వీథి సఙ్గహ పరమత్థదీపనీ

౧౩౬. ఏవం చిత్తప్పభేద సఙ్గహో, చేతసికప్పభేద సఙ్గహో, ఉభయప్పభేద సఙ్గహోతి చిత్తచేతసికానం కయోపభేద సఙ్గహే దస్సేత్వా ఇదాని వీథిచిత్తప్పవత్తిసఙ్గహో వీథిముత్త చిత్తప్పవత్తిసఙ్గహోతి తే సఞ్ఞేవ ద్వే పవత్తిసఙ్గహే దస్సేతుం చిత్తుప్పాదానమిచ్చేవన్తిఆదిమాహ. తత్థ ఉప్పజ్జన్తీతి ఉప్పాదా. తత్థ ఉప్పజ్జన్తి. అఞ్ఞస్స అసు తత్తాచిత్తే ఇచ్చేవ లబ్భతి. ఇతి చిత్తఞ్చ చిత్తేఉప్పాదాచాతి చిత్తుప్పాదా. చిత్తచేతసికాతి వుత్తం హోతి. తేసం చిత్తుప్పాదానం. ఇచ్చేవన్తిఆదితో పట్ఠాయ వుత్తప్పకారేన. సఙ్గహముత్తరన్తి జాతినిద్దేసో యం. ఉత్తరే ఉత్తమే తయో పభేదసఙ్గహే కత్వాతి సమ్బన్ధో. భూమిపుగ్గలభేదేనాతి సహత్థే కరణవచనం. కామావచరాదిభూమిభేదేన దుహేతుకాది పుగ్గలభేదేన సద్ధిన్తి అత్థో. పుబ్బాపరనియామితన్తి ఆవజ్జనాది చక్ఖువిఞ్ఞాణాది పుబ్బ చిత్తాపరచిత్తానుక్కమేన నియామితం వవత్థితం. పవత్తిసఙ్గహంనామాతిపి జాతినిద్దేసోయేవ. ఏవం నామకే ద్వే పవత్తిసఙ్గహేతి అత్థో. పటిసన్ధిపవత్తియన్తి పటిసన్ధిపవత్తీసు. వచనవిపల్లాసో హేస. పటిసన్ధికాలేపవత్తికాలేచాతి అత్థో. పటిసన్ధికాలే పవత్తిసఙ్గహఞ్చ పవత్తికాలే పవత్తిసఙ్గహఞ్చాతి ద్వే సఙ్గహేపవత్తి పవక్ఖామీతి వుత్తం హోతి. అయఞ్చ అత్థో ఉపరిసఙ్గహే ఆరబ్భ గాథాయ పాకటో. కేచి పన నిద్ధారణే భుమ్మన్తి వదన్తి. ఏవంసతి ఉపరి సఙ్గహో పటిసన్ధిసఙ్గహోనామ సియా. న పవత్తి సఙ్గహో నామ. ఏవఞ్చ సతి ఉపరి వీథిముత్తసఙ్గహే ఆరబ్భ గాథాయం సన్ధియం పవత్తిసఙ్గహోనామ ఇదాని వుచ్చతీతి ఇమినా న సమేతి.

[౧౧౫] టీకాసు పన

‘‘ఉత్తరం వేదనాసఙ్గహాదివిభాగతో ఉత్తమ’’న్తి వుత్తం. తం విచారేతబ్బం.

ఏవఞ్హి సతి పకిణ్ణకసఙ్గహోవ ఇధ సఙ్గహసద్దేన గహితో సియాతి. యస్మాపన తిణ్ణం ద్విన్నఞ్చ పభేదసఙ్గహానం మజ్ఝే ఠత్వా అయం అనుసన్ధిగాథా పవత్తా. తస్మా పుబ్బే తయోపి పభేదసఙ్గహా ఇధ సఙ్గహసద్దేన గహేతుం యుత్తాతి దట్ఠబ్బా. అయం పన పవత్తిసఙ్గహో వత్థుద్వారాలమ్బణేహి సద్ధిం యోజేత్వా వుత్తో సువుత్తోతి తాని తీణి ఛక్కానిపి పున ఇధ నిక్ఖిత్తాని.

[౧౧౬] విభావనియం పన

‘‘వత్థుద్వారాలమ్బణ సఙ్గహా హేట్ఠా కథితాపి పరిపుణ్ణం కత్వా పవత్తిసఙ్గహం దస్సేతుం పున నిక్ఖిత్తా’’తి వుత్తం. తం న సున్దరం.

న హి సకలా వత్థుద్వారాలమ్బణసఙ్గహా ఇధ నిక్ఖిత్తాతి. విసయానం ద్వారేసు పవత్తి విసయపవత్తి. ఏత్థచ పవత్తీతి ఆపాతాగమనమేవ వుచ్చతి. వక్ఖతి హి ఏకచిత్తక్ఖణా తీతానివాతిఆదిం. సా పన కాచి సీఘతమా, కాచి సీఘతరా, సీఘా, దన్ధా, దన్ధతరా, దన్ధతమాతి ఛధా హోతీతి. కమ్మాదీనం విసయానం ద్వారేసు పవత్తి పచ్చుపట్ఠానం ఆపాతాగమనం విసయప్పవత్తి. వక్ఖతి హి కమ్మంవా కమ్మనిమిత్తంవా గతినిమిత్తంవా కమ్మబలేన ఛన్నం ద్వారానం అఞ్ఞతరస్మిం పచ్చుపట్ఠాతీతి.

[౧౧౭] విభావనియం పన

‘‘విసయేసుచ చిత్తానం పవత్తి విసయప్పవత్తీ’’తిపి వుత్తం. తం న సున్దరం.

ఏవఞ్హి సతి అతిపరిత్తారమ్మణే విసయప్పవత్తినామ అనుపపన్నా ఆపజ్జతీతి. తత్థాతి తేసు ఛక్కేసు. ధాతుభేదం పత్వాధాతునానత్తం పమాణన్తి మననం విజాననతో విసుం కత్వా మనోధాతు విసుం వుత్తా. విఞ్ఞాణభేదం పత్వా పన యంకిఞ్చి మననం విజాననే అన్తో గధమేవాతి వుత్తం చక్ఖువిఞ్ఞాణం.ల. ఛవిఞ్ఞాణానీతి ఛవీథియో పన ద్వారప్పవత్తా చిత్తపవత్తియో యోజేతబ్బాతి సమ్బన్ధో. చక్ఖుద్వారే పవత్తా వీథి చక్ఖుద్వారవీథి. చక్ఖుద్వారవికారం పటిచ్చ పవత్తో చిత్తప్పబన్ధోతి అత్థో. ఏవం సేసేసు. అసాధారణేన చక్ఖువిఞ్ఞాణేన ఉపలక్ఖితా వీథి చక్ఖువిఞ్ఞాణవీథి. సుద్ధో పన మనోవిఞ్ఞాణపబన్ధో మనోవిఞ్ఞాణవీథి.

విభావనియం పన

‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణసమ్బన్ధినీ వీథి తేన సహ ఏకారమ్మణ ఏక ద్వారికతాయ సహ చరణభావతో చక్ఖువిఞ్ఞాణ వీథీ’’తి వుత్తం.

ద్వారప్పవత్తాతి ద్వారే ఉప్పన్నా. తం తం ద్వారవికారం పటిచ్చ ఉప్పన్నాతి అత్థో. చిత్తప్పవత్తియోతి చిత్తపబన్ధా. అతిమహన్తన్తి సామి అత్థే పచ్చత్తవచనం. అతిమహన్తస్స పఞ్చాలమ్బణస్స పవత్తి.ల. అతిపరిత్తస్స పఞ్చాలమ్బణస్స పవత్తిచాతి పఞ్చద్వారే చతుధా. మనోద్వారే పన విభూతస్స ఛళారమ్మణస్స పవత్తి అవిభూతస్స ఛళారమ్మణస్స పవత్తిచాతి ద్విధాతి ఛధావిసయప్పవత్తి వేదితబ్బాతి యోజనా. అతిమహన్తాదిభావో చేత్థ ఆలోకాది పచ్చయ వసేనవా వత్థు అతిమహన్తాదివసేనవా వేదితబ్బో. తత్థ సణ్హసుఖుమంపి దూరంపి రూపాదీనం అధిట్ఠానవత్థునామ ఆలోకాది పచ్చయ సమ్పత్తియా సతి అతిమహన్తమేవ. తథా హి బుద్ధస్స భగవతో పథమాతి నీహారకాలాదీసు లోక వివరణ పాటిహారియపవత్తి కాలే అవీచినిరయేపి అకనిట్ఠేపి పరచక్కవాళేసుపి సణ్హసుఖుమానిచ దూరానిచ రూపాని ఇధ ఠితావ పస్సన్తి. తదా హి ఉళారో ఓభాసో పాతురహోసి. తస్స వసేన సబ్బేపి పథవిసినేరు చక్కవాళ సిలుచ్చయాదయో జాతిఫలికక్ఖన్ధా వియ సమ్పజ్జన్తి. మహన్తో ఉళారో ఓభాసో పాతురహోసి అతికమ్మదేవానం దేవానుభావన్తి హి వుత్తం. ఉపపత్తిదేవబ్రహ్మాదీనం పన పసాదనిస్సయభూతానం ఓభాసజాతతాయపి పథవిపబ్బతాదయో చక్ఖురూపాదీనం అన్తరం కాతుం నసక్కోన్తీతి. తథా దూరేపి పబ్బతాదిరూపాని వత్థు అతిమహన్తతాయ చన్దసూరియ తారకాది రూపాని విసయ వత్థు మహన్తతాయ ఓభాస జాతతాయ చ అతి మహన్తాని నామ హోన్తీతి. ఆలోకాదిపచ్చయానం పన అధిట్ఠానవత్థూనఞ్చ దుబ్బల దుబ్బలతర దుబ్బలతమానుక్కమేన మహన్తాదిభావో వత్తబ్బోతి. యాని పన పఞ్చాలమ్బణాని ఏకచిత్తక్ఖణం అతిక్కమ్మ ఆపాతం ఆగచ్ఛన్తి, తాని అతిమహన్తారమ్మణానినామ. యాని ద్వత్తిచిత్తక్ఖణాని అతిక్కమ్మ, తాని మహన్తారమ్మణాని. యాని చతు పఞ్చ ఛ సత్త అట్ఠ నవ చిత్తక్ఖణాని అతిక్కమ్మ, తాని పరిత్తారమ్మణాని. యానిపన దసేకాదసద్వాదస తేరస చుద్దస పన్నరస చిత్తక్ఖణాని అతిక్కమ్మ ఆపాతం ఆగచ్ఛన్తి. తాని అతిపరిత్తా రమ్మణానీతి. పక్ఖతిచ ఏకచిత్తక్ఖణాతీతానివాతిఆది. విభూతస్సాతి పాకటస్స, అవిభూతస్సాతి అపాకటస్స. ఏవం ఛఛక్కాని సరూపతో నిద్దిసిత్వా ఇదాని తాని సబ్బాని ఏకతో యోజేత్వా వీథిచిత్తప్పవత్తిం విత్థారేన్తో కథన్తి పుచ్ఛిత్వా రూపారూపానం తావ అద్ధానపరిచ్ఛేదం దస్సేతుం ఉప్పాదట్ఠితీతిఆది మాహ. తత్థ కథన్తి కేన పకారేన వీథిచిత్తప్పవత్తి హోతీతి అత్థో.

[౧౧౮] విభావనియం పన

‘‘కథన్తి కేన పకారేన అతిమహన్తాదివసేన విసయ వవత్థానం హోతీతి పుచ్ఛిత్వా చిత్తక్ఖణవసేన తం పకాసేతుం ఉప్పాదట్ఠితీతిఆది ఆరద్ధ’’న్తి వుత్తం. తం యుత్తం వియ న దిస్సతి.

ఏవఞ్హి సతిఆదితో పఞ్చన్నం ఛక్కానం ఓకాసోనామ నసియా. నచ ఉప్పాదట్ఠితి.ల. రూపధమ్మానమాయూతి ఇదం విసయ వవత్థానత్థమేవ వుత్తన్తి సక్కా విఞ్ఞాతున్తి. ఉప్పజ్జనం ఉప్పాదో. సభావ పటిలాభోతి అత్థో. ఠానం ఠితి. యథాలద్ధసభావస్స అనివత్తీతి అత్థో. భఞ్జనం భఙ్గో. తస్స పరిహాయిత్వా అన్తరధానన్తి అత్థో. ఏకచిత్తక్ఖణంనామాతి ఏకస్స చిత్తస్స ఖణోనామ. సో పన ఖణో అచ్ఛరాసఙ్ఘాటక్ఖణస్స అక్ఖినిమ్మిలనక్ఖణస్సచ అనేకకోటి సతసహస్సభాగో దట్ఠబ్బో. అచ్ఛరాసఙ్ఘాటక్ఖణే అనేకకోటిసతసహస్ససఙ్ఖా వేదనా ఉప్పజ్జన్తీతి హి అట్ఠకథాయం వుత్తం. ఆచరియానన్దత్థేరమతేన పనేత్థ ఉప్పాదభఙ్గ వసేనఖణద్వయం ఏకచిత్తక్ఖణంనామాతి వత్తబ్బం. యథా హి లోకే విజ్జునామ వద్ధనానన్తరమేవ భిజ్జతి. న పనస్సా వద్ధనస్స భిజ్జనస్సచ అన్తరా ఠితినామ విసుం పఞ్ఞాయతి. యథా చ ఉద్ధం ఉజుం ఖిత్తం లేడ్డు ఉప్పతిత్వా పతతి. న పన ఉప్పతనస్స పతనస్స చ అన్తరా ఠితినామ విసుం దిస్సతి. తథా చిత్తంపి. తంపి హి ఉదయ భాగానన్తరమేవ వయభాగే పతతి. న పనస్స రూపధమ్మానం వియ తేసం ద్విన్నం భాగానం మజ్ఝే విసుం ఏకో గణనూపగో ఠితిభాగోనామ ఉపలబ్భతి. ఏవఞ్చ కత్వా యమకేసు చిత్తస్స ఉప్పాదభఙ్గావ తత్థ తత్థ వుత్తా. విసేసతో పన చిత్తయమకే ఉప్పన్నం ఉప్పజ్జమానన్తి. భఙ్గక్ఖణే ఉప్పన్నం. నో చ ఉప్పజ్జమానం. ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పన్నఞ్చేవ ఉప్పజ్జమానఞ్చాతిఆదినా భఙ్గుప్పాదావ చిత్తస్స వుత్తా. కథావత్థుమ్హిచ ఏకం చిత్తం దివసం తిట్ఠతీతి ఆమన్తా. ఉపద్ధదివసో ఉప్పాదక్ఖణో. ఉపద్ధదివసో వయక్ఖణోతి. న హేవం వత్తబ్బే. ఏకం చిత్తం ద్వే దివసే తిట్ఠతీతి ఆమన్తా. ఏకో దివసో ఉప్పాదక్ఖణో. ఏకో దివసో వయక్ఖణోతి నహేవం వత్తబ్బే. ఏకం చిత్తం చత్తారో దివసే తిట్ఠతీతి ఆమన్తా. ద్వే దివసా ఉప్పాదక్ఖణో. ద్వే దివసా వయక్ఖణోతి న హేవం వత్తబ్బే.ల. మాసం. ద్వే మాసే. చత్తారోమాసే.ల. సంవచ్ఛరం, ద్వే సంవచ్ఛరాని. చత్తారి సంవచ్ఛరాని.ల. కప్పం. ద్వే కప్పే. చత్తారో కప్పేతిఆదినా ద్వే ఉప్పాదవయభాగావ చిత్తస్స వుత్తా. న ఠితిభాగో. యది సో విసుం ఉపలబ్భేయ్య. ఏకం చిత్తం దివసం తిట్ఠతీతి ఆమన్తా. దివసస్స పథమో భాగో ఉప్పాదక్ఖణో. దుతీయో ఠితిక్ఖణో. తతీయో వయక్ఖణోతి ఏవం మహాథేరేన విచారితో సియా. తయో దివసే తయో మాసే తీణి సంవచ్ఛరాని తయో కప్పేతి ఇమానిపి అవజ్జే తబ్బానిఏవ సియున్తి. ఏత్థ సియా, నను సుత్తన్తేసు తీణి మాని భిక్ఖవే సఙ్ఖతస్స సఙ్ఖత లక్ఖణాని. కతమానితీణి, ఉప్పాదో పఞ్ఞాయతి. వయో పఞ్ఞాయతి. ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం పఞ్ఞాయతీతి వుత్తం. తథా వేదనాయ ఉప్పాదో పఞ్ఞాయతి. వయో పఞ్ఞాయతి. ఠితాయ అఞ్ఞథత్తం పఞ్ఞాయతి. సఞ్ఞాయ. సఙ్ఖారానం. విఞ్ఞాణస్స ఉప్పాదో.ల. పఞ్ఞాయతీతి వుత్తం. తస్మా చిత్తస్స తతీయో ఠితిభాగో విసుం ఉపలబ్భతి యేవాతి.న. పబన్ధఠితియా ఏవ తత్థ వుత్తత్తాతి. కథం విఞ్ఞాయతీతి చే, ఉప్పాదవయే పథమం వత్వా పచ్ఛా పున విసుం ఠితస్స అఞ్ఞథత్థం పఞ్ఞాయతీతి ఇమస్స వుత్తత్తాతి. ఇతరథా ఉప్పాదో పఞ్ఞాయతి. ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం పఞ్ఞాయతి. వయో పఞ్ఞాయతీతి వుత్తం సియాతి. నను పబన్ధఠితి నామ పఞ్ఞత్తి హోతి. సాచ అసఙ్ఖతా, సుత్తన్తానిచ సఙ్ఖత లక్ఖణ విసయాని. తస్మా సా పబన్ధట్ఠితి తత్థ వుత్తాతి నసక్కా విఞ్ఞాతున్తి చే. న న సక్కా. అభిధమ్మేపి సఙ్ఖతధమ్మనిద్దేసేసు సమూహ సణ్ఠాన సన్తతి పఞ్ఞత్తీహిపి నిద్దేసస్స దిట్ఠత్తా. తథా హి రూపాయతననిద్దేసాదీసు దీఘం రస్సం సణ్హం థులం వట్టం పరిమణ్డలం చతురస్సం ఛళంసం అట్ఠంసం సోళసంసం నిన్నం థలన్తిఆదినా, విభఙ్గే చ కేసా లోమా నఖా దన్తాతిఆదినా పఞ్ఞత్తిసిసేన సఙ్ఖతధమ్మా నిద్దిట్ఠాతి. సుత్తన్తేసు వత్తబ్బమేవ నత్థి. ఈదిసేసు హి ఠానేసు పఞ్ఞత్తివసేన పవత్తాపి దేసనా సఙ్ఖతధమ్మమేవ ఆహచ్చ తిట్ఠతి. తస్మా యథా ఉప్పాదభఙ్గానం పచ్చేకం ఏకేకో ఖణో చిత్తస్స లబ్భతి. న తథా ఠితియాతి. అయం ఆచరియానన్దత్థే రస్స అధిప్పాయో. అయఞ్చ వాదో సంయుత్తట్ఠకథాయం ఏవ ఆగతో. సోచ సఙ్గహకారేన పటిక్ఖిత్తో. వుత్తఞ్హి తత్థ, అపరే పన వదన్తి. అరూపధమ్మానం జరాఖణోనామ నసక్కా పఞ్ఞపేతుం. సమ్మా సమ్బుద్ధోచ వేదనాయ ఉప్పాదో పఞ్ఞాయతి. వయో పఞ్ఞాయతి. ఠితాయ అఞ్ఞథత్థం పఞ్ఞాయతీతి వదన్తో అరూపధమ్మానంపి తీణి లక్ఖణాని పఞ్ఞపేతి. భానిఅత్థిక్ఖణం ఉపాదాయ లబ్భన్తీతి వత్వా –

అత్థితా సబ్బధమ్మానం, ఠితినామ పవుచ్చతి;

తస్సేవ భేదో మరణం; సబ్బదా సబ్బపాణినన్తి.

