చేతసికసఙ్గహ పరమత్థదీపనీ

౬౮. ఏవం చిత్తఙ్గహం దస్సేత్వా ఇదాని అనుపత్తం చేతసిక సఙ్గహం దస్సేన్తో చతూహి సమ్పయోగలక్ఖణేహి సహ వచనత్థఞ్చ సరూపత్థఞ్చ తావ దస్సేతుం ఆది గాథమాహ. తత్థ ఏకుప్పాదనిరోధాచఏకాలమ్బణవత్థుకాతి చతుస్సమ్పయోగలక్ఖణదస్సనం. చేతో యుత్తాతి వచనత్థదస్సనం. చేతసియుత్తా చేతసావా యుత్తా చేతసికాతి దస్సనతో. ద్విపఞ్ఞాసధమ్మాతి సరూపదస్సనం. చేతసికాతి పన సిద్ధపద దస్సనం. తత్థ ధమ్మానం అనాగతభావసఙ్ఖాతా పుబ్బన్తతో ఉద్ధం పజ్జనం గమనం సరూపతో పాతుభవనం ఉప్పాదో. జాతీతి వుత్తం హోతి. సబ్బేపిహి సఙ్ఖత ధమ్మా అనాగతభావపుబ్బా ఏవ హోన్తి. తతో పచ్చయసామగ్గిం లభిత్వా పచ్చుప్పన్నభావం గచ్ఛన్తి. తతో నిరుజ్ఝిత్వా అతీతభావం గచ్ఛన్తీతి. నిరుజ్ఝనం నిరోధో. సరూపవినాసో భఙ్గో అనిచ్చతా మరణన్తి వుత్తం హోతి. యా చిత్తస్స జాతి, సాయేవ ఫస్సాదీనం. యా చిత్తస్స జరా, యం చిత్తస్స మరణం, యం చిత్తస్స ఆరమ్మణం వత్థు. తదేవ ఫస్సాదీనన్తిఆదినా హేట్ఠా వుత్తనయేన ఏకో ఉప్పాదో ఏతేసన్తి ఏకుప్పాదా. ఏకో నిరోధో ఏతేసన్తి ఏకనిరోధా. ఏకుప్పాదాచ తే ఏకనిరోధాచాతి ఏకుప్పాదనిరోధా. ఉత్తరపదే ఏకసద్దస్స లోపో. ఏవం పరత్థపి. ఏకం ఆలమ్బణం ఏతేసన్తి ఏకాలమ్బణా. ఏకం వత్థు ఏతేసన్తి ఏకవత్థుకా. ఏకాలమ్బణాచ తే ఏకవత్థుకాచాతి ఏకాలమ్బణవత్థుకా. ఆలమ్బణం పనేత్థ ఏకచిత్తస్సపి బహుదేవ హోతి. ఏకత్తంపన ఉపనేత్వా ఏకం ఆలమ్బణన్తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

[౭౧] విభావనియం పన

‘‘ఏకతో ఉప్పాదోచ నిరోధోచ యేసం, తే ఏకుప్పాదనిరోధా’’తి వుత్తం. తం న సున్దరం.

న హి ఏకక్ఖణే ఏకతో ఉప్పాదమత్తేన ఏకుప్పాదతా ఇధ అధిప్పేతా. అథఖో వుత్తనయేనేవ అధిప్పేతా. వుత్తఞ్హేతం మూలటీకాయం –

ఏకకలాపపరియాపన్నానం రూపానంసహేవఉప్పాదాదిప్పవత్తితో

ఏకస్సకలాపస్సఉప్పాదాదయో ఏకేకావ హోన్తీతి.

తత్రాయం యోజనా. ఏకుప్పాదనిరోధాచ ఏకాలమ్బణవత్థుకా చ హుత్వా యేధమ్మా చేతోయుత్తా. తే ద్విపఞ్ఞాసధమ్మా చేతసికా మతాతి. భావపధానంపివా ఏత్థ యుత్తం. విసేసనేచ నిస్సక్కవచనం. ఏకుప్పాదనిరోధభావేన ఏకాలమ్బణ వత్థుక భావేనచ యేధమ్మా చేతోయుత్తా. తే ద్విపఞ్ఞాసధమ్మా చేతసికానామ మతా ఞాతాతి. ఏత్థచ యే చేతోయుత్తా. తే చేతసికాతి వుత్తే చిత్తస్స సహజాతపచ్చయుప్పన్నరూపానిపి తదాయత్తవుత్తితాయ ఏకన్తేన చిత్తసమ్బన్ధీని హుత్వా చేతోయుత్తాని చేతసికాని నామ సియుం. తస్మా తేసం నివత్తనత్థం ఏకుప్పాదనిరోధాచ, ఏకా లమ్బణవత్థుకాతి వుత్తం. తానిహి చిత్తేన ఖణతో సహుప్పన్నానిపి భిన్నసన్తానత్తా యా చిత్తస్స జాతి, సాఏవ తేసన్తి ఇమం లక్ఖణంపి నానుభోన్తి. అఞ్ఞంహి రూపసన్తానం. అఞ్ఞం అరూపసన్తానన్తి. ఫస్సాదీనంపన ఉప్పాదమత్తమేవ చిత్తేన సహ ఏకం నహోతి. అథఖో నిరోధోపి ఆలమ్బణంపి వత్థుపి సబ్బం ఏకమేవాతి ఞాపనత్థం ఏక నిరోధాదిగ్గహణం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. న హి ఏవం అవుత్తే సక్కా తథా జానితున్తి. యస్మాపన యథా బహుజనసన్తకో ఏకో గోణో తిస్సస్స గోణో దత్తస్స గోణోతి ఏవం విసుం విసుంపి వత్తబ్బోయేవ హోతి. ఏవమేవం ఉప్పాదో నిరోధోచ ఏకస్మిం రూపారూపకలాపే ఏకోవసమానోపి ఫస్సస్స ఉప్పాదో వేదనాయ ఉప్పాదో పథవిధాతుయా ఉప్పాదో ఆపోధాతుయా ఉప్పాదోతి ఏవమాదినా నయేన విసుం విసుంపి వత్తబ్బోయేవ. తస్మా సుత్తన్తేసు –

వేదనాయ ఉప్పాదో పఞ్ఞాయతి. వయో పఞ్ఞాయతి. ఠికాయ అఞ్ఞత్థం పఞ్ఞాయతి. సఞ్ఞాయ. సఙ్ఖారానం. విఞ్ఞాణస్స. ల. పఞ్ఞాయతీతి వుత్తం. తథా యో భిక్ఖవే పథవిధాతుయా ఉప్పాదో ఠితిఅభినిబ్బత్తి పాతుభావో. దుక్ఖస్సేసో ఉప్పాదో రోగానం ఠితి జరా మరణస్స పాతుభావో. యో భిక్ఖవే ఆపోధాతుయా. యో భిక్ఖవే తేజో ధాతుయా. యో భిక్ఖవే వాయోధాతుయా. యో భిక్ఖవే చక్ఖుస్స.ల. మనస్స ఉప్పాదో.ల. జరామరణస్స పాతుభావోతి.

వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఇతరథా జీవితిన్ద్రియాదీనపి ఏకస్మిం కలాపే బహుభావో వత్తబ్బో సియా. యో అరూపీనం ధమ్మానం ఆయు ఠితి అవట్ఠితీతి హి వుత్తం. తథా వికారరూపానం. సబ్బేసంపివా చక్ఖాదీనం ఉపాదారూపానం. చతున్నం చహాభూతానం ఉపాదాయరూపన్తిచ చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదోతిచ వుత్తన్తి. కాయలహుతా చిత్తలహుతాదయోపన అత్థవిసేసదీపనత్థం ద్విధా భిన్దిత్వా వుత్తా. సోచ అత్థవిసేసోఉపరి ఆవి భవిస్సతీతి. అయమేత్థపరమత్థదీపనా.

[౭౨] విభావనియం పన

ఇమమత్థం అసల్లక్ఖేత్వా యం వుత్తం ‘‘యది ఏకుప్పాదమత్తేనేవ చేతోయుత్తాతి అధిప్పేతా. తదా చిత్తేన సహ ఉప్పజ్జమానానం రూపధమ్మానమ్పి చేతోయుత్తతా ఆపజ్జేయ్యాతి ఏక నిరోధగ్గహణం. ఏవమ్పి చిత్తానుపరివత్తినో విఞ్ఞత్తిద్వయస్స పసఙ్గో నసక్కా నీవారేతుం. తథా ఏకతో ఉప్పాదో వా నిరోధోవా ఏతేసన్తి ఏకుప్పాదనిరోధాతి పరికప్పేన్తస్స పురేతరముప్పజ్జిత్వా చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే నిరుజ్ఝమానానమ్పి రూపధమ్మానన్తి ఏకాలమ్బణగ్గహణం. యే ఏవం తివిధలక్ఖణా. తే నియామతో ఏకవత్థుకా యేవాతి దస్సనత్థం. ఏకవత్థుకగ్గహణన్తి. అలమతిపపఞ్చేనా’’తి. సబ్బం తం నిరత్థకమేవ.

౬౯. కథఞ్చ ద్విపఞ్ఞాస హోన్తీతి పుచ్ఛిత్వా పథమం ద్విపఞ్ఞాస సరూపం తీహి రాసీహి విభజిత్వా దస్సేన్తో కథన్తిఆదిమాహ. తత్థ ఫుసతీతి ఫస్సో. ఫుసన్తి సమ్పయుత్తకా ధమ్మా ఏతేనాతి ఫస్సో. ఫుసనమత్తమేవవా ఏతన్తి ఫస్సో. ఫుసనఞ్చేత్థ ఆరమ్మణస్స ఇట్ఠానిట్ఠరసం ఆహచ్చ ఉపహచ్చ గహణం దట్ఠబ్బం. యతో తదనుభవన్తి వేదనా పాతుభవతి. ఫస్సపచ్చయా వేదనాతి హి వుత్తం. స్వాయం ఫుసనలక్ఖణో. ననుచాయం అరూపధమ్మో. నచ అరూపధమ్మా అప్పటిఘసభావా కిఞ్చి ఫుసన్తీతి. సచ్చం, అయంపన ఫుసనా కారేనచ పవత్తతి. యఞ్చ ఫుసన్తేహి సాధేతబ్బం. తఞ్చ కిచ్చం సాధేతి. తస్మా అయం ఫస్సోతిచ ఫుసనలక్ఖణోతిచ వుత్తో. కింపన సాధేతీతి. ఆరమ్మణరసానురూపం చిత్తస్స వికారపత్తి. వేదనావిసేసుప్పత్తింవా. అయఞ్చ అత్థో అమ్బిలఖాదాదికే దిస్వా అపరస్స ఖేళుప్పాదాదీసు పాకటోతి.

[౭౩] విభావనియం పన

‘‘ఖేళుప్పాదాదివియ దట్ఠబ్బో’’తి వుత్తం. ఏవఞ్చసతి ఇదం ఉపమా మత్తం సియా. అతిపాకటాయపన ఫస్సప్పవత్తియా దస్సన మిదన్తి దట్ఠబ్బం.

౭౦. వేదయతీతి వేదనా. ఆరమ్మణరసం అనుభవతి. అవిదితంవా ఆరమ్మణరసం సమ్పయుత్తానం తంసమఙ్గిపుగ్గలానం వా విదితంపాకటం కరోతీతి అత్థో. విన్దన్తివ ఏతాయ సత్తా సాతంవా అసాతంవా లభన్తీతి వేదనా. వేదయితమత్తమేవవా ఏతన్తి వేదనా. పాళియంపన –

వేదయతి వేదయతీతి ఖో భిక్ఖవే తస్మా వేదనాతి వుచ్చతి. కిఞ్చ వేదయతి, సుఖంపి వేదయతి. దుక్ఖంపి వేదయతి. అదుక్ఖమసుఖంపి వేదయతీతి వుత్తం.

నను సబ్బేపి చిత్తచేతసికా ధమ్మా ఆరమ్మణరసానుభవనప్ప కతికాఏవాతి తేపి వేదనానామ సియున్తి. నసియుం. తేహి కిచ్చన్తరబ్యావటా హోన్తి. ఆరమ్మణరసం ఉజుం అనుభవితుం నసక్కోన్తి. అత్తనో అత్తనో కిచ్చం కరోన్తావ ఏకదేసమత్తేన అనుభవన్తి. వేదనాయేవపన అనఞ్ఞకిచ్చతాయ అనుభవనకిచ్చే ఆధిపచ్చయోగతాయచ ఇస్సరభావేన అనుభవతీతి సాఏవ వేదనానామ భవితుం అరహతీతి. ఏవఞ్చకత్వా రాజగ్గభోజన రసానుభవనే తేసం సూదసదిసతా వేదనాయఏవచ రాజసదిసతా వుత్తాతి.

౭౧. సఞ్జానాతీతి సఞ్ఞా. పున జాననత్థం సఞ్ఞాణం కరోతీతి అత్థో. అయఞ్హి పుబ్బే గహితసఞ్ఞానేన సఞ్జాననకాలేపి పున జాననత్థం సఞ్ఞాణం కరోతియేవాతి. సాహి ఏవం పునప్పునం సఞ్ఞాణం కత్వా ఉప్పజ్జమానా థిరసఞ్ఞాభావం పత్వా యావతాయుకంపి భవన్తరం పత్వాపి సత్తానం అప్పముట్ఠభావం సాధేతి. మిచ్ఛా భినివేససఞ్ఞాభావం పత్వాచ ఇమే సత్తే సబ్బఞ్ఞు బుద్ధేహిపి బోధేతుం అసక్కుణేయ్యే కరోతీతి. తథాహి సా పున సఞ్జాననత్థం నిమిత్తకరణే దారుతచ్ఛకసదిసాతిచ. యథాగహిత నిమిత్తవసేన అభినివేసకరణే హత్థిదస్సక అన్ధసదిసాతిచ. ఉపట్ఠితవిసయగ్గహణే తిణపురిసకేసు మిగపోతకసదిసాతిచ వుత్తాతి. పాళియంపన –

సఞ్జానాతి సఞ్జానాతీతిఖో భిక్ఖవే తస్మా సఞ్ఞాతి వుచ్చతి. కిఞ్చ సఞ్జానాతి. నీలంపి సఞ్జానాతి. పీతకంపి సఞ్జానాతీతిఆది వుత్తన్తి.

౭౨. చేతయతీతి చేతనా. సమ్పయుత్తధమ్మే తస్మిం తస్మిం ఆరమ్మణేవా కిచ్చేవా అభిసన్దహతి పునప్పునం ఘటేతి, తత్థ పబన్ధవసేన నిరన్తరం పవత్తమానే కరోతీతి అత్థో. పకప్పేతి వా తే. సంవిదహతి ఆరమ్మణపటిలాభాయవా కమ్మసిద్ధియా అభిసఙ్ఖరోతి. ఆయూహతివా తే. ఆరమ్మణే సమ్పిణ్డేతి ఏకతో సమో సరన్తే కరోతీతి అత్థో. తథాహి సా ఆయూహనరసాహిచ సంవిధానపచ్చుపట్ఠానాతిచ వుత్తా. తాయహి తస్మిం నిరన్తరం ఉస్సుక్కన బ్యాపారవసేన పవత్తమానాయ తం సమ్పయుత్తాపి అత్తనో అత్తనో కిచ్చం కురుమానా తస్మిం తథేవ పవత్తన్తీతి. తేనేవ సా సకిచ్చ పరకిచ్చ సాధక జేట్ఠసిస్స మహావడ్ఢకి ఆదిసదిసాతి వుత్తాతి.

[౭౪] విభావనియం పన

చేతేతి సఙ్ఖతాభిసఙ్ఖరణే బ్యాపారమాపజ్జతీతి వత్వా తదత్థసాధనత్థం యం వుత్తం ‘‘విభఙ్గే సుత్తన్తభాజనియే సఙ్ఖా రక్ఖన్ధం విభజన్తేన సఙ్ఖతమతిసఙ్ఖరోన్తీతి సఙ్ఖారాతి వత్వా’’తి. తం న యుజ్జతి.

న హి విభఙ్గే సుత్తన్తభాజనియే సఙ్ఖతమ భిసఙ్ఖరోన్తీతి సఙ్ఖారాతి వుత్తం అత్థి. ఖన్ధసంయుత్తకే పనేతం వుత్తన్తి.

౭౩. ఏకత్తారమ్మణసఙ్ఖాతో అగ్గో కోట్ఠాసో కోటి వా ఏతస్సాతి ఏకగ్గం. చిత్తం, తస్స భావో ఏకగ్గతా. ఆరమ్మణఞ్హి నామ ఏకంపి నానాసభావం హోతి. తస్మా తస్స ఏకస్సపి నానాసభావేసు విక్ఖేపం అపత్వా ఏకస్మిం సభావే ఖణమత్తంపి పవత్తస్స చిత్తస్స యోనిచ్చలాకారో అత్థి అయం తస్మిం ఏకగ్గాభిధానస్స ఏకగ్గబుద్ధియాచ పవత్తిహేతుభావేన గయ్హతీతి. తే నేవ హి సా నివాతే దీపచ్చీనం ఠితివియ చేతసో ఠితీతి దట్ఠబ్బాతి వుత్తా.

[౭౫] విభావనియం పన

‘‘ఏకం ఆరమ్మణం అగ్గం ఇమస్సాతి ఏకగ్గ’’న్తి వుత్తం. తత్థపి అగ్గసద్దో కోట్ఠాసేవా కోటియంవా పవత్తోతి యుత్తో. కేచిపన ఆరమ్మణే పవత్తోతి వదన్తి. తం న సున్దరం.

న హి అగ్గసద్దో ఆరమ్మణపరియాయో కత్థచి దిట్ఠోతి.

౭౪. జీవన్తి సమ్పయుత్తాధమ్మా ఏతేనాతి జీవితం. ఇన్దోతి ఇస్సరో. ఇధ పన ఇస్సరభావో వుచ్చతి. ఇన్దం ఇస్సరభావం కారేతీతి ఇన్ద్రియం. జీవితఞ్చ తం ఇన్ద్రియఞ్చాతి జీవితిన్ద్రియం. తఞ్హి మయా వినా తుమ్హాకం జీవితం నత్థి. తస్మా తుమ్హాకం జీవనకిచ్చే మం ఇస్సరం కరోథాతి వదన్తమివ సహజాతధమ్మే అభిభవిత్వా పవత్తతీతి. తథా హి తం పవత్తసన్తతాధిపతేయ్యన్తి చ పదుముప్ప లానుపాలకముదకం వియాతిచ వుత్తం. తత్థ యావ ఖన్ధపరినిబ్బానా అనుప్పబన్ధవసేన పవత్తమానా చిత్తసన్తతి పవత్తసన్తతినామ. అధిపతిభావో ఆధిపతేయ్యం. పవత్తసన్తతియం ఆధిపతేయ్యం అస్సాతి సమాసో. పునప్పునం నిరుద్ధంపి హి చిత్తసన్తానం తస్స బలేన పునప్పునం జీవన్తం హుత్వా యావ ఖన్ధపరినిబ్బానా పునప్పునం పవత్తతియేవ.

న హి జీవితరహితేసు అనిన్ద్రియబద్ధధమ్మేసు తాదిసో పవత్తసన్తతి విసేసోనామ అత్థీతి.

౭౫. మనస్మిం ఆరమ్మణం అసుఞ్ఞం మనంవా ఆరమ్మణే నిచ్చనిన్నం కరోతీతి మనసికారో. సో పన తివిధో వీథిపటిపాదకో జవనపటిపాదకోఆరమ్మణపటిపాదకోతి. తత్థ పఞ్చద్వారావజ్జనం వీథి పటిపాదకో నామ. తఞ్హి పఞ్చద్వారిక చిత్తసన్తతిం ఆరమ్మణే పటిపాదేతి యోజేతీతి. మనోద్వారావజ్జనం జవనపటిపాదకో నామ. తంపి జవన సన్తతిం ఆరమ్మణే పటిపాదేతి యోజేతీతి. ఇదమేవ ద్వయం తత్థ తత్థ యోనిసో మనసికారోతిచ అయోనిసో మనసికారో తిచ వుత్తం. తఞ్హి పకతియా సముదాచిణ్ణనిన్ననియామితాదీహి పచ్చయే హి ఉపత్థమ్భితం హుత్వా చిత్తసన్తానం యోనిసో అయోనిసోవా ఆరమ్మణే నిన్నం కరోతీతి. పటిసన్ధిచిత్తతో పన పట్ఠాయ పవత్తమానా చిత్తసన్తతి ఆరమ్మణం ముఞ్చిత్వా నిరుజ్ఝిత్వాపి పున ఉప్పజ్జమానా యస్స ధమ్మస్స వసేన తస్మింయేవ ఆరమ్మణే ఉప్పజ్జతి అసతి కారణవిసేసే. సో ఆరమ్మణపటిపాదకోనామ. అయమిధా ధిప్పేతో. అయఞ్హి ఆరమ్మణం చిత్తే చిత్తంవా ఆరమ్మణే పటిపాదేతి యోజేతీతి. తథా హి అయం సారణ లక్ఖణోతి చ సమ్పయుత్తానం ఆరమ్మణేన సంపయోజనరసోతిచ ఆరమ్మణపటిపాదకట్ఠేన సమ్పయుత్తానం సారథీవియ దట్ఠబ్బోతిచ వుత్తో. తత్థ సారణలక్ఖణోతి సారథీవియ అస్సానం సమ్పయుత్తధమ్మానం ఉజుం ఆరమ్మణాభిముఖం పవత్తయనలక్ఖణోతి అత్థో. సమం ధారేన్తితి సాధారణా. సబ్బేసం చిత్తానం సాధారణా సబ్బచిత్తసాధారణా.

౭౬. వితక్కేతీతి వితక్కో. తథా తథా సఙ్కప్పేత్వా ఆరమ్మణం ఆరోహతీతి అత్థో. తస్మిం పన తం కథా ఆరోహన్తే సమ్పయుత్తధమ్మాపి తం ఆరోహన్తి. తదా సోయేవ తే ఆరమ్మణం అభినిరోపేన్తోనామ హోతీతి కత్వా ఆరమ్మణా భినిరోపనలక్ఖణో వితక్కోతి వుత్తో. రాజవల్లభం నిస్సాయ జనపదగాసినో రాజగేహారోహనఞ్చేత్థ నిదస్సనం. అవితక్కంపి హి చిత్తం సవితక్కధమ్మసన్తానే వితక్కేన సహ పవత్తపరిచయ బలేన ఆరోహనతో వితక్కేన అతినిరోవితమేవనామ హోతీతి. అపిచ, అవితక్కంపి పఞ్చవిఞ్ఞాణం వత్థారమ్మణ సఙ్ఘట్టనవసేన ఆరోహతి. దుతీయజ్ఝానాదీనిచ ఉపచారభావనావసేన ఆరోహన్తి. మజ్ఝిమట్ఠకథాయం పన కింవా ఏతాయ యుత్తియాతి వత్వా ఇమమత్థం దస్సేతి. చిత్తంపి హి ఆరమ్మణం ఆరుహతియేవ. తస్స పన నిచ్చం సహాయో మనసికారో. తస్మిఞ్హి అసతి తం నియామకరహి తా నావావియ యంవాతంవా ఆరమ్మణం గహేత్వా పవత్తేయ్యాతి. ఇతి పఞ్చవిఞ్ఞాణం మనసికారసహాయం హుత్వా అత్తనో ఆరమ్మణవిజాననసత్తివసేనేవ ఆరమ్మణం ఆరోహతి. అకుసలం పత్వా పన చిత్తంపి లోభాదయోపి ఆరమ్మణారుహనే థామవతా ఏవ హోన్తి. పాపస్మిం రమతే మనోతి హి వుత్తం. దుతీయజ్ఝాన చిత్తాదీనిచ మనసికార వీరియస్సతీనంపి వసేన ఆరోహన్తి. వితక్కో పన తథా తథా సఙ్కప్పేత్వా అత్తసహితే ధమ్మే ఆరమ్మణారుహనే సుట్ఠుతరం బలవన్తే కరోతి. ఇతి తస్మిం కిచ్చే అఞ్ఞేసం సాభిసయబ్యాపారతాయఏవ అయం వితక్కోతి వుత్తోతి. ఏవం పన వత్తబ్బం. నను అఞ్ఞేపి అరూపధమ్మా సారమ్మణసభావా ఆరమ్మణం ఆరోహన్తి. అథ చ పన కస్మా అయమేవ వితక్కోతి వుత్తోతి. అఞ్ఞేసం పన ఆరుహనం కిచ్చన్తరయోగవసేనేవ సిద్ధం. ఇమస్స పన ఇతో అఞ్ఞం కిచ్చం నామ నత్థి. తస్మా అయమేవ తథా వుత్తోతి.

౭౭. విచరతీతి విచారో. విచారేతివా సమ్పయుత్తకేధమ్మే, తే వా ధమ్మా విచరన్తి ఏతేనాతి విచారో. విచరణఞ్చేత్థ వితక్కా రుళ్హే తస్మింయేవ ఆరమ్మణే సభావాకారపాతుభావత్థం పునప్పునం అనుమజ్జనవసేన పవత్తనం దట్ఠబ్బం. ఏత్థచ వితక్కో ఓళారికో పుబ్బఙ్గమో ఆరమ్మణే చిత్తస్స పథమాభినిపాతభూతోచ హోతీతి ఘణ్డాభిఘాతో వియ దట్ఠబ్బో. విచారో సుఖుమో అనుచరో తస్మింయేవ ఆరమ్మణే చిత్తస్స అనుబన్ధనభూతో చ హోతీతి ఘణ్డానురవోవియ దట్ఠబ్బోతి.

౭౮. అధిముచ్చనం అధిమోక్ఖో. ఆరమ్మణే ఏవం నుఖో నో నుఖోతి ఏవం పవత్తం సంసప్పనం అధిభవిత్వా విచ్ఛిన్దిత్వా పక్ఖకో ముచ్చనవసేన చిత్తస్స పవత్తీతి వుత్తం హోతి. ఏవఞ్చ కత్వా సో ఆరమ్మణే సన్నిట్ఠానలక్ఖణోతి చ ఆరమ్మణే నిచ్చలభావేన ఇన్దఖీలసదిసోతిచ వుత్తో.

౭౯. వీరస్స కమ్మసూరస్స భావో కమ్మవా వీరియం. తంసమఙ్గీ పుగ్గలో హి కమ్మసూరో హోతి. మహన్తంపి కమ్మం అప్పకతో గణ్హాతి. దుక్కరంపి సుకరతో, భారియంపి అభారియతో గణ్హాతి. అత్తకిలమథం నగణేతి. కమ్మసిద్ధియా నిచ్చం పగ్గహిత కాయ చిత్తోవ హోతి. తస్మా తం తస్స పుగ్గలస్స తథాపవత్తియా హేతుభావోచేవ తథాపవత్తస్స చ తస్స పుగ్గలస్స కాయ చిత్తక్రియాభూతం హోతీతి. విధినావా నయేన ఉపాయేన వీరియవతో కిం నామకమ్మం న సిజ్ఝతీతిఆదికేన పుబ్బాభిసఙ్ఖారేన ఈరయితబ్బం పవత్తయితబ్బన్తి వీరియం. విసేసేనవా సకపరహితహేతు ఈరన్తి కమ్పన్తి తం సమఙ్గినో ఏతేనాతి వీరియం. ఏత్థచ వీరియు పత్థమ్భితా సమ్పయుత్తధమ్మా సదా అనిక్ఖిత్తధురా పగ్గహితసీసావియ హుత్వా అత్తనో అత్తనో కిచ్చసమ్పత్తియా నిచ్చం ఉస్సాహజాతావ హోన్తి, తేసుచ తథాహోన్తేసు తంసమఙ్గినో పుగ్గలాపి అత్తనోవా పరేసంవా హితహేతు నిచ్చం బ్యావటకాయచిత్తా హోన్తి. తస్మా ఈరన్తి కమ్పన్తీతి వుచ్చన్తీతి. తథా హి తం ఉపత్థమ్భనలక్ఖణన్తి చ పగ్గహలక్ఖణన్తి చ ఉస్సాహలక్ఖణన్తి చ గేహస్స థూణూపత్థమ్భన సదిసన్తి చ సమ్మా ఆరద్ధం సబ్బసమ్పత్తీనం మూలన్తి చ వుత్తన్తి.

౮౦. వినయతి కాయచిత్తం తప్పేతి, తుట్ఠం సుహితం జనేతి, సుపుప్ఫితపదుమంవియవా వడ్ఢేతీతి పీతి, వినన్తివా ఏతాయ తం సమఙ్గినో పుణ్ణచన్దోవియ విరోచమాన కాయచిత్తా హోన్తీతి పీతి. సా పఞ్చవిధా ఖుద్దికా పీతి, ఖణికాపీతి, ఓక్కన్తికా పీతి, ఉబ్బేగా పీతి, ఫరణాపీతీతి.

౮౧. ఛన్దనం ఛన్దో. ఇచ్ఛా పత్థనా అభిసన్ధీతి వుత్తం హోతి. సోపన దువిధో తణ్హాఛన్దో, కత్తుకమ్యతా ఛన్దోతి. ఇధ కత్తుకమ్యతా ఛన్దో అధిప్పేతో. ఏత్థచ కత్తుం కామేతి ఇచ్ఛతీతి కత్తుకామో. ఛన్దసమఙ్గిపుగ్గలో. తస్స భావో కత్తుకమ్యం. తదేవ కత్తుకమ్యతా, యథా దేవోయేవ దేవతాతి. ఏత్థచ కత్తుసద్దో సబ్బేసం ధాతుసద్దానం అత్థే సఙ్గహేత్వా పవత్తో. తస్మా కత్తుకమ్యతాతి ఏతేన కథేతుకమ్యతా చిన్తేతుకమ్యతా దట్ఠుకమ్యతా సోతుకమ్యతాతి ఏవమాదీని సబ్బ క్రియాపదాని సఙ్గహితాని హోన్తీతి దట్ఠబ్బం. సో పన ఆరమ్మణం ఇచ్ఛన్తోపి తణ్హా వియ అస్సాదన రజ్జన లగ్గన వసేన నఇచ్ఛతి. యేన యేన పన అత్థికో హోతి. తం తం అత్థం ఆరాధేతు కామతావసేనేవ ఇచ్ఛతి. యథా రఞ్ఞో ఇస్సాసా ధనేనవా యసేనవా అత్థికా రాజవేరీనం విజ్ఝనవసేన ఛడ్డితబ్బయుత్తకేపి సరే బహూ ఇచ్ఛన్తియేవ. ఏవమేవం అయంపి పరస్స విస్సజ్జితబ్బయుత్త కానిపి దానవత్థూని అలద్ధానిపి లద్ధుం ఇచ్ఛతి. లద్ధానిపి రక్ఖితుం ఇచ్ఛతీతి. అయఞ్చ అత్థో విభావనియంపి వుత్తోయేవ.

వుత్తఞ్హి తత్థ

దానవత్థువిస్సజ్జనవసేన పవత్తకాలేపి చేస విస్సజ్జి తబ్బేన తేన అత్థికోయేవ. ఖిపితబ్బఉసూనం గహణే అత్థికో ఇస్సాసోవియాతి.

తత్థ యదగ్గేన దానం దస్సామీతి దానవత్థుపరియేసనాదివసేన పవత్తా పుబ్బభాగచేతనా దానవత్థువిస్సజ్జన సఙ్కాతే దానే సఙ్గహితా హోతి. తదగ్గేన తస్సా పుబ్బభాగచేతనాయ పవత్తికాలో ఇధ దానవత్థు విస్సజ్జనవసేన పవత్త కాలోతి వేదితబ్బో. విస్సజ్జితబ్బేనాతి విస్సజ్జితబ్బ యుత్తకేన. తేన అత్థికోయేవ పరస్స విస్సజ్జనత్థాయాతి అధిప్పాయో. ఖిపితబ్బఉసూనం గహణేతి తేసం అకతానం కరణవసేన అలద్ధానం పరియేసనవసేన గహణే. ఏత్థ పన కేచి ఇస్సాసో ఉసూనిఖిపిత్వాపి లభమానో తేహి ఉసూహి అత్థికోయేవాతి ఏవ మత్థం వదన్తి. సో నయుజ్జతి. ఏవఞ్హి సతి ఖిపితఉసూనన్తి వుత్తం సియా. యథా కథితం లపితం తథాగతేనాతి. తథా విస్సజ్జితబ్బే నాతి ఏత్థపీతి. కేచి ఇస్సాసో ఉసూహి అనత్థికో ఖిపన్తో నహోతి. అత్థికోయేవ సమానో అఞ్ఞం ఆనిసంసం ఇచ్ఛన్తో ఖిపతీతి ఏవం అత్థం వదన్తి. సోపి నయుజ్జతి. ఏవఞ్హి సతి ఉసూహి అత్థికోయేవ తాని ఖిపన్తో ఇస్సాసోవియాతివుత్తం సియాతి. అత్థతో పన తదుభయంపి అవహసితబ్బమేవ హోతీతి. యస్మాచ ఛన్దసమ్పయుత్తం చిత్తం ఆరమ్మణం గణ్హన్తం ఛన్దవసేన అతి ఇచ్ఛమానం వియ విలుప్పమానం వియ గణ్హాతి. తస్మా అయం ఆరమ్మణగ్గహణే చేతసో హత్థప్పసారణంవియాతి వుత్తో. ఏత్థచ హత్థప్పసారణంవియాతి ఇదం అభూతపరికప్పవచనం దట్ఠబ్బం. న హి చిత్తస్స హత్థోనామ అత్థి. అత్థవిసేసపాకటత్థం పన అభూతంపి భూతం వియ కప్పేత్వా వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. అపిచ, అయం ఛన్దోనామ థామపత్తో తణ్హాయ బలవతరో హోతి. తథా హేస అధిపతిభూతో ఇద్ధిపాదభూతోచ హోతీతి. యది హి సో తణ్హాయ సమానబలో సియా. ఇమే సత్తా తణ్హాయ హత్థే ఠితా తణ్హా పరిగ్గహితాని ధనభోగరజ్జసుఖానివా దిబ్బబ్రహ్మసమ్పత్తియోవా ఛడ్డేత్వా వట్టదుక్ఖతో నియ్యాతుం నసక్ఖిస్సన్తి యేవాతి.

౮౨. సోభణా సోభణేసు చిత్తేసు పకిరన్తీతి పకిణ్ణా. కేఏవ పకిణ్ణకా. అఞ్ఞేహి అఞ్ఞేసంవా సమానా అఞ్ఞసమానా. యదా సోభణచిత్తేసు యుత్తా, తదా తేహి అసోభణతో అఞ్ఞేహి సమానా. యదా అసోభణచిత్తేసు యుత్తా, తదా తేహి సోభణతో అఞ్ఞేహి సమానా సదిసాతి వుత్తం హోతి.

అఞ్ఞసమానరాసిమ్హి పరమత్థదీపనా.

౮౩. ఇదాని అకుసలరాసిం దస్సేన్తో మోహోతిఆదిమాహ. తత్థ ముయ్హతీతి మోహో. ముయ్హన్తి సత్తా ఏతేనాతివా మోహో. ముయ్హనమత్తంవా మోహో, చతురఙ్గతమస్స వియ చక్ఖుస్స సబ్బసో కల్యాణపక్ఖం పటిచ్ఛాదేత్వా చిత్తస్స అన్ధభావకరణన్తి వుత్తం హోతి. పాపపక్ఖం పన పత్వా సో ఞాణగతికో హోతీతి దట్ఠబ్బో. తథా హేస పాళియం మిచ్ఛాఞాణన్తి వుత్తో. అట్ఠకథాసుచ మిచ్ఛాఞాణన్తి పాపక్రియాసు ఉపాయచిన్తావసేనపవత్తో మోహోతి వుత్తం. అవిజ్జాయచ అప్పటిపత్తి మిచ్ఛాపటిపత్తివసేన దువిధభావో వుత్తో. ఏత్థచ అప్పటిపత్తీతి కల్యాణపక్ఖే అఞ్ఞాణమేవ వుచ్చతి. మిచ్ఛాపటిపత్తీతి పాపపక్ఖే మిచ్ఛాఞాణమేవ వుచ్చతీతి, తథా హి పాపపక్ఖం పత్వా పఞ్చధమ్మా ఞాణగతికా హోన్తి మోహో, లోభో, దిట్ఠి, వితక్కో, విచారోతి. చిత్తేన పన సద్ధిం ఛబ్బిధా హోన్తి. తేహి పకతియా విఞ్ఞుజాతికేసు సుతపరియత్తిసమ్పన్నేసుచ ఉప్పన్నా పాపక్రియాసు తం తం ఉపాయదస్సనవసేన తేసం తత్థ ఛేకభావం పటిబలభావఞ్చ సాధేన్తీతి.

౮౪. నహిరియతి కాయదుచ్చరితాదీహి నలజ్జతి నజిగుచ్ఛతీతి అహిరీ. హిరిప్పటిపక్ఖావా అహిరీ, సాఏవ అహిరికం. తఞ్హి పాప క్రియాసు పచ్చుపట్ఠితాసు హిరియా ఓకాసం అదత్వా తాసు రుచిం ఉప్పాదేత్వా పవత్తతీతి. తథా హి తం కాయదుచ్చరితాదీహి అజిగుచ్ఛనలక్ఖణన్తిచ అలజ్జాలక్ఖణన్తిచ వుత్తం.

౮౫. నఓత్తప్పతీతి అనోత్తప్పం. కాయదుచ్చరితాదీహి నభాయతి నఉత్రసతీతి అత్థో. ఓత్తప్పప్పటిపక్ఖంవా అనోత్తప్పం. తంపి హి తాసు పచ్చుపట్ఠితాసు ఓత్తప్పస్స ఓకాసం అదత్వా చిత్తం తాసు అసారజ్జమానం కత్వా పవత్తతీతి. తథా హేతం కాయదుచ్చరి తాదీహి అసారజ్జలక్ఖణన్తి చ అనుత్తాసలక్ఖణన్తి చ వుత్తం. వుచ్చతి చ –

అజేగుచ్ఛీ అహిరికో, పాపాగూథావ సూకరో;

అభీరుచ అనోత్తప్పీ, సలభో వియ పావకాతి.

౮౬. ఉద్ధరతీతి ఉద్ధటం. పాసాణపిట్ఠే వట్టేత్వా విస్సట్ఠ గేణ్డుకో వియ నానారమ్మణేసు విక్ఖిత్తం చిత్తం, ఉద్ధటస్స పన చిత్తస్స ఉద్ధరణాకారప్పవత్తియా పచ్చయభూతో ధమ్మో ఉద్ధచ్చం. తం పన వాతేరితం జలం వియ ధజపటాకా వియచ దట్ఠబ్బం.

౮౭. లుబ్భతీతి లోభో, లుబ్భన్తి సమ్పయుత్తా ధమ్మా ఏతే నాతి లోభో, లుబ్భనమత్తమేవవా ఏతన్తి లోభో. ఏత్థచ లుబ్భనంనామ ఆరమ్మణాభిసజ్జనం దట్ఠబ్బం. సోపన ఆరమ్మణే లగ్గ నట్ఠేన మక్కటాలేపోవియ అభికఙ్ఖట్ఠేన తత్తకపాలే ఖిత్తమంస పేసి వియ అపరిచాగట్ఠేన తేలఞ్జన రాగోవియ తణ్హానదిభావేన వడ్ఢిత్వా సత్తానం అపాయావహట్ఠేన సబ్బాని సుక్ఖకట్ఠ సాఖాపలాస తిణకసటాని మహాసముద్దం వహన్తీ సీఘతోతా నదీ వియ దట్ఠబ్బో.

౮౮. దస్సనం దిట్ఠి. ధమ్మానం యాథావసభావేసు ఞాణదస్సనం వియ తేసమేవ అయాథావసభావేసు మిచ్ఛాదస్సనన్తి వుత్తం హోతి. సాహి ఏకచ్చానం పణ్డితమానీనం మిచ్ఛావితక్కబహులానం ఉప్పన్నా థామగతా అయాథావపక్ఖే పటివేధఞ్ఞాణగతికా హోతీతి. సాపన మిచ్ఛాభినివేసలక్ఖణా పరమంవజ్జన్తి దట్ఠబ్బా.

౮౯. మఞ్ఞతీతి మానో. అహం లోకే ఏకో పుగ్గలో అస్మి. న కట్ఠకలిఙ్గరోవియ అవమఞ్ఞనారహోతి ఏవం అత్తానం దళ్హం పగ్గహేత్వా సమనుపస్సతీతి అత్థో. సోపన జాతి కులధన భోగ యస ఇస్సరియాదీహి చేవ సీల సుత లాభసక్కారా దీహిచ గుణేహి ఉపత్థమ్భితో అతిరేకతరం వద్ధిత్వా అత్తానం జనమజ్ఝే కేతుంవియ అచ్చుగ్గతం మఞ్ఞతి. తస్మా సో ఉన్నతిలక్ఖణోతిచ ఉమ్మాదోవియాతిచ వుత్తో.

౯౦. దుస్సతీతి దోసో. సోపన చణ్డిక్కట్ఠేన పహతా సివిసోవియ విసప్పనట్ఠేన అసనిపాతోవియ అత్తనో నిస్సయ దహనట్ఠేన దావగ్గివియ దుస్సనట్ఠేన లద్ధోకాసో సపత్తోవియ సబ్బసో అహితరాసి భావట్ఠేన విస సంసట్ఠ పూతిముత్తం వియ దట్ఠబ్బో.

౯౧. ఇస్సతీతి ఇస్సా. పరసమ్పత్తిం ఉస్సూయతీతి అత్థో. సాహి పరేసం పకతియా లద్ధసమ్పత్తిం దిస్వా వా సుత్వావా నసహతి. తస్సా సమ్పత్తియా విపత్తిం ఇచ్ఛతి ఆకఙ్ఖతి. అసుకో ఇదంనామ లభిస్సతీతి సుత్వాపి నసహతి. తస్స అలాభం ఇచ్ఛతి ఆకఙ్ఖతి. తస్మా సా పరసమ్పత్తీనం ఉస్సూయనలక్ఖణాతి వుత్తా.

౯౨. మమ ఏవ ఇదం గుణజాతంవా వత్థువా హోతు. మా అఞ్ఞస్సాతి ఏవం అత్తనో సమ్పత్తిహేతు అవిప్ఫారికతావసేన చరతి పవత్తతీతి మచ్ఛరం, తథా పవత్తం చిత్తం. మచ్ఛరస్స భావో మచ్ఛరియం. ఇదంచ ఇస్సా వియ దువిధం అత్తనా లద్ధసమ్పత్తి లభితబ్బసమ్పత్తి వసేన. తత్థ పకతియా లద్ధసమ్పత్తియం తావ తం పరేహి సా ధారణంవా యేన కేనచివా కారణేన అత్తసన్తకభావతో ముచ్చిత్వా పరేసం సన్తకభావం గమిస్సమానం దిస్వా వా సుత్వావా చిన్తేత్వా దుక్ఖీ దుమ్మనో హోతి, లభితబ్బసమ్పత్తియంపి అసుకస్మిం దేసే వాకాలేవా ఇదంనామ భవిస్సతీతి సుత్వావా చిన్తేత్వావా తం అత్తనావ లద్ధుం ఇచ్ఛతి. అఞ్ఞేసం లాభం నఇచ్ఛతి. అఞ్ఞే లభిస్సన్తీతి సుత్వావా చిన్తేత్వావా దుక్ఖీ దుమ్మనో హోతీతి. తథా హేతం లద్ధానంవా లభితబ్బానంవా అత్తనో సమ్పత్తీనం నిగ్గుహనలక్ఖణన్తి వుత్తం. ఏత్థచ లభితబ్బసమ్పత్తియం యస్స లాభం నఇచ్ఛతి. సోలభతీతివా లభిస్సతీతివా సుత్వావా చిన్తేత్వావా చిత్తవిఘాతో ఇస్సానామ. యం యం అత్తనా లద్ధుం ఇచ్ఛతి. తం తం అత్తనా అలబ్భమానకం చిన్తేత్వా చిత్తవిఘాతో మచ్ఛరియంనామ. న హి ఏతే ద్వే ఏకతో ఉప్పజ్జన్తీతి.

౯౩. కుక్కుచ్చన్తి ఏత్థ కిరియా కతం. కుచ్ఛితం కతన్తి కుకతం. కుచ్ఛితకిరియాతి అత్థో. పణ్డితేహి ఏకన్తేన నిన్దితబ్బో చిత్తప్పవత్తివిసేసోతి వుత్తం హోతి. అత్థతో పన అకతం వత మే కల్యాణం కతం పాపన్తి ఏవం అనుసోచనవసేన పవత్తో కుక్కుచ్చ సమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదోయేవ, సో హి తథా పవత్తమానోపి పుబ్బే అకతంవా కల్యాణం పున కతం కాతుం న సక్కోతి. పుబ్బే కతం వా పాపం పున అకతం కాతుం నసక్కోతి. అథఖో కుసలధమ్మేసు చిత్తపరియాదానాయఏవ సంవత్తతి. తస్మా కుచ్ఛితకిరియా మత్తత్తా కుకతన్తి వుచ్చతీతి. వుత్తఞ్హేతం అట్ఠ కథాయం కతాకతస్స సావజ్జానవజ్జస్స అభిముఖగమనం పటిసారోనామ. యస్మా పనేసో కతంవా పాపం అకతం నకరోతి. అకతంవా కల్యాణం కతం నకరోతి. తస్మా విరూపో కుచ్ఛితో వా పటిసారోతి విప్పటిసారోతి. ఏత్థచ విప్పటిసారోతి కుక్కుచ్చ మేవ. కుక్కుచ్చేచ కుచ్ఛితే సతి తం సమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదోపి కుచ్ఛితోయేవ. యేనచ కారణేన కుక్కుచ్చం కుచ్ఛితంనామ హోతి. తేనేవ కారణేన సో చిత్తుప్పాదోపి కుచ్ఛితోనామ హోతీతి కత్వా సో చిత్తుప్పాదోవ కుకతపదే గహేతుం యుత్తోతి వేదితబ్బో. సుదిన్నకణ్డట్ఠకథాయం పన అయమత్థో ఉజుకతోవ వుత్తో. యథాహ-విఞ్ఞూహి అకత్తబ్బతాయ కుచ్ఛితకిరియాభావతో కుక్కుచ్చన్తి.

[౭౬] విభావనియం పన

ఇమమత్థం అసల్లక్ఖేత్వా యం వుత్తం ‘‘కుచ్ఛితం కతన్తి కుకతం. కతాకత దుచ్చరితసుచరిత’’న్తి. తం న యుజ్జతియేవ. ఏతేన యఞ్చ తత్థ వుత్తం ‘‘అకతంపి హి కుకతన్తి వోహరన్తి. యం మయా అకథం. తం కుకతన్తిచ. ఇధ పన కతా కతం ఆరబ్భ ఉప్పన్నో విప్పటిసారచిత్తుప్పాదో కుకత’’న్తిచ. తంపి సబ్బం పటిక్ఖిత్తమేవ హోతీతి.

కుకతస్స యథావుత్తచిత్తుప్పాదస్స తథాపవత్తి హేతుభావో కుక్కుచ్చం. అపిచ, ధాతుపాఠేసు కుచసద్దం సఙ్కోచన మనో విలేఖనత్థేసు పఠన్తియేవ. తస్మా కుచ్ఛితేన ఆకారేన కోచతి సఙ్కోచతి న పాపజిగుచ్ఛనాకారేనాతి కుక్కుచో. కుచ్ఛితేనవా ఆకారేన కోచతి విలిఖతి నకిలేససల్లీఖనా కారేనాతి కుక్కుచో. తథా పవత్తధమ్మసమూహో. సోహి కుచ్ఛితేన అకతం వత మే కల్యాణం కతం పాపన్తి ఏవం పవత్తేన అనుత్థుననాకారేన సఙ్కోచతి. కుసలధమ్మసమాదానే చిత్తం నమితుంపి నదేతి. మనంవా విలేఖతి. సద్ధాదీనం సారధమ్మానం తనుకరణేన చిత్తం కుసలధమ్మసమాదానే పరియాదిన్నథామబలం కరోతి. తస్మా కుక్కుచోతి వుచ్చతి. యేన పన ధమ్మేన యుత్తత్తా సో తథా పవత్తో హోతి. సో కుక్కుచ్చంనామ కుక్కుచస్స భావోతి కత్వా. తం పన యస్మా పుబ్బే అకతఞ్చ కల్యాణం కతఞ్చ పాపం ఆరబ్భ పచ్ఛా అనుతాపనవసేన అనుసోచనవసేనచ పవత్తతి. తస్మాతం పచ్ఛానుతాపలక్ఖణం కతాకతానుయోచన రసన్తి చ వుత్తం. ఏత్థచ పచ్ఛానుతాపలక్ఖణన్తి పుబ్బే కల్యాణఞ్చ అకత్వా పాపఞ్చ కత్వా ఆగతత్తా పచ్ఛిమే కాలే అనుతాపలక్ఖణన్తి అత్థో. తేన కుక్కుచ్చస్స ఏకన్తేన అతీతారమ్మణతా సిద్ధా హోతి. పచ్చుప్పన్నానాగతారమ్మణతాచ పటిసిద్ధాతి. కతాకతా నుసోచనరసన్తి ఏత్థ కతఞ్చ పాపం అకతఞ్చ కల్యాణన్తి యో జేతబ్బం. వుత్తఞ్హేతం మహానిద్దేసే –

ద్వీహాకారేహి కుక్కుచ్చం ఉప్పజ్జతి కతత్తా చ అకతత్తా చ. కథఞ్చ ద్వీహా.ల. అకతత్తాచ. అకతం మే కాయసు చరితం. కతం కాయదుచ్చరితన్తి ఉప్పజ్జతి కుక్కుచ్చం. అకతం మే వచీసుచరితం.ల. కతం మనోదుచ్చరితన్తి ఉప్పజ్జతి కుక్కుచ్చం. అకతామే పాణాతిపాతా వేరమణీ. కతో పాణాతి పాతోతి ఉప్పజ్జతి కుక్కుచ్చం.ల. అకతా మే సమ్మాదిట్ఠి. కతా మిచ్ఛామిట్ఠీతి ఉప్పజ్జతి కుక్కుచ్చన్తి.

ఏతేన పన అకతసుచరితా రమ్మణతాయ కతదుచ్చరితా రమ్మణతాయచ వసేన కుక్కుచ్చస్స ద్విధాభావోయేవ సిద్ధో హోతి. ద్వీహాకారేహీతి హి వుత్తం. సోచ ఖో పుబ్బే పాపం కత్వా పచ్ఛా అపాయభయతజ్జితానఞ్చేవ అపాయేసు పతిత్వా పుబ్బే అత్తనా కతకమ్మం అనుస్సరన్తానఞ్చ హోతి. నఅఞ్ఞేసం, అకతం మే కాయసుచరితం. కతం కాయదుచ్చరితన్తి హి వుత్తం. యథా పన మానో దువిధో హోతి యాథావమానో అయాథావమానోతి. తథా కుక్కుచ్చంపి, యాథావకుక్కుచ్చం, అయాథావ కుక్కుచ్చన్తి దువిధం హోతి. తత్థ అయాథావ కుక్కుచ్చంపి ఉప్పజ్జమానం ద్వీహాకారేహో ఉప్పజ్జతి అకతం వత మే కల్యాణం కతం పాపన్తి. కతమం పన తన్తి. యఞ్చ పుబ్బే కల్యాణకమ్మేపి పాపసఞ్ఞీ పాపదిట్ఠి అకత్వా పాపకమ్మేపి కల్యాణసఞ్ఞీ కల్యాణదిట్ఠి కత్వా పచ్ఛా అనుసోచనవసేన ఉప్పజ్జతి. యఞ్చ పుబ్బే కల్యాణే కల్యాణసఞ్ఞీ కత్వా పచ్ఛా పాపసఞ్ఞినో పాపేచ పాసఞ్ఞీ అకత్వా పచ్ఛా కల్యాణసఞ్ఞినో ఉప్పజ్జతి. ఇదం అయాథావకుక్కుచ్చంనామ. అనవజ్జే సావజ్జసఞ్ఞీ, కప్పియే అకప్పియసఞ్ఞీ, అనాపత్తియం ఆపత్తిసఞ్ఞీతిఆదినాపి యోజేతబ్బం. ఇదఞ్చ సబ్బం ఉప్పజ్జమానం ద్వీహా కారేహేవ ఉప్పజ్జతి. తస్మా ద్వీసుఏవ సఙ్గహితన్తి దట్ఠబ్బం. యం పన మహానిద్దేసేయేవ హత్థకుక్కుచ్చకంపి కుక్కుచ్చం. పాదకుక్కుచ్చకంపి కుక్కుచ్చం. హత్థపాదకుక్కుచ్చకంపి కుక్కుచ్చన్తి నిద్దిట్ఠం. తం అసంయత కుక్కుచ్చంనామ. యం పన తం భిక్ఖు కుక్కుచ్చాయన్తా నపటిగ్గణ్హింసూతి వినయే ఆగతం. యఞ్చ కథం కుక్కుచ్చప్పకతతాయ ఆపజ్జతి కప్పియే అకప్పియసఞ్ఞితా అకప్పియే కప్పియసఞ్ఞితాతి ఆగతం. తం వినయకుక్కుచ్చంనామ. తంపన వినయసంసయోఏవ. సోచ ఖో అత్తనో అవిసయే కప్పతి నుఖో నోనుఖోతి సంసప్పనాకారేన పవత్తో కుసల క్రియ చిత్తుప్పాదో. సోపన యేసం ఉప్పజ్జతి. తేసు యే సిక్ఖాకామా, తే తంకమ్మం నకరోన్తి. తే సన్ధాయ కుక్కుచ్చాయన్తా నపటిగ్గణ్హింసూతి వుత్తం. యే పన కరోన్తియేవ. తే కప్పియవత్థుస్మింపి ఆపత్తిం ఆపజ్జన్తి. తే సన్ధాయ కుక్కుచ్చప్పకతతాయ ఆపత్తిం ఆపజ్జతీతి వుత్తం.

౯౪. థియతిచిత్తం మన్దమన్దం కత్వా అజ్ఝోత్థరతీతి థినం. థియియనా థియితత్తన్తి హి పాళియం నిద్దిట్ఠం.

౯౫. మేధతి చేతసికే ధమ్మే అకమ్మఞ్ఞభూతే కత్వా విహిం సతీతి మిద్ధం. తథా హి ఆరమ్మణే విప్ఫారవసేన తం తం ఇరియా పథం సన్ధారేత్వా పవత్తమానేసు సమ్పయుత్తధమ్మేసు ముగ్గరేన పోథేత్వా వియ తే ఆరమ్మణతో ఓలియాపేత్వా ఇరియాపథంపి సన్ధారేతుం అసమత్థే కత్వా థినం చిత్తం అభిభవతి. మిద్ధం చేతసికేతి.

౯౬. విచికిచ్ఛాతి ఏత్థ. చికిచ్ఛనం చికిచ్ఛా. ఞాణప్పటికా రోతి అత్థో. తికిచ్ఛితుం దుక్కరతాయ విగతా చికిచ్ఛా ఏతాయాతి విచికిచ్ఛా. సభావం విచినన్తా కిచ్ఛన్తి కిలమన్తి ఏతాయాతివా విచికిచ్ఛా. విచికిచ్ఛతివా ద్వేళ్హకభావేన పవత్తతీతి విచికిచ్ఛా. సా నీవరణభూతా, పటిరూపకాతి దువిధా. తత్థ బుద్ధాదీసు అట్ఠసు వత్థూసు విమతివసేన పవత్తమానా నీవరణభూతా. తతో అఞ్ఞాపన అసబ్బఞ్ఞూనం తేసు తేసు ఆరమ్మణేసు కథం నుఖో ఏవం నుఖో ఇదంనుఖోతి వేమతికభావేన పవత్తా సబ్బా విచికిచ్ఛా పటిరూపకానామ. సా పన కుసలాపి హోతి, అకుసలాపి ఖీణా సవానం ఉప్పన్న క్రియాబ్యాకతాపీతి. ఇధ పన ఏకన్తాకుసలభూతా నీవరణవిచికిచ్ఛావ అధిప్పేకాతి.

అకుసలరాసిమ్హి పరమత్థదీపనా.

౯౭. సద్దహతీతి సద్ధా. యథా అచ్ఛం పసన్నం నిసిన్నం ఉదకం చన్ద సూరియాదీని రూపనిమిత్తాని సుట్ఠు అత్తని దహతి. ఏవం అయం బుద్ధగుణా దీని సుట్ఠు అత్తని దహతి ధారేతి థపేతివాతి అత్థో. సద్దహన్తివా ఏతాయాతి సద్ధా. సద్దహనమత్తమేవవా ఏతన్తి సద్ధా. సాపి బుద్ధా దీసు సద్ధేయ్యవత్థూసు అకాలుస్సియభావేన పవత్తమానాఏవ ఇధ అధిప్పేతా. తతో అఞ్ఞాపన తిత్థియేసువా తిత్థియధమ్మేసు వా ఏవరూపేసు అసద్ధేయ్యవత్థూసు సద్దహనవసేన పవత్తా ఓకప్పనా సద్ధా పటిరూపకానామ హోతి. సా పన అత్థతో మిచ్ఛాధిమోక్ఖో యేవాతి. యథా పన మనుస్సా హత్థే అసతి రతనాని దిస్వా పి-గహేతుం న సక్కోన్తి. విత్తే అసతి తేసం సబ్బభోగా న సమ్పజ్జన్తి. బీజే అసతి సస్సాదీని నసమ్పజ్జన్తి. ఏవం సద్ధాయ అసతి పుఞ్ఞక్రియావత్థూని నసమ్పజ్జన్తి. తస్మా ఏసా హత్థవిత్తబీజ సదిసాతి వుత్తా.

౯౮. సరతీతి సతి. అత్తనా కతాని కత్తబ్బాని చ కల్యాణకమ్మావా బుద్ధగుణాదీనివా అప్పమజ్జనవసేన ఉపగచ్ఛతీతి అత్థో. సాపి సమ్మాసతి మిచ్ఛాసతి దువిధా హోతి. తత్థ సమ్మాసతి ఇధ అధిప్పేతా. ఇతరా పన సతియేవ న హోతి. కతస్స కత్తబ్