తియం ద్వాదస. ససఙ్ఖారికద్వయే పటిసన్ధియం ద్వే, పవత్తియం ద్వాదస. చతూసు ద్విహేతుకోమకకమ్మేసు అసఙ్ఖారికద్వయే పటిసన్ధియం ద్వే, పవత్తియం దస. ససఙ్ఖారికద్వయే పటిసన్ధియం ద్వే, పవత్తియం దస. తథా చతూసు ద్విహేతుకుక్కట్ఠేసు. చతూసు ద్విహేతుకోమకేసు పన పటిసన్ధియం ఏకం అహేతుకం పవత్తియం అట్ఠఅహేతుకానీతి ఏవం విపాకానం ద్వే ద్వాదసకమగ్గా చత్తారో దసకమగ్గా ఏకం అహేతుకట్ఠకఞ్చ హోన్తి, తంసబ్బం సఙ్గహేత్వా దస్సేతుం తేసన్తి గాథమాహ.

తేసన్తి తేసం కేసఞ్చి థేరానం వాదే. అట్ఠసాలినియం పన తిహేతుకేన కమ్మేన పటిసన్ధితిహేతుకావ హోతి. న దుహేతుకా నచఅహేతుకా. దుహేతుకేన కమ్మేన పటిసన్ధి దుహేతుకాపి హోతి అహేతుకాపి. తిహేతుకా పన నహోతీతి ఏవం పవత్తో మహాధమ్మరక్ఖితత్థేరవాదోపి ఆగతో. తత్థ యథా దుహేతుకేన హీనేన కమ్మేన అహేతుకా పటిసన్ధి అవస్సం ఇచ్ఛితబ్బా హోతి. తథా తిహేతుకేనపి హీనేన కమ్మేన దుహేతుకాపి పటిసన్ధి అవస్సం ఇచ్ఛితబ్బాయేవాతి కత్వా ఇధ అయంవాదో థేరేన న గహితోతి వేదితబ్బో. పటిసమ్భిదామగ్గే పన-గతిసమ్పత్తియా ఞాణసమ్పయుత్తే అట్ఠన్నం హేతూనం పచ్చయా ఉపపత్తి హోతి. కుసలస్స కమ్మస్స జవనక్ఖణే తయో హేతూ కుసలా. నికన్తిక్ఖణే ద్వే హేతూ కుసలా. పటిసన్ధిక్ఖణే తయో హేతూ అబ్యాకతాతిచ గతి సమ్పత్తియా ఞాణ విప్పయుత్తే ఛన్నం హేతూనం పచ్చయా ఉపపత్తి హోహి. కుసలస్స కమ్మస్స జవనక్ఖణే ద్వే హేతూ కుసలా. నికన్తిక్ఖణే ద్వే హేతూ అకుసలా. పటిసన్ధిక్ఖణే ద్వే హేతూ అబ్యాకతాతిచ ఏవం తిహేతుకేన కమ్మేన పటిసన్ధి తిహేతుకావ వుత్తా. ద్విహేతుకేన కమ్మేన ద్విహేతుకావ. న పన గతిసమ్పత్తియా ఞాణవిప్పయుత్తే సత్తన్నం హేతూనం పచ్చయాతిఆదినా తిహేతుకేన కమ్మేన ద్విహేతుకా పటిసన్ధి వుత్తా. నచ చతున్నం హేతూనం పచ్చయాతిఆదినా ద్విహేతుకేన కమ్మేన అహేతుకా పటిసన్ధీతి.

తత్థ పన తీసు ఖణేసు సహజాత హేతూనం వసేన హేతు మూలకోవ అయం దేసనావారోతి కత్వా అనోకాసతాయ అహేతుకపటిసన్ధి తత్థ నవుత్తా. న పన అలబ్భమానతాయ. ద్విహేతుక పటిసన్ధి పన అనోకాసాయేవ నహోతి. అలబ్భ మానత్తాయేవ సా నవుత్తాతి సక్కా విఞ్ఞాతుం. తస్మా యుత్తితో పాళియేవ బలవతరాతి కత్వా మహాధమ్మరక్ఖితత్థేరవాదోవ పాళియా సమేతీతి పటిసమ్భిదామగ్గట్ఠకథాయం వుత్తో. టీకాకారా పన కమ్మసరిక్ఖక విపాకదస్సనత్థం సావసేస పాఠోవ మహాథేరేన వుత్తోతి ఇచ్ఛన్తి. ఏవఞ్చ కత్వా అట్ఠసాలినియంపి తిపిటకచూళనాగత్థేరవాదోవ పమాణం కత్వా వుత్తోతి.

విభావనియం ఇదాని ఏకాయ చేతనాయ ద్వాదసవిపాకాని ఏత్థేవ దసకమగ్గోపి అహేతుకట్ఠకమ్పితి ఆగతస్స మోరవాపివాసి మహాధమ్మరక్ఖితత్థేరస్సాతి పాఠో.

మోరవాపివాసిమహాదత్తత్థేరస్సాతి పన వత్తబ్బో. మహాధమ్మ రక్ఖితత్థేరవాదోపి పన ఏత్థ ఏకదేసేన సఙ్గహితోయేవ. తస్మింపి హి అసఙ్ఖారికం కమ్మం అసఙ్ఖారికవిపాకమేవ దేతి. నో ససఙ్ఖారికం. ససఙ్ఖారికం కమ్మం ససఙ్ఖారికవిపాకమేవ దేతి. నో అసఙ్ఖారికన్తి ఆగతమేవాతి. [కామావచరకమ్మం]

౧౫౪. రూపావచరకమ్మే పరిత్తన్తి దువిధం పరిత్తం అపగుణతా యవా హీనతాయవా. తత్థ యం పణీతేహి ఛన్దాదీహి యుత్తంపి అభావితం హోతి పటిలద్ధమత్తం, తం అపగుణతాయ పరిత్తంనామ. యం సన్ధాయ యం అపగుణం హోతి, ఉపరి ఝానస్స పచ్చయో భవితుం న సక్కోతి, ఇదం పరిత్తంనామాతి అట్ఠసాలినియం వుత్తం. యం పన సుభావితంపి సమానం హీనేహి ఛన్దాదీహి యుత్తం హోతి. తం హీనతాయ పరిత్తంనామ. యం సన్ధాయ యస్స ఆయూహనక్ఖణే ఛన్దోవా హీనో హోతి. వీరియంవా, చిత్తంవా, వీమంసావా, తం హీనంనామాతి తత్థేవ వుత్తం. మజ్ఝిమంపి దువిధం. తత్థ నాతిపగుణ తాయ మజ్ఝిమం సన్ధాయ నాతిసుభావితో మజ్ఝిమోతి విసుద్ధిమగ్గే వుత్తం. మజ్ఝిమేహి ఛన్దాదీహి యుత్తతాయ మజ్ఝిమం సన్ధాయ యస్స ఆయూహనక్ఖణే తే ధమ్మా మజ్ఝిమా హోన్తి. తం మజ్ఝిమన్తి అట్ఠ సాలినియం వుత్తం. పణీతంపి దువిధం. తత్థ అతిపగుణతాయ పణీతం సన్ధాయ సుభావితో వసిప్పత్తో పణీతోతి విసుద్ధిమగ్గే వుత్తం. పణీతేహి పన ఛన్దాదీహి యుత్తతాయ పణీతం సన్ధాయ యస్స ఆయూహనక్ఖణే తే ధమ్మా పణీతా హోన్తి. తం పణీతన్తి అట్ఠసాలినియం వుత్తం. తత్థ యాని అపగుణతాది వసేన పరిత్తాదీని వుత్తాని, తాని ఇధ నాధిప్పేతాని. యాని పన హీనాదీహి ఛన్దాదీహి యుత్తతాయ పరిత్తాదీని వుత్తాని, తానేవ ఇధాధిప్పేతాని. ఇమానేవ హి తివిధాసు భూమీసు తివిధం బ్రహ్ముపపత్తిభేదం సాధేన్తీతి. ఇత్థీనం ఝానేసు వసీపత్తానంపి ఛన్దాదీనం అపణీతతాయ మహాబ్రహ్మేసు అనుప్పజ్జనఞ్చేత్థ సాధకం. తేనేవచ అట్ఠకథాయం ఛన్దాదివసేన సిద్ధాని హీన మజ్ఝిమ పణీతాని అట్ఠారసపభేదేన విభజిత్వా ఇమాని అట్ఠారస కమ్మద్వారాని నామ ఇమేహి పభావితత్తా ఇమేసం వసేన అట్ఠారసఖత్తియా అట్ఠారస బ్రాహ్మణా అట్ఠారస వేస్సా అట్ఠారస సుద్దా అట్ఠచత్తా లీస గోత్త చరణాని వేదితబ్బానీతి వుత్తం. ఏతేన హి దేవానంపి బ్రహ్మూనంపి లబ్భమానం ఉపపత్తిభేదం ఉపలక్ఖేతీతి.

[౧౬౧] విభావనియం పన

‘‘పటిలద్ధమత్తం అనాసేవితం పరిత్తన్తి అవిసేసతోవ అట్ఠకథాయం వుత్తం. తథా నాతి సుభావితం అమరిపుణ్ణవసీభావం మజ్ఝిమం. అతివియసుభావితం పన సబ్బసో పరిపుణ్ణ వసీభావం పణీత’’న్తి వుత్తం. తం సబ్బం ఇధ నయుజ్జతియేవ.

తఞ్హి ఉపరి ఝానస్స పచ్చయో భవితుం సమత్థాసమత్థంవా హాన భాగియతాది విసేసం వా సన్ధాయ వుత్తం. న పన ఉపపత్తి భేదజనక విసేసన్తి.

[౧౬౨] యఞ్చ తత్థ

‘‘ఆచరియేన పనేత్థ పరిత్తంపి ఈసకం లద్ధాసేవనమేవ అధిప్పేతన్తి దిస్సతి. తథా హానేన నామరూపపరిచ్ఛేదే-

సమానాసేవనే లద్ధే, విజ్జమానే మహబ్బలే;

అలద్ధా తాదిసం హేతు, మభిఞ్ఞా న విపచ్చతీతి.

సమానభూమికతోవ ఆసేవన లాభేన బలవ భావతో మహగ్గతధమ్మానం విపాకదానం వత్వా తదభావతో అభిఞ్ఞాయ అవిపచ్చనం వుత్త’’న్తి వుత్తం. తంపి విచారేతబ్బమేవ.

యథా హి అరియమగ్గచేతనా అత్తనా సమానభూమకజవనతో అలద్ధాసేవనాపి సమానా విపాకం న దేతీతి నత్థి. తథా ఆది కమ్మికవీథియం ఏకవారమత్తభూతా సబ్బసమాపత్తి వీథీసుచ సబ్బపథ మభూతా మహగ్గతచేతనాపి సమానభూమకధమ్మతో అలద్ధాసేవన తాయ దుబ్బలత్తా విపాకం నదేతీతి నత్థీతి న న సక్కా విఞ్ఞాతున్తి. ఏత్థ సియా- తస్సేవ రూపావచరస్స కుసలస్స కమ్మస్స కతత్తా ఉపచితత్తా విపాకం.ల. పథమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీతి వుత్తం. న చ సా చేతనా ఉపచితానామ హోతి. సమానభూమక ధమ్మతో అలద్ధాసేవనత్తాతి.న. మగ్గచేతనాయపి అవిపాకతాపత్తితో. సాపిహి తస్సేవ లోకుత్తరస్స కుసలస్స ఝానస్స కతత్తా భావితత్తా విపాకం. ల. పథమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీతి వుత్తా. నచ సాపి సమానభూమకధమ్మతో లద్ధాసేవనా హోతీతి. ఉభయత్థ పన పథమసమన్నాహారతో పట్ఠాయ ఉపచినిత్వా భావేత్వా ఆగతత్తా అసమానభూమిక జవనేహిపి లద్ధాసేవన భావం పటిచ్చ ఉపచితతా భావితతాచ వుత్తాతి సక్కా వత్తున్తి. తస్మా ఆది కమ్మికభూతాపి మహగ్గతచేతనా మరణా సన్నే లద్ధా అబ్భుణ్హా ఆసన్నకమ్మభూతా విపాకం నదేతీతి న వత్తబ్బా. అభిఞ్ఞాచేతనా చ సమానభూమకేహిపి నానావజ్జనవీథిజవనేహి సుట్ఠుతరం లద్ధాసేవనత్తా తిక్ఖతరభూతా కథం దుబ్బలానామ సియా. తేనేవ అయం వాదో అనుటీకాయం పటిక్ఖిత్తో. వుత్తఞ్హి తత్థ కేచి పన సమాన భూమకతో ఆసేవనలాభేన బలవన్తాని ఝానానీతి తాని విపాకం దేన్తి. అభిఞ్ఞా పన సతిపి ఝానభావే తదభావతో తస్మిం తస్మిం ఆరమ్మణే ఆగన్తుకత్తావా దుబ్బలా. తస్మా విపాకం న దేన్తీతి వదన్తి. తం అకారణం. పునప్పునం పరికమ్మవసేన అభిఞ్ఞా యపి వసీభావసమ్భవతోతి. చతుత్థజ్ఝానసమాధిస్స పన ఆనిసంసభూతా అభిఞ్ఞాచేతనా తస్స ఫలసదిసా ఫలట్ఠానే ఠితా, తస్మా సా విపాకం నదేతీతి ఇచ్ఛన్తి టీకాకారా. తస్స పన ఇద్ధి వికుబ్బనాదికిచ్చం విపచ్చనకిచ్చతోపి మహన్తతరం హోతి. సబ్బథా మేనచ వికుబ్బనాదికిచ్చం సాధేన్తియా విపచ్చనథామేపి తేన థామేన సహ పరిక్ఖయం గచ్ఛతి. తస్మా సా పున విపాకం నదేతీతిపి యుజ్జతియేవ. పఞ్చమజ్ఝానన్తి అభిఞ్ఞాభావం అపత్తం పరిత్తాదిభేదేన తివిధం పఞ్చమజ్ఝానం. తదేవాతి పఞ్చమఝానమేవ. సఞ్ఞావిరాగం భావేత్వాతి చిత్తే సతి రజ్జన దుస్సన ముయ్హనాని హోన్తి. తస్మిం అసతి దిట్ఠధమ్మనిబ్బానప్పత్తోనామ హోతీతి ఏవం చిత్తే ఏవ ఆదీనవం దిస్వా అచిత్తకభవపత్థనా సహితం వాయోకసిణేవా కేసఞ్చి మతేన పరిచ్ఛిన్నాకాస కసిణేవా సఞ్ఞావిరాగం భావేత్వా. అసఞ్ఞసత్తేసు ఉప్పజ్జన్తీతి యేన యేన ఇరియాపథేన ఇధ మరన్తి, తేనేవ తత్థ ఉప్పజ్జన్తి. కమ్మకిరియవాదితిత్థియా ఏవాతి అధిప్పాయో. న హి అకమ్మకిరియవాదీనం ఝానభావనా నామ అత్థీతి. అనాగామినో పన సుద్ధావాసేసు ఉప్పజ్జన్తీతి సుద్ధావాసేసు పన అనాగామినో ఏవ ఉప్పజ్జన్తి. న అఞ్ఞే సకదాగామిఆదయోతి అత్థో. ఏతేన అనాగామీనం అఞ్ఞస్మింపి బ్రహ్మలోకే ఉప్పత్తి అప్పటిసిద్ధా హోతి. అనాగామీసుచ సద్ధాధికో అవిహేసు ఉప్పజ్జతి, వీరియాధికో అతప్పేసు. సతాధికో సుదస్సేసు. సమాధాధికో సుదస్సీసు. పఞ్ఞాధికో అకనిట్ఠేసూతి. యథాక్కమం భావేత్వా యథాక్కమం అరూపేసు ఉప్పజ్జన్తీతి యోజనా. ఏత్థచ పథమజ్ఝానం పరిత్తం భావేత్వాతిఆది సబ్బం పథమజ్ఝానాదీనం యథా సకం విపచ్చనభూమి వవత్థానవసేన వుత్తం. సమాపత్తిలాభినో పన పుథుజ్జన సోతాపన్న సకదాగామినో అత్తనా లద్ధసమాపత్తీనం విపచ్చనభూమీసు ఇచ్ఛితభూమియం నిబ్బత్తన్తి. తేసు పుథుజ్జనో నికన్తియా సతి కామలోకేపి నిబ్బత్తతియేవ. ఇతరే పన ఝానే అపరి హీనే సతి కామలోకేపి నిబ్బత్తతియేవ. ఇతరే పన ఝానే అపరిహీనే సతి కామభవే నికన్తినామ తేసం న సమ్భవతీతి పరిహీనజ్ఝానాఏవ తత్థ నిబ్బత్తన్తి.

[౧౬౩] విభావనియం పన

తేసంపి సోతాపన్నసకదాగామీనం నికన్తివసేన కామభవేనిబ్బత్తిం ఇచ్ఛన్తేన ‘‘తథా కామభవేపి కామావచర కమ్మబలేన. ఇజ్ఝతి భిక్ఖవే సీలవతో చేతోపణిధి విసుద్ధత్తాతి హి వుత్త’’న్తి వుత్తం. తం న యుజ్జతి.