ఇమాయ ఆచరియగాథాయ తమత్థం సాధేన్తి. అథవా, సన్తతివసేన ఠానం వేదితబ్బన్తిచ వదన్తి. ఇమస్మిం పన సుత్తే అయం విసేసో నత్థి. తస్మా ఆచరియగాథాయ సుత్తం అప్పటిబాహేత్వా సుత్తమేవ పమాణం కాతబ్బన్తి. తత్థ జరాఖణోనామ ఉప్పాదక్ఖణభఙ్గక్ఖణానం మజ్ఝే విసుం జరాయ ఖేత్తభూతో ఠీతిక్ఖణో వుచ్చతి. అఞ్ఞథత్తన్తి జరాఏవ. అత్థిక్ఖణన్తి ఖణద్వయమేవ. పటిక్ఖిత్తోపి పన అయం వాదో కథావత్థు పాళియా సద్ధిం సుట్ఠు సమేతియేవ. అపిచ, ఉద్ధం ఉప్పతితస్స లేట్టుస్స ఉప్పతననివత్తి వియ యా చిత్తస్స ఉదయసఙ్ఖాతస్స వడ్ఢనస్స నివత్తినామ అత్థి. న హి ఉదయే అనివత్తన్తే వయోనామ సమ్భవతితీ. సా ఏవ ఉదయ పరియన్తమత్తభూతా ఇధ ఠితిపరియాయోతి సక్కా వత్తుం. సో పన విసుం గణనూపగో ఏకో ఖణోనామ నహోతీతి కత్వా అభిధమ్మే ద్వేఏవ ఖణా చిత్తస్స వుత్తా. ఉదయభాగస్స పన ఆది కోటిం వయభాగస్సఅన్తకోటిఞ్చ థపేత్వా మజ్ఝేభాగద్వయనిస్సితా పరిపచ్చన లక్ఖణా జరానామ అరూపధమ్మానంపి లబ్భతియేవ. తం సన్ధాయ ధాతుకథాయం జరాద్వీహిఖన్ధేహిసఙ్గహితాతివుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

[౧౧౯] యం పన విభావనియం

‘‘ఉప్పాదభఙ్గావత్థాహి భిన్నా భఙ్గాభిముఖావత్థాపి ఇచ్ఛితబ్బా. సా ఠితినామా’’తి వుత్తం. తం కథావత్థుపాళియా సహ న సమేతి.

ఉపద్ధదివసో ఉప్పాదక్ఖణో. ఉపద్ధదివసో వయక్ఖణో. పథమో దివసో ఉప్పాదక్ఖణో. దుతీయో వయక్ఖణోతి హి విచారేన్తేన ఉప్పాదభఙ్గావత్థా హి భిన్నా తతీయా అవత్థా తస్సం పాళియం పటిక్ఖిత్తాయేవ హోతీతి.

[౧౨౦] ఏతేన యఞ్చ తత్థ

‘‘పాళియం పన వేనేయ్యజ్ఝాసయా నురోమతో నయదస్సనవసేన సా న వుత్తా. అతిధమ్మదేసనాపి హి కదాచి వేనేయ్యజ్ఝాసయానురోధేన పవత్తతి. యథా, రూపస్స ఉప్పాదో ఉపచయో సన్తతీతి ద్విధా భిన్దిత్వా దేసితో’’తి వుత్తం. తంపి పటిక్ఖిత్తం హోతి. విభాగారహస్స హి ధమ్మస్స విభాగకరణంనామ వేనేయ్యవసేనాతిపి ధమ్మవసేనాతిపి యుజ్జతి. విజ్జమానే సతి విసుం కత్వా వత్తబ్బస్స అభిధమ్మే అవచనం పన వేనేయ్యవసేనాతి న యుత్తమేతన్తి.

[౧౨౧] యమ్పి తత్థ

‘‘సుత్తేచ తీణి మాని భిక్ఖవే సఙ్ఖతస్స సఙ్ఖతలక్ఖణాని. కతమాని తీణి. ఉప్పాదో పఞ్ఞాయతి. వయో పఞ్ఞా యతి. ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం పఞ్ఞాయతీతి ఏవం సఙ్ఖతధమ్మస్సేవ లక్ఖణదస్సనత్థం ఉప్పాదాదీనం వుత్తత్తా నసక్కా పబన్ధస్స పఞ్ఞత్తిసభావస్స అసఙ్ఖతస్స ఠితి తత్థ వుత్తాతి విఞ్ఞాతు’’న్తి వుత్తం. తంపి న గహేతబ్బం.

అభిధమ్మేపి హేట్ఠా వుత్తనయేన పఞ్ఞత్తిసీసేన సఙ్ఖతధమ్మానం నిద్దేసస్స దిట్ఠత్తాతి.

[౧౨౨] యమ్పి తత్థ

‘‘ఉపసగ్గస్సచ ధాత్వత్థేయేవ పవత్తనతో పఞ్ఞాయతీతి ఏతస్స విఞ్ఞాయతీతి అత్థో’’తి వుత్తం. తంపి న యుత్తం.

యథానులోమసాసనఞ్హి సుత్తం. తస్మా తత్థ వినేయ్యానం సుట్ఠు పఞ్ఞాయనమేవ అధిప్పేతన్తి. అరూపం అరూపిసభావత్తా లహుపరిణామం. రూపం పన రూపిధమ్మత్తాయేవ దన్ధపరిణామన్తి వుత్తం తానిపన.ల. రూపధమ్మాన మాయూతి.

[౧౨౩] విభావనియం పన

‘‘గాహకగహేతబ్బ భావస్స తంతం ఖణవసేన నిప్పజ్జనతో’’తి కారణం వుత్తం. తం అకారణం.

న హి గాహకం అరూపం గహేతబ్బఞ్చ రూపం గహణసమ్పజ్జనత్థం లహుం పరిణమతి గరుం పరిణపతీతి సక్కా వత్తున్తి. తాని తాదిసాని సత్తరసన్నం చిత్తానం ఖణాని సత్తరసవా తాని చిత్తక్ఖణాని రూప ధమ్మానమాయూతి యోజనా. సత్తరస చిత్తక్ఖణసమపమాణాని ఖణాని విఞ్ఞత్తి రూపలక్ఖణ రూపవజ్జానం రూపధమ్మానం ఆయునామాతి వుత్తం హోతి. ఖణమత్తతో పన అట్ఠకథానయేన ఏకపఞ్ఞాసఖణాని హోన్తి, మూలటీకానయేన ద్వత్తింసఖణాని. తత్థచ ఆదిమ్హి ద్వే ఖణాని రూపధమ్మానం ఏకం ఉప్పాదక్ఖణమేవ. అన్తే ద్వే ఏకం భఙ్గక్ఖణమేవ. మజ్ఝే అట్ఠవీస ఖణాని తేసం ఏకం ఠితిక్ఖణమేవాతి దట్ఠబ్బం. న హి దన్ధపరిణతానం రూపానం ఉప్పాదభఙ్గాపి చిత్తస్స వియ లహుకా భవితుం అరహన్తీతి. తత్థ విఞ్ఞత్తిద్వయం ఏకచిత్తక్ఖణికం. ఉపచయసన్తతియో ఉప్పాదమత్తా అనిచ్చతా భఙ్గమత్తా. జరతా రూప ధమ్మానం ఠితిక్ఖణమత్తాతి దట్ఠబ్బా. మూలటీకానయేన పనేత్థ తాని పన సోళసచిత్తక్ఖణాని రూపధమ్మానమాయూతి వత్తబ్బం. టీకాచరియో హి పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గే ఆగతం మహాట్ఠకథావచనం పతిట్ఠపేన్తో సోళసచిత్తక్ఖణాయుకభావం సమ్భావేతి, ఏవం సన్తేపి ఖన్ధ విభఙ్గేయేవ తావ రూపానం ఉప్పాదనిరోధవిధానస్స మహాఅట్ఠకథా వాదస్స యమకపాళివిరోధం దస్సేత్వా సఙ్గహకారేన పటిసిద్ధత్తా న సక్కా తం పతిట్ఠపేతున్తి. తస్మిం వాదే హి పటిసిద్ధే తత్థ ఆగతా సోళసాయుకతావా అతిరేకసోళసాయుకతావా పటిసిద్ధాయేవ హోతీతి.

[౧౨౪] యం పన విభావనియం

తం టీకానయం తయిదమసారన్తి పటిక్ఖిపిత్వా తదత్థం సా ధేన్తేన ‘‘పటిసన్ధిచిత్తేన సహుప్పన్నం రూపం తతో పట్ఠాయ సత్తరసమేన సద్ధిం నిరుజ్ఝతి. పటిసన్ధిచిత్తస్స ఠితిక్ఖణే ఉప్పన్నం రూపం అట్ఠారసమస్స ఉప్పాదక్ఖణే నిరుజ్ఝతీతిఆదినా అట్ఠకథాయమేవ సత్తరసచిత్తక్ఖణస్స ఆగతత్తా’’తి కారణం వుత్తం. తం న సున్దరం.

యఞ్హి సఙ్గహకారస్స సత్తరసాయుకవచనం టీకాకారేన విచారితం. తదేవ దస్సేత్వా టీకానయో పటిక్ఖిత్తోతి న యుత్తమే తన్తి. ఏకచిత్తస్స ఖణం వియ ఖణం ఏకచిత్తక్ఖణం. అత్థతో అభిన్నంపి హి ఖణం ఇదం చిత్తస్స ఇదం రూపానన్తి కప్పనావసేన భిన్నం వియ కత్వా ఉపచరీయతీతి. ఏకచిత్తక్ఖణం అతీతం ఏతేసన్తి ఏకచిత్తక్ఖణాతీతాని. అతిమహన్తభూతాని పఞ్చారమ్మణాని.

[౧౨౫] విభావనియం పన

‘‘ఏతానివా తం అతీతానీతి ఏకచిత్తక్ఖణాతీ కానీ’’తిపి వుత్తం. తం న సున్దరం.

న హి నిరుద్ధధమ్మవిసయో అతీతసద్దో కిఞ్చి అతిక్కమిత్వా ఉద్ధం ఆగతాని పచ్చుప్పన్నరూపాని దీపేతీతి సక్కా వత్తున్తి. బహూని చిత్తక్ఖణాని అతీతాని ఏతేసన్తి బహుచిత్తక్ఖణాతీతాని. మహన్తాది భూతాని పఞ్చారమ్మణాని. రూపధమ్మానం పన రూపధమ్మేస్వేవ ఆపాతాగమనే థోకం బలవన్తతా ఇచ్ఛితబ్బా. తేచ ఠితిక్ఖణేయేవ పరిపుణ్ణపచ్చయుపలద్ధా హుత్వా బలవన్తా హోన్తీతి వుత్తం ఠితిపత్తానేవాతి. ఏవసద్దేన టీకాకారస్స వాదం నీవారేతి. సో హి ఉప్పజ్జమానమేవ రూపం పసాదే ఘట్టేతీతి ఇచ్ఛతీతి. పఞ్చాలమ్బణాని పఞ్చద్వారే ఆపాతమాగచ్ఛన్తీతి ఏత్థ రూపసద్దారమ్మణాని అసమ్పత్త వసేన ఇతరానిచ సమ్పత్తవసేన గోచరభావం ఉపగచ్ఛన్తి. అయఞ్చ విసేసోఘట్టనవిసేసేన వేదితబ్బో. పురిమానిహి ద్వే నిమిత్తవసేనేవ ఘట్టేన్తి. న వత్థువసేన. పచ్ఛిమాని పన తీణివత్థువసేన ఘట్టేన్తి. న నిమిత్తమత్తవసేన నిమిత్తఘట్టనఞ్చనామ అసమ్పత్తానఞ్ఞేవ న సమ్పత్తానం. వత్థుఘట్టనం పన సమ్పత్తానఞ్ఞేవ. నో అసమ్పత్తా హోతి. నన్తి. యథా హి తీరే గచ్ఛన్తానంసరీరనిమిత్తాని పోక్ఖరణి యాఉదకే దిస్సన్తి. తస్మిం ఉదకే ఓరోహన్తానం పన తాని తత్థ న దిస్సన్తి. ఏవమేవ సమ్పత్తాని రూపసద్దారమ్మణాని నఘట్టేన్తి. కస్మా, విసయవిసయీనం మజ్ఝే ఆలోకస్స ఆకాసస్సచ అభావేన నిమిత్తోకాసస్స అభావతో. అసమ్పత్తానియేవ పన అత్తనో నిమిత్తుపట్ఠాపనవసేన ఘట్టేన్తి. కస్మా, నిమిత్తోకాసస్స లద్ధత్తా. ఇతరాని పన తీణి యథాజాతవత్థువసేనేవ ఘట్టేన్తి. తస్మా తాని సమ్పత్తానియేవ ఘట్టేన్తి. నో అసమ్పత్తానీతి. తత్థ యాని అసమ్పత్తానియేవ హుత్వా ఘట్టేన్తి. తాని సయం దూరే ఠత్వా నిమిత్త అప్పనావసేన ఘట్టితత్తా ఏకేకస్మిం పసాదే చన్దమణ్డల సూరియ మణ్డలాదివసేన అసనిసద్దమణ్డల మేణ్డసద్దమణ్డలాదివసేన చ మహన్తానిపి బహూనిపి ఆపాతమాగచ్ఛన్తియేవ. ఇతరాని పన తీణి సమ్పత్తానియేవ ఘట్టేన్తీతి ఏకేకస్మిం పసాదే ఏకేకమేవ ఆపాతమాగచ్ఛన్తీతి దట్ఠబ్బం. ఇదఞ్చ పఞ్చద్వారవసేన వుత్తం. మనో ద్వారే పన సబ్బానిపి ఆరమ్మణాని అసమ్పత్తానియేవ ఆపాతమాగచ్ఛన్తీతి. ఏత్థచ పఞ్చద్వారేతి ఇదం అసాధారణ ద్వారదస్సనవసేన వుత్తం. తాని పన పఞ్చాలమ్బణాని యదాసకసకద్వారే ఘట్టేన్తి. తదా మనోద్వారేపి అపాత మాగచ్ఛన్తియేవ. ఏకేకం ఆరమ్మణం ద్వీసు ద్వీసు ద్వారేసు అపాత మాగచ్ఛతీతి హి అట్ఠకథాయం వుత్తం. తస్మా యదా చన్దంవా సూరియంవా పబ్బతంవా రుక్ఖంవా యంకిఞ్చివా పస్సన్తి. తదా ఏకేకస్మిం చక్ఖుపసాదే ఏకేకాని మనోద్వారే ఏకన్తి అనేకాని చన్దమణ్డలాదీని ఏకక్ఖణే ఉపట్ఠహన్తి, ఏవం సేసారమ్మణే సూతి దట్ఠబ్బం. అపాతాగమనఞ్చేత్థ లఞ్ఛకానం తాలపణ్ణే లఞ్ఛనఖన్ధం థపేత్వా ముగ్గరేన పహరణకాలే లఞ్ఛనఖన్ధస్స తాలపణ్ణే ఆపాతేత్వా అక్ఖరుపట్ఠాపనం వియ దట్ఠబ్బం. యతో ద్వారానం వికారప్పత్తి హోతీతి.

[౧౨౬] యం పన విభావనియం

‘‘ఆభోగానురూపం అనేకకలాపగతాని ఆపాతం ఆగచ్ఛన్తీ’’తి వుత్తం. తత్థ ఆభోగానురూపన్తి ఇదం విచారేతబ్బం.

యత్తకాని హి పఞ్చాలమ్బణాని చక్ఖాదిపథే ఆలోకాది సహితాని హుత్వా ఠితాని హోన్తి. తత్తకాని సబ్బాని నిద్దాయన్తస్సపి విసఞ్ఞి భూతస్సపి అఞ్ఞవిహితస్సపి యంకిఞ్చి ఝానంవా ఫలంవా నిరోధంవా సమాపజ్జన్తస్సపి ఆభోగేన వినా అత్తనో ద్వారేసు ఆపాతమాగచ్ఛన్తియేవ. నకేవలం అత్తనోద్వారేసు ఏవ. అథఖో మనోద్వారేపి. నకేవలం భవఙ్గమనోద్వారేఏవ. ఆవజ్జనాదీసు పన చతుబ్భూమక వీథిచిత్తేసుపి ఆపాతం ఆగచ్ఛన్తియేవ. అయంనామ మనో మనోద్వారం నహోతీతి నవత్తబ్బోతి హి ద్వారకథాయం వుత్తం. అయఞ్చ అత్థో పథమజ్ఝానస్స సద్దో కణ్టకోతి ఇమినా పాఠేన దీపేతబ్బో. పథమజ్ఝానం సమాపన్నస్స హి సద్దో సోతమ్హి ఘట్టేత్వా ఝానచిత్తసఙ్ఖాతే మనోద్వారే ఆపాతమాగచ్ఛతి. తదా ఝానచిత్త సన్తతి చలిత్వా వోచ్ఛిజ్జతి. ఝానా వుట్ఠాతి. భవఙ్గపాతో హోతి. తం సద్దారమ్మణం వీథిచిత్తం పవత్తతీతి. దుతీయజ్ఝానాదీని సమాపజ్జన్తో పన అప్పకేన సద్దేన నవుట్ఠాతి. అధిమత్తసద్దేన పన వుట్ఠాతియేవ. న హి తాని ఆనేఞ్జపత్తానినామ హోన్తి. అరూపజ్ఝానానిఏవ పన ఆనేఞ్జపత్తానినామ హోన్తి. తస్మా తాని సమాపజ్జన్తో అధిమత్తసద్దేనపి నవుట్ఠాతియేవాతి. తేసు పన తథా ఆపాతమాగతేసు తదారమ్మణాని వీథిచిత్తాని పవత్తన్తియేవాతి నవత్తబ్బం. భవఙ్గ సన్తతియావా జవనసన్తతియావా వోచ్ఛిన్నాయ పవత్తన్తి. అవోచ్ఛిన్నాయ నపవత్తన్తి. పవత్తమానానిపి ఆరమ్మణా ధిమత్తాదివసేన లద్ధపచ్చయవిసేసే ఏకేకస్మిం ఆరమ్మణేఏవ పవత్తన్తి. న ఏకక్ఖణే పఞ్చసూతి దట్ఠబ్బం. ఏత్థచ అత్థవసా విభత్తి పరిణామోతి కత్వా ఏకచిత్తక్ఖణాతీతాని ఠితిపత్తానేవ పఞ్చా లమ్బణాని ఏకచిత్తక్ఖణాతీతే ఠితిప్పత్తే ఏవ పఞ్చద్వారే బహు చిత్తక్ఖణాతీతాని బహుచిత్తక్ఖణాతీతేతి యోజేతబ్బం.

[౧౨౭] విభావనియం పన

‘‘తే పన పసాదా భవఙ్గచలనస్స అనన్తరపచ్చయభూతేన భవఙ్గేన సద్ధిం ఉప్పన్నా’’తి వుత్తం.

ఏవం పన సతి బహుచిత్తక్ఖణాతీతానిపి పఞ్చాలమ్బణాని ఏకచిత్తక్ఖణాతీతేఏవ పఞ్చద్వారే ఆపాతమాగచ్ఛన్తీతి ఆపజ్జతి. ఏత రహి పన ఏకక్ఖణే సహుప్పన్నానఞ్ఞేవ వత్థారమ్మణానం ఘట్టనం ఇచ్ఛన్తి. సహుప్పన్నానివా పన హోన్తు నానుప్పన్నానివా, బలవభావోయేవ పమణన్తి అమ్హాకం ఖన్తి. సబ్బం విచారేత్వా గహేతబ్బం.

[౧౨౮] యం పన విభావనియం

‘‘ఆవజ్జనేన సద్ధిం ఉప్పన్నాతి అపరే’’తి వుత్తం. తం న యుజ్జతి.

ఏవఞ్హి సతి అఞ్ఞదేవ పఞ్చారమ్మణానం ఆపాతాగమనవత్థు. అఞ్ఞదేవ పఞ్చవిఞ్ఞాణానం నిస్సయవత్థూతి ఏవం విరుద్ధస్స అత్థస్స ఆపజ్జనతోతి. ఏవం పఞ్చద్వారే విసయపవత్తియా ఆదిలక్ఖణం దస్సేత్వా ఇదాని సబ్బపారిపూరం విసయపవత్తివిభాగం వీథిచిత్తపవత్తిఞ్చ దస్సేన్తో తస్మాతిఆదిమాహ. తతోతి తస్మా చక్ఖుస్స ఆపాతాగమనపచ్చయా. చక్ఖుస్స ఆపాతాగమనేన సహేవ భవఙ్గస్సపి ఆపాతం ఆగచ్ఛతియేవాతి వుత్తం ద్విక్ఖత్తుంభవఙ్గేచలితేతి. చలనఞ్చేత్థ యథా గహితం కమ్మాది ఆరమ్మణం ముఞ్చిత్వా ఇదాని అత్తని ఆపాతం ఆగచ్ఛన్తం అభినవారమ్మణం గహేతుం ఉస్సాహజాతస్స వియ భవఙ్గసన్తానస్స వికారప్పత్తి దట్ఠబ్బం. ఏత్థచ చక్ఖుస్స ఆపాతాగమనం చక్ఖువిఞ్ఞాణుప్పత్తియా ఏవ కారణం. న ఆవజ్జనుప్పత్తియా. భవఙ్గస్స ఆపాతాగమనమేవ పన ఆవజ్జనుప్పత్తియాపి కారణం హోతీతి దట్ఠబ్బం.

[౧౨౯] విభావనియం పన

మనోద్వారేపి ఆపాతాగమనం విసుం అపత్వా రూపాదీనం చక్ఖాదిసు ఘట్టనంనామ యోగ్యదేసావట్ఠానం ఏవ. తమేవచ భవఙ్గు పచ్ఛేదస్సపి కారణం హోతీతి కత్వా ‘‘పఞ్చసు హి పసాదేసు యోగ్యదేసావట్ఠాన వసేన ఆరమ్మణే ఘట్టితే పసాదఘట్టనానుభావేన భవఙ్గసన్తతి వోచ్ఛిజ్జమానాతిఆది’’ వుత్తం. తం తథా న దట్ఠబ్బం.

న హి యోగ్యదేసావట్ఠానమేవ ఘట్టనన్తి సక్కా వత్తుం. యోగ్యదేసేపన ఠత్వా నిమిత్తఘట్టనవసేన వత్థుఘట్టనవసేనచ అసని నిపాతోవియ పసాదేసు యుజ్ఝనం మన్థనం ఖోభకరణం ఘట్టనన్తి చ ఆపాతాగమనన్తి చ వుచ్చతీతి దట్ఠబ్బం. అయఞ్చ అత్థో హేట్ఠా వుత్తోయేవ. ఏత్థచ అయంపి ఏకో ధమ్మనియామోయేవాతి కత్వా నానా ఠానియేసు ద్వీసు ద్వీసు ద్వారేసు సహేవ ఆపాతాగమనం పచ్చేతబ్బం. రూపాదినా పసాదే ఘట్టితే తం నిస్సితస్సేవ పఞ్చవిఞ్ఞాణస్స చలనం సియా. కథం పన హదయవత్థునిస్సితస్స భవఙ్గస్సాతి న చోదేతబ్బన్తి.

[౧౩౦] విభావనియం పన

తమేవ చోదనం సముట్ఠాపేత్వా తం పరిహరన్తో ‘‘సన్తతి వసేన ఏకాబద్ధత్తా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సన్తతివసేనాతి నవత్తబ్బం. సణ్ఠానవసేనాతి పన వత్తబ్బం. సబ్బఞ్చేతం సారతో న పచ్చేతబ్బం.

కస్మా, తాదిసస్స అనుక్కమచలనస్స అట్ఠకథాయమేవ దళ్హం పటిక్ఖిత్తత్తా. వుత్తఞ్హి తత్థ ఏకేకం ఆరమ్మణం ద్వీసు ద్వీసు ద్వారేసు ఆపాతమాగచ్ఛతీతి. రూపారమ్మణఞ్హి చక్ఖుపసాదం ఘట్టేత్వా తఙ్ఖణేయేవ మనోద్వారే ఆపాతం ఆగచ్ఛతి. భవఙ్గచలనస్స పచ్చయో హోతీతి అత్థో. సద్ద గన్ధ రస ఫోట్ఠబ్బేసుపి ఏసేవ నయో. యథా హి సకుణో ఆకాసేనాగన్త్వా రుక్ఖగ్గే నిలీయమానోవ రుక్ఖసాఖఞ్చ ఘట్టేతి. ఛాయాచస్స పథవియం పటిహఞ్ఞతి. సాఖాఘట్టన ఛాయాఫరణాని అపుబ్బం అచరిమం ఏకక్ఖణేయేవ భవన్తి. ఏవం పచ్చుప్పన్నరూపాదీనం చక్ఖుపసాదాదిఘట్టనఞ్చ భవఙ్గచాలన సమత్థతాయమనోద్వారేఆపాతాగమనఞ్చఅపుబ్బం అచరిమం ఏకక్ఖణేయేవ హోతీతి. ఏవం సకుణోపమాయ సహతఙ్ఖణేయేవాతి చ అపుబ్బంఅచరిమం ఏకక్ఖణే యేవాతిచ వత్వా దళ్హం పటిభిద్ధత్తా తం అనుక్కమచలనం అచిన్తేత్వా ధమ్మనియామవసేన ఏకప్పహారచలనమేవ పచ్చేతబ్బన్తి. భవఙ్గసోతంవోచ్ఛిన్దిత్వాతి భవఙ్గపవాహం సబ్బసో అవచ్ఛిన్నం కత్వా. ఆవజ్జన్తన్తి అదిస్వావ కింనామేతన్తి ఆవజ్జ మానం. పస్సన్తన్తి అత్త పచ్చక్ఖం కురుమానం. సమ్పటిచ్ఛన్తన్తి ముఞ్చితుం అదత్వా యథాదిట్ఠం రూపం పటి గణ్హన్తం. సన్తీరయమానన్తి సుట్ఠు తీరేన్తంవిచారేన్తం. వవత్థపేన్తన్తి సుట్ఠు అసఙ్కరతో థపేన్తం సల్లక్ఖేన్తన్తి అత్థో. యోనిసోమనసికారాదివసేన లద్ధోపచ్చయో యేనాతి లద్ధపచ్చయం. యంకిఞ్చి జవనం జవతీతి సమ్బన్ధో. తం పన జవనం ఆరమ్మణస్స దుబ్బలకాలేవా ముచ్ఛా మరణాసన్నకాలేసువా ఛక్ఖత్తుం వా పఞ్చక్ఖత్తుమేవవా జవతీతి వుత్తం యేభుయ్యేనాతి. జవతీతి అసనినిపాతసదిసేన జవేన పవత్తతి. తత్థ పథమజవనం అలద్ధా సేవనత్తా సబ్బదుబ్బలం హోతి. తతో దుతీయం బలవం. తతో తతీయం. తతో చతుత్థం. ఇదం పన సబ్బబలవం ముద్ధపత్తం హోతి. ఇతో పట్ఠాయ అనుక్కమేన పరిహాయమానం పవత్తతి. సత్తమవారే గతే పరిక్ఖీణజవం హోతీతి వేదితబ్బం. జవనా నుబన్ధానితి యథా పటిసోతం గచ్ఛన్తిం నావం ఉదకం థోకం అనుబన్ధతి అనుగచ్ఛతి. ఏవం జవనం అనుబన్ధాని. ద్వే తదారమ్మణపాకానీతి ద్విక్ఖత్తుం తదారమ్మణకిచ్చాని విపాకచిత్తాని పవత్తన్తి. యథారహన్తి ఆరమ్మణజవన సత్తానురూపం. భవఙ్గపాతోతి ఇమస్మిం అతిహన్తారమ్మణే ఆవజ్జనతో పథమభవఙ్గచలనతోయేవవా పట్ఠాయ ఉట్ఠితం సముట్ఠితం చిత్తసన్తానం యావచతుత్థజవనా సముట్ఠహిత్వా పఞ్చమజవనతో పట్ఠాయ పతితమేవ హోతి. ఏవం సన్తేపి సముట్ఠితవేగస్స సబ్బసో అపరిక్ఖీణతాయ పతితన్తి నవుచ్చతి. దుతీయతదారమ్మణతో పరం పన సముట్ఠితవేగస్స సబ్బసో పరిక్ఖీణత్తా తదా ఏవ తంచిత్తసన్తానం పతితంనామ హోతి. తస్మా పతనం పాతో. భవఙ్గభావేనచిత్తసన్తానస్స పాతో భవఙ్గపాతో, భవఙ్గం హుత్వా పాతోతి అత్థో దట్ఠబ్బో. భవఙ్గకిచ్చే భవఙ్గట్ఠానే భవఙ్గారమ్మణేచ పాతో భవఙ్గపాతోతివా. ఇమస్మిం ఠానే దోవారికోపమా, గామిల్లోపమా, అమ్బోపమాచ వత్తబ్బా. తాసబ్బాపి అట్ఠకథాయం గహేతబ్బా. ఏత్తావతా సత్తరస్స చిత్తక్ఖణాని పరిపూరేపాతి సమ్బన్ధో. ఏత్థచ ఛఛక్కయోజనా వత్తబ్బా. యత్థ హి రూన్తీ రమ్మణం ఘట్టేతి. తం చక్ఖువత్థుం నిస్సాయ తత్థ ఘట్టితం రూపారమ్మణం ఆరబ్భ చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి. ఇతరాని పన ఆవజ్జనాదీని మనో విఞ్ఞాణాని అత్తనో అత్తనో అతీతానన్తరచిత్తేన సహుప్పన్నం హదయవత్థుం నిస్సాయ తమేవారమ్మణం ఆరబ్భ ఉప్పజ్జన్తి. చక్ఖుద్వార మనోద్వారాని సబ్బేసంపి వీథిచిత్తానం ద్వారకిచ్చం సాధేన్తి. అయఞ్చ వీథి చక్ఖుద్వారే ఉప్పన్నత్తా చక్ఖుద్వారవీథీతి. చక్ఖువిఞ్ఞాణేన ఉపలక్ఖితత్తా చక్ఖువిఞ్ఞాణవీథీతిచ వుచ్చతి. ఏకచిత్తక్ఖణం అతిక్కమ్మ ఘట్టనసమత్థే అతిబలవా రమ్మణే ఉప్పన్నత్తా అతిమహన్తారమ్మణ వీథీతిచ వుచ్చతీతి. ఏత్థచ యత్తకాని రూపారమ్మణాని చక్ఖుపథే ఉప్పజ్జిత్వా ఠితిప్పత్తాని హోన్తి. తాని తత్తకాని ఠితిప్పత్తేసు పుబ్బాపరభూతేసు ఏకూన పఞ్ఞాసపరిమాణేసు చక్ఖుపసాదేసు కిస్మించి నఘట్టేన్తీతి నవత్తబ్బాని. తేసు పన యదేవ ఏకం చక్ఖు ఇమిస్సా వీథియా యథారహం వత్థుభావం ద్వారభావఞ్చ సాధేతి. యత్థచ ఘట్టితం రూపం ఆరబ్భ అయం వీథి పవత్తతి. ఏతదేవ కిచ్చ సాధనం నామ హోతి. యం మజ్ఝిమాయుకన్తి వదన్తి, ఇతరాని పన మోఘ వత్థూనినామ హోన్తి, యానిమన్దాయుకానీతిఅమన్దాయుకానీతిచ వదన్తి. తానిపన యథావుత్త కిచ్చ సాధనతో పురిమాని పచ్ఛిమానీతి దువిధాని హోన్తి, తదుభయానిపి చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఠితిభావేన లబ్భమానాని అట్ఠచత్తాలీసమత్తాని వేదితబ్బానీతి. అవసేసాని పన తతో పురిమతరాని పచ్ఛిమకరానిచ లద్ధఘట్టనానిపి వత్థుద్వారకిచ్చసిద్ధిభావే అనాసఙ్కితబ్బత్తా ఇధ నగహితానీతి. ఏత్థ సియా ఇమాయ వీథియా ఉప్పత్తిసమయే సో పుగ్గలో అహం ఇదం నామ పస్సామీతి జానాతి, న జానాతీతి. నజానాతి. కదా పన జానాతీతి. సల్లక్ఖణవీథియా పవత్తమానాయ. తథా హి సబ్బపథమం చక్ఖుద్వారవీథి పవత్తతి. తతో తదనువత్తికా మనోద్వారవీథి. తతో సముదాయగాహికా. తతో వణ్ణసల్లక్ఖణా. తతో వత్థుగాహితా. తతో వత్థుసల్లక్ఖణా తతో నామగాహికా. తతో నామసల్లక్ఖణాతి. తత్థ వణ్ణసల్లక్ఖణాయ పవత్తమానాయ అహం నీలవణ్ణం పస్సామీతిఆదినా వణ్ణం సల్లక్ఖేతి. వత్థుసల్లక్ఖణాయ సణ్ఠానం సల్లక్ఖేతి. నామ సల్లక్ఖణాయ నామం సల్లక్ఖేతీతి. ఇతి తంతం సల్లక్ఖణవీథి యా పవత్తమానాయఏవ తంతంపస్సామీతి జానాతీతి. ఏత్థచ అలాతచక్కస్స గాహికావియ పురిమాహి ద్వీహి వీథీహి పునప్పునం గహితానం రూపానం సముదాయతో గాహికా తతీయా మనోద్వారవీథి సముదాయ గాహికానామ, న హి సముదాయగహణేన వినా పరిబ్యత్తవణ్ణగహణం సమ్భవతీతి. యావ తదారమ్మణుప్పాదా పన అప్పహోన్తాతీతకన్తి ద్విక్ఖత్తుం యావ తదారమ్మణుప్పాదా పవత్తితుం అప్పహోన్తం హుత్వా అతీతద్వత్తిచిత్తక్ఖణికం. యస్స హి ద్వేవా తీణివా చిత్తక్ఖణాని అతీతాని హోన్తి. తం యావ తదారమ్మణుప్పాదా పవత్తితుం నప్పహోతి న సక్కోతి. ఏవం అప్పహోన్తం హుత్వా అతీతకన్తి అత్థో. అపాతమాగతన్తి చక్ఖుద్వారే మనోద్వారేచ ఆపాతం ఆగతం. నత్థి తదారమ్మణుప్పాదోతి ఏత్థ యస్స తీణి చిత్తక్ఖణాని అతీతాని హోన్తి. తస్స చుద్దస చిత్తక్ఖణాయుకావసే సస్స ఆరమ్మణస్స సత్తమజవనేన సహేవ నిరుద్ధత్తా తస్మిం నత్థి తదారమ్మణుప్పాదోతి యుత్తమేతం. న హి ఏకావజ్జనవీథియం చిత్తాని ధమ్మవసేన వియ కాలవసేనాపి నానారమ్మణాని ఇచ్ఛన్తి అట్ఠకథాచరియాతి. యస్స పన ద్వే చిత్తక్ఖణాని అతీతాని. తస్మిం సత్తమజవనతో పరం ఏకచిత్తక్ఖణాయుకావసేసే ఆరమ్మణే ఏకేన తదారమ్మణేన ఉప్పజ్జితబ్బన్తి చే.న. న హి తాదిసం నిరోధా సన్నం ఆరమ్మణం ఏకవారంపి తదారమ్మణుప్పత్తియా పచ్చయో భవితుం సక్కోతీతి. తథా హి మహాఅట్ఠకథాయం విపాకుద్ధారే చిత్తప్పవత్తిగణనాయం తదారమ్మణాని ద్వేతి ద్వేఏవ తదారమ్మణ వారా ఆగతాతి.

యం పన విభావనియం

‘‘ద్విక్ఖత్తుమేవ హి తదారమ్మణుప్పత్తి పాళియం నియమితా’’తి వుత్తం. తత్థ పాళియన్తి అట్ఠకథాతన్తిం సన్ధాయ వుత్తన్తి గహేతబ్బం. న హి సా నామ పాళి అత్థి, యత్థ ద్విక్ఖత్తుం తదా రమ్మణుప్పత్తి నియమితాతి.

మజ్ఝిమభాణకాపన తదారమ్మణం ఏకంపి ఇచ్ఛన్తి. సఙ్గహకారేన పన తం పటిసిద్ధన్తి ఇధపి తం థేరేన పటిక్ఖిత్తన్తి దట్ఠబ్బం. యది ఏవం కస్మా పరమత్థవినిచ్ఛయే సకింద్వేవా తదాలమ్బన్తి థేరేన వుత్తన్తి. మజ్ఝిమభాణకానం మతేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బన్తి. ఆచరియానన్దత్థేరో పన ఏకంపి ఇచ్ఛతియేవ. యథా హి ఆగన్తుకభవఙ్గం ఏకం పవత్తతి. తథా తదారమ్మణంపి ఏకం నపవత్తతీతి నసక్కా వత్తుం. యఞ్చ చిత్తప్పవత్తిగణనాయం తదారమ్మణాని ద్వేతి వుత్తం. తంపి ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదవసేన వుత్తన్తి, న నసక్కా వత్తున్తి. యావ జవనుప్పాదాపి పవత్తితుం అప్పహోన్తాతీతకన్తి సమ్బన్ధో. యస్స హి ఆరమ్మణస్స చత్తారి పఞ్చ ఛ సత్త అట్ఠనవ వా చిత్తక్ఖణాని అతీతాని హోన్తి. తం యావ జవనుప్పాదా పవత్తితుం నప్పహోతి. ఏవం అప్పహోన్తం హుత్వా అతీతకన్తి అత్థో. జవనంపి అనుప్పజ్జిత్వాతి జవనస్సపి అనుప్పజ్జనతో. అయఞ్హి త్వాపచ్చయో భావత్థేఏవ దట్ఠబ్బో. న కత్తుఅత్థే. కస్మా. అత్తనో పధానక్రియాయ సమానకత్తుకతాయ అభావతోతి.

[౧౩౧] విభావనియం పన

‘‘హేతుమ్హిచాయం త్వాపచ్చయో’’తి వుత్తం. తం న సున్దరం.

న హి బాహిరత్థభూతో హేతుఅత్థో కితకపచ్చయానం విసయో హోతీతి. తస్మా ఇధ భావత్థేఏవ త్వాపచ్చయో. తతోచ హేతుఅత్థే పచ్చత్తవచనన్తి దట్ఠబ్బం. ఏతేన యా లక్ఖణే హేతుమ్హిచమానన్తపచ్చయానంపి పవత్తి కత్థచి వుత్తా. సాపిపటిక్ఖిత్తా హోతి. నహి బాహిరత్థభూతా లక్ఖణహేతుయో తేసం విసయా హోన్తీతి. ఏత్థచ యస్స ఆరమ్మణస్స నవచిత్తక్ఖణాని అతీతాని హోన్తి. తస్స అవసేస అట్ఠచిత్తక్ఖణా యుకస్స దుతీయ వోట్ఠబ్బనేన సహేవ నిరుద్ధత్తా తస్మిం జవనంపి అనుప్పజ్జిత్వాతి యుత్తమేతం. కారణం వుత్తమేవ. యస్స పన చత్తారి.ల. అట్ఠవా చిత్తక్ఖణాని అతీతాని. తస్మిం జవనేన ఉప్పన్నేన భవితబ్బన్తి చే.న. అవసేసఛచిత్తక్ఖణాయుకంపి హి ఆరమ్మణం జవనుప్పత్తియా పచ్చయో భవితుం న సక్కోతి. జవనఞ్హి ఉప్పజ్జమానం సత్తక్ఖత్తుం పవత్తితుం పహోనకే ఆరమ్మణే ఏవ ఉప్పజ్జతి. పకతినియామేన జవనస్స సత్తక్ఖత్తు పరమతాయ సమ్భవతోతి. ఏత్థ పన యథా విసఞ్ఞికాల ముచ్ఛాకాల మరణకాలేసు వత్థుస్స అవిసదతాయ దుబ్బలతా యచ జవనం ఛపఞ్చవారేపి పవత్తతి. తథా పకతికాలేపి ఆరమ్మణస్స దుబ్బలభావే సతి ఛపఞ్చవారేపి పవత్తతియేవాతి. ద్వత్తిక్ఖత్తున్తి ద్విక్ఖత్తుంవా తిక్ఖత్తుంవా. తథా హి అట్ఠకథాయం వోట్ఠబ్బనే ఠత్వా ఏకంవా ద్వేవా చిత్తాని పవత్తన్తి. తతో ఆసేవనం లభిత్వా జవనట్ఠానే ఠత్వా పున భవఙ్గం ఓతరతీతి వుత్తం. ఏత్థ హి తతో ఆసేవనం లభిత్వా జవనట్ఠానే ఠత్వాతి ఏతేన తతీయస్స వోట్ఠబ్బనస్స పవత్తిం దస్సేతి. ఇతరథా ఏకంవా ద్వేవా చిత్తాని పవత్తన్తి. తతో భవఙ్గం ఓతరతీతి వుత్తం సియాతి. ఏకంవాతి పన వాచా సిలిట్ఠమత్తం దట్ఠబ్బం. యథా దిరత్త తిరత్తంతి. అథవా, తతోతి ఏకచిత్తతోవా ద్విచిత్తతోవాతి అత్థో. తత్థ పథమేన ద్విక్ఖత్తుం దుతీయేన తిక్ఖత్తుం వోట్ఠబ్బనస్స ఉప్పత్తి వుత్తా హోతీతి. ఆసేవనం లభిత్వాతి ఇదం పన ఉపచారవచనమత్తం దట్ఠబ్బం. న హి వోట్ఠబ్బనస్స ఆసేవనతా పట్ఠానే వుత్తాతి. ఆచరియానన్దత్థేరేన పనేత్థ వోట్ఠబ్బనతో పరం చతుపఞ్చ చిత్తక్ఖణావసేసే ఆరమ్మణే చతుపఞ్చజవనుప్పత్తియా ఏవ పరిత్తారమ్మణవారో ఇచ్ఛితో. న వోట్ఠబ్బన పరియోసానవసేన. పట్ఠానేహి భవఙ్గం ఆవజ్జనాయ అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో త్వేవవుత్తో. న పన వుత్తో ఆవజ్జనా భవఙ్గస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయోతి. యథా చ ముచ్ఛామరణకాలేసు వత్థుదుబ్బలతాయ ఛ పఞ్చజవనవారా ఇచ్ఛితబ్బా. తథా ఇధపి ఆరమ్మణదుబ్బలతాయాతి న న సక్కా వత్తున్తి. ఏత్థ చ సన్తీరణతో పరం ఏకచిత్తక్ఖణా వసేసే ఆరమ్మణే ఏకం వోట్ఠబ్బనం ద్విచిత్తక్ఖణావసేసే ద్వే తదుత్తరి తీణీతి యుత్తం సియా. ఏతరహి పన ద్వివోట్ఠబ్బనికా ఛపరిత్తారమ్మణవీథియోతి వోట్ఠబ్బనికా పఞ్చాతి యోజేసుం. ఏవం సన్తే కీదిసే పరిత్తారమ్మణే ద్వివోట్ఠబ్బనికా, కీదిసే తివోట్ఠబ్బనికాతి విచారేతబ్బా సియున్తి. యం పన ఆరమ్మణం ద్వత్తిక్ఖత్తుంవోట్ఠబ్బనుప్పత్తియా అప్పహోనకం హోతి. తం ఆవజ్జనప్పత్తియాపి పచ్చయో న హోతీతి వుత్తం తత్థ భవఙ్గచలనమేవ హోతి. నత్థి వీథిచిత్తుప్పాదోతి. తత్థ భవఙ్గచలనమేవాతి ద్విక్ఖత్తుం భవఙ్గస్స చలనమత్తమేవ హోతి. ఇచ్చేవం చక్ఖుద్వారేతి ఇతి ఏవం యది ఏకచిత్తక్ఖణాతీతకం రూపారమ్మణం చక్ఖుస్స అపాతమాగచ్ఛతీతిఆదినా వుత్తనయేన చక్ఖుద్వారే చతున్నం వారానం వసేన చతుధా విసయప్పవత్తి వేదితబ్బా, తథా సోతద్వారాదీసు చాతియోజనా. సబ్బథాపి చతుధా వేదితబ్బాతి సమ్బన్ధో. అతిపరిత్తారమ్మణంపి ఆపాతాగతమత్తేన మోఘవారస్స ఆరమ్మణంనామ హోతి. న ఆరమ్మణకరణవసేన. ఇతరాని పన ఉభయథాపి ఇతరేసం వారానం ఆరమ్మణానినామ హోన్తీతి వుత్తం చతున్నం వారానం యథాక్కమం ఆరమ్మణభూతాతి.

విభావనియం పన

ఆరమ్మణభూతాతి ఇమస్స అతిపరిత్తారమ్మణం సన్ధాయ పచ్చయభూతాతి అత్థో వుత్తో. తఞ్హి మోఘవార పఞ్ఞా పనాయ పచ్చయో హోతీతి.

పఞ్చద్వారేవీథిచిత్తాని యథారహం కిచ్చవసేన సత్తేవ. చిత్తుప్పాదా చిత్తానం ఉప్పత్తిఖణవసేన చతుద్దస. విత్థారా చిత్తసరూపవిత్థారతో చతుపఞ్ఞాసాతి యోజనా. ఏత్థాతి పరిత్తజవనవారే.

౧౩౭. మనోద్వారే పన ఆరమ్మణధమ్మా పరిత్తఖణాపి అతీతానాగతాపి కాలవిముత్తాపి ఆపాతం ఆగచ్ఛన్తియేవ. తస్మా తత్థ ఏకచిత్తక్ఖణాతీతానివా బహుచిత్తక్ఖణాతీతానివా ఠితిప్పత్తానేవ ఆపాతమాగచ్ఛన్తీతి ఇదం విధానం నత్థీతి వుత్తం మనోద్వారేపన యదివిభూతమాలమ్బణం ఆపాతమాగచ్ఛతీతి. తత్థ మనోద్వారేతి సుద్ధమనోద్వారే. చక్ఖాదీసు హి ఘట్టనేన సహేవ యత్థ అపాతమాగచ్ఛతి. తం మిస్సకద్వారన్తి వుచ్చతి. ఇధ పన సుద్ధమేవా ధిప్పేతన్తి. తంపి పఞ్చద్వారానుబన్ధకం విసుం సిద్ధన్తి దువిధం హోతి. తత్థ యథా ఘణ్డే దణ్డకేన ఏకవారం పహటే ఘణ్డసరీరభూతా రూప కలాపా చిరంపి కాలం అఞ్ఞమఞ్ఞం ఘట్టేత్వా అనురవసద్దసన్తానం పవత్తేన్తి. తథా పఞ్చద్వారే ఆరమ్మణేన ఏకవారం ఘట్టితే పఞ్చ ద్వారికవీథియా నిరుద్ధాయపి అతీతం పఞ్చాలమ్బణం మనోద్వారే యథా పాతాగతమేవ హుత్వా అనేకసహస్సానిపి మనోద్వారికవీథిచిత్త సన్తానాని పవత్తేతియేవ. తేసం పన ద్వారభూతం భవఙ్గసన్తానం అనుబన్ధకంనామ హోతి. తానిచ చిత్తాని అనుబన్ధకవీథిచిత్తానినామ హోన్తి. యత్థ పన పఞ్చద్వారఘట్టనా నుబన్ధభావేన వినా కేవలం తథా తథా ఛళారమ్మణధమ్మా ఆపాతం ఆగచ్ఛన్తి. తం విసుం సిద్ధం నామ హోతి. కథం పన తస్మిం విసుం సిద్ధే మనోద్వారే ఆరమ్మణ ధమ్మా ఆపాతం ఆగచ్ఛన్తీతి. వుచ్చతే. దిట్ఠతో దిట్ఠసమ్బన్ధతో సుతతో సుతసమ్బన్ధతో సద్ధాయ రుచియా ఆకారపరివితక్కేన దిట్ఠినిజ్ఝానఖన్తియా నానాకమ్మబలేన నానాఇద్ధిబలేన ధాతుక్ఖోత వసేన దేవతోపసంహారవసేన అనుబోధవసేన పటివేధవసేనాతి ఏవమాదీహి కారణేహి ఆపాతం ఆగచ్ఛన్తీతి. తత్థ దిట్ఠంనామ పుబ్బే పఞ్చహిద్వారేహి గహితం పఞ్చాలమ్బణం. తంపి కాలన్తరే కారణలాభే సతి సుద్ధే మనోద్వారే ఆపాతం ఆగచ్ఛతియేవ. దిట్ఠసమ్బన్ధంనామ దిట్ఠసదిసం వుచ్చతి. పుబ్బే హి కిఞ్చి దిస్వా అఞ్ఞం యంకిఞ్చి అనుమానేన్తస్స అదిట్ఠంపి తంసదిసం అతీతంపి అనాగతంపి పచ్చుప్పన్నంపి బహుఆపాతం ఆగచ్ఛతియేవ. సుతంనామ పరతో సుత్వా గహితం ఛళారమ్మణం. తం పన మహావిసయం హోతి. సబ్బఞ్ఞుదేసనం సుత్వా గహితం న కిఞ్చి అనారమ్మణంనామ అత్థీతి. సుతసమ్బన్ధంనామ సుతసదిసం. సద్ధానామ పరస్స సద్దహనా. రుచినామ అత్తనో మతి. ఆకార పరివితక్కో నామ అత్థచ్ఛాయం బ్యఞ్జనచ్ఛాయం కారణచ్ఛాయఞ్చ నిస్సాయ తథా తథా పరివితక్కనం. దిట్ఠినిజ్జానఖన్తినామ పఞ్ఞాయవా అత్తనో లద్ధియావా పునప్పునం ఉపపరిక్ఖిత్వా ఏవమేవాతి సన్నిట్ఠానం పాపేత్వా గహణం. సేసం పాకటమేవ. ఏత్థచ అనన్తరూపనిస్సయ పచ్చయభావోనామ చిత్తసన్తానస్స మహావిప్ఫారో హోతి. సకింపి ఆరమ్మణం సుట్ఠు ఆసేవిత్వా నిరుద్ధకాలతో పట్ఠాయ వస్ససతేపి వస్ససహస్సేపి భవన్తరేపి తంఆరమ్మణం పటిచ్చ భవఙ్గ చలనస్స పచ్చయో హోతి. చిత్తఞ్చనామ దిట్ఠాదీహి యథావుత్తకారణేహి సంవద్ధితం మహావిప్ఫారం హోతి. కిఞ్చి నిమిత్తం లభిత్వా ఏకస్మిం ఖణే అనేకసహస్సేసుపి దిట్ఠాదీసు ఆరమ్మణేసు ఫరమానం పవత్తతి. తేహిచ కారణేహి నిచ్చం చోదీయమానం చిత్తసన్తానం కాయగేలఞ్ఞాదికే చిత్తదుబ్బలపచ్చయే అసతి నిచ్చకాలంపి భవఙ్గతో వుట్ఠాతుం అజ్ఝాసయయుత్తం హోతి. న హి చిత్తంనామ అవిభూతే ఆరమ్మణే రమతి. విభూతేఏవ రమతి. తస్మా భవఙ్గసమ్పయుత్తో మనసికారో పునప్పునం భవఙ్గం చాలేత్వా లద్ధపచ్చయేసు ఆరమ్మణేసు పునప్పునం ఆవజ్జనం నియోజేతియేవ. తదా తాని ఆరమ్మణాని తదభినిన్నాకార పవత్తమనసికార సమ్పయుత్తస్స భవఙ్గ చిత్తస్స ఆపాతం ఆగచ్ఛన్తి. న హి అఞ్ఞం ఆరమ్మణం గహేత్వా పవత్తమానస్స చిత్తస్స ఆరమ్మణన్తరే అభినిన్నాకారోనామ నత్థీతి సక్కా వత్తున్తి. తదారమ్మణపాకాని పవత్తన్తీతి ఇదం కామసత్తవసేన వుత్తం. రూపారూపసత్తానం పన విభూతారమ్మణేపి తదారమ్మణుప్పాదో నత్థియేవ. యథా చేత్థ. ఏవం పఞ్చద్వారేపి రూపసత్తానం అతిమహన్తారమ్మణేసు తదారమ్మణుప్పాదో నత్థీతి. అవిభూతే పనా లమ్బణే జవనావసానే భవఙ్గపాతోవ హోతీతి ఇదఞ్చ ఉక్కట్ఠ పరిచ్ఛేదవసేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఞాణవిభఙ్గట్ఠకథాయం పన ద్వత్తిక్ఖత్తుం వోట్ఠబ్బనప్పవత్తివసేన అవిభుతే ఆలమ్బణే వోట్ఠబ్బనవారోపి ఆగతో. యోచ పఞ్చద్వారేభవఙ్గచలనమత్తవసేన మోఘవారో నామ చతుత్థో వారో వుత్తో. సోపి ఇధ లద్ధుం వట్టతియేవ. సుద్ధమనోద్వారేపి హి ఆరమ్మణే ఆపాతమాగతే వీథిచిత్తం అనుప్పజ్జిత్వా ద్విక్ఖత్తుం భవఙ్గే చలితే నివత్తనకవారానం పమాణం నభవిస్సతియేవ, విసయేచ ఆపాతాగతే భవఙ్గేచ చలితే సతి విసయప్పవత్తినామ న న హోతీతి. ఇతి ఇమస్మిం మనోద్వారేపి తదారమ్మణ జవన వోట్ఠబ్బన మోఘవార సఙ్ఖాతానం చతున్నం వారానం యథాక్కమం ఆరణభూతా విసయప్పవత్తి చతుధా వేదితబ్బాతి. తత్థ తదారమ్మణవారస్స ఆరమ్మణభూతా అభివిభూతానామ జవన వారస్స విభూతానామ. వోట్ఠబ్బనవారస్స అవిభూతానామ. మోఘవారస్స ఆరమ్మణభూతా అతిఅవిభూతానామాతి యోజేతబ్బా.

ఏత్థచ ఆరమ్మణస్సవా చిత్తస్సవా అతిబలవతాయ అభివిభూతతా వేదితబ్బా. దుబ్బలేపి హి చిత్తే పథవిపబ్బతాదివసేన అతిబలవన్తం ఆరమ్మణం అతివిభూతంనామ హోతి. అతిబలవన్తే చ చిత్తే అతిసుఖుమంపి నిబ్బానం అతివిభూతంనామ హోతీతి. ఏవం సేసేసుపీతి. వారభేదో పనేత్థ అనుబన్ధకో, విసుం సిద్ధోతి దువిధో. తత్థ అనుబన్ధకో చక్ఖుద్వారానుబన్ధకాదివసేన పఞ్చవిధో. ఏకేకస్మిఞ్చేత్థ అతీతగహణం, సముదాయ గహణం, వత్థుగహణం, నామగహణన్తి చత్తారో చత్తారో వారా. తేసుచ తదారమ్మణవారాదయో యథారహం యోజేతబ్బా. విసుం సిద్ధో పన దిట్ఠ వారో, దిట్ఠసమ్బన్ధవారో, సుతవారో, సుతసమ్బన్ధవారో, విఞ్ఞాతవారో, విఞ్ఞాతసమ్బన్ధవారోతి ఛబ్బిధో హోతి. ఏత్థచ సద్ధా రుచి ఆకార పరివితక్కాది వసేన పవత్తవారా విఞ్ఞాతవారో, విఞ్ఞాత సమ్బన్ధవారోతి వుత్తాతి దట్ఠబ్బా. అట్ఠసాలినియం పన సద్ధారుచియాదివ సేనగహితం ఆరమ్మణం తథాపి హోతి. అఞ్ఞథాపి హోతి. తస్మా అట్ఠకథాయం న గహితన్తి వుత్తం. తథావా హోతు అఞ్ఞథావా. వీథిచిత్తపవత్తియా సతి గహేతబ్బమేవ. తత్థ ఏకేకస్మింవారే తదారమ్మణవారాదివసేన చత్తారో చత్తారో వారా. తేసుచ కామ మహగ్గతా నుత్తర పఞ్ఞత్తి వసేన పచ్చుప్పన్నాతీతానాగతకాల విముత్తవసేనచ ఆరమ్మణధమ్మా యథారహం యోజేతబ్బాతి. ఏతరహి పన అతీతభవఙ్గవసేన తదారమ్మణవసేన చ వారభేదం కప్పేన్తి. తత్థ అతీతభవఙ్గవసేన వారభేదకప్పనం నిరత్థకం. న హి మనోద్వారే పఞ్చద్వారే వియ ఆరమ్మణానం ఖణవసేన బలవ దుబ్బలతా సమ్భవో అత్థి. తదా అవిజ్జమానానంపి అతీతానాగతానం కాలవిముత్తానఞ్చ తత్థ ఆపాతాగమనతోతి. ఏత్థ సియా, ఏకావజ్జనవీథియా ఆరమ్మణంనామ ధమ్మతోచ కాలతోచ అభిన్న మేవ ఇచ్ఛన్తి అట్ఠకథాచరియా. ఇమేచ సత్తా తం తం ఆకారం సల్లక్ఖేత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స చిత్తం జానన్తియేవ. పరచిత్తవిదునియో పన దేవతా ఆకారసల్లక్ఖణేన వినాపి జానన్తి. తత్థ పచ్చుప్పన్నం పరస్స చిత్తం జాననకాలే ఆవజ్జనం భావయం పరస్స చిత్తం అత్తనా సహుప్పన్నం. తం వా ఆవజ్జతి. ఉదాహు పరతో తం తం జవనేన సహుప్పన్నంవా. జవనానిచ యం ఆవజ్జనేన సహుప్పన్నం తం వా జానన్తి, పచ్చేకం అత్తనా సహుప్పన్నంవాతి. కిఞ్చేత్థ, యది తావ ఆవజ్జనేన సహుప్పన్నం ఆవజ్జతి జానన్తిచ. ఏవం సతి ధమ్మతో అభిన్నం హోతి. కాలతో భిన్నం. తఞ్హి చిత్తం ఆవజ్జనస్స పచ్చుప్పన్నం హోతి. జవనానం పన అతీతన్తి. అథ పచ్చేకం అత్తనా సహుప్పన్నం ఆవజ్జతి జానన్తిచ. ఏవఞ్చ సతి కాలతో అభిన్నం హోతి. ధమ్మతో భిన్నమేవ. అథపి యం పచ్చేకం సహుప్పన్నం జానన్తి. తదేవ ఆవజ్జతి. ఏవంపి భిన్నమేవ హోతీతి. ఏత్థ అట్ఠకథాయం తావ యం ఆవజ్జనేన సహుప్పన్నం. తదేవ ఆవజ్జతి జానన్తిచాతి ధమ్మతో అభిన్నం వత్వా తం చిత్తం నిరుద్ధంపి అద్ధావసేన సన్తతివసేనచ గహితం జవనానంపి పచ్చుప్పన్నమేవ హోతీతి వినిచ్ఛితం. ఆచరియానన్దమతేన పన పరస్స తం తం ఆకారం సల్లక్ఖేత్వా తం తం అధిప్పాయజాననకాలే ఆవజ్జనజవనాని పచ్చేకం అత్తనా సహుప్పన్నం చిత్తం ఆవజ్జతి జానన్తి చ. న చేత్థ ధమ్మతో కాలతోచ భిన్నంనామ హోతి. సబ్బేసంపి హి ఆరమ్మణం చిత్తమేవ హోతి పచ్చుప్పన్నఞ్చాతి. నచ జవనాని నిరావజ్జనానినామ హోన్తి. ఆవజ్జనేనపి హి చిత్తన్తేవ ఆవజ్జితం హోతి. జవనానిచ చిత్తన్తేవ జానన్తీతి. యది పన ఆవజ్జనే న చిత్తన్తి ఆవజ్జితే జవనాని రూపన్తి జానన్తి. రూపన్తివా ఆవజ్జితే చిత్తన్తి జానన్తి, నీలన్తివా ఆవజ్జితే పీతన్తి జానన్తి. ఏవం సతి జవనాని ధమ్మతో నిరావజ్జనాని నామ హోన్తి. తథా అతీతన్తి ఆవజ్జితే పచ్చుప్పన్నన్తి. ఏవఞ్చ సతి తాని కాలతో నిరావజ్జనానినామ హోన్తీతి. యస్మా చ అతీతో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నస్స ధమ్మస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయోతి పట్ఠానే వుత్తో. తస్మా ఇధ ఖణవసేనేవ పచ్చుప్పన్నం వత్తుం యుత్తం. న అద్ధాసన్తతి వసేనాతి. ఇతరథా సబ్బ వీథిచిత్తవారేసుపి ఆరమ్మణానం అతీతాదిభావో అద్ధాసన్తతివసేనేవ వత్తబ్బో సియాతి. గాథాయం తీణేవాతి కిచ్చవసేన తీణి ఏవ. చిత్తుప్పాదా దసేరితాతి చిత్తుప్పత్తిక్ఖణవసేన దస ఈరితాని కథితాని. విత్థారేనాతి చిత్తసరూపవిత్థారేన. ఏత్థాతి మనోద్వారే. ఏకచత్తాలీసాతి పఞ్చవిఞ్ఞాణమనోధాతూహి వజ్జితానం కామావచరచిత్తానం వసేన ఏకచత్తాలీసం. ఏత్థాతి పరిత్తజవనవారే. [పరిత్తవారో]

౧౩౮. విభూతావిభూతభేదో నత్థి ఏకం విభూతమేవ లబ్భతీతి అధిప్పాయో. న హి అవిభూతే ఆరమ్మణే అప్పనానామ సమ్భవతీతి. తథా తదారమ్మణుప్పాదోచ నత్థి. న హి అతిసన్తతరం అప్పనాజవనం తదారమ్మణం అనుబన్ధతీతి. తత్థ హి ఛబ్బీసతి మహగ్గత లోకుత్తర జవనేసు యంకిఞ్చి జవనం అప్పనావీథిమోతరతీతి సమ్బన్ధో. ఞాణరహితం ద్విహేతుకజవనం అథిరసభావత్తా అప్పనాయ అనన్తరూపనిస్సయో నహోతీతి వుత్తం ఞాణసమ్పయుత్త కామావచరజవనానమట్ఠన్నన్తి. పరికమ్మోపచారానులోమగోత్రతునామేనాతి ఏత్థ ఇన్ద్రియసమతాదీహి పరితోభాగేహి అప్పనా కరీయతి సజ్జీయతి ఏతేనాతి పరికమ్మం. అప్పనం ఉపేచ్చ చరతీతి ఉపచారో. సమీపచారోతి అత్థో. సమీపచరణఞ్చేత్థ ఆసన్నేకాలే అప్పనావహసమత్థభావేన దట్ఠబ్బం. యస్స పవత్తియా అచిరం కాలం అప్పనా సమ్భవో హోతీతి. అనులోమన్తి అప్పనాపవత్తియా పచ్చనీకధమ్మవిధమనేన అప్పనాయ అనుకూలం అప్పనాహితం అప్పనా వహన్తిచ్చేవ అత్థో, యస్స పవత్తియా అప్పనా విబన్ధకో పచ్చనీ కోనామ నత్థీతి. గమీయతి బుజ్ఝీయతి అత్థో ఏతేనాతివో. అభిధానం బుద్ధిచ. తం దువిధంపి గవం తాయతి రక్ఖతీతి గోత్తం. పరిత్త జాతిసఙ్ఖాతో అన్వయో. గోత్తం అభిభుయ్యతి ఛిజ్జతి ఏత్థాతి గోత్రభు. ఏత్థ చ చత్తారిపి జవనాని పరికమ్మజవనానీతి వా ఉపచారజవనానితివా అనులోమజవనానీతివా వుచ్చన్తియేవ. గోత్రభూతి పన పచ్ఛిమస్సేవ నామం. ఇధ పన చతున్నంపి నామానం సఙ్గహణత్థం పరికమ్మో పచారానులోమ గోత్రభునామేనాతి ఏవం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఏవఞ్చ కత్వా కస్మా పథమమేవ పరికమ్మంనామ. నను ఇతరానిపి అప్పనం పరిసఙ్ఖరోన్తియేవాతి ఏవమాదికా చోదనా అనోకాసా హోతీతి. చతుక్ఖత్తుం తిక్ఖత్తుమేవవాతి చతుక్ఖత్తుమేవవా తిక్ఖత్తుమేవవా. తత్థ పథమేన ఏవ సద్దేన పఞ్చమం గోత్రభుసమ్భవో పటిక్ఖిత్తో హోతి. తదా హి జవనం పతితంనామ హోతి. పవేధతి కమ్పతి. కామగోత్తం అభిక్కమిత్వా ఉపరిభూమన్తరప్పత్తియా పచ్చయో భవితుం న సక్కోతీతి. దుతీయేన దుతీయం గోత్రభు సమ్భవో పటిక్ఖిత్తో హోతి. తదా హి అలద్ధాసేవనం అనులోమం అత్తనో అనన్తరే చిత్తం గోత్రభుభావం పాపేతుం న సక్కోతీతి. ఏతేనేవ పఞ్చమతో పరం చతుత్థతోచ ఓరం అప్పనాయ అసమ్భవో సాధితో హోతీతి. వాసద్దేన పన మన్దపఞ్ఞస్స చతుక్ఖత్తుమేవ. న తిక్ఖత్తుం. తిక్ఖపఞ్ఞస్స తిక్ఖత్తుమేవ. న చతుక్ఖత్తున్తి దస్సితం హోతి. అట్ఠసాలినియం పన మన్దమజ్ఝిమ మహాపఞ్ఞవసేన తిధా భిన్దిత్వా పఞ్చక్ఖత్తుంపి పరికమ్మజవనానం ఉప్పత్తి అనుఞ్ఞాతా వియ దిస్సతి. ఇతరట్ఠకథాసు పన సుట్ఠు విచారేత్వా పటిసిద్ధత్తా సా న గహేతబ్బావాతి.

యం పన విభావనియం

‘‘ఛట్ఠం సత్తమం భవఙ్గస్స ఆసన్నభావేన పపాతాసన్నపురిసో వియ అప్పనావసేన పతిట్ఠాతుం న సక్కోతీ’’తి వుత్తం.

తత్థ భవఙ్గస్స ఆసన్నభావేనాతి భవఙ్గభావస్స ఆసన్న భావేనాతి అత్థో. పఞ్చమజవనతో హి పట్ఠాయ జవనసన్తానం అనుపుబ్బేన పరిక్ఖీణజవం హోతి. భవఙ్గభావత్థాయ పరిణమతీతి. ఏవఞ్చ కత్వా పపాతాసన్నపురిసోపమాపి ఉపపన్నా హోతీతి. నిరుద్ధానన్తరమేవాతి నిరుద్ధే అనన్తరమేవాతి పదచ్ఛేదో. కస్స అనన్తరన్తి, అఞ్ఞస్స అసుతత్తా నిరుద్ధస్సాతి అత్థతో లద్ధమేవాతి. యస్మా పన అప్పనానామ ఉప్పజ్జమానా చతుత్థతోవా పఞ్చమతోవా పట్ఠాయ ఉప్పజ్జతి. న ఛట్ఠతోవా సత్తమతోవా. సాహి వసీభూతాపి చతుత్థ పఞ్చమేసు ఉప్పత్తిం అలభమానా సబ్బసో నుప్పజ్జతియేవ. లభమానా పన దివసంపి నిరన్తరం పవత్తతియేవ. తస్మా చతుత్థంవా పఞ్చమంవాతి ఇదం ఆదిమత్తనియమనత్థం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. తేనేవ హి అప్పనావీథిమోతరతీతి చ తతోపరం అప్పనావసానే భవఙ్గపాతోవ హోతీతి చ వక్ఖతీతి. యది పన పఞ్చమతో పట్ఠాయ జవనం పతితం నామ హోతి. ఏవం సతి కస్మా తతో పట్ఠాయ పతనఖేత్తే అప్పనాజవనం పవత్తతీతి. వుచ్చతే, హత్థే థపితలేడ్డుస్స పతనఖేత్తంనామ హత్థతో ముత్తమత్తే హోతి. ఏవం సన్తేపి హత్థబలేన ఖిపితం లేడ్డు దూరంపి గచ్ఛతియేవ. ఏత్థ చ లేడ్డుస్స జవోనామ హత్థజవమూలకో హోతి. హత్థజవోచ సరీరబలమూలకో. తత్థ లేడ్డు వియ అప్పనాజవనం దట్ఠబ్బం. లేడ్డుస్స పతనఖేత్తం వియ చతుత్థతో పచ్ఛాకాలో. హత్థజవోవియ గోత్రభుజవో. సరీరబలం వియ పురిమానం పరికమ్మజవనానం బలం దట్ఠబ్బం. ఉత్తానసేయ్యస్స బాలదారకస్స బలం వియ ఆదికమ్మికవీథియం కామజవనానం బలం. వుద్ధిపత్తస్స పురిసస్సబలం వియ సమాపత్తివీథియం కామజవనానం బలం. యథా చ బాలదారకేన ఖిత్తం లేడ్డు హత్థతో ముత్తమత్తేపి పతతి. ఏవం ఆదికమ్మికవీథియం అప్పనాజవనం ఏకవారం జవిత్వా పతతి. యథావుద్ధిపత్తేన ఖిత్తం లేడ్డు పతనఖేత్తేపి అపతిత్వా దూరంపి దూరతరంపి గచ్ఛతి. తథా సమాపత్తివీథియం అప్పనాజవనం చిరంపి చిరతరంపి పవత్తతీతి. మూలటీకాయం పన అప్పనాజవనం పతనఖేత్తే పవత్తంపి భూమన్తరపత్తియావా ఆరమ్మణన్తరలద్ధియావా పతితంనామ నహోతీతి వుత్తం. ఏత్థ సియా, కస్మా పఞ్చమతో పట్ఠాయ జవనం పతితన్తి వుత్తం. నను అపతి తత్తా ఏవ సుట్ఠు బలవభావతో సత్తమజవనచేతనా సీఘం అనన్తరే భవే విపాకదాయినీచ ఆనన్తరియకమ్మఞ్చ హోతి. మజ్ఝే పఞ్చచేతనా తథా బలవభావాభావతో చిరేన తతీయభవాదీసు విపాకదాయినీచ హోన్తి, అనన్తరియభావఞ్చ న గచ్ఛన్తీతి. నఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బం. యది హి సీఘం విపాకదానతాయ బలవతీనామ సియా. ఏవంసతి పఠమచేతనా సబ్బబలవతీనామ సియా. సా హి ఇమస్మింయేవ భవే విపాకం దేతీతి. ఇదం పనేత్థ సన్నిట్ఠానం. ఏక వస్సజీవీనం తిణరుక్ఖానం పరిణామోవియ పథమచేతనాయ పరిణామో దట్ఠబ్బో. ద్వివస్సజీవీనం వియ సత్తమచేతనాయ. మహాసాలానం వియ మజ్ఝిమచేతనానన్తి. తత్థ ఏకవస్సజీవినో తిణరుక్ఖానామ అసారా హోన్తి. అసారత్తాచ దుబ్బలా అనద్ధనియా అచిరట్ఠికా. తస్మా తేసం సీఘతరపరిణామో హోతి. తే హి సీఘతరం రుహన్తి. వుద్ధిం విరుళ్హిం ఆపజ్జన్తి. సీఘతరం పుప్ఫన్తి ఫలన్తి పతన్తి అన్తరధాయన్తి. ఏకం నిదాఘసమయం అతిక్కమితుం నసక్కోన్తి. దుతీయం వస్సం న పాపుణన్తి. ఏత్థచ నిదాఘసమయో వియ మరణకాలో వేదితబ్బో. ద్వివస్సజీవినో పన థోకం సారభూతా హోన్తి. సారభూతత్తాచ థోకం బలవన్తా అద్ధనియా. తతో యేవచతేసం చిరపరిణామో హోతి. తే హి పథమం వస్సం రుహన్తి వుద్ధిం విరుళ్హిం ఆపజ్జన్తి. పుప్ఫితుంవా ఫలితుంవా నసక్కోన్తి. దుతీయవస్సేఏవ పుప్ఫన్తి ఫలన్తి పతన్తి అన్తరధాయన్తి. దుతీయం పన నిదాఘ సమయం అతిక్కమితుం న సక్కోన్తి. తతీయం వస్సం న పాపుణన్తి. మహాసాలా పన సబ్బసారభూతా హోన్తి. బలవన్తా చిరతరట్ఠాయినో. తస్మా తే సణికమేవ పరిణామం గచ్ఛన్తి. తే హి ఏక ద్వే వస్సాని విదత్థిరతనమత్తావ హోన్తి. వుద్ధిం విరుళ్హిం నాపజ్జన్తి. పుప్ఫితుంవా ఫలితుంవా న సక్కోన్తి. అతిచిరట్ఠాయినో పన హోన్తి. ఛ పఞ్చ వస్ససతాని ఠత్వావ పతన్తి. ఏవమేవ పథమజవనచేతనా సబ్బసో అలద్ధాసేవనతాయ అసారా అబలా హోతి. విసుం ఏకం భవం నిబ్బత్తేతుం ఏకఞ్చ మరణకాలం అతిక్కమితుం న సక్కోతి. ఇమస్మిం భవేఏవ విపచ్చిత్వావా అవిపచ్చిత్వావా ఖియ్యతి. సత్తమ జవనచేతనా పన లద్ధాసేవనతాయ థోకం సారభూతా హోతి. విసుం ఏకం భవం నిబ్బత్తేతుం సక్కోతి. సారభూతత్తా యేవచ సణికమేవ పరిణామం గచ్ఛతి. ఇమస్మిం భవే విపచ్చితుం న సక్కోతి. భవన్తరం పత్వావ విపచ్చతి. పతితజవనేసు పన అన్తిమ జవనతాయ దుబ్బలత్తా దుతీయం మరణకాలం అతిక్కమితుం న సక్కోతి. దుతీయభవేఏవ విపచ్చిత్వావా అవిపచ్చిత్వావా ఖియ్యతి. అవసేసానం పన పఞ్చన్నం మజ్ఝిమచేతనానం సుట్ఠు లద్ధాసేవనానం సణిక తర పరిణతభావో వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బోతి. నం కేవలఞ్చేత్థ తిణ రుక్ఖో పమాయ పాణోపమాయాపి అయమత్థో దీపేతబ్బో. యేహికేచి గబ్భసేయ్యకా పాణా అప్పాయుకజాతికా హోన్తి. తే సీఘతరం గబ్భవాసం వసన్తి, సీఘతరం విజాయన్తి. అఙ్గమఙ్గానిచ నేసం సీఘతరం థామగతాని హోన్తి. ఇన్ద్రియానిచ సీఘతరం పరిపాకగతాని హోన్తి. తదహేవ ఉట్ఠహిత్వా గచ్ఛన్తి. గోచరం గణ్హన్తి. అత్తనో అత్తనో విసయే సీఘతరం విఞ్ఞుత్తం ఆపజ్జన్తి. సీఘతరం జిణ్ణా హోన్తి మరన్తి. దీఘాయుకజాతికానం పన గబ్భవాసాదీని సబ్బాని సణిక మేవ సిజ్ఝన్తీతి. ఏత్థచ మహగ్గత కుసలాని సత్తమ జవనట్ఠానే ఠితానీతి వేదితబ్బాని. పరికమ్మజవనాని హి చిరట్ఠితికట్ఠేన సుపక్క సాలిధఞ్ఞసదిసాని. అప్పనాజవనాని అచిరట్ఠితికట్ఠేన సుపక్క సాలిభత్తసదిసానీతి తానిపి అచిరతరట్ఠితికానిఏవ హోన్తి. దుతీయే భవే విపచ్చిత్వావా అవిపచ్చిత్వావా ఖియ్యన్తి. ఇమస్మిం భవేపి అప్పకేన కామచ్ఛన్దాదినా పచ్చనీకధమ్మేన పటిబాహితాని సబ్బసో అవిపాకభావం ఆపజ్జన్తి. తస్మాతాని తేన పరియాయేన దుబ్బలాని నామ హోన్తీతి.

యస్మా చ ఆనన్తరియకమ్మానం ఫలదాననియతతానామ కాలనియమేన వినా న సమ్భవతి. కాలనియమోచనామ ఏకన్తేన సత్తమజవనస్సేవ హోతి. న మజ్ఝిమజవనానం. తేసఞ్హి అసుకస్మిం భవేఏవ విపచ్చన్తీతి ఏవం నియమో నత్థీతి. తస్మా దువిధస్స నియమస్స సిద్ధత్తా ఏవ సత్తమజవనచేతనాయ అనన్తరియకమ్మతా సిద్ధా హోతి. న బలవతరతాయాతి నిట్ఠమేత్థగన్తబ్బన్తి. మూలటీకాయం పన ననుచ సత్తమజవనచేతనాయ బలవతాయ ఉపపజ్జవేదనీయభావో హోతి ఆనన్తరియతాపీతి చోదనం సముట్ఠాపేత్వా తత్థాయం అధిప్పాయో సియా. పటిసన్ధియా అనన్తరపచ్చయభావినో విపాకసన్తానస్స అనన్తరపచ్చయభావేన అన్తిమజవనచేతనాయ సుసఙ్ఖతత్తాసా సత్తమజగనచేతనా ఉపపజ్జవేదనీయా ఆనన్తరియకాచ హోతి. న అపతితజవనచేతనా వియ బలవతాయాతి ఉత్తరం వదతి. తం యుత్తం వియ న దిస్సతి. ఏవఞ్హి సతి పథమజవనచేతనా కస్స అనన్తరపచ్చయభావేన సుసఙ్ఖతత్తా దిట్ఠధమ్మవేదనీయానామ జాతాతి వత్తబ్బా హోతీతి. మహాటీకాయం పన దుబ్బలాపి అన్తిమజవన చేతనా సన్నిట్ఠానకిచ్చవిసేసయుత్తతాయ ఫలవిపచ్చనే సత్తివిసే సయుత్తా హోతీతి ఉపపజ్జవేదనీయా ఆనన్తరియకాచ సా హోతీతి వుత్తం. యథారహన్తి తం తం పుగ్గలానురూపం. యథాభినీహార వసేనాతి తస్స తస్స పరికమ్మభావనా చిత్తస్స కసిణనిమిత్తా దీసువా అనిచ్చలక్ఖణాదీసువా అభినీహరణానురూపం. అప్పనావీథిన్తి అప్పనాపబన్ధం. ఇదఞ్చ అనేకవారే పవత్తానం అప్పనాజవనానం సఙ్గహణత్థం వుత్తం. తేనేవాహ తతోపరం అప్పనావసానే భవఙ్గపాతోవ హోతీతి. తత్థ తతోతి చతుత్థతోవా పఞ్చమతో వా. ఇమస్మిం అత్థే సతి పఞ్చమేవా ఛట్ఠేవా ఏకన్తేన భవఙ్గపాతో హోతీతి ఆపజ్జతి. తస్మా పున అప్పనావసానేతి వుత్తం. భవఙ్గపాతోవహోతి. నత్థి తదారమ్మణుప్పాదోతి అధిప్పాయో.

విభావనియం పన

‘‘కత్థచి అప్పనావారే సత్తజవన పరిపూరణత్థం అప్పనావసానేపి కామావచరజవనప్పవత్తిం వదన్తానం నికాయన్తరికానం వాదో ఇధ ఏవసద్దేన నివత్తితో’’తి వుత్తం.

తత్థాతి తస్మిం అప్పనాజవనవారే. నిరన్తరపవత్తానం జవనానం భిన్నవేదనతానామ నత్థీతి వుత్తం సోమనస్ససహగత జవనా నన్తరన్తిఆది.

[౧౩౨] విభావనియం పన

‘‘భిన్నవేదనానం అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆసేవనపచ్చయభావస్స అనుద్ధటత్తా’’తికారణం వుత్తం. తం న సున్దరం.

న హి ఇధ ఆసేవనపచ్చయభావో పమాణం. కస్మా, ఆసేవన పచ్చనికానం ఫలజవనానంపి పరికమ్మజవనేహి అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చ అభిన్నవేదనతాయ ఇచ్ఛితబ్బత్తాతి. పాటికఙ్ఖితబ్బాతి అవస్సం ఇచ్ఛితబ్బా.

[౧౩౩] విభావనియం పన

‘‘పసంసితబ్బా’’తి వుత్తం. తం న సున్దరం.

న హి తాదిసో సంవణ్ణనాపదేసో దిస్సతీతి. అరహత్త ఫలే మగ్గవీథియం మగ్గకుసలానన్తరం పవత్తమానేపి అయం పుబ్బాపర నియమో పరికమ్మజవనేహి ఏవ సహ అప్పనాజవనానం హోతీతి కత్వా క్రియజవనానన్తరం అరహత్తఫలఞ్చాతి వుత్తం. సుఖపుఞ్ఞమ్హా పరం ద్వత్తింస అప్పనాజవనాని సమ్భవన్తి. ఉపేక్ఖకా పుఞ్ఞమ్హా పరం ద్వాదస, సుఖితక్రియతో పరం అట్ఠ. ఉపేక్ఖకా క్రియతో పరం ఛ అప్పనాజవనాని సమ్భవన్తీతి యోజనా. తత్థ ద్వత్తింసాతి అరహత్తఫలసబ్బపఞ్చమజ్ఝానవజ్జితానం చతున్నం రూపకుసలానం సోళసన్నం మగ్గకుసలానం ద్వాదసన్నం హేట్ఠిమఫలానఞ్చ వసేన ద్వత్తింస. ద్వాదసాతి పఞ్చమజ్ఝానికానం రూపారూపమగ్గకుసలానం హేట్ఠిమఫలానఞ్చ వసేన ద్వాదస. అట్ఠాతి పఞ్చమజ్ఝానవజ్జితానం చతున్నం రూపక్రియానం చతున్నం అరహత్తఫలానఞ్చ వసేన అట్ఠ. ఛాతి పఞ్చమజ్ఝానికానం పఞ్చన్నం రూపారూపక్రియానం అరహత్తఫలస్సచ వసేన ఛ. పుథుజ్జనానం సేక్ఖానఞ్చ కామపుఞ్ఞతిహేతుతో పరం చతుచత్తాలీస అప్పనా సమ్భవన్తి. వీతరాగానం అరహన్తానం తిహేతుకామక్రియతో పరం చుద్దస అప్పనా సమ్భవన్తీతి యోజనా.

౧౩౯. సబ్బథాపీతి అతిమహన్తాదినా సబ్బపకారేనపి. ఏత్థాతి ఏతేసు యథావుత్తేసు పఞ్చద్వార మనోద్వారేసు. సబ్బత్థాపి పన అనిట్ఠే తివా పాఠో. తేనేవ టీకాసు సబ్బత్థాపీతి పఞ్చద్వార మనోద్వారేపీతి వుత్తం. ఇచ్ఛితబ్బన్తి ఇట్ఠం. కేన ఇచ్ఛితబ్బన్తి. లోకియమహాజనేన. తత్థ చ అతిఉక్కట్ఠే అతిదుగ్గతేచ జనే అగహేత్వా మజ్ఝిమకేన మహాజనేన. ఏవఞ్హి సతి ఇట్ఠానిట్ఠానం సుట్ఠువవత్థానం హోతీతి అట్ఠకథాయం వుత్తం. యస్మిం ఆరమ్మణేకుసల విపాకం ఉప్పజ్జతి, తదేవ ఇట్ఠంనామ. యస్మిం పన అకుసలవిపాకం ఉప్పజ్జతి, తదేవ అనిట్ఠంనామ. న హి సక్కా ఇట్ఠంవా అనిట్ఠంవా ఆరమ్మణం విపాకచిత్తం వఞ్చేతున్తిచ. అపిచ ద్వారవసేనాపి ఇట్ఠానిట్ఠతా వేదితబ్బాతి చ వుత్తం. తస్మా ఇన్ద్రియానిన్ద్రియబద్ధసన్తానగతే ఏకే కస్మిం రూపకలాపే వణ్ణాదీసు రూపేసు కిఞ్చి ఇట్ఠం హోతి. కిఞ్చి అనిట్ఠం. కదాచి ఇట్ఠం హోతి. కదాచి అనిట్ఠం, తత్థ కిఞ్చి ఇట్ఠం హోతి కిఞ్చి అనిట్ఠన్తి యథా కింస్మించి ఏకస్మిం పుప్ఫే వణ్ణో ఇట్ఠో. గన్ధో అనిట్ఠో, రసో అనిట్ఠో, ఫోట్ఠబ్బో అనిట్ఠో, ఖరసమ్ఫస్సో. కింస్మించి వణ్ణోపి ఇట్ఠో, గన్ధోపి ఇట్ఠో, రసాదయో అనిట్ఠాయేవ. తథా బుద్ధస్స సరీరగతేపి ఏకస్మిం కలాపే వణ్ణో ఇట్ఠో హోతి. గన్ధో అనిట్ఠో. మతకణ్హసునఖస్స ఉద్ధుమాతసరీరేపి వణ్ణో ఇట్ఠో హోతి. గన్ధో అనిట్ఠో. సో హి వణ్ణో యది నివత్థపారుతస్స వత్థస్స భవేయ్య. తం వత్థం మహగ్ఘం హోతీతి. కదాచి ఇట్ఠం కదాచి అనిట్ఠన్తి అగ్గినామ హేమన్తే ఇట్ఠో సుఖవిపాకస్స పచ్చయో. గిమ్హే అనిట్ఠో దుక్ఖవిపాకస్స పచ్చయో. సీతుదకం గిమ్హే ఇట్ఠం. హేమన్తే అనిట్ఠం. తథా సుఖ సమ్ఫస్సం వత్థం పకతికాయే ఇట్ఠం హోతి. వణం పత్వా అనిట్ఠం. తేనవా సణికం ఫుసన్తస్స ఇట్ఠం, గాళ్హం ఫుసన్తస్స అనిట్ఠన్తి. నఇట్ఠన్తి అనిట్ఠం. తస్మిం అనిట్ఠే. ఇట్ఠేతి ఇట్ఠమజ్ఝత్తే, కుసలవిపాకాని పఞ్చవిఞ్ఞాణ సమ్పటిచ్ఛన సన్తీరణ తదారమ్మణానీతి సమ్బన్ధో. సన్తీరణ తదారమ్మణాని చేత్థ ఉపేక్ఖాసహగతానిఏవ వేదితబ్బాని. తేనేవాహ అతిఇట్ఠేపనాతిఆది. తత్థ అభిఇట్ఠేతి సువణ్ణ రజత మణివణ్ణాదికే హరితాలవణ్ణాదికే కోసేయ్య వత్థవణ్ణాది కే దేవచ్ఛరావణ్ణాదికేచ అతివియ లోకియమహాజనేన ఇచ్ఛితబ్బే ఛళారమ్మణే. యస్మా చేత్థ అనిట్ఠారమ్మణ సమాయోగో అకుసలకమ్మస్సేవ విపచ్చనోకాసో హోతి. ఇట్ఠారమ్మణసమాయోగోచ కుసలకమ్మస్సేవ, తస్మా అనిట్ఠే అకుసలవిపాకానేవ. ఇట్ఠే కుసలవిపాకానేవాతి అయం నియమో సిద్ధో. వేదనానియమో పన ఆదాసే ముఖనిమిత్తస్స వియ అత్తనో ఉస్సాహ బలేన వినా కేవలం కమ్మబలేన నిబ్బత్తానం విపాకానం పరిదుబ్బలత్తా తథా తథా కప్పేత్వా పకప్పేత్వా గహణా భావతో యథారమ్మణమేవ సిద్ధో హోతీతి దట్ఠబ్బం. న కేవలఞ్చ విపాకానం ఏవ. అథఖో విపల్లాసరహితే ఖిణాసవసన్తానే పవత్తానం కామక్రియజవనానం వియథారమ్మణమేవ వేదనాయోగో హోతీతి అధిప్పాయేన వుత్తం తత్థాపి సోమనస్ససహగత క్రియజవనావసానే తిఆది. తత్థాపీతి తేసు విపాకేసుపి. సోమనస్ససహగత క్రియ జవనా వసానేతి బుద్ధవణ్ణాదికే అతిఇట్ఠారమ్మణే పవత్తానం సోమనస్స సహగత క్రియజవనానం అవసానే. ఉపేక్ఖాసహగత క్రియ జవనా వసానేతి అనిట్ఠే ఇట్ఠమజ్ఝత్తేచ పవత్తానం ఉపేక్ఖాసహగతక్రియజవనానం అవసానే. అయఞ్చ క్రియజవనావసానే తదారమ్మణనియమో అట్ఠకథాయంపి వుత్తోయేవ. వుత్తఞ్హి తత్థ కామావచర తిహేతుక సోమనస్స సహగతక్రియద్వయం తదారమ్మణవసేన పఞ్చన్నం సోమనస్ససహగత విపాకానం అనన్తరపచ్చయోతిఆది. ఇదఞ్చ పకతినీహారేన పవత్తానం క్రియజవనానం వసేన వుత్తం. తథా రూపేన పన చిత్తాతిసఙ్ఖారేన పవత్తానం క్రియజవనానం ఇట్ఠేపి ఉపేక్ఖావేదనాయోగో అనిట్ఠేపి సోమనస్స వేదనాయోగో హోతియేవ. యథాహ –

కథఞ్చానన్ద అరియో హోతి భావితిన్ద్రియో. ఇధానన్ద భిక్ఖునో చక్ఖునా రూపం దిస్వా ఉప్పజ్జతి మనాపం ఉప్పజ్జతి అమనాపం. ఉప్పజ్జతి మనాపామనాపం. సో సచే ఆకఙ్ఖతి పటికూలే అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరేయ్యన్తి. అప్పటికూలసఞ్ఞీ తత్థ విహరతి. సచే ఆకఙ్ఖతి అప్పటికూలే పటికూల సఞ్ఞీ విహరేయ్యన్తి. పటికూలసఞ్ఞీ తత్థ విహరతీతి.

సబ్బం ఉపరిపణ్ణాసకే ఇన్ద్రియభావనాసుత్తం ఆహరితబ్బం. తత్థ ఉప్పజ్జతి మనాపం ఉప్పజ్జతి అమనాపం. ఉప్పజ్జతి మనాపామనాపన్తి ఏతేన ఖీణాసవానం కామక్రియజవనానం పకతినీహారేన ఇట్ఠే సో మనస్సయోగో అనిట్ఠే ఉపేక్ఖా యోగో దస్సితో హోతి. సోసచే ఆకఙ్ఖతి పటికూలే అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరేయ్యన్తి. అప్పటికూలసఞ్ఞీ తత్థ విహరతీతిఆదినా పన తేసం తథారూపే చిత్తాభిసఙ్ఖారే సతి ఇట్ఠేపి ఉపేక్ఖాయోగో అనిట్ఠేపిసోమనస్స యోగో వుత్తో హోతీతి. యం పన ఖీణాసవానం సతతవిహారసుత్తే ఇధ భిక్ఖునా రూపం దిస్వా నేవ సుమనో హోతి. న దుమ్మనో. ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానోతిఆదినా ఛసుద్వారేసు సోమనస్స పటిక్ఖిపనం వుత్తం. తంపి తేసం తథా రూపచిత్తాభిసఙ్ఖారబాహుల్లవసేన వుత్తన్తి గహేతబ్బం. యస్మా వా ఖీణాలవాపి బుద్ధరూపదస్సనాదీసు పధానసారుప్పట్ఠానదస్సనాదీసు చ సోమనస్సితా హోన్తియేవ. తస్మా కేవలం రాగాదివత్థు భూతాని రూపారమ్మణాదీని ఇట్ఠానిట్ఠాని సన్ధాయ ఇదం వుత్తన్తిపి యుత్తం. ఏత్థ చ. కథం పటికూలే అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి. అనిట్ఠస్మిం వత్థుస్మిం మేత్తాయవా ఫరతి. ధాతుతోవా ఉపసంహరతి. ఏవం పటికూలే అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి. కథం అప్పటికూలే పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి ఇట్ఠస్మిం వత్థుస్మిం అసుభాయవా ఫరతి. అనిచ్చతో వా ఉపసంహరతి. ఏవం అప్పటికూలే పటికూలసఞ్ఞీ విహరతీతిఆదినా పటిసమ్భిదామగ్గనయేన ఇధ తథారూపో చిత్తాభిసఙ్ఖారో నామ వేదితబ్బో. అపరే పన వదన్తి-ఖీణాసవా యదా దేవచ్ఛరా వణ్ణాదికం అతిఇట్ఠారమ్మణం ఆపాతమా గచ్ఛతి. తదా తత్థ అసుభాయవాఫరన్తి. అనిచ్చతోవా ఉపసంహరన్తి తత్థ అనిట్ఠభూతం అసుభ లక్ఖణంవా అనిచ్చలక్ఖణంవా ఉపేక్ఖా క్రియ జవనానం ఆరమ్మణం హోతి. న అతిఇట్ఠారమ్మణభూతం దేవచ్ఛరావణ్ణాదికం.

తథా యదా కుధిభకుట్ఠసరీరాదికం అతిఅనిట్ఠారమ్మణం ఆపాతమాగచ్ఛతి. తదా తత్థ మేత్తాయవా ఫరన్తి. ధాతుతోవా ఉపసంహరన్తి. తత్థ ఇట్ఠభూతం అవేరతావాదిలక్ఖణమేవ సోమనస్సక్రియజవనానం ఆరమ్మణం హోతి. న అతిఅనిట్ఠభూతం కుధిత కుట్ఠసరీరాదికం. తస్మా తాని జవనాని కామవిపాకానివియ సబ్బదాపి ఆరమ్మణానురూపమేవ వేదనాయుత్తాని హోన్తీతి. తం నయుజ్జతి. న హి తాని లక్ఖణాని దేవచ్ఛరావణ్ణాదీహి వినా విసుం లబ్భన్తి. తేహి పన సహేవ లబ్భన్తి. తస్మా యథా ఆనిసంసదస్సనేన భావనాయ పుబ్బాపరియవిసేసదస్సనేనచ ఉద్ధుమాతకాదీసు అతి అనిట్ఠేసుపి సోమనస్సుప్పత్తి అట్ఠకథాయం వుత్తా. యథాచ మహా మోగ్గలానత్థేరస్స బుద్ధసుబుద్ధతాదస్సనేన అత్తసమ్పత్తిదస్సనేనచ అనిట్ఠభూతేపి అట్ఠికఙ్కలికపేతరూపే సోమనస్సుప్పత్తి పాళియం వుత్తా. యథా చ మహాకస్సపత్థేరస్స తథారూపేన చిత్తాభి సఙ్ఖారేన కుట్ఠినో హత్థతో లద్ధే అనిట్ఠభూతే పూతికుమ్మాసేపి సోమనస్సుప్పత్తి అట్ఠకథాయం వుత్తా. ఏవమేవం ఇధపి అసుభఫరణాదికో చిత్తాభిసఙ్ఖారో అతిఇట్ఠే ఉపేక్ఖాజవనానం అతిఅనిట్ఠేచ సోమనస్సజవనానం ఉప్పత్తియా పచ్చయో హోతీతి దట్ఠబ్బం. అయఞ్హి ఆరమ్మణానం ఇట్ఠానిట్ఠభావోనామ లోకియమహాజనానం ఇచ్ఛావసేన సిద్ధో హోతి అగమ్భీరో విపల్లాసధమ్మానం కిలేసానఞ్చ వత్థుభూతో. యథాహ-తత్థ కతమం రూపం హీనం. యం రూపం తేసం తేసం సత్తానం ఉఞ్ఞాతం అవఞ్ఞాతన్తిఆది. ఏత్థ హి తేసం తేసం సత్తానన్తి ఏతేన ఆరమ్మణధమ్మానం ఇట్ఠానిట్ఠభావో నామ లోకియమహాజన సమ్ముతియా సిద్ధోతి దస్సేతి. తస్మా యఞ్చ అప్పహీనవిపల్లాసానం లోకియమహాజనానం దేవచ్ఛరావణ్ణా దీసు అతి ఇట్ఠేసు అతిఇట్ఠాకారతో గహణం. యఞ్చ బుద్ధవణ్ణా దీసు అతిఇట్ఠేసు అనిట్ఠాకారతో గహణం. తదుభయంపి తేసం విపల్లాసవసేనేవ హోతి. యంపన పఞ్ఞవన్తానం బుద్ధసావకానం దేవచ్ఛరావణ్ణాదీసు అనిట్ఠాకారతో గహణం. యఞ్చ బుద్ధవణ్ణాదీసు అతిఇట్ఠాకారతో గహణం. తదుభయంపి పఞ్ఞాబలేనేవ హోతీతి వేదితబ్బం.

[౧౩౪] యం పన విభావనియం

‘‘కుసలాకుసలానం పన అప్పహీనవిపల్లాసేసు సన్తానేసు పవత్తియా అతిఇట్ఠేపి ఇట్ఠమజ్ఝత్తఅనిట్ఠాకారతో అనిట్ఠేపి ఇట్ఠఇట్ఠమజ్ఝత్తాకారతో గహణం హోతీతి’’ వుత్తం.

యఞ్చ తత్థ

‘‘ఖీణాసవానం చిత్తవిపల్లాసాభావేన క్రియజవనానిపి యథారమ్మణమేవ పవత్తన్తీ’’తి వుత్తం. తం విచారేతబ్బమేవ.

యే హి తే ధమ్మ చక్ఖురహితా హోన్తి. తేయేవ విపల్లాస వసేన చిత్తవసానుగా ఆరమ్మణవసానుగాచ హోన్తీతి కుసలా కుసలానియేవ యేభుయ్యేన యథారమ్మణం పవత్తన్తి. న పన క్రియ జవనాని. న హి ఖీణాసవా లోకియమహాజనసమ్మతేసు ఇట్ఠానిట్ఠేసు చిత్తవసానుగా ఆరమ్మణవసానుగాచ హోన్తీతి. యథాహ –

రూపా సద్దా గన్ధా రసా, ఫోట్ఠబ్బాచ మనోరమా;

ఇట్ఠధమ్మా అనిట్ఠాచ, న పవేధన్తి పణ్డితాతి.

తస్మా సోమనస్స క్రియ జవనానన్తరంపి తదారమ్మణాని సోమనస్సుపేక్ఖా వేదనాయుత్తాని ఏవ సియుం. తథా ఉపేక్ఖాక్రియజవనానన్తరంపీతి. మూలటీకాయం పనేత్థ పట్ఠానే-కుసలాకుసలే నిరుద్ధే విపాకో తదారమ్మణతాఉప్పజ్జతీతి కుసలకుసలానన్తరం ఏవ తదారమ్మణం వుత్తం. న అబ్యాకతానన్తరం నచ కత్థచి క్రియానన్తరం తదారమ్మణస్స వుత్తట్ఠానం దిస్సతి. విజ్జమానేచ తస్మిం అవచనే కారణంనత్థి. భవఙ్గఞ్చనామేతం నదిసోతోవియ పటిసోతగామినావం సవిప్ఫారికం ఏవజవనం అనుబన్ధతీతి యుత్తం. న పన ఛళఙ్గుపేక్ఖావతో ఖీణాసవస్స సన్తవుత్తిక్రియజవనం. తస్మా క్రియజవనానన్తరం తదారమ్మణవిధానం ఉపపరిక్ఖితబ్బన్తి వుత్తం. పట్ఠానే పన కుసలత్తికే పఞ్హా వారే ఆరమ్మణపచ్చయవిభఙ్గే తీసు అబ్యాకతపదావసానవారేసు సేక్ఖపుథుజ్జనానం తదారమ్మణమేవ పధానం హోతి. న కుసలా కుసలజవనం. తస్మా ద్వీసుపి వారేసు సేక్ఖావా పుథుజ్జనావా కుసలం అనిచ్చతో విపస్సన్తి కుసలం అస్సాదేన్తీతిఆదికం వత్వా పునచ కుసలే నిరుద్ధే అకుసలే నిరుద్ధే విపాకో తదారమ్మణతా ఉప్పజ్జతీతి వుత్తం. అరహతో పన జవనంపి తదారమ్మణంపి పధాన మేవ హోతి. తస్మా అరహా కుసలం అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో విపస్సతి ఇచ్చేవ వుత్తం. నపన వుత్తం క్రియాబ్యాకతే నిరుద్ధే విపాకో తదారమ్మణతా ఉప్పజ్జతీతి. యది చేతం వుచ్చేయ్య తదారమ్మణమేవ పధానం కతంనామ సియా. అవుత్తేపిచ తస్మిం విపస్సతీతి ఇమినా తదారమ్మణంపి గహితమేవ హోతీతి. తస్మా యం వుత్తం పట్ఠానే కుసలా.ల. ఉప్పజ్జతీతి కుసలాకుసలానన్తరమేవ తదారమ్మణం వుత్తం. న అబ్యాకతానన్తరన్తిచ. విజ్జమానేచ తస్మిం అవచనే కారణం నత్థీతి చ వుత్తం. తం న యుజ్జతియేవ. అనన్తరపచ్చయవిభఙ్గేసు పన కుసలం వుట్ఠానస్స అకుసలం వుట్ఠానస్స క్రియం వుట్ఠానస్సాతిచ విపాకధమ్మధమ్మా ఖన్ధా వుట్ఠానస్స నేవవిపాక నావిపాకధమ్మధమ్మా ఖన్ధా వుట్ఠానస్సాతిచ ఏవమాదినా క్రియజవనానన్తరం భవఙ్గేన సహ తదారమ్మణస్సపి వుట్ఠాననామేన వుత్తట్ఠానం దిస్సతియేవ. తస్మా యఞ్చ వుత్తం న కత్థచి క్రియానన్తరం తదారమ్మణస్స వుత్తట్ఠానం దిస్సతీతి. తంపి న యుజ్జతియేవ. నచ ఛళఙ్గుపేక్ఖావ తో ఖీణాసవస్స సన్తవుత్తిపి క్రియజవనం సవిప్ఫారికం న హోతి. కుసలజవనస్స వియ తస్సపి ఓళారికకాయవచీ పయోగసముట్ఠా పనతోతి.

[౧౩౫] విభావనియం పన

టీకావాదస్స ఉత్తరం వదన్తేన యం వుత్తం ‘‘యది అబ్యాకతా నన్తరంపి తదారమ్మణం వుచ్చేయ్య. పరిత్తారమ్మణే వోట్ఠబ్బనా నన్తరంపి తస్స పవత్తిం మఞ్ఞేయ్యున్తి క్రియజవనానన్తరం తదా రమ్మణం న వుత్త’’న్తి. తం న సున్దరం.

న హి పట్ఠానే ఇమస్మిం వుత్తే ఇదంనామ మఞ్ఞేయ్యున్తి అవుత్తంనామ అత్థి. న చ అరహా కుసలం అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో విపస్సతీతిఆదినా విపస్సనాచారవసేన వుత్తట్ఠానే పఞ్చద్వారిక పరిత్తారమ్మణ వారపసఙ్గో అత్థీతి. దోమనస్స.ల. ఉపేక్ఖా సహగతానేవ భవన్తి. న సోమనస్ససహగతాని. కస్మా, సోమనస్స దోమనస్సానం అఞ్ఞమఞ్ఞవిరుద్ధత్తా. తేనేవ హి పట్ఠానే తేసం ఇతరీతరానన్తరపచ్చయతా నవుత్తాతి. ఏత్థచ క్రియజవన దోమనస్సజవనాన మేవ అనన్తరం తదారమ్మణ నియమం దస్సేన్తేన థేరేన ఇతరేసం కుసలాకుసలజవనానం అనన్తరం పన తాదిసో నియమో నత్థీతి దస్సితో హోతి. తస్మా అట్ఠన్నం కామకుసలానం అట్ఠన్నం లోభమూలానం ద్విన్నం మోహమూలానన్తి అట్ఠారసన్నం జవనానం అనన్తరం ఆరమ్మణానురూపం సబ్బాని తదారమ్మణాని భవఙ్గాని చ పవత్తన్తి. యేభుయ్యేన పన అకుసలజవనానన్తరం తదారమ్మణం అహేతుకమేవ. ద్విహేతుకజవనానన్తరం ద్విహేతుకమేవ. తిహేతుకజవనానన్తరం తిహేతుకమేవాతి అయం యేభుయ్యనియమో. యస్స పన ద్విహేతుకానివా తిహేతుకానివా కుసలజవనాని బహులం సముదాచరన్తి. తస్స కదాచి అకుసలజవనేసు జవితేసు అకుసలానన్తరంపి ద్విహేతుకానివా తిహేతుకానివాతదారమ్మణాని పవత్తన్తి. యస్స అకుసలజవనాని బహులం సముదాచరన్తి. తస్స కదాచి ద్విహేతుకేసువా తిహేతుకేసువా కుసలజవనేసు జవితేసు కుసలానన్తరంపి అహేతుకతదారమ్మణాని పవత్తన్తి. వుత్తఞ్హేతం పట్ఠానే-అహేతుకే ఖన్ధే అనిచ్చతో.ల. దోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. కుసలాకుసలే నిరుద్ధే సహేతుకో విపాకో తదా రమ్మణతా ఉప్పజ్జతి. అహేతుకో విపాకో తదారమ్మణతా ఉప్పజ్జతీతి. ఏకానిహి తదారమ్మణానినామ పటిసన్ధిజనకేన ఏకేన కమ్మేన నిబ్బత్తానిపి నానావీథీసు నానాప్పకారాని హోన్తి. పవత్తి విపాకజనకేహి పన నానాకమ్మేహి నిబ్బత్థేసు వత్తబ్బమేవ నత్థీతి. తస్మాతి యస్మా దోమనస్సానన్తరం సోమనస్సుప్పత్తి నామ నత్థి, తస్మా. సోమనస్సపటిసన్ధికస్సాతి చతూసు సోమనస్సమహా విపాకేసు ఏకమేకేన గహిత పటిసన్ధికస్స సత్తస్స. తదారమ్మణసమ్భవోతి తదారమ్మణుప్పత్తి కారణం. తదారమ్మణుప్పత్తి యేవవా. యంకిఞ్చీతి ఇట్ఠానిట్ఠభూతేసు రూపారమ్మణాదీసు యంకిఞ్చి. పరిచితపుబ్బన్తి ఇమస్మిం భవేయేవ తఙ్ఖణతో పురిమఖణేసు గహణ బహులతా వసేన పరిచితం. అభిణ్హసేవితన్తి అత్థో. పరిత్తారమ్మణన్తి పరిత్తధమ్మభూతం ఆరమ్మణం. ఆరబ్భాతి ఆలమ్బిత్వా. ఉపేక్ఖాసహగత సన్తీరణన్తి ద్వీసు ఉపేక్ఖాసహగతసన్తీ రణేసు ఇట్ఠే కుసలవిపాకం అనిట్ఠే అకుసలవిపాకం ఉపేక్ఖా సహగత సన్తీరణం. యేసం పన పకతియా ఇతరాని చత్తారి ఉపేక్ఖాసహగత విపాకాని బహులం పవత్తన్తి. తేసం తానిపి ఆగన్తుకభవఙ్గం నహోన్తీతి న వత్తబ్బాని. అట్ఠకథాయం పన మహాధమ్మరక్ఖితత్థేరవాదే యేభుయ్యనియమసోతే పతితత్తా అకుసలజవనానురూపం అహేతుకం ఉపేక్ఖా సన్తీరణ ద్వయ మేవ వుత్తం. తేనేవ హి పరతో థేరవాదానం విచారితట్ఠానే అకుసలజవనానన్తరం అహేతుక తదారమ్మణ మేవ దీపేన్తస్స తస్స థేరవాదస్స అపరిపుణ్ణవాదభావం దస్సేత్వా యదా కుసలజవనానం అన్తరన్తరా అకుసలం జవతి, తదా కుసలావసానే ఆచిణ్ణ సదిసమేవ అకుసలావసానే సహేతుకం తదారమ్మణం యుత్తన్తి అట్ఠకథాయం వుత్తం. తదారమ్మణేచయుత్తే ఏతంపి యుజ్జతియేవ. తస్మా ఛపి ఉపేక్ఖాసహగతవిపాకాని ఆగన్తుకభవఙ్గం హోన్తియేవాతి దట్ఠబ్బం. ఏత్థచ ఉపేక్ఖాపటిసన్ధికస్స తావ అతిమహన్తాతి విభూతేసుపి బుద్ధవణ్ణాదీసు అభిఇట్ఠారమ్మణేసు దోమనస్సం ఉప్పాదేన్తస్స తదారమ్మణసమ్భవో నత్థీతి దోమనస్స జవనానన్తరం భవఙ్గపాతోవ హోతి. సోమనస్సపటిసన్ధికస్స పన సబ్బేసుపి ఇట్ఠానిట్ఠభూతేసు మహన్తేసు అవిభూతేసుచ ఛళారమ్మణేసు దోమనస్స ఉప్పాదేన్తస్స నేవ తదారమ్మణసమ్భవో అత్థి. నచమూలభవఙ్గ సమ్భవోతి కత్వా దోమనస్సానన్తరం ఛసు ఉపేక్ఖాసహగతవిపాకేసు యథారహం ఏకం ఆగన్తుక భవఙ్గభావేన పవత్తతి. తథా తస్సేవ బుద్ధవణ్ణాదీసు అతిఇట్ఠభూతేసు అతిమహన్తేసు అతివిభూతేసుచ ఛళారమ్మణేసువా మహగ్గతపఞ్ఞత్తీసువా దోమనస్సం ఉప్పాదేన్తస్సాతి. ఏత్థ చ యస్మా అభిధమ్మే ధాతువిభఙ్గే సబ్బధమ్మేసువా పన పథమ సమన్నాహారోతి వుత్తం. మహాహత్థిపదోపమ సుత్తేచ అజ్ఝత్తి కఞ్చేవ ఆవుసో చక్ఖు అపరిభిన్నం హోతి. బాహిరాచ రూపాఆపాతం ఆగచ్ఛన్తి. నోచ తజ్జో సమన్నాహారో హోతి. నేవ తావ తజ్జస్స విఞ్ఞాణభాగస్స పాతుభావో హోతి. యతోచ ఖో ఆవుసో అజ్ఝత్తికఞ్చేవ చక్ఖు అపరిభిన్నం హోతి. బాహిరాచ రూపా ఆపాత మాగచ్ఛన్తి. తజ్జోచ సమన్నాహారో హోతి. ఏవం తజ్జస్స విఞ్ఞాణభాగస్స పాతుభావో హోతి. అజ్ఝత్తికఞ్చేవ ఆవుసో సోతం.ల. ఘానం.ల. జివ్హా.ల. కాయో.ల. మనో అపరిభిన్నో హోతి. బాహిరాచ ధమ్మా ఆపాతం ఆగచ్ఛన్తి. నోచ తజ్జో సమన్నాహారో హోతి. నేవ తావ తజ్జస్స విఞ్ఞాణభాగస్స పాతుభావో హోతి. యతోచ ఖో ఆవుసో అజ్ఝత్తికోచేవ మనో అపరిభిన్నో హోతి. బాహిరాచ ధమ్మా ఆపాతం ఆగచ్ఛన్తి. తజ్జోచ సమన్నాహారో హోతి. ఏవం తజ్జస్స విఞ్ఞాణభాగస్స పాతుభావో హోతీతి వుత్తం. తస్మా వీథిచిత్తానినామ ఆవజ్జనేనవినానఉప్పజ్జన్తి. సచే ఆవజ్జనేన ధమ్మతోవా కాలభోవా యంయం నియమేత్వా ఆవజ్జితం హోతి. తం తదేవ తానిపి గణ్హన్తి. యది అనియమేత్వా యంకిఞ్చి ఆవజ్జితం హోతి. తానిపి ఆవజ్జి తప్పకారమేవ గణ్హన్తి. న పన ఏకావజ్జన వీథియం సబ్బాని వీథిచిత్తాని ఆవజ్జనేనవా అఞ్ఞమఞ్ఞంవా ధమ్మతోవా కాలతోవా భిన్నా లమ్బణాని హోన్తీతి వేదితబ్బన్తి.

ఏత్థ సియా. యది చే తం ఆగన్తుకభవఙ్గం ఏకవీథియం ఆదిమ్హి ఆవజ్జనేన ఆవజ్జితం ఆరమ్మణం అగహేత్వా అఞ్ఞం యం కిఞ్చి పరిచితపుబ్బం పరిత్తారమ్మణం ఆరబ్భ ఉప్పజ్జతి. ఏవం సతి నిరావజ్జనంనామ ఏతం సియా. ఆవజ్జనాదీహిచ సద్ధిం ధమ్మతో కాలతో చ భిన్నారమ్మణంనామ సియాతి. సచ్చం, యథా పన మగ్గవీథియం గోత్రభువోదానాని ఫలసమాపత్తివీథియం ఫలాని నిరోధతో వుట్ఠహన్తస్సచ ఫలచిత్తం నిరావజ్జనమేవ హోన్తి భిన్నారమ్మణఞ్చ. ఏవమేతస్సపి నత్థి నిరావజ్జనతాయ భిన్నారమ్మణతాయచ దోసోతి. యఞ్చ ఏకస్మింభవే భవఙ్గస్స పటిసన్ధియా సహ ధమ్మతోచ ఆరమ్మణ తోచ అభిన్నత్తం తత్థ తత్థ వుత్తం. తంపి మూలభవఙ్గం సన్ధాయ వుత్తం. ఇదఞ్చ ఆగన్తుకభవఙ్గన్తి నత్థి దోసోతి. తమనన్తరిత్వాతి తం ఆగన్తుకభవఙ్గం అత్తనో అనన్తరపచ్చయం కత్వా. వదన్తి ఆచరియా. పాళియం పన మహాఅట్ఠకథాయంచ ఏతం విధానం నత్థీతి అధిప్పాయో. కామావచరజవనావసానేయేవ తదారమ్మణం ఇచ్ఛన్తి. న మహగ్గతానుత్తరజవనావసానే. కస్మా ఇతి చే. కామావచర జవనానం ఏవ సవిప్ఫన్దనత్తా. ఇతరేసఞ్చ అవిప్ఫన్దనత్తా.

[౧౩౬] విభావనియం పన

‘‘కామతణ్హా నిదాన కమ్మనిబ్బత్తత్తా’’తి కారణం వుత్తం. తం అకారణం.

అపిచ అభిఞ్ఞావజ్జితాని మహగ్గతానుత్తరజవనాని అపరిత్తారమ్మణాని హోన్తి. తదారమ్మణాని పన పరిత్తారమ్మణానేవాతి నతేసం అవసానే తదారమ్మణుప్పత్తి పసఙ్గో అత్థి. అభిఞ్ఞాజవనానిచ కానిచి పరిత్తారమ్మణానిపి సన్తతరాని హోన్తీతి తేసంపి అవసానే తదుప్పత్తి నత్థియేవాతి.

[౧౩౭] ఏతేన

అజనకత్తా జనక సమానత్తాభావతోతిఆదిపి పటిక్ఖిత్తం హోతి.

కామావచరసత్తానంఏవ తదారమ్మణం ఇచ్ఛన్తి. న రూపారూపసత్తానం. న హి తేసు ఉప్పన్నానం పరిత్తారమ్మణానంపి కామావచరజవనానం అవసానే తదారమ్మణుప్పత్తి అత్థి. తదారమ్మణూప నిస్సయస్స కామ భవఙ్గస్స అభావతో మహగ్గత భవఙ్గస్స చ సన్త తరస్స తదారమ్మణ కిచ్చా భావతోతి. చక్ఖువిఞ్ఞాణ సోత విఞ్ఞాణాని పన రూపసత్తానం చక్ఖుసోతఇన్ద్రియ పవత్తిఆనుభావతో సమ్పటిచ్ఛనసన్తీరణానిచ ద్వారవీథిభేదే చిత్తనియమసిద్ధితో రూపసత్తేసు పవత్తన్తి యేవాతి. కామావచరధమ్మేస్వేవ ఆరమ్మణభూతేసు తదారమ్మణం ఇచ్ఛన్తి, న మహగ్గతానుత్తరపఞ్ఞత్తిధమ్మేసు. ఏకన్తపరిత్తారమ్మణత్తా తదారమ్మణానం. తేసం పన ఏకన్తపరిత్తా రమ్మణభావే కారణం హేట్ఠా వుత్తమేవాతి.

[౧౩౮] విభావనియం పన

‘‘అపరిచితత్తా’’తి కారణం వుత్తం. తం అకారణం.

చిత్తఞ్హి నామ వికప్పబలేవా అప్పనాపత్తభావనాకమ్మవిసేసే వా సతి నిబ్బానే వియ అపరిచితేపి ఆరమ్మణే పవత్తతియేవాతి.

[౧౩౯] యఞ్చ విభావనియం

‘‘కామతణ్హాయత్తకమ్మజనితత్తాపీ’’తి కారణం వుత్తం. తంపి హేట్ఠా పటిక్ఖిత్తమేవ. తేనేవ హి అట్ఠకథాయం కింవా ఏతాయ యుత్తిచిన్తాయాతి వత్వా సబ్బాని విభావనియం వుత్త కారణాని పటిక్ఖిత్తానీతి.

కామే జవన సత్తాలమ్బణానం నియమేసతీతి కామభూమిపరియాపన్నానం జవనానం సత్తానం ఆరమ్మణానఞ్చ వసేన తివిధే నియమే సతి. విభూతే తిమహన్తేచ తదారమ్మణమీరితన్తి ఏతేన తదారమ్మణంనామ పవత్తమానం విభూతారమ్మణేవా అతిమహన్తారమ్మణే వా పవత్తతీతి అయమేవ నియమో దస్సితో. న పన యత్థ తదా రమ్మణం పవత్తతి. ఏతదేవ విభూతఞ్చ అతిమహన్తఞ్చ నామాతి నియమో. తస్మా ఉళారకమ్మనిబ్బత్తానం సువిసదవత్థుకానం రూపబ్రహ్మానం ఉప్పన్నావీథియో యేభుయ్యేన విభూతారమ్మణాఏవ అతిమహన్తా రమ్మణాఏవచ హోన్తీతి వేదితబ్బా. కేచి పన ఇమమత్థం అసల్లక్ఖేత్వా రూపారూపభూమీసు విభూతారమ్మణవీథియో అతిమహన్తారమ్మణవీథియోచ నలబ్భన్తీతి వదన్తి. [తదారమ్మణనియమో].

౧౪౦. జవనేసుచాతి చసద్దో పన సద్దత్థో. ఛక్ఖత్తు మేవవా జవన్తి. పకతికాలేపి ఆరమ్మణస్స దుబ్బలభావే సతీతి అధిప్పాయో. అట్ఠకథాయంపి హి పకతికాలే ఆరమ్మణదుబ్బ లట్ఠానేఏవ కామావచరజవనానం ఛక్ఖత్తుం పవత్తి వుత్తాతి. కేచి పన ఛక్ఖత్తున్తి ఇదం ముచ్ఛాకాలవసేన వుత్తన్తి మఞ్ఞన్తి. మన్దవత్తియన్తి మరణాసన్నకాలే బహుచిత్తక్ఖణాతీతకస్స వత్థుస్స దుబ్బలత్తా ఇతరకాలేసుచ ముదుతరభావేన కేనచి ఉపద్దుత భావేన అజ్ఝోత్థటభావేనచ వత్థుస్స దుబ్బలత్తా తన్నిస్సితానం జవనానం మన్దీభూతవేగతా వసేన పవత్తికాలే. మరణకాలాదీసూతి మరణాసన్నకాలే ముచ్ఛాకాలే విసఞ్ఞిభూత కాలే అతితరుణకాలేచ, తత్థ ముచ్ఛాకాలోనామ అసయ్హ రూపేహి దుక్ఖధమ్మేహి అతిభూతానం అధిమత్తతో కరజకాయస్స విహఞ్ఞప్పత్తికాలో. విసఞ్ఞి భూతకాలోనామ పీతివేగేనవా నిద్దాభిభూతతాయవా యక్ఖగహణేనవా సురామదాది వసేనవా పకతిసఞ్ఞాయ విగతకాలో. అతితరుణకాలోనామ గబ్భగతస్సవా సమ్పతిజాతస్సవా దారకస్స అజ్ఝత్త వత్థూనం అతిముదుకాలో. తాదిసేసు హి కాలేసు అన్తరన్తరా ఛద్వారికవీథియో పవత్తమానాపి యేభుయ్యేన పరిపుణ్ణజవనవారా న పవత్తన్తి. ద్వత్తివోట్ఠబ్బనికావా చతుపఞ్చజవనికాఏవవా పవత్తన్తీతి. ఏత్థచ ద్వత్తివోట్ఠబ్బనికవారా అట్ఠకథాయం వుత్తా. చతుపఞ్చ జవనికవారా మూలటీకాయం వుత్తా. పఞ్చవారమేవాతి ఇదం పన మరణా సన్నకాలవసేన వుత్తం. నముచ్ఛాకాలాదివసేన. తఞ్చ ఖోపాకతికసత్తానం వసేనేవ. యే పన ఝానసమనన్తరంవా పచ్చవేక్ఖణ సమనన్తరంవా అభిఞ్ఞాసమనన్తరంవా చవన్తివా పరినిబ్బాయన్తివా. తేసం ఝానాదీనియేవ పఞ్చవారతో అధికానివా ఊనానివా మరణా సన్నజవనానినామ హోన్తీతి దట్ఠబ్బం. అయఞ్చ అత్థో ఉపరి మరణుప్పత్తియం ఆవిభవిస్సతీతి. భగవతో పన యమకపాటిహారియ కాలాదీసూతి ఏత్థ అఞ్ఞేసంపి మహామోగ్గలానత్థేరాదీనం ఏవరూపో లహుప్పవత్తికాలో ఆదిసద్దేన సఙ్గహితోతి దట్ఠబ్బో. వుత్తఞ్హి విసుద్ధిమగ్గే అయం పన మత్థకపత్తా వసీ భగవతో యమకపాటిహారియే లబ్భతి. అఞ్ఞేసంవా ఏవరూపే కాలేతి. సకలేన పన వాక్యేన థపేత్వా యమకపాటిహారియసదిసం లహుక పవత్తికాలం అఞ్ఞస్మిం కాలే భగవతోపి ఛవా సత్తవా పచ్చవేక్ఖణచిత్తాని పవత్తన్తి. అఞ్ఞేసం పన వత్తబ్బమేవ నత్థీతి దస్సేతి. చత్తారి పఞ్చవా పచ్చవేక్ఖణచిత్తాని భవన్తీతి ఏత్థపి భగవతోపి లహుకప్పవత్తియం పఞ్చ పచ్చవేక్ఖణచిత్తాని భవన్తి. లహుకతరపవత్తియం చత్తారీతి అత్థోపి యుజ్జతియేవ.

విభావనియం పన

భగవతో చత్తారి అఞ్ఞేసం పఞ్చపీతి యుత్తం వియ దిస్సతీతి వుత్తం.

తత్థ యమకపాటిహారియం కరోన్తో భగవా అగ్గిక్ఖన్ధఉదక ధారాదీనం ద్విన్నం ద్విన్నం పాటిహారియానం పవత్తనత్థం పథమం తేజోకసిణే పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జి. తతో ద్వే ఝానఙ్గాని పచ్చవేక్ఖి. తతో ఉపరిమకాయతో అగ్గిక్ఖన్ధో పవత్తతూతి అధిట్ఠాసి. తతో తస్మింయేవ కసిణే అభిఞ్ఞం సమాపజ్జి. అభిఞ్ఞావసేన ఉపరిమకాయతో అగ్గిక్ఖన్ధో పవత్తతి. తతో ఆపోకసిణే పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జి. తతో ద్వే ఝానఙ్గాని పచ్చవేక్ఖి. తతో హేట్ఠిమకాయతో ఉదకధారా పవత్తన్తూతి అధిట్ఠాసి. తతో తస్మింయేవ కసిణే అభిఞ్ఞం సమాపజ్జి. అభిఞ్ఞావసేన హేట్ఠిమ కాయతో ఉదకధారా పవత్తన్తి. సేసయమకేసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థచ లహుకప్పవత్తియా ఇచ్ఛితత్తా ద్వే ద్వే పచ్చవేక్ఖణవారా చతుపఞ్చజవనికాఏవ భవన్తి. ద్విన్నఞ్చ జవనవారానం అన్తరా ద్వే ఏవ భవఙ్గాని భవన్తి. తానిచ ద్వే పాటిహారియాని పస్సన్తానం ఏకప్పహారేనేవ పవత్తాని వియ పఞ్ఞాయన్తీతి. ఏతరహి పన కేచి ఆదికమ్మికజ్ఝానపచ్చవేక్ఖణేసుపి చత్తారి పఞ్చవాజవనాని వదన్తి. ఆదికమ్మికస్సాతి యోగకమ్మసిద్ధియా ఆదిమ్హి నియుత్తస్స. పథమం ఉప్పన్నా అప్పనా పథమకప్పనా. తస్సం పథమకప్పనాయం. ఆదికమ్మికఅప్పనావీథియన్తి అత్థో. తదా హి సబ్బానిపి మహగ్గతజవనాని పున ఆసేవనాభావతో పరిదుబ్బలాని హోన్తీతి ఏకవారమేవ జవన్తీతి. అభిఞ్ఞాజవనాని పన ఇద్ధివికుబ్బనాది. కిచ్చసిద్ధియాఏవ పయుత్తానీతి కిచ్చసిద్ధితో పరం కత్తబ్బాభావతో ఆదికమ్మికకాలేపి వసీభూతకాలేపి ఏకవారమేవ జవన్తీతి వుత్తం అభిఞ్ఞాజవనానిచ సబ్బదాపీతి. యథాచ అభిఞ్ఞాజవనాది ఏవం మగ్గజవనానిపి తం తం కిలేసప్పహానకిచ్చసిద్ధితో పరం కత్తబ్బా భావతో ఏకవారమేవ జవన్తీతి వుత్తం చత్తారో పన.ల. ఏక చిత్తక్ఖణికావాతి. అథవా, మగ్గచేతనాయ అనన్తరికఫలత్తా సకిం ఉప్పన్నేయేవ మగ్గే ఫలస్సవారో ఆవతోతి నత్థి మగ్గచిత్తస్స పునుప్పత్తియా ఓకాసోతి వుత్తం చత్తారో పన.ల. ఏకచిత్తక్ఖణికావాతి. జవనుప్పత్తియా పకతియా సత్తక్ఖుపరమత్తా మన్దస్స పఞ్చమం ఉప్పన్నమగ్గతో పరం ద్వే ఫలచిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి. తిక్ఖస్స చతుత్థం ఉప్పన్నమగ్గతో పరం తీణీతి వుత్తం తతో పరం.ల. ఉప్పజ్జన్తీతి. నిరోధసమాపత్తికాలే పన పుబ్బభాగేయేవ తాది సస్స పయోగాభిసఙ్ఖారస్స కతత్తా ద్విన్నం వారానం ఉపరి చిత్తప్పవత్తి నత్థీతి వుత్తం నిరోధ.ల. జవతీతి. ఏత్థచ ద్విక్ఖత్తున్తి ఇదం ఉక్కట్ఠ నిద్దేసవసేన వుత్తం. ఏకంవా ద్వేవా చిత్తవారే అతిక్కమిత్వా అచిత్తకో హోతీతి హి వుత్తం. చతుత్థారుప్పజవనన్తి అనాగామినో కుసలభూతం అరహతో క్రియభూతం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞా యతన జవనం. వుట్ఠానకాలేచ నిరోధస్స నిసన్దమత్తత్తా ఏకవారమేవ వజనం పవత్తతీతి వుత్తం వుట్ఠానకాలేచాతిఆది. తత్థ అనాగామి ఫలంవా అరహత్తఫలంవాతి అనాగామిఫలేవా అరహత్తఫలేవా. భావేన భావలక్ఖణే హేతం పచ్చత్తవచనం. తేనాహ నిరుద్ధేతి. సబ్బత్థాపి సమాపత్తివీథియన్తి ఝానసమాపత్తి ఫలసమాపత్తివసేన సకలాయపి సమాపత్తివీథియం. భవఙ్గసోతోవియ వీథినియ మో నత్థీతి ఇదం చిణ్ణవసీభూతకాలం సన్ధాయ వుత్తం. అకతా ధికారస్స పన ఝానసమాపత్తియం ఆదితో పట్ఠాయ ద్వే తీణి చత్తారీతిఆదినా ఝానజవనాని అనుక్కమేన వద్ధమానాని పవత్తన్తి. కతా ధికారానం పన మహాపురిసజాతికానం పటిలద్ధకాలతో పట్ఠాయ చిణ్ణవసీభావానేవ హోన్తి. తథా ఫలజవనానిచ సబ్బేసంపి ఫలట్ఠానన్తి దట్ఠబ్బం. బహూనిపీతి పిసద్దో సమ్పిణ్డనత్థో. తేన ఆదికమ్మికకాలాదీసు ఏకవారాదివసేనపి అవసేసానం పవత్తిం సమ్పిణ్డేతీతి. [జాననియమో].

౧౪౧. ఏవం పుబ్బాపరనియామవసేన వీథిచిత్తానం పవత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని పుగ్గలభేదవసేన భూమిభేదవసేనచ తేసం పవత్తిం దస్సేన్తో దుహేతుకానన్తిఆదిమాహ. పటిసన్ధివిఞ్ఞాణసహగతా ద్వే హేతుయో ఏతేసన్తి దుహేతుకా. చతూహి ఞాణవిప్ప యుత్తమహావిపాకేహి గహితపటిసన్ధికా. ద్వీహి పన అహేతుక విపాకేహి గహిత పటిసన్ధికా అహేతుకా నత్థి పటిసన్ధిహేతు ఏతేసన్తి కత్వా. తేసం ద్విన్నంపి విపాకావరణసబ్భావతో మహగ్గ తజ్ఝానానిపి తావ నుప్పజ్జన్తి. కుతో లోకుత్తరాని. క్రియజవనాని పన ఖీణాసవానమేవ ఆవేనిక భూతానీతి వుత్తం క్రియజవనాని చేవఅప్పనాజవనానిచ న లబ్భన్తీతి. తత్థ విపాకా వరణం నామ అహేతుక పటిసన్ధికతా ద్విహేతుక పటిసన్ధికతాచ. తథా ఞాణసమ్పయుత్తవిపాకానిచ సుగతియన్తి సుగతి భవే పరియాపన్నానం తేసం ద్విన్నం తథా ఞాణమ్పయుత్తమహావిపాకానిచ న లబ్భన్తీతి అత్థో. ఏత్థచ సుగతియన్తి ఏతేన దుగ్గతిపరియాపన్నే అహేతుక పుగ్గలే నివత్తేతి. న హి తేసం ఇమస్మిం వాక్యే ఇతరేసం అనుఞ్ఞాతాని ఞాణవిప్పయుత్తవిపాకానిపి లబ్భన్తీతి. తేనాహ దుగ్గతి యం పనాతిఆది. తత్థ దుగ్గతియం పరియాపన్నానం అహేతుకానం ఞాణసమ్పయుత్తవిపాకానిచ ఞాణవిప్పయుత్తాని మహావిపాకానిచ న లబ్భన్తీతి పరిపుణ్ణ యోజనా దట్ఠబ్బా. ఏత్థ సియా. కస్మా పనేత్థ సుగతిపరియాపన్నానం అహేతుకానం చత్తారి ఞాణసమ్పయుత్తవిపాకాని దుగ్గతిపరియాపన్నానఞ్చ అట్ఠపి సహేతుక మహావిపాకాని న లబ్భన్తీతి వుత్తం. నను పట్ఠానే సహేతుకం భవఙ్గం అహేతుకస్స భవఙ్గస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయోతి వుత్తం. ఏత్థ హి ఏకస్మిం భవే ఏకస్స సత్తస్స కదాచి సహేతుకం భవఙ్గం కదాచి అహేతుకం భవఙ్గన్తి ఏవం మూలభవఙ్గే పవత్తిభేదో నత్థీతి కత్వా సహేతుకం భవఙ్గన్తి ఇదం తదారమ్మణసఙ్ఖాతం ఆగన్తుకభవఙ్గం సన్ధాయ వుత్తన్తి విఞ్ఞాయతి. సహేతుకన్తిచ సామఞ్ఞవచనత్తా ద్విహేతుకం తిహేతుకఞ్చ తదారమ్మణం విఞ్ఞాతబ్బం హోతి. అహేతుకస్స భవఙ్గస్సాతి ఇధ పన తస్స తదారమ్మణస్స అనన్తరం ఉప్పన్నం మూలభవఙ్గమేవ అధిప్పేతం. ఇధపి సామఞ్ఞవచనత్తా ద్వీసు అ- అహేతుకభవఙ్గేసు యంకిఞ్చి గహేతబ్బమేవాతి. తస్మా ద్విన్నం అహేతుకానంపి అట్ఠసహేతుక తదారమ్మణానిపి లబ్భమానానిఏవ సియుం. దుహేతుకానం పన వత్తబ్బమేవ నత్థీతి. వుచ్చతే, అహేతు కేసు తావ దుగ్గతిపరియాపన్నానం సహేతుకతదారమ్మణసమ్భవో సబ్బఅట్ఠకథాసు పటిక్ఖిత్తో. తస్మా అహేతుకస్స భవఙ్గస్సాతి ఇదం కుసలవిపాకభూతం అహేతుకభవఙ్గం సన్ధాయ వుత్తన్తి యుత్తం. అయఞ్హి పట్ఠానే ధమ్మతా. యదిదం యథాలాభగహణన్తి. ఇతరథా సబ్బఅట్ఠకథావిరోధో సియాతి. యథాచ కుసలానం యోగసాధనీయత్తా పవత్తియంపి యోగకమ్మవసేన ఞాణయోగో హోతి. న తథా విపాకానం. తేసం పన అయోగసాధనీ యత్తా పవత్తియం భవఙ్గఞాణసఙ్ఖాతేన ఉపనిస్సయఞ్ఞాణేన వినా ఞాణయోగో న సమ్భవతి. తస్మా సహేతుకం భవఙ్గన్తి ఇధపి ఞాణవిప్పయుత్తభూతం సహేతుకతదారమ్మణమేవ గహేతుం యుత్తన్తి కత్వా ద్విహేతుకానం అహేతుకానఞ్చ ఞాణసమ్పయుత్తతదారమ్మణ పటిక్ఖేపో థేరేన కతోతి. ఆచరియబుద్ధదత్తత్థేరేన పన యేన విపాకచిత్తేన పటిసన్ధిం గణ్హన్తి. తేన సదిసం వా తతో హీనం వా తదారమ్మణం తేసం సమ్భవతి. న పణీతన్తి కత్వా ద్విన్నంపి అహేతుకానం అట్ఠమహావిపాకాని పటిక్ఖిపిత్వా సత్తతింసచిత్తపటి లాభో వుత్తో. సో పన యథా వుత్తపట్ఠానపాళియా విరుజ్ఝతి. అపరే పన యథా అహేతుకానం సుగతిపరియాపన్నానం ద్విహేతుక తదారమ్మణం హోతి. ఏవం ద్విహేతుకానంపి తిహేతుకతదారమ్మణం సమ్భవతీతి వదన్తి. తం యుత్తంవియ దిస్సతి. అట్ఠకథాయఞ్హి కత్థచి తేసం ద్విన్నంపి అవిసేసేన అట్ఠమహావిపాకపవత్తి వుత్తాతి. పటిసన్ధివిఞ్ఞాణ సహగతా తయో హేతూ ఏతేసన్తి తిహేతుకా. తే పన కామరూపారూపవసేన తివిధా హోన్తి. పుథుజ్జనో అట్ఠఅరియాచాతి నవవిధా. తేసు ఖీణాసవానం కుసలాకుసల జవనానిచ నలబ్భన్తి. సబ్బసో అనుసయపహానేన సబ్బేసం కుసలాకుసలానం సహ నిరుద్ధత్తా అనుసయ పటిబద్ధో హి తేసం తబ్భావోతి. తథాసద్దో పక్ఖన్తరత్థో. అపరినిట్ఠితసిక్ఖాకిచ్చతాయ సిక్ఖనసీలయుత్తా సత్తఅరియా సేక్ఖానామ. ఇధ పన తయో హేట్ఠిమఫలట్ఠా అధిప్పేతా. తేసఞ్హి ఆదితో సోతాపత్తిమగ్గేనేవ దిట్ఠివిచికిచ్ఛానం పహీనత్తా తం సహగతాని పఞ్చజవనాని నలబ్భన్తీతి. అనాగామిపుగ్గలానం పన పటిఘజవనానిచ న లబ్భన్తి. అనాగామిమగ్గేన పహీనత్తా. మగ్గస్స పన ఏకచిత్తక్ఖణికత్తా. చతున్నం మగ్గట్ఠానం పచ్చేకం యథాసకం మగ్గజవనానిఏవ లబ్భన్తి. ఉపరిమానఞ్చ ఫలానం హేట్ఠిమేహి పుగ్గలేహి అనమిగతత్తా హేట్ఠిమానఞ్చ ఉపరిమేసు పుగ్గలన్తరేసు అనుప్పజ్జనతో చతున్నం ఫలట్ఠానంపి పచ్చేకం యథాసకం ఫలజవనానిఏవ లబ్భన్తీతి వుత్తం లోకుత్తర.ల. సముప్పజ్జన్తీతి. ఏత్థచ ఉపరిమగ్గే ఆగతే హేట్ఠిమమగ్గానుభావస్స సబ్బసో పటిపస్సద్ధివసేన ఉపరిమానం పుగ్గలన్తరతాసిద్ధి వేదితబ్బాతి. ఇదాని తేసం తేసం పుగ్గలానం పారిసేసతో లబ్భమానవీథిచిత్తాని దస్సేతుం గాథమాహ. పరినిట్ఠి తసిక్ఖాకిచ్చత్తా నత్థి సిక్ఖితబ్బకిచ్చం ఏతేసన్తి అసేక్ఖా. ఖీణాసవా. తేసం తేవీసతికామవిపాక వీసతిక్రియ అరహత్తఫల వసేన చతుచత్తాలీస వీథిచిత్తాని సమ్భవా యథాసమ్భవం ఉద్దిసే. సత్తన్నం సేక్ఖానం దిట్ఠివిచికిచ్ఛాజవనవజ్జితానం సత్తన్నం అకుసలానం ఏకవీసతియా కుసలానం తేవీసతియా కామవిపాకానం తిణ్ణం హేట్ఠిమఫలానం ఆవజ్జనద్వయస్సచ వసేన ఛపఞ్ఞాస వీథిచిత్తాని సమ్భవా ఉద్దిసే. అవసేసానం చతున్నం పుథుజ్జనానం కామవిపాక లోకియకుసలాకులావజ్జన ద్వయవసేన చతుపఞ్ఞాస వీథిచిత్తాని సమ్భవా ఉద్దిసేతి యోజనా. పుగ్గల భేదేన వీథిచిత్తానం భేదో పుగ్గలభేదో.

౧౪౨. సబ్బానిపి వీథిచిత్తాని ఉపలబ్భన్తి పుగ్గలానం ద్వారానఞ్చ ఏత్థేవ పరిపుణ్ణసమ్భవతో. యథారహన్తి తం తం భూమిపుగ్గలానం ఉప్పత్తిఅరహానురూపం. రూపావచరభూమియం వజ్జితబ్బేసు సోళసవీథి చిత్తేసు ఛన్నం చిత్తానం ఉపరివాక్యే వుచ్చమానత్తా పటిఘజవన తదారమ్మణ వజ్జితానీతి వుత్తం. అరూపావచరభూమియం పథమమగ్గ రూపావచరహసన హేట్ఠిమారుప్పవజ్జితాని పటిఘజవన తదారమ్మణవజ్జితానిచ వీథి చిత్తాని లబ్భన్తీతి యోజనా. ఏత్థాపి వజ్జితబ్బేసు అట్ఠతింస వీథిచిత్తేసు సోళసన్నం చిత్తానం ఉపరివుచ్చమానతా దట్ఠబ్బా. సబ్బత్థాపీతి సబ్బాసుపి రూపారూపభూమీసు. తంతం పసాదరహితానం తంతంద్వారికవీథిచిత్తాని న లబ్భన్తేవాతి రూపావచరభూమియం తావ ఘానాదిత్తయం నత్థీతి ఘానజివ్హాకాయపసాద రహితానం రూపీబ్రహ్మానం ఘాన జివ్హాకాయద్వారికాని ఛ వీథిచిత్తాని నలబ్భన్తేవ. యాని సన్ధాయ ఛన్నం చిత్తానం ఉపరివాక్యే వుచ్చమానత్తాతి హేట్ఠా వుత్తం. అరూపభూమియం పన పఞ్చపి పసాదా నత్థీతి పఞ్చద్వారికాని ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణ మనోధా తుత్తిక సన్తీరణత్తయవసేన సోళసవీథిచిత్తాని నలబ్భన్తేవ. యాని సన్ధాయ సోళసన్నం చిత్తానం ఉపరి వుచ్చమానతాతి వుత్తం. కామభూమియం పన తంతం పసాదరహితతా జచ్చన్ధాదీనం వసేన యో జేతబ్బా. కామే అసీతి వీథిచిత్తాని యథారహం లబ్భరే లబ్భన్తి. రూపే చతుసట్ఠి తథా యథారహం లబ్భరే. అరూపే ద్వే చత్తాలీస యథారహం లబ్భరేతి యోజనా. ఏత్థచ బ్రహ్మలోకేవా ఉపరి ఛకామావచర దేవలోకేసువా అనిట్ఠారమ్మణాని నామ నత్థి. తస్మా రూపావచరభూమియం చతున్నం అకుసలవిపాకానం లబ్భమానతావచనం తత్థ ఠత్వావా ఇధ ఆగన్త్వావా ఇధ అనట్ఠేహి రూపసద్దేహి సమాగచ్ఛన్తానం వసేన దట్ఠబ్బం. కేచి పన ఇధ ఆగతానంయేవ బ్రహ్మానం అనిట్ఠారమ్మణసమాయోగో హోతీతి థాని చత్తారి రూపభూమియం లద్ధానినామ న హోన్తి. తస్మా తత్థ సట్ఠియేవ వీథిచిత్తానీతి వదన్తి. తం న యుజ్జతి. ఇధ ఆగతానంయేవ ఉప్పన్నానిపి బ్రహ్మత్తభావే ఉప్పన్నత్తా బ్రహ్మలోకే ఉప్పన్నాని ఇచ్చేవ వత్తబ్బత్తా. నచ తత్థ ఠితాపి ఇధ అనిట్ఠాని నగణ్హన్తి. దూరేపి ఆరమ్మణం గహేతుం సమత్థత్తా బ్రహ్మానన్తి.

[౧౪౦] యఞ్చ విభావనియం

తస్స వాదస్స పటిక్ఖిపనత్థం వుత్తం ‘‘ఇధ పన తత్థ ఠత్వాపి ఇమం లోకం పస్సన్తానం అనిట్ఠారమ్మణస్స అసమ్భవో న సక్కా వత్తు’’న్తి. తేన తత్థ ఠత్వా ఇమం లోకం పస్సన్తానం ఉప్పన్నాని తాని చత్తారి చిత్తాని తత్థ లద్ధానినామ హోన్తి. ఇధ ఆగతానం ఉప్పన్నాని ఇధ లద్ధానినామ హోన్తీతి అనుఞ్ఞాతం హోతి. తఞ్చ న యుత్తం.

తం తం భూమిపరియాపన్నే సత్తసన్తానే ఉప్పన్నానిఏవ తంతంభూమియం ఉప్పన్నానీతి సిద్ధత్తా. ఇచ్చేవన్తిఆది మహానిగమనం. యథాసమ్భవన్తి తం తం భూమిపుగ్గలద్వారారమ్మణేసు సమ్భవానురూపం. భవఙ్గేన అన్తరితా భవఙ్గన్తరితా. యావతాయుకన్తి తస్మిం తస్మిం భవే భవనికన్తి వీథితో పట్ఠాయ యత్తకం కాలం జీవితసన్తానం పవత్తతి. తత్తకం కాలన్తి అత్థో. అబ్భోచ్ఛిన్నా పవత్తతి అసతి నిరోధ సమాపత్తియన్తి అధిప్పాయో.

ఇతి పరమత్థదీపనియానామ అభిధమ్మత్థసఙ్గహస్స

చతుత్థవణ్ణనాయ వీథి సఙ్గహస్స

పరమత్థదీపనా నిట్ఠితా.