పకిణ్ణక సఙ్గహ పరమత్థదీపనీ
౧౨౯. ఏవం విసుం విసుం చిత్తచేతసికానం నిద్దేసం దస్సేత్వా ఇదాని పున ఉభిన్నం నిద్దేసం దస్సేన్తో సమ్పయుత్తాయథాయోగన్తిఆదిమాహ. యథాయోగం సమ్పయుత్తా సభావతో తేపఞ్ఞాస చిత్తచేతసికా యే ధమ్మా మయా విసుం విసుం నిద్దిట్ఠా. ఇదాని యథా రహం తేసం ఉభిన్నం సఙ్గహోనామ నియ్యతేతి యోజనా. తత్థ అత్తనో అత్తనో భావో సభావో. ధమ్మానం ఆవేనికలక్ఖణన్తి వుత్తం హోతి. చిత్తం తావ భూమిజాతిసమ్పయోగాదిభేదేన ఏకూన నవుతివిధంపి అత్తనో ఆరమ్మణ విజాననసఙ్ఖాతేన ఆవేనికలక్ఖణేన ఏకమేవ హోతి. ఫస్సోపి భూమిజాతిసమ్పయో గాదిభేదేన ఏకూననవుతివిధోపి ఫుసనలక్ఖణేన ఏకోవ హోతి తథా వేదనాసఞ్ఞాదయోతి ఏవం సభావతో తేపఞ్ఞాస ఏవ హోన్తీతి. వేదనాహేతుతో కిచ్చద్వారాలమ్బణవత్థుతో పవత్తో సఙ్గహోతి సమ్బన్ధో. తత్థ వేదనాహేతుతోతి వేదనాభేద హేతుభేదతో. ఏవం కిచ్చద్వారాలమ్బణ వత్థుతోతి ఏత్థపి. చిత్తుప్పాదవసేనేవాతి చిత్తవసేనేవ నియ్యతేతి సమ్బన్ధో. ఏవసద్దేన చేతసికే నివత్తేతి. ఏత్తావతా ఛన్నం పకిణ్ణకసఙ్గహానం వచనత్థో ఇధేవ తావ థేరేన దస్సితో హోతి వేదనాభేదేన చిత్తచేతసికానం సఙ్గహో వేదనాసఙ్గహో, హేతుభేదేన చిత్తచేతసికానం సఙ్గహో హేతుసఙ్గహోతిఆదినా.
[౮౩] విభావనియం పన
చిత్తుప్పాదసద్దేన చేతసికధమ్మేపి గహేత్వా అఞ్ఞం నివత్తే తబ్బం అపస్సన్తో ‘‘న కత్థచి తంవిరహేనా’’తి వదతి. తం నయుజ్జతియేవ.
న హి ఇధ ఏత్తకా చేతసికా సుఖసహగతా, ఏత్తకా దుక్ఖ సహగతాతిఆదినా ఏకోపి సఙ్గహో చేతసికేహి నీతో నామ అత్థి. సుఖసహగతం కుసలవిపాకం కాయవిఞ్ఞాణమేకమేవాతిఆదినా పన చిత్తేనఏవ నీహోతి. చిత్తే పన సిద్ధే చేత సికాపి సిద్ధాఏవాతి కత్వా చిత్తుప్పాదవసేనేవాతి ఇదం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.
౧౩౦. తత్థాతి తేసు ఛసు సఙ్గహేసు. వేదనాభేదేన తంసమ్పయుత్తానం చిత్తచేతసికానం సఙ్గహో వేదనాసఙ్గహో.
[౮౪] విభావనియం పన
‘‘సుఖాదివేదనానం తంసహగతచిత్తుప్పాదానఞ్చ విభాగవసేన సఙ్గహో వేదనాసఙ్గహో’’తి వుత్తం. తత్థ చసద్దేన వేదనాసఙ్గహోచ వేదనాసహగత చిత్తుప్పాద సఙ్గహోచాతి ఇమస్మిం అత్థే వేదనాసఙ్గహోతి ఏకసేసనిద్దేసో హోతీతి దస్సేతి. తం న సున్దరం.
ఇధ హి వేదనాభేదో ఇమస్స సఙ్గహస్స నిస్సయధమ్మపరిగ్గహత్థంఏవ వుత్తో. న వేదనానంచ విసుం సఙ్గహదస్సనత్థన్తి. తత్థతివిధా వేదనాతి కస్మా వుత్తం. నను సంయుత్తకే ద్వేపి తిస్సోపి పఞ్చపి ఛపి అట్ఠారసపి ఛత్తింసపి అట్ఠసతంపి వేదనా వుత్తాతి. సచ్చం. అనుభవనలక్ఖణేన పన వేదనా తివిధాఏవ హోతి. యే హి కేచి యంకిఞ్చి ఆరమ్మణం అనుభవన్తి. తే తం సాతతోవా అనుభవన్తి అసాతతోవా మజ్ఝత్తతోవా. తతో అఞ్ఞో పకారో నత్థీతి. అఞ్ఞే పన పభేదా తేన తేన పరియాయేన వుత్తా. తత్థ హి ద్వే కాయికచేతసికవసేన వుత్తా. యథాహ-కతమాచ భిక్ఖవే ద్వే వేదనా కాయికాచ చేతసికాచాతి. సుఖదుక్ఖ వసేనవా ఉపేక్ఖం సుఖే సఙ్గహేత్వా. యథాహ-ద్వే వేదనా వుత్తా భగవతా సుఖావేదనా దుక్ఖావేదనా. యాయం భన్తే అదుక్ఖ మసుఖా వేదనా. సన్తస్మిం ఏసాపణీతే సుఖే వుత్తా భగవతాతి.
విభావనియం పన
అనవజ్జపక్ఖికం ఉపేక్ఖం సుఖే సావజ్జపక్ఖికఞ్చ దుక్ఖే సఙ్గహేత్వా ద్వే వుత్తాతి వుత్తం. తం పాళియం అనాగతంపి యుజ్జతియేవ.
ఇన్ద్రియభేదవసేన పఞ్చ. ఫస్సభేదవసేన ఛ. ఉపవిచారభేద వసేన అట్ఠారస. ఛ గేహస్సితాని ఛ నేక్ఖమ్మస్సితానీతి ఏవం పచ్చేకం ద్వాదసన్నం సోమనస్స దోమనస్సఉపేక్ఖానం వసేన ఛత్తింస. తాయేవ కాలత్తయవసేన అట్ఠసతం వేదనా వుత్తాతి. యఞ్చ కత్థచి సుత్తే యంకిఞ్చి వేదయితం సబ్బం తం దుక్ఖస్మిన్తి వుత్తం. తం సఙ్ఖారదుక్ఖతావసేన వుత్తన్తి. హేట్ఠా పన చిత్తనిద్దేసే చిత్తాని ఇన్ద్రియభేదవసేన నిద్దిట్ఠానీతి కత్వా ఇధపి ఇన్ద్రియభేదవసేనేవ చిత్తాని సఙ్గహేతుం పున సుఖం.ల. పఞ్చధా హోతీతి వుత్తం. ఏత్థ చ యేసు ధమ్మేసు ఆధి పచ్చవసేన సుఖదుక్ఖాని ఇన్ద్రియాని నామ హోన్తి. తేసం కాయిక మానసికవసేన దువిధత్తా తానిపి సుఖిన్ద్రియం సోమనస్సిన్ద్రియం దుక్ఖిన్ద్రియం దోమనస్సిన్ద్రియన్తి ద్విధా వుత్తాని. ఉపేక్ఖాయ పన ఆధిపచ్చట్ఠానభూతా ధమ్మా మానసికాఏవ హోన్తీతిసా ఉపేక్ఖిన్ద్రియన్తి ఏకధావ వుత్తాతి. అపిచ, తేపి పరియాయేన దువిధా హోన్తి. చక్ఖాదిపసాదకాయ నిస్సితానంపి సబ్భావతో. వేదనాపన ఏకరసత్తా ఏకధావ వుత్తాతి.
విభావనియం పన
‘‘కాయిక మానసిక సాతభేదతో సుఖదుక్ఖాని ద్విధా వుత్తానీ’’తి వుత్తం.
తత్థ సభావతో ఇట్ఠానిట్ఠఫోట్ఠబ్బా నుభవనలక్ఖణాని సుఖ దుక్ఖాని. సభావతోవా పరికప్పనతోవా ఇట్ఠానిట్ఠమజ్ఝత్తానుభవన లక్ఖణాని ఇతరానీతి. సేసానీతి యథావుత్త సుఖదుక్ఖతో మనస్స దోమనస్సయుత్తేహి సేసాని బాత్తింస కామావచరచిత్తాని తేవీసతి పఞ్చమజ్ఝానికచిత్తానిచాతి సబ్బాని పఞ్చపఞ్ఞాసచిత్తాని. ఏకత్థాతి ఏకస్మిం చిత్తే. ఇతరా హి ఉపేక్ఖావేదనా.
౧౩౧. హేతూనం భేదేన తంసమ్పయుత్తానం చిత్తచేతసికాన సఙ్గహో హేతుసఙ్గహో.
[౮౫] విభావనియం పన
‘‘లోభాదిహేతూనం విభాగవసేన తంసమ్పయుత్తధమ్మవసేనచ సఙ్గహో హేతుసఙ్గహో’’తి వుత్తం. తం న సున్దరం.
కారణం వుత్తమేవ. హేతూనామ ఛబ్బిధా భవన్తీతి సమ్బన్ధో. తత్థ హేతుకిచ్చంనామ ఆరమ్మణే సమ్పయుత్తధమ్మానం సుప్పతిట్ఠితభావ సాధనం. యథా హి రుక్ఖస్స మూలాని సయం అన్తో పథవియం వద్ధిత్వా పథవిరసేచ ఆపోరసేచ గహేత్వా రుక్ఖం యావ అగ్గా అభిహరన్తి. వాతేవా మహోఘేవా ఆగతే రుక్ఖం సుట్ఠు ఆకడ్ఢిత్వా తిట్ఠన్తి, ఏవం రుక్ఖో వుద్ధో విరుళ్హో విపులో చిరట్ఠితికోచ హోతి. ఏవమేవం ఇమేపి ధమ్మా సయం ఆరమ్మణేసు థిరపత్తా హుత్వా సమ్పయుత్తధమ్మే తత్థ వుద్ధే విరుళ్హే విపులే చిరట్ఠితికేచ సాధేన్తీతి. అహేతుకచిత్తానిపన జలతలే అమూలకసేవా లాని వియ ఆరమ్మణే సుట్ఠు పతిట్ఠితాని న హోన్తీతి దట్ఠబ్బం. అపరే పన ధమ్మానం కుసలాదిభావసాధనం హేతుకిచ్చన్తి వదన్తి. ఏవంసన్తే యేసం సహజాతహేతు నత్థి. తేసం అకుసలభావో అబ్యాకతభావోచ నసమ్పజ్జేయ్య. యానిచ లద్ధహేతుపచ్చయాని రూపాని. తేసఞ్చ కుసలాదిభావో ఆపజ్జేయ్యాతి వత్వా తంవాదం పటిపక్ఖిపన్తి. యథా పన లోకే అన్ధకారోనామ కేనచి పచ్చయ విసేసేన సాధేతబ్బో న హోతి. యత్థ ఆలోకో నత్థి. తత్థ సో అత్తనో ధమ్మతాయ సిద్ధో హోతి. ఏవమేవం ధమ్మేసు ముయ్హనక్రియాభూతో మోహన్ధకారోపి అత్తనో ధమ్మతాయ ఏవ అకుసలో భవితుం అరహతి. తథా హి ఇచ్ఛానామ అత్థి. సాముయ్హనక్రియాయ యుత్తా లగ్గనభావం పత్వా లోభో అకుసలో నామ హోతి. సద్ధాయ యుత్తా పన ధమ్మచ్ఛన్దభావం పత్వా కుసలచ్ఛన్దోనామ హోతి. తథా అక్ఖన్తినామ అత్థి. సాపి ముయ్హన క్రియాయ యుత్తా పటిఘభావం పత్వా దోసో అకుసలోనామ హోతి. సద్ధాయ యుత్తా పన ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతీతిఆదినా నయేన పాపధమ్మ పాపారమ్మణ విరోధభావం పత్వా అలోభో కుసలోనామ హోతి. ముయ్హనక్రియా పన అసుకేన యుత్తా అకుసలోనామ. అసుకేన యుత్తా కుసలోనామాతి నత్థి. అమ్బిలత్థాయ అఞ్ఞేన సంయోగకిచ్చరహితో జాతిఅమ్బిలరసో వియ ఏకన్తఅకుసలజాతికాఏవ హోతీతి. యోచ ధమ్మో కుసలో అకుసలోచ న హోతి. సో అబ్యాకతోతి ఏత్తకమేవ ధమ్మానం అబ్యాకతభావసిద్ధియా కారణం. తస్మా అహేతుకచిత్తానం రూపనిబ్బానానఞ్చ అబ్యాకతభావోపి అత్తనో ధమ్మ తాయఏవ సిద్ధో. తత్థ మోహో సేసమూలానంపి మూలం హోతి. రజ్జనదుస్సనానిపి హి ముయ్హననిసన్దానిఏవ హోన్తి. అలోభాదీనఞ్చ కుసలభావో అవిజ్జానుసయేన సహేవ సిద్ధోతి. తాని పన లోభాదీని లోభసహగతాదీనం విసేసమూలాని హోన్తి. రజ్జనాది నిసన్దాని హి దిట్ఠిమానాదీని. అరజ్జనాదినిసన్దాని చ సద్ధాదీనీతి. యస్మా పన హేతుయోనామ సమ్పయుత్తేసు పధానధమ్మా హోన్తి. తస్మా సహేతుకవిపాకక్రియానం అబ్యాకతభావో పన హేతు ముఖేనపి వత్తుం యుత్తో.
[౮౬] ఏత్తావతా యం వుత్తం విభావనియం
‘‘అపరే పన కుసలాదీనం కుసలాదిభావసాధనం హేతు భావో’’తి వదన్తి. ఏవం సతి హేతూనం అత్తనో కుసలా దిభావసాధనో అఞ్ఞో హేతు మగ్గితబ్బో సియా. అథ సేససమ్పయుత్తహేతుపటిబద్ధో తేసం కుసలాదిభావో, ఏవమ్పి మోమూహ చిత్తసమ్పయుత్తస్స హేతునో అకుసల భావో అప్పటిబద్ధో సియా. అథ తస్స సభావతో అకుసలభావోపి సియా. ఏవంసతి సేసహేతూనమ్పి సభావతో కుసలాదిభావోతి తేసం వియ సమ్పయుత్త ధమ్మానమ్పి సో హేతుపటిబద్ధో నసియా, యదిచ హేతుపటిబద్ధో కుసలాదిభావో. తదా అహేతుకానం అబ్యాకతభావో నసియాతి అలమతినిప్పీళనేనాతి తం పటిక్ఖిత్తం హోతి.
యథాచ లద్ధజ్ఝానపచ్చయేసు రూపారూపధమ్మేసు ఝానఙ్గాని అరూపధమ్మేసుఏవ ఉపనిజ్ఝానట్ఠం ఫరన్తి, న రూపధమ్మేసు. తే పన ఝానధమ్మ సముట్ఠి తత్తాఏవ ఝానపచ్చయుప్పన్నేసు వుత్తా. ఏవమేవ హేతుయోపి అరూప ధమ్మేసుఏవ కుసలాదిభావం ఫరన్తి. న రూపధమ్మేసు. తే పన హేతు సముట్ఠితత్తాఏవ హేతుపచ్చయుప్పన్నేసు వుత్తాతి న తేసం రూపధమ్మానం కుసలాదిభావాపత్తి చోదేతబ్బాతి.
[౮౭] యఞ్చ విభావనియం
‘‘కుసలాదిభావో పన కుసలాకుసలానం యోనిసో అయోనిసో మనసికారపటిబద్ధో’’తి వుత్తం. తంపి విచారే తబ్బం.
తథా హి సూరియాలోకే ఆగతే దివా బలానం హంసాదీనం ఓకాసో హోతి. రత్తన్ధకాలే ఆగతే రత్తిబలానం ఉలూకాదీనం ఓకాసో హోతి. నచ తే ఆలోకన్ధకారా తేసం వణ్ణాదివిసేసం సామేన్తి. తం పన తేసం యోనియోఏవ సాధేన్తి. తత్థ ఆలోకో వియ యోనిసోమనసికారో దట్ఠబ్బో. అన్ధకారో వియ ఇతరో. తే సత్తా వియ కుసలాకుసలా. వణ్ణాదివిసేసో వియ కుసలాదిభావో. యోనియో వియ హేతుయో దట్ఠబ్బాతి. అబ్యాకతానం పనాతి సబ్బం యో ధమ్మో కుసలో అకుసలోచ న హోతి. సో అబ్యాకతోతి వుత్తపక్ఖే పతతియేవాతి. తత్థాతి హేతుసఙ్గహే. సహేతుకానం పరిగ్గహసుఖత్థం ఇధ వజ్జేతబ్బానిపి అహేతుకాని పథమం ఉద్ధటాని. తేనాహ సేసాని పన. ల. సహేతుకా నేవాతి. తేసంవా అహేతుకనామంపి హేతూనం వసేనేవ విసుం సిద్ధన్తి తేసంపి ఇధ సఙ్గహణం అవిరుద్ధం హోతి. తేనాహ అహేతు కాట్ఠారసేకాతిఆది. సభావ భేదేన ఛబ్బిధాపి హేతుయో కుసలా కుసలా బ్యాకతజాతిభేదేన నవధా హోన్తీతి వుత్తం లోభో దోసోచాతిఆది.
౧౩౨. చుద్దసన్నం కిచ్చానం భేదేన తంకిచ్చవన్తానం చిత్తచేతసికానం సఙ్గహో కిచ్చసఙ్గహో.
[౮౮] విభావనియం పన
‘‘పటిసన్ధాదీనం కిచ్చానం విభాగవసేన తంకిచ్చవన్తానఞ్చ పరిచ్ఛేదవసేన సఙ్గహో కిచ్చసఙ్గహో’’తి వుత్తం. తం న సున్దరం.
యేన ఏకకమ్మేన ఏకో ఉపపత్తిభవోనిబ్బత్తతి. తస్మిం సరసేనవా లద్ధవిబాధనేనవా పరిక్ఖీణే సో భవో నిరుజ్ఝతి. ఏకస్స కమ్మస్స ఓకాసో హోతి. తస్మా తతో నిబ్బత్త భవతో చుతస్స అన్తరా ఖణమత్తంపి అట్ఠత్వా లద్ధోకాసేన ఏకేన కమ్మేన పున భవన్తరాది పటిసన్ధాన వసేన అభినిబ్బత్తి పటిసన్ధికిచ్చం. తథా నిబ్బత్తస్స ఉపపత్తిభవసన్తానస్స యావ తం కమ్మం నఖియ్యతి. తావ అవిచ్ఛేద పవత్తిపచ్చయఙ్గభావేన పవత్తి భవఙ్గకిచ్చం. తస్స హి తథా పవత్తియా సతి ఆయుపబన్ధాచ ఉస్మా పబన్ధాచ పవత్తన్తియేవాతి ఏతే తయో ధమ్మా ఇమం కాయం అభిజ్జమానం రక్ఖన్తీతి. యథాహ –
ఆయు ఉస్మాచ విఞ్ఞాణం, యదా కాయం జహన్తి మం;
అపవిద్ధో తదా సేతి, నిరత్థంవ కలిఙ్గరన్తి.
ఆవజ్జనం చిత్తసన్తానస్స ఆవట్టనం, తంవా ఆవజ్జేతి ఆవట్టేతి, ఆవట్టతివా తం ఏత్థ ఏతేనాతివా ఆవజ్జనం. భవఙ్గ వీథితో ఓక్కమిత్వా ఆరమ్మణన్తరాభిముఖం పవత్తతీతి అత్థో. ఆవజ్జేతివా ఆరమ్మణన్తరే ఆభోగం కరోతీతి ఆవజ్జనం. దస్సనాదీని పాకటాని. వోట్ఠబ్బనన్తి విసుం అవచ్ఛిన్దిత్వా థపనం ఇదం నీలన్తివా పీతకన్తివా సుభన్తివాఅసుభన్తివా అసఙ్కరతోథపనం నియమనన్తి వుత్తం హోతి. జవనన్తివా జవోతివా వేగోతివా అత్థతో ఏకం. అసనినిపాతో వియ వేగసహితస్స ఏకేకస్స పిత్తస్స పవత్తి జవనకిచ్చం.
[౮౯] యంపన విభావనియం
‘‘ఆరమ్మణే తంతంకిచ్చసాధనవసేన అనేకక్ఖత్తుం ఏకక్ఖత్తుంవా జవమానస్స వియ పవత్తి జవనకిచ్చ’’న్తి వుత్తం. తం న సున్దరం.
న హి జవమానస్స చిత్తస్స ఏకవారమత్తేన నివత్తినామ అత్థి. మగ్గాతిఞ్ఞాజవనానిపి హి ఏకావజ్జనపరికమ్మచిత్తతో పట్ఠాయ ఏకవేగేన పవత్తజవమానచిత్తసన్తానపతితాని ఏవ హోన్తి. న పన తాని విసుం సిద్ధేన జవేన జవన్తీతి.
[౯౦] తత్థ చ
జవమానస్స వియ పవత్తీతి ఏతేన విసుం విసుం ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధా నం ఖణికధమ్మానం సీఘగమనసఙ్ఖాతో జవోనామ విసుం నత్థి. బహుక్ఖత్తుం పవత్తివసేన పన సీఘగచ్ఛన్తపురిస సదిసత్తా ఏవ జవనన్తి వుచ్చతీతి దస్సితం హోతి. తంపి న సున్దరం.
అసనినిపాతో వియ వేగసహితస్స ఏకేకస్స చిత్తస్స పవత్తిజవనకిచ్చన్తి హి హేట్ఠా వుత్తం. భవఙ్గచిత్తఞ్హి దీఘం అద్ధానం పూరేత్వా పవత్తంపి నదిసోతే వుయ్హమానం సుక్ఖపణ్ణం వియ వేగరహితం హోతి. జవనచిత్తం పన ఏకమేకంపి సమానం ఇన్దేన విస్సట్ఠ వజిరం వియ వేగసహితమేవ పవత్తతీతి దట్ఠబ్బం. తం ఆరమ్మణం ఏతస్సాతి తదారమ్మణం. యం జవనేన గహితం, తదేవస్స ఆరమ్మణన్తి వుత్తం హోతి. యం జవనేన గహితారమ్మణం, తస్సేవ గహితత్తా తదారమ్మణం నామాతి హి వుత్తం. తస్సవా జవనస్స ఆరమ్మణం అస్స ఆరమ్మణన్తి తదారమ్మణం. ఇధ పన తదారమ్మణభావో అధిప్పేతో. నిబ్బత్తమానభవతో వచనం ముచ్చనం పరిగళనం చుతి. ఇదాని తాని కిచ్చాని అనియమతో న పవత్తన్తి. ఠాననియమేనేవ పవత్తన్తీతి దస్సేతుం ఠానభేదో వుత్తో. తిట్ఠతి పవత్తతి తంతం కిచ్చవన్తం చిత్తం ఏత్థాతి ఠానం. ఓకాసో. తంతం అన్తరాకాలోతి వుత్తం హోతి. కాలోపి హి కాలవన్తానం పవత్తివిసయత్తా ఠానన్తి వుచ్చతి. పటిసన్ధియా ఠానం పటిసన్ధిట్ఠానం. పటిసన్ధకాలో పటిసన్ధిక్ఖణోతి వుత్తం హోతి. ఏవం సేసేసుపి.
[౯౧] విభావనియం పన
‘‘పటిసన్ధియా ఠానం పటిసన్ధిట్ఠానన్తి వత్వా కామం పటిసన్ధివిని ముత్తం ఠానంనామ నత్థి. సుఖగ్గహణత్థం పన సిలా పుత్తకస్స సరీరన్తిఆదీసు వియ అభేదేపి భేదపరికప్పనాతి దట్ఠబ్బ’’న్తి వుత్తం. తం న గహేతబ్బం.
కాలో హి నామ సభావతో అవిజ్జమానోపి చిత్తస్స విసుం ఆరమ్మణభూతో ఏకో పఞ్ఞత్తిధమ్మో. తథా హి అట్ఠకథాయం ఇమేసం అట్ఠన్నం మహావిపాకచిత్తానం విపచ్చనట్ఠానం వేదితబ్బం. ఏతాని హి చతూసు ఠానేసు విపచ్చన్తి. పటిసన్ధియం భవఙ్గే చుతియం తదారమ్మణేతి వత్వా తం విత్థారేన్తేన పటిసన్ధిగ్గహణకాలే పటిసన్ధిహుత్వా విపచ్చన్తి. అసఙ్ఖ్యేయ్యంపి ఆయు కాలం భవఙ్గం హుత్వా మరణ కాలే చుతి హుత్వాతి కాలోవ వుత్తోతి. ఇతరథా కిచ్చాని వియ ఠానానిపి చుద్దసవిధానిఏవ వత్తబ్బాని సియున్తి. ఠానానం విత్థారభేదో పన ఉపరి ద్వీసు పవత్తిసఙ్గహేసు చిత్తపవత్తివిధానానుసారేన వేదితబ్బోతి. యస్మా ఓమకం ద్విహేతుకకుసలం సయం సో మనస్సయుత్తంపి సమానం అతిదుబ్బలత్తా సోమనస్స పటిసన్ధిం దాతుం నసక్కోతి. తస్మా సోమనస్ససన్తీరణం పటిసన్ధిట్ఠానం నగచ్ఛతీతి వుత్తం ద్వేఉపేక్ఖాసహగతసన్తీరణానిచేవాతి. తథా హి పట్ఠానే పీతిసహగతత్తికే పటిచ్చవారే హేతుపచ్చనికే తం పటి సన్ధిట్ఠానేన ఉద్ధటన్తి. మనోద్వారావజ్జనం పరిత్తారమ్మణేవా అవిభూతా రమ్మణేవా ద్వత్తిక్ఖత్తుం పవత్తమానంపి విపాక సన్తానతో లద్ధపచ్చయభావేన దుబ్బలత్తా జవనవేగరహితమేవ హోతీతి వుత్తం ఆవజ్జన ద్వయ వజ్జితానీతి.
[౯౨] విభావనియం పన
‘‘ఆరమ్మణరసానుభవనా భావతో’’తి కారణం వుత్తం. తం అ కారణం.
న హి ఆరమ్మణ రసానుభవనం జవనకిచ్చ సిద్ధియా జవననామ లాభస్సచ కారణం హోతి. తం పన జవనకిచ్చసిద్ధియా ఫలమే వహోతీతి. యస్మా పన ఫలచిత్తం ఆసేవనభావరహితంపి మగ్గ చేతనాయ మహానుభావత్తా పరికమ్మభావనాబలేన చ పవత్తత్తా ఆరమ్మణే వేగసహితమేవ పతతీతి తస్సజవనేసు గహణంకతం.
[౯౩] విభావనియం పన
మగ్గాభిఞ్ఞాజవనానం ఏకవారమేవ పవత్తత్తా జవనకిచ్చం న సమ్పజ్జతీతి అధిప్పాయేన ‘‘ఏకచిత్తక్ఖణికంపి లోకుత్తర మగ్గాదితం తంసభావవన్తతాయ జవనకిచ్చం నామా’’తి వత్వా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణోపమాయ తమత్థం విభావేతి. తం న యుజ్జతియేవ.
ఇదాని సమానకిచ్చగణనాని చిత్తాని సఙ్గహేత్వా దస్సేతుం తేసు పనాతిఆదిమాహ. పటిసన్ధాదయో నామ చిత్తుప్పాదాతి సమ్బన్ధో.
[౯౪] విభావనియం పన
నామకిచ్చభేదేనాతిపి యోజేతి. తం న సున్దరం.
నామభేదస్స విసుం వత్తబ్బాభావతోతి. ఏకకిచ్చట్ఠాన ద్వికిచ్చట్ఠాన తికిచ్చట్ఠాన చతుకిచ్చట్ఠాన పఞ్చకిచ్చట్ఠానాని చిత్తాని యథాక్కమం అట్ఠసట్ఠిచ తథా ద్వేచ నవచ అట్ఠచ ద్వేచ నిద్దిసేతి యోజనా.
౧౩౩. చక్ఖాదీనం ద్వారానం భేదేన చిత్తచేతసికానం సఙ్గహో ద్వారసఙ్గహో.
[౯౫] విభావనియం పన
‘‘ద్వారానఞ్చ ద్వారపవత్తచిత్తానఞ్చ పరిచ్ఛేదవసేన సఙ్గహో ద్వారసఙ్గహో’’తి వుత్తం. తం న సున్దరం.
ద్వే జనా అరన్తి గచ్ఛన్తి ఏతేనాతి ద్వారం. నగరస్స అన్తో జనా బహిజనాచ యేన ఛిద్దమగ్గేన నిక్ఖమన్తి పవిసన్తిచ, తస్సేతం నామం. ద్వే జనా అరన్తి గచ్ఛన్తి ఏత్థాతి ద్వారన్తిపీ వదన్తి. అపిచ, దువిధం ద్వారం ఆకాసద్వారం మణ్డద్వారన్తి. తత్థ ఆకాసద్వారంనామ యథావుత్తో ఛిద్దమగ్గో. మణ్డద్వారంనామ ఆదాస పట్టమయో ఆలోకమగ్గో. తం పన పుఞ్ఞవన్తానం గేహేసు యోజీయతి. యథా చ తేసు, తథా సత్తానం సరీరేసుపి ద్వేఏవ హోన్తి. నవద్వారో మహావణోతి హి ఛిద్దద్వారం వుత్తం. నవనవుతిలోమకూపసహస్సా నిపి ఛిద్దద్వారానిఏవ. ఇధ పన ఆదాసపట్టసదిసం మణ్డద్వారం అధిప్పేతం. తంపి హి ఆరమ్మణికధమ్మానం ఆరమ్మణధమ్మానఞ్చ నిగ్గమన పవిసన ముఖపథభావతో ద్వారసదిసత్తా ద్వారన్తి వుచ్చతీతి. తం పన రూపమణ్డ ద్వారం అరూపమణ్డద్వారన్తి దువిధం. రూపమణ్డద్వారంపి కమ్మవిసేసమహాభూత విసేససిద్ధేన మణ్డభావవిసేసేన పఞ్చవిధన్తి దస్సేతుం చక్ఖుద్వారన్తిఆదిమాహ. తత్థ చక్ఖుమేవచక్ఖుద్వారన్తి యస్మిం చక్ఖుమ్హి చన్ద మణ్డలాదీని రూప నిమిత్తాని పఞ్ఞాయన్తి. ఆవజ్జనాదీనిచ యమ్హి పఞ్ఞాతాని తాని నిమిత్తాని గణ్హన్తి. తస్మా తదేవ చక్ఖు తేసం ద్విన్నం విసయవిస యిభావుపగమనస్స ముఖపథభూతత్తా చక్ఖుద్వారంనామాతి అత్థో. అథవా, యేన చక్ఖుమణ్డేన బహిద్ధా చన్దమణ్డలాదీని రూపాని అన్తో ఆవజ్జనాదీనం విసయభావం ఉపగచ్ఛన్తి. యేనచ అన్తో ఆవజ్జనాదీని బహిద్ధా తేసం రూపానం విసయిభావం ఉపగచ్ఛన్తి. తమేవ యథావుత్త కారణేన చక్ఖుద్వారం నామాతి అత్థో. ఏవం సేసేసుపి.
[౯౬] టీకాసు పన
‘‘ఆవజ్జనాదీనం అరూపధమ్మానం పవత్తిముఖభావతో ద్వారసదిసత్తా ద్వారానీ’’తి వుత్తం. తం న సున్దరం.
రూపాదీనం ఆరమ్మణానంపి పవత్తిముఖభూతత్తా. వక్ఖతి హి ఛబ్బిధా విసయపవత్తియోతి. ఏత్థచ విసయానం రూపాదీనం ఆరమ్మణానం ద్వారేసు ఆపాతా గమన సఙ్ఖాతా పవత్తియో విసయపవత్తియోతి వుచ్చన్తీతి. తత్థ చక్ఖుమేవ చక్ఖుద్వారన్తి ఏతేన చక్ఖుస్స ద్వారం చక్ఖుద్వారన్తి అత్థం నివత్తేతి. తథా సోతాదయో సోత ద్వారాదీనీతి ఏతేన సోత మేవ సోతద్వారం.ల. మనోఏవ మనోద్వారం. న మనానం ద్వారం మనోద్వారన్తి ఇమమత్థం అతిదిస్సతి. తస్స పన మనస్స బహువిధత్తా ఇధ అధిప్పేతం మనం దస్సేన్తో మనోద్వారం పన భవఙ్గన్తి పవుచ్చతీతి వుత్తం.
[౯౭] విభావనియం పన
‘‘ఆవజ్జనాదీనం మనానం ద్వారన్తి మనోద్వార’’న్తిపి వుత్తం. తం న సున్దరం.
కారణం వుత్తమేవ. తత్థ సబ్బం ఏకూననవుతివిధంపి చిత్తం మనోద్వార మేవనామ హోతి. ఇధ పన ఉపపత్తిద్వారమేవ అధిప్పేతన్తి కత్వా భవఙ్గన్తి పవుచ్చతీతి వుత్తం. పటిసన్ధితో పట్ఠాయ యావతాయుకం నదిసోతమివ పవత్తమానం ఏకూనవీసతివిధం భవఙ్గచిత్తమేవ ఇధ మనోద్వారన్తి వుచ్చతి, కథీయతీతి అత్థో.
[౯౮] విభావనియం పన
యథా గామస్స ద్వారంనామ గామానన్తరమేవ హోతి. ఏవం ఆవజ్జనాదీనం మనానం పవత్తిముఖట్ఠేన ద్వారంనామ ఆవజ్జనానన్తరం భవఙ్గమేవ సియా. న తతో పురిమాని భవఙ్గానీతి అధిప్పాయేన యం వుత్తం ‘‘భవఙ్గన్తి ఆవజ్జానానన్తరం భవఙ్గ’’న్తి. తం న గహేతబ్బం.
ఏవఞ్హి సతి యేసు చక్ఖుపసాదాదీసు రూపాదీని ఆపాతం నాగచ్ఛన్తి. తానిపి ఆవజ్జనాదీనం వీథిచిత్తానం పవత్తిముఖాని ఏవ న హోన్తీతి కత్వా ద్వారానినామ నసియుం. న చ తథా సక్కా వత్తుం. పాళియమేవ తేసం ద్వారరూపభావస్స వుత్తత్తా. ఇధచ వక్ఖతి పసాదవిఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతం సత్తవిధంపి ద్వారరూపంనామాతి.
[౯౯] యఞ్చ తత్థ
సావజ్జనం భవఙ్గన్తు, మనోద్వారన్తి వుచ్చతీతి –
సాధకవచనం ఆహటం; తంపి ఇధ నయుజ్జతియేవ.
తఞ్హి ఆవజ్జనంపి మనోద్వారపక్ఖికం కత్వా దీపేతీతి. యత్థ పన చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపేచ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం. సోతఞ్చ. ల. మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మేచ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణన్తి వుత్తం. తత్థేవ తం యుత్తం. తత్థ హి చక్ఖువిఞ్ఞాణుప్పత్తియా చతూసు పచ్చయేసు చక్ఖురూపాని ఏవ సరూపతో వుత్తానీతి ఇతరే ఆవజ్జనఞ్చ సమ్పయుత్తక్ఖన్ధా చాతి ద్వే పచ్చయా చసద్దేన గహితా, ఏవం సోతవిఞ్ఞాణాదీసుపి. మనోవిఞ్ఞాణే పన మనఞ్చాతి ఏత్థ భవఙ్గచిత్తేన సహ ఆవజ్జనం గహేత్వా చసద్దేన సమ్పయుత్తక్ఖన్ధా గహితా. ఏవఞ్హి సతి చత్తా రోపచ్చయా హోన్తీతి. వుత్తఞ్హేతం ధాతువిభఙ్గట్ఠకథాయం పటిచ్చాతి నామ ఆగతట్ఠానే ఆవజ్జనం విసుం నకాతబ్బం. భవఙ్గనిస్సితకమేవ కాతబ్బన్తి. తస్మా ఇధ మనోతి సహావజ్జనకం భవఙ్గం. మనో విఞ్ఞాణన్తి జవనమనోవిఞ్ఞాణన్తి. ఏత్థచ పటిచ్చాతినామ ఆగతట్ఠానేతి ఏతేన అఞ్ఞత్థ పన ఆవజ్జనం ద్వారపక్ఖికం నకాతబ్బన్తి సిద్ధం హోతి. పటిచ్చాతి ఆగతత్తాయేవచ భవఙ్గంపి ఆవజ్జనా నన్తరం భవఙ్గద్వయమేవ ఇమిస్సం పాళియం గహేతబ్బం. సన్నిహితపచ్చయానం ఏవ తత్థ అధిప్పేతత్తాతి. ఇధ పన ద్వారభావా రహస్స సబ్బస్స ఉపపత్తిధమ్మస్స పరిగ్గహితత్తా సబ్బం భవఙ్గం అధిప్పేతం. న హి కిఞ్చి భవఙ్గం నామ అత్థి. యం మనోద్వారభావారహం న సియాతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బన్తి. తత్థాతి నిద్ధారణే భుమ్మం, తేసు ఛసు ద్వారేసు చక్ఖు ద్వారేతి సమ్బన్ధో. యథారహన్తి ఆరమ్మణభూమిపుగ్గలమనసికారా దీనం అనురూపవసేన. సబ్బథాపీతి విసుం విసుం ఛచత్తాలీస భేదసఙ్ఖాతేన సబ్బపకారేనపి అగహిత గహణ వసేన, చతుపఞ్ఞా సాతి సమ్బన్ధో. సబ్బథాపీతివా ఆవజ్జనాది తదారమ్మణ పరియో సానవసేన అనేకకిచ్చభేదయుత్తేన సబ్బపకారేనపి, కామావచరానేవాతి సమ్బన్ధో. యాని ఆవజ్జనాదీని కిచ్చాని ద్వారవికారం పటిచ్చ పవత్తన్తి, తం కిచ్చవన్తానిఏవ ద్వారే నియుత్తానీతి అత్థేన ద్వారికానినామ హోన్తి. పటిసన్ధి భవఙ్గ చుతి కిచ్చానిపన ద్వారవికారేన వినా కేవలం కమ్మవసేనేవ సిజ్ఝన్తి. తస్మా తంకిచ్చవన్తాని ద్వారికానినామ నహోన్తీతి వుత్తం ఏకూన.ల. ద్వారవిముత్తానీతి ఏత్థ చ ద్వారవికారోనామ అత్తని ఆరమ్మణానం ఆపాతాగమనవసేన భవఙ్గస్స చలనం, చక్ఖాదీనఞ్చ అత్తని విఞ్ఞాణుప్పాదన సత్తివిసేస యోగో దట్ఠబ్బో.
[౧౦౦] విభావనియం పన
‘‘చక్ఖాదిద్వారేసు అపవత్తనతో మనోద్వారసఙ్ఖాత భవఙ్గతో ఆరమ్మణన్తరగహణవసేన అపవత్తితోచ ద్వారవిముత్తానీ’’తి వుత్తం, తం అట్ఠకథాయపి సహ నసమేతి.
పటిసన్ధి భవఙ్గ చుతి వసేనాతి హి వుత్తం. ఏతేన హి కిచ్చసీసేనేవ చిత్తానం ద్వారిక ద్వారవిముత్తభాగో థేరేన దస్సితో. తేనేవ హి హేట్ఠాపి పఞ్చద్వారావజ్జన.ల. తదారమ్మణవసేనాతిఆదినా కిచ్చసీసేనేవ చిత్తానం చక్ఖుద్వారికాదిభావో వుత్తోతి. నను చక్ఖాదిద్వారేసు అపవత్తనతోతి ఇమినా ఏతదత్థోవ వుత్తోతి చే. న. అధిప్పేతత్థవిరహస్స అపసఙ్గ నివత్తకస్సచ సంవణ్ణనా వాక్యస్స పయోజనాభావతోతి. ఛద్వారికానిచేవ సన్తీరణ తదారమ్మణకిచ్చానం వసేన ద్వారవిముత్తానిచ పటిసన్ధాదికిచ్చానం వసేనాతి అధిప్పాయో. పఞ్చద్వారికానిచ ఛద్వారికానిచ పఞ్చఛద్వారికాని. కదాచి ఛద్వారికానిచేవ తాని కదాచి ద్వారవిముత్తానిచాతి ఛద్వారికవిముత్తాని. ద్వారసద్దో చేత్థఅధికారవసేన యోజీయతి.
[౧౦౧] విభావనియం పన
‘‘ఛద్వారికానిచ ఛద్వారికవిముత్తానిచా’’తిపి వుత్తం. తం న సున్దరం.
హేట్ఠా చుణ్ణియవాక్యే తథా అసుతత్తాతి. ఏకద్వారికచిత్తాని. ల. సబ్బథా ద్వారవిముత్తానిచ యథాక్కమం ఛత్తింసతి.ల. నవధా చేతి పఞ్చధా పరిదీపయేతి యోజనా.
౧౩౪. రూపాదీనం ఆరమ్మణానం భేదేన చిత్తచేతసికానం సఙ్గహో ఆరమ్మణసఙ్గహో.
[౧౦౨] టీకాసు పన
‘‘ఆరమ్మణానం సరూపతో విభాగతో తంవిసయచిత్తతో చ సఙ్గహో ఆరమ్మణసఙ్గహో’’తి వుత్తం. తం న సున్దరం.
అయఞ్హి చిత్తచేతసికానం ఏవ సఙ్గహో. న ఆరమ్మణానన్తి. రూపాదీనం వచనత్థో ఉపరి ఆగమిస్సతి. దుబ్బలపురిసేన దణ్డాదివియ చిత్తచేతసికేహి ఆలమ్బీయతి అముఞ్చమానేహి గణ్హీయతీతి ఆలమ్బణం. ఆరమ్మణసద్దే పన సతి చిత్తచేతసికాని ఆగన్త్వా ఏత్థ రమన్తీతి ఆరమ్మణం.
[౧౦౩] యంపన విభావనియం
‘‘దుబ్బలపురిసేన దణ్డాదివియ చిత్తచేతసికేహి ఆలమ్బీయతి. తానివా ఆగన్త్వా ఏత్థ రమన్తీతి ఆలమ్బణ’’న్తి వుత్తం. తం న సున్దరం.
విసుం సిద్ధాని హి ఏతాని పదానీతి. రూపమేవాతి వణ్ణాయతనమేవ. పఞ్చారమ్మణవిముత్తం యంకిఞ్చి ధమ్మజాతం విజ్జమానంపిఅవిజ్జమానంపి భూతంపి అభూతంపి ధమ్మారమ్మణమేవ. తం పన సభాగ కోట్ఠాసతో సఙ్గయ్హమానం ఛబ్బిధం హోతీతి వుత్తం ధమ్మారమ్మణం పన.ల. ఛధా సఙ్గయ్హతీతి. తత్థాతి తేసు రూపాదీసు ఛసు. చక్ఖుద్వారే ఘట్టయమాన రూపానుసారేనేవ ఉప్పన్నాని చక్ఖుద్వారికచిత్తాని అఞ్ఞాని ఆరమ్మణాని ఆలమ్బితుం నలభన్తి. రూపానిపి ఘట్టనరహితాని అతీతానాగతాని ఆలమ్బితుం నలభన్తీతి వుత్తం చక్ఖుద్వారికచిత్తానం సబ్బేసంపి రూపమేవ ఆరమ్మణం. తఞ్హ పచ్చుప్పన్నన్తి. సోతద్వారికా దీసుపి ఏసేవనయో. తత్థ తం తం కారణం పటిచ్చ ఉప్పన్నం పచ్చుప్పన్నం. వత్తమానన్తి అత్థో. ఛబ్బిధంపీతి రూపాదివసేన ఛబ్బిధంపి. అతిక్కన్తభావం ఇతం గతం పవత్తన్తి అతీతం. ఆగచ్ఛతి ఆగచ్ఛిత్థాతి ఆగతం. పచ్చుప్పన్నం, అతీతఞ్చ. న ఆగతన్తి అనాగతం. ఉప్పాదజాతికా సఙ్ఖతధమ్మాఏవ తీసు కాలేసు అనుపతన్తి. తస్మా ఉప్పాదరహితా అసఙ్ఖతభూతా నిబ్బానపఞ్ఞత్తియో కాలవిముత్తంనామాతి వేదితబ్బా.
[౧౦౪] విభావనియం పన
‘‘వినాసాభావతో అతీతాదికాలవసేన నవత్తబ్బత్తా నిబ్బానం పఞ్ఞత్తిచ కాలవిముత్తంనామా’’తి వుత్తం. తం విచారేతబ్బం.
సబ్బేపి హి సఙ్ఖతధమ్మా అనాగతభావ పుబ్బకాఏవ హోన్తి. తస్మా తే యదా పచ్చయసామగ్గిం లభిత్వా ఉప్పజ్జిస్సన్తీతి వత్తబ్బపక్ఖే తిట్ఠన్తి, తదా అనాగతానామ. యదా పచ్చయసామగ్గిం లభిత్వా ఉప్పన్నా, యదా పచ్చుప్పన్నానామ. యదా నిరుద్ధా, తదా అతీతానామ. ఏవం ఉప్పాదజాతికానఞ్ఞేవ ఉప్పాదమూలికా తేకాలికతా సిద్ధా. ఉప్పాదరహితానం పన అనాగతావత్థాపి నత్థి. కుతో పచ్చుప్పన్నాతీతా వత్థాతి. తస్మా నిబ్బానపఞ్ఞత్తీనం కాలత్తయ విముత్తతా హోతీతి. వినాసాభావతోతి ఇదం పన అతీతకాలవిముత్తియాఏవ కారణన్తి న తేన తాసం ఇతరకాలవిముత్తిం సాధేతీతి దట్ఠబ్బం. యథారహవిభాగో పన ఇధేవ తేసూతిఆదినా పచ్ఛా ఆగమిస్సతి. ద్వారవిముత్తానఞ్చ ఛబ్బిధంపి ఆరమ్మణం హోతీతి సమ్బన్ధో. యథా పన ఆవజ్జనాదీనం ఛద్వారికచిత్తానం ఆరమ్మణం భవన్తరేపి ఇమస్మిం భవేపి పురిమభాగే కేనచి ద్వారేన గహితంపి అగహితంపి హోతి. న తథా ఇమేసన్తి దస్సేతుం భవన్తరే ఛద్వారగహితన్తి వుత్తం. భవవిసేసఞ్హి పత్థేత్వా కమ్మం కత్వా తత్థ నిబ్బత్తానం ఆరమ్మణం భవన్తరేపి కేనచి ద్వారేన గహితంపి హోతి యేవాతి.
[౧౦౫] విభావనియం పన
‘‘తం పన నేసం ఆరమ్మణం న ఆవజ్జనస్స వియ కేనచి అగహితమేవ గోచరభావం గచ్ఛతీతి దస్సేతుం ఛద్వార గహితన్తి వుత్త’’న్తి వుత్తం. తం న యుజ్జతి.
పఞ్చద్వారా వజ్జనస్సపి హి ఆరమ్మణం పుబ్బే కేనచి ద్వారన్తరేన గహితంపి అగహితంపి హోతియేవ. తథా హి ఇదం నామ లభిస్సామి భుఞ్జిస్సామి పస్సిస్సామీతి పుబ్బే గహితం పచ్ఛా ఆవజ్జనస్స ఆరమ్మణం న న హోతీతి. నచ ఏకావజ్జనవీథియం పుబ్బే కేనచి చిత్తేన అగహితభావో ఇధ పమాణన్తి. యథా చ పఞ్చద్వారికచిత్తానం ఆరమ్మణం ఏకన్తపచ్చుప్పన్నమేవ హోతి. యథా చ మనోద్వారికచిత్తానం ఆరమ్మణం తేకాలికంవా కాలవిముత్తసా మఞ్ఞంవా హోతి. న తథా ఇమేసన్తి దస్సేతుం పచ్చుప్పన్నమతీతం పఞ్ఞత్తిభూతంవాతి వుత్తం. యథా చ ఛద్వారికచిత్తానం ఆరమ్మణం ఆగమసిద్ధవోహారయుత్తంపి తబ్బోహారవినిముత్తంపి హోతి. న తథా ఇమేసన్తి దస్సేతుం కమ్మ కమ్మ నిమిత్త గతినిమిత్త సమ్మతన్తి వుత్తం.
[౧౦౬] విభావనియం పన
‘‘నాపి నేసం ఆరమ్మణం మరణాసన్నతో పురిమభాగజవనానం వియ కమ్మకమ్మనిమిత్తాదివసేన ఆగమసిద్ధవోహారవినిముత్తన్తి దస్సేతుం కమ్మ.ల. సమ్మతన్తి ఆహా’’తి వుత్తం. తంపి న సున్దరం.
మరణా సన్నతో పురిమభాగేపి హి సత్తా అత్తనా కతకమ్మంవా చేతియాదీని కమ్మ, పకరణానివా ఆరమ్మణం కరోన్తియేవ. తదాపి హి కమ్మం కమ్మమేవ, కమ్ముపకరణానిచ కమ్మనిమిత్తానియేవ. కమ్మ సిద్ధియానిమిత్తం కారణం కమ్మనిమిత్తన్తి కత్వా. కమ్మస్స నిమిత్తం ఆరమ్మణం కమ్మనిమిత్తన్తిపి వదన్తి. అజాతసత్తురాజా వియచ సుపినదస్సనాదివసేన గతినిమిత్తానిపి ఆరమ్మణం కరోన్తియేవ. రాజా హి ద్వీసు భవేసు పితరం మారేతి. మారితకాలతోచ పట్ఠాయ తస్స నిద్దాయన్తస్స గతినిమిత్తాని ఉపట్ఠహన్తీతి. తత్థ యథాసమ్భవన్తి తం తం పటిసన్ధాదీనం ఛద్వారగహితాదివసేన సమ్భవన్తస్స ఆరమ్మణస్స అనురూపతో. యథాసమ్భవవిభాగో పన ఉపరి మరణుప్పత్తియం ఆగమిస్సతి. యేభుయ్యేనాతి బాహుల్లేన. భవన్తరేతి అతీతానన్తరభవే తత్థచ మరణాసన్నకాలే. ఛద్వార గహితన్తి ఛహి ద్వారేహి మరణాసన్నజవనేహి గహితం. ఏత్థ చ యేభుయ్యేనాతి ఏతేన భవన్తరే ఛద్వారగహితన్తి ఇమస్స విధానస్స అనేకంసభావం విసేసేతి. కస్మా. అగహితస్సపి సమ్భవతో. యఞ్హి అసఞ్ఞిభవతో చుతానం కమ్మ కమ్మనిమిత్త గతినిమిత్త సమ్మతం అరూపభవతో చుతానఞ్చ గతినిమిత్తసమ్మతం కామపటిసన్ధి భవఙ్గచుతీనం ఆరమ్మణం. తం భవన్తరే కేనచి ద్వారేన అగహిత మేవ హోతీతి. ఏత్థచ యస్మా పట్ఠానే అరూపభవే దువిధోపి పురేజాతపచ్చయో పటిసిద్ధో. అట్ఠకథాసుచ తతో చుతానం కామపటిసన్ధియా పచ్చుప్పన్నగతినిమిత్తారమ్మణతాపి వుత్తా. గతినిమిత్తఞ్చ నామ రూపారమ్మణమేవ దీపేన్తి. తస్మా తేసం కామపటిసన్ధియాపి గతినిమిత్తసమ్మతం భవన్తరే కేనచి ద్వారేన అగహితమేవ హోతీతి వేదితబ్బం. అపిచ, మరణాసన్నకాలే కమ్మబలేన కమ్మాదీనం ఉపట్ఠానంనామ యేభుయ్యేన సంముళ్హమరణేన మరన్తానమేవ హోతి. ఇతరేసం పన పరేసం పయోగబలేనపి అత్తనా పకతియా సుట్ఠు ఆసేవితానం అనుస్సరణబలేనపి ధమ్మికఉపాసకాదీనం వియ దేవలోకతో ఆగన్త్వా గణ్హన్తానం దేవానం ఆనుభావేనపి హోతియేవ. నిరయపాలాపి నిరయతో ఆగన్త్వా గణ్హన్తియేవ. రేవతివిమానఞ్చేత్థ వత్తబ్బం. తఞ్హి ద్వే నిరయపాలా గహేత్వా పథమం తావతింసాభవనం నేత్వా పచ్ఛా నిరయం నయింసు. తే హి యక్ఖ జాతికత్తా వేస్సవణపరిసావియ తావతింసా భవనంపి గన్తుం సక్కోన్తియేవ. యమస్స దూతా ద్వే యక్ఖాతి హి పాళియం వుత్తం. వేస్సవణదూతా ఇధ యమస్స దూతాతి వుత్తాతిపి వదన్తి. తస్మా యే కసిణాసుభాదీని సమథనిమిత్తాని సుట్ఠు ఆసేవిత్వా ఉపచారజ్ఝానే ఠత్వా తానేవ నిమిత్తాని గహేత్వా మరన్తి. తేసంపి కామపటిసన్ధియా ఆరమ్మణం భవన్తరే కేనచి ద్వారేన అగహితమేవ సియా. ఉపచారజ్ఝానబలేనేవ బ్రహ్మలోకతో ఇధఉప్పజ్జన్తానంపి ఏసేవనయోతి.
యంపన విభావనియం
‘‘కేవలం కమ్మబలేనేవ తేసం అసఞ్ఞిభవతో చుతానం పటిసన్ధియా కమ్మనిమిత్తాదికం ఆరమ్మణం ఉపట్ఠాతీ’’తి వుత్తం.
తత్థ కమ్మనిమిత్తాదికన్తి ఏత్థ ఆదిసద్దేన కమ్మంపి గహేతబ్బ మేవ. న హి తస్స అగహణే కారణం అత్థీతి. తాని పన సబ్బానిపి కేవలం పటిసన్ధిజనకస్స కమ్మస్స ఆనుభావేనేవ పటిసన్ధియం ఉపట్ఠహన్తీతి వేదితబ్బం. అనాగతం పన నిమిత్తం ఉపట్ఠహమానం గతినిమిత్తమేవ సియా. నచ తస్స విసుం ఉపట్ఠాతబ్బకిచ్చం అత్థి. పచ్చుప్పన్న గతినిమిత్తే సిద్ధే సిద్ధమేవ హోతీతి వుత్తం పచ్చుప్పన్నమతీతం పఞ్ఞత్తి భూతంవాతి.
[౧౦౭] విభావనియం పన
‘‘అనాగతంనామ అతీతం వియ అనుభూతఞ్చ న హోతి. నచ పచ్చుప్పన్నగతినిమిత్తం వియ ఆపాతమాగత’’న్తి కారణం వుత్తం. తం అకారణం.
పసఙ్గస్స అనివత్తితత్తా. గతినిమిత్తఞ్హి నామ పచ్చుప్పన్నంపి అనుభూతం న హోతి. తంపి కమ్మబలేనేవ ఆపాతమాగతం. ఏవంసన్తే అనాగతంపి కమ్మబలేన ఆపాతమాగతమేవ సియాతి అయం పసఙ్గో పాకతికోఏవ హోతీతి. తేసూతి యథావుత్తేసు ఆరమ్మణికచిత్తేసు. రూపాదీసు పఞ్చసు ఏకేకం ఆరమ్మణం ఏతేసన్తి సమాసో. రూపాదీని పఞ్చ ఆరమ్మణాని ఏతస్సాతి విగ్గహో. సేసానీతి పఞ్చవిఞ్ఞాణసమ్పటిచ్ఛన ద్వయతో సేసాని సన్తీరణ మహావిపాకాని. సబ్బథాపి కామావచరా లమ్బణానేవాతి పటిసన్ధాదీహి నానాకిచ్చేహి రూపాదీసు నానారమ్మణేసు పవత్తేన సబ్బ పకారేనపి కామావచరాలమ్బణికానియేవ. తాని హి సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానం ఉప్పన్నానిపి వికప్పసత్తిరహితత్తా అవిజ్జమానే పఞ్ఞత్తిధమ్మేచ సుఖుమే మహగ్గతధమ్మేచ గమ్భీరే లోకుత్తరధమ్మేచ ఆలమ్బితుం న సక్కోన్తీతి. తత్థ సన్తీరణత్తయం తావ సన్తీరణకిచ్చవసేన రూపాదిపఞ్చాలమ్బణే పవత్తతి. తదారమ్మణాదివసేన పన సబ్బానిపి ఏకాదసవిపాకాని ఛసు పరిత్తారమ్మణేసు పవత్తన్తీతి.
[౧౦౮] విభావనియం పన
‘‘విపాకాని తావ సన్తీరణాదివసేన రూపాదిపఞ్చాలమ్బణే’’తి వుత్తం. తత్థ సన్తీరణాదివసేనాతి నవత్తబ్బం. సన్తీరణవసేన ఇచ్చేవ వత్తబ్బన్తి.
యో పనేత్థ చిత్తానం ఆరమ్మణేసు పవత్తివిభాగో వత్తబ్బో. సో అట్ఠకథాకణ్డే గహేతబ్బో. లోకుత్తరధమ్మా అతిగమ్భీరత్తా ఞాణస్సేవ విసయభూతాతి వుత్తం. అకుసల.ల. లోకుత్తర వజ్జిత సబ్బా రమ్మణానీతి. తత్థ తాని లద్ధసమాపత్తీనం ఉప్పన్నకాలేఏవ మహగ్గతారమ్మణాని. తేసుచ ద్వే దోసమూలచిత్తాని పరిహీనజ్ఝానాని ఆరబ్భ ఉప్పన్నకాలేతి దట్ఠబ్బం. ఞాణంపి అనధిగతాని లోకుత్తరాని ఆలమ్బితుం న సక్కోతీతి వుత్తం ఞాణసమ్పయుత్త.ల. వజ్జితసబ్బా రమ్మణానీతి. తత్థ ఞాణసమ్పయుత్తకామకుసలాని పుథుజ్జనానం అజ్ఝానలాభీనం ఉప్పన్నకాలే పఞ్ఞత్తియా సహ కామావచరారమ్మణాని. తానేవ సోతాపత్తిమగ్గతో పురే గోత్రభుక్ఖణే పుథుజ్జనానం నిబ్బానారమ్మణాని. ఝానలాభీనం తానేవ అభిఞ్ఞాకుసలఞ్చ మహగ్గతారమ్మణానిపి. హేట్ఠిమఫలట్ఠానం అత్తనా అధిగత మగ్గఫలనిబ్బానా రమ్మణానిపీతి వేదితబ్బాని. యథా చేత్థ అరియా అత్తనా అధిగత మగ్గఫలానియేవ ఆలమ్బితుం సక్కోన్తి. తథా ఝానలాభినోపి అత్తనా అధిగతజ్ఝానానిఏవ ఆలమ్బితుం సక్కోన్తీతి వేదితబ్బం. ఏత్థ సియా-యే చ ఝానాని పత్థేన్తి. ఝానపరికమ్మంపి కరోన్తి. యేచ ఝానసుత్తాని సంవణ్ణేన్తి. తే అలాభినో మహగ్గతజ్ఝానాని ఆలమ్బితుం సక్కోన్తి, నసక్కోన్తీతి. న సక్కోన్తి. తే హి ఝానానినామ ఏవం మహానుభావాని ఏవం మహానిసంసానీతి సుత్వావా సుతపరియత్తిబలేన సిద్ధే ఆకార సల్లక్ఖణఞ్ఞాణే ఠత్వా వా అనుమానవసేనేవ తాని పత్థేన్తి. పరికమ్మంపి కరోన్తి. సుత్తానిపి సంవణ్ణేన్తీతి. ఇతరథా పుథుజ్జనాపి లోకుత్తరధమ్మే పత్థేన్తి, మగ్గపరికమ్మంపి కరోన్తి. మగ్గఫల నిబ్బానవచనానివికథేన్తి సంవణ్ణేన్తీతి తేసంపి తే ఆరమ్మణభూతా ఏవ సియున్తి. తేసం పన చిత్తాని ఝానాదీనం పఞ్ఞత్తిగుణే ఏవ అనుభోన్తీతి వేదితబ్బాని. పణీతధమ్మానఞ్హి పఞ్ఞత్తియోపి పణితరూపాఏవ హోన్తీతి. మహిద్ధికో హి పరచిత్తవిదూ. మారో దేవ పుత్తోపి రూపజ్ఝానచిత్తం వట్టనిస్సితమేవ పస్సతి. వివట్టనిస్సితం న పస్సతి. అరూపజ్ఝానచిత్తం పన వట్టనిస్సితంపి నపస్సతీతి అఙ్గుత్తరే నవనిపాతే అట్ఠకథాయం వుత్తం. యే పన అగ్గమగ్గఫలాని పటివిజ్ఝన్తి. తేసం ఉప్పన్నానిఞ్ఞణసమ్పయుత్తకామక్రియజవనాని క్రియాభిఞ్ఞాజవనఞ్చ పుగ్గలానురూపం పఞ్ఞత్తియా సహ చతుబ్భూమకధమ్మేసు కిఞ్చి ఆరమ్మణం కాతుం నసక్కోన్తీతి నత్థి. తథా తేసం పురేచారి కమనోద్వారావజ్జనఞ్చాతి వుత్తం ఠాణసమ్పయుత్త.ల. సబ్బథాపిసబ్బా రమ్మణానీతి. తత్థ సబ్బథాపీతి సబ్బకామావచర సబ్బమహగ్గత సబ్బలోకుత్తర సబ్బపఞ్ఞత్తి సబ్బపచ్చుప్పన్నాది పకారేనపీతిఅత్థో. ఇదఞ్చ సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానం ఉప్పన్నాని సన్ధాయ వుత్తం. ఇతరాని పన పచ్చేక బుద్ధానం ఉప్పన్నానిపి పదేససబ్బారమ్మణానిఏవ హోన్తి. తాని హి ఏకం పథవిధాతుంపి సబ్బేహి అనవసేసపకారేహి జానితుం నసక్కోన్తీతి. ఆరుప్పేసు దుతీయచతుత్థాని పథమతతీయారుప్ప విఞ్ఞాణా రమ్మణత్తా మహగ్గతా రమ్మణాని. సేసానీతి అభిఞ్ఞా ద్వయ దుతీయచతుత్థారుప్పేహి అవసేసాని సబ్బానిపి ఏకవీసతివిధాని మహగ్గతచిత్తాని కసిణాది పఞ్ఞత్తారమ్మణానీతి అత్థో. పఞ్చవీసాతి పఞ్చద్వారావజ్జన తేవీసతి కామవిపాక హసనచిత్తాని సన్ధాయ వుత్తం. పరిత్తమ్హీతి కామావచరా లమ్బణే ఏవాతి అత్థో. తఞ్హి అప్పానుభావతో పటిబన్ధకధమ్మేహి పరిసమన్తతో దీయతి అవఖణ్డీయతి నిత్తేజభావం పాపీయతీతి పరిత్తన్తి వుచ్చతి.
౧౩౫. చక్ఖాదీనం వత్థూనం భేదేన తబ్బత్థుకానం చిత్తచేతసి కానం సఙ్గహో వత్థుసఙ్గహో.
[౧౦౯] విభావనియం పన
‘‘వత్థువిభాగతో తబ్బత్థుకచిత్తపరిచ్ఛేదవసేనచ సఙ్గహో వత్థుసఙ్గహో’’తి వుత్తం. తం న సున్దరం.
వసన్తిపతిట్ఠహన్తి చిత్తచేతసికాఏతేసూతివత్థూని, చక్ఖువత్థుచ. ల. కాయవత్థుచహదయవత్థుచాతియోజనా. చక్ఖుమేవ చక్ఖువత్థు తథా సోతాదీనియేవ సోతవత్థాదీని. వాక్యసఙ్ఖేపో హేస పాఠో. పేయ్యాలనయోతిపి అన్తదీపకనయోతిపి వత్తుం యుజ్జతి. కేచి పన ద్వన్దసమాసం మఞ్ఞన్తి. తేసం చసద్దో నయుజ్జతి. పరతో వత్థుసద్దో చసద్దోచ పుబ్బపదేసు ఆనేతబ్బోతిపి వదన్తి. తేసం హదయవత్థూతి సమాసపదం నయుజ్జతి. అవిభత్తికనిద్దేసోతిపి అపరే. తాని కామలోకే సబ్బానిపి లబ్భన్తీతి కామతణ్హా ధిన కమ్మనిబ్బత్తానం అత్తభావానంఏవ పరిపుణ్ణిన్ద్రియతా సమ్భవతో సబ్బానిపి తాని ఛ వత్థూని కామలోకేఏవ లబ్భన్తి. తథా హి చక్ఖాదీసు వత్థూసు సన్తేసు ఏవరూపాదీనం పరిభోగో సమ్పజ్జతి. తస్మా రూపాదీసు కామవత్థూసు అభిరతా కామతణ్హా సదా చక్ఖాదీనం పఞ్చన్నం వత్థూనంపి సమ్పత్తిం పత్థేతియేవ. యథాచ సబ్బకమ్మికో అమచ్చో సదా రఞ్ఞో ఇచ్ఛమేవ పూరయమానో సబ్బాని రాజకమ్మాని సమ్పాదేతి. ఏవమేవ కామావచరకమ్మంపి సదా కామతణ్హాయ ఇచ్ఛమేవ పూరయమానం పరిపుణ్ణిన్ద్రియం అత్తభావం నిబ్బత్తేతి. తస్మా కామతణ్హాధినకమ్మనిబ్బత్తా కామసత్తాఏవ పరిపుణ్ణిన్ద్రియా హోన్తీతి. యథా చ దస్సనసవనానుత్తరియ ధమ్మభూతాని చక్ఖుసోతాని బుద్ధదస్సన ధమ్మస్సవనా దివసేన సత్తానం విసుద్ధియాపి హోన్తి, న తథా ఘానాదిత్తయం. తం పన కేవలం కామపరిభోగత్థాయఏవ హోతి. తస్మా తం కామవిరాగభావనా కమ్మనిబ్బత్తేసు బ్రహ్మత్తభావేసు నఉపలబ్భతీతి వుత్తం రూపలోకే పన ఘానాదిత్తయం నత్థీతి. ఇదఞ్చ పసాదరూపత్తయం సన్ధాయ వుత్తం. ససమ్భారఘాన జివ్హా కాయ సణ్ఠానానిపన సుట్ఠుపరిపుణ్ణానిఏవ హోన్తీతి. అరూపలోకేపన సబ్బానిపి నసంవిజ్జన్తీతి రూపవిరాగ భావనా కమ్మనిబ్బత్తే తస్మిం లోకే అజ్ఝత్తబహిద్ధాసన్తానేసుపి సబ్బేన సబ్బం రూపపవత్తియాఏవ అభావతో. తత్థ నిబ్బత్తా హి సత్తా సుద్ధే ఆకాసతలేఏవ చిత్తపబన్ధమత్తా హుత్వా తిట్ఠన్తీతి. ఇమస్మిం సఙ్గహే పన చిత్తాని సత్తవిఞ్ఞాణ ధాతువసేన గహేతుం తత్థ పఞ్చవిఞ్ఞాణధాతుయోతిఆది వుత్తం. తత్థాతి తేసు ఛసు వత్థూసు. పఞ్చవిఞ్ఞాణాని ఏవ నిసత్తనిజీవట్ఠేన ధాతుయోతి విగ్గహో. ఏవం సేసేసుపి. విజాననకిచ్చాభావతో మననమత్తా ధాతూతి మనోధాతు. పఞ్చద్వారే ఆవజ్జనమత్త సమ్పటిచ్ఛనమత్త కిచ్చాని హి విసేసజానన కిచ్చాని నహోన్తీతి. పఞ్చవిఞ్ఞాణాని పన పచ్చక్ఖతో దస్సనాదివసేన థోకం విసేసజాననకిచ్చాని హోన్తి. అవసేసా పన సన్తీరణాదయో ఆరమ్మణసభావ విచారణా దివసేన అతిరేక విసిట్ఠజాననకిచ్చయుత్తత్తా న మనోధాతుయో వియ మననమత్తా హోన్తి. నాపి పఞ్చవిఞ్ఞాణధాతుయోవియ విజానన మత్తా. అథఖో మననట్ఠేన మనోచ తం విజాననట్ఠేన విఞ్ఞాణఞ్చాతి కత్వా మనోవిఞ్ఞాణధాతుయోనామ. అతిసయ విసేసజానన ధాతుయోతి అత్థో. పరియాయపదానఞ్హి విసేసన సమాసే అతిసయత్థో విఞ్ఞాయతి. యథా పదట్ఠానన్తి.
[౧౧౦] విభావనియం పన
‘‘మనోయేవ విఞ్ఞాణం మనోవిఞ్ఞాణన్తి వా. మనసో విఞ్ఞాణం మనోవిఞ్ఞాణ’’న్తి వా వుత్తం. తత్థ మనోయేవ విఞ్ఞాణన్తి ఇదం తావ న యుజ్జతి.
న హి అఞ్ఞమఞ్ఞం విసేసేత్వా అభిరేకట్ఠదీపకే పదట్ఠానన్తిఆదికే విసేసనసమాసే అవధారణ విగ్గహో కత్థచి దిస్సతి యుజ్జతిచాతి.
[౧౧౧] మనసో విఞ్ఞాణన్తి ఇదంపి నయుజ్జతియేవ.
మనసోతి హి మనోధాతుత్తికసఙ్ఖాతస్స మనస్స. తత్థ సమ్పటిచ్ఛనద్వయం సన్తీరణాదికస్స మనోవిఞ్ఞాణపబన్ధస్స పచ్చయభూతం హోతి. పఞ్చద్వారావజ్జనం పన పరతో ద్వారన్తరే పవత్తమానం తస్సేవ మనోవిఞ్ఞాణపబన్ధస్స పచ్చయుప్పన్నభూతం హోతీతికత్వా ఆదిమ్హి పచ్చయభూతస్స చేవ అన్తే ద్వారన్తరే పచ్చయుప్పన్నభూతస్స చ మనస్స సమ్బన్ధివిఞ్ఞాణన్తి అత్థో. అథవా, పఞ్చవిఞ్ఞాణవజ్జితాని సబ్బాని విఞ్ఞాణాని మననకిచ్చత్తా మనోనామ. ఆరమ్మణే పన అభినిపాత మత్తాని పఞ్చవిఞ్ఞాణాని మననకిచ్చాని నహోన్తీతి దస్సనాదీని ఏవ నామ. పఞ్చద్వారావజ్జనఞ్చ మనతో జాతంపి మనస్స పచ్చయో నహోతి. దస్సనాదీనం ఏవ పచ్చయో. సమ్పటిచ్ఛనద్వయఞ్చ మనస్స పచ్చయో హోన్తంపి మనతో జాతం నహోతి. దస్సనాదితో ఏవ జాతం. సన్తీరణాదీని పన అత్తనో పురే పచ్ఛాపవత్తానం ద్విన్నం ద్విన్నం మనానం ఏవ మజ్ఝే జాతానీతి అత్తనో పచ్చయ పచ్చయుప్పన్నభూతస్స మనస్స సమ్బన్ధివిఞ్ఞాణన్తి అత్థో. ఏవఞ్చ సతి పఞ్చవిఞ్ఞాణంపి ద్విన్నం మనోధాతూనం అన్తరే పవత్తత్తా మనసో పచ్చయ పచ్చయుప్పన్నభూతస్స సమ్బన్ధివిఞ్ఞాణం మనోవిఞ్ఞాణన్తి వత్తబ్బమేవ సియాతి.
[౧౧౨] టీకాయం పన
మనతో జాతం విఞ్ఞాణన్తిపి వుత్తం. తంపి వుత్తనయేన నయుజ్జతియేవ.
అవసేసా పన మనోవిఞ్ఞాణధాతుసఙ్ఖాతాచ సన్తీరణ.ల. పన్నరసరూపావచరవసేన తింసధమ్మా హదయం నిస్సాయేవ పవత్తన్తీతి యోజనా. చసద్దో పనేత్థ అవసేసానం ఛసత్తతి ధమ్మానం మనోవిఞ్ఞాణధాతుభావం సమ్భావేతి.
[౧౧౩] విభావనియం పన
సమ్పిణ్డనత్థం గహేత్వా ‘‘న కేవలం మనోధాతుయేవా’’తి వుత్తం. తం న యుజ్జతి.
ఏవఞ్హి సతి అవసేసాచ మనోవిఞ్ఞాణధాతుసఙ్ఖాతాతి వుత్తం సియాతి.
[౧౧౪] యాచ టీకాసు
సన్తీరణ.ల. రూపావచరవసేన పవత్తా, అవసేసా మనోవిఞ్ఞాణ ధాతుసఙ్ఖాతాచ తింస ధమ్మాతి యోజనా. సాపి న సున్దరా.
అత్థగతియా అవిసదత్తాతి. తత్థ కస్మా తే నిస్సాయేవ పవత్తన్తీతి. ఆరుప్పేసు అనుప్పజ్జనతో, కస్మాచ తత్థ నుప్పజ్జన్తీతి వుచ్చతే. సన్తీరణమహావిపాకాని తావ తత్థ నుప్పజ్జన్తి పఞ్చన్నం ద్వారానం అత్తనో కిచ్చానఞ్చ తత్థ అభావతో. పటిఘచిత్తద్వయంపి నుప్పజ్జతి. అనీవరణావత్థస్స పటిఘస్స అభావతో. ఏకన్త నీవరణానఞ్చ ఝానభూమీసు అసమ్భవతో. ఏత్థ పన యది అనీవరణావత్థో పటిఘో నత్థి. పాళియం దుతీయజ్ఝానేఏవ దోమస్సిన్ద్రియస్స అపరిసేసనిరోధవచనం అట్ఠకథాసుచ దుతీయజ్ఝానూపచారే తస్స ఉప్పత్తిసమ్భవవచనం విరుద్ధం సియా. తస్మా అత్తనో సహాయపచ్చయ భూతస్స ఓళారికస్స కామరాగస్స ఝానభూమీసు అభావతో పటిఘచిత్తద్వయం తత్థ నుప్పజ్జతీతి యుత్తన్తిపి వదన్తి. టీకాకారాపన దుతీయజ్ఝానూపచారే తస్స ఉప్పత్తిసమ్భవ వచనం పరికప్పవచనమత్తన్తి కత్వా పురిమకారణమేవ ఇచ్ఛన్తి. యది పనేతం పరికప్పవచనమత్తం సియా పాళివచనంపి పరికప్పవచనమత్తమేవ సియా. తస్మా పచ్ఛిమకా రణమేవ యుత్తరూపన్తి అమ్హాకం ఖన్తి. హసనచిత్తంపి నుప్పజ్జతి అరూపీనం హసనకిచ్చస్స అభావతో. కాయాభావతోతిపి యుజ్జతి. సోతాపత్తిమగ్గచిత్తంపి నుప్పజ్జతి. పరతోఘోసాభావేన తత్థుప్పన్నస్స పుథుజ్జనస్స ధమ్మాభిసమయాభావతో బుద్ధపచ్చేకబుద్ధానఞ్చ తత్థ అనుప్పజ్జనతో. తేనేవ హి తత్థుప్పన్నో పుథుజ్జనో అట్ఠసు అక్ఖణయుత్తేసు వుత్తోతి. రూపావచరచిత్తానిపి తత్థ నుప్పజ్జన్తి రూపవిరాగభావనాయ రూపనిమిత్తారమ్మణానం తేసం సమతిక్కన్తత్తాతి.
అవసేసా మనోవిఞ్ఞాణధాతుసఙ్ఖాతా కుసలాకుసలక్రియానుత్తరవసేన ద్వే చత్తాలీసధమ్మా హదయం నిస్సాయవా అనిస్సాయవా పవత్తన్తీతి యోజనా. నిస్సాయవా పఞ్చవోకారే అనిస్సాయవా చతువోకారేతి అధిప్పాయో. కుసలానిచ అకుసలానిచ క్రియానిచ అనుత్తరానిచాతి విగ్గహో. తత్థ కుసలానీతి పఞ్చరూప కుసలతో అవసేసాని ద్వాదసలోకియకుసలాని. అకుసలానీతి పటిఘద్వయతో అవసేసాని దసఅకుసలాని. క్రియానీతి పఞ్చద్వారావజ్జన హసన పఞ్చరూపక్రితో అవసేసాని తేరసక్రియచిత్తాని. అనుత్తరానీతి పథమమగ్గతో అవసేసాని సత్తఅనుత్తరచిత్తాని. కామే ఛవత్థుం నిస్సితా సత్తధాతుయో మతా. రూపే తివత్థుం నిస్సితా చతుబ్బిధా ధాతుయో మతా. ఆరుప్పే కిఞ్చివత్థుం అనిస్సితా ఏకా ధాతు మతాతి యోజనా. తేచత్తాలీసాతి పఞ్చవిఞ్ఞాణ మనోధాతుత్తికేహి సద్ధిం సన్తీరణాదికే తింసధమ్మే సన్ధాయ వుత్తన్తి.
ఇతి పరమత్థదీపనియానామ అభిధమ్మత్థసఙ్గహస్స
చతుత్థవణ్ణనాయ పకిణ్ణకసఙ్గహస్స
పరమత్థదీపనా నిట్ఠితా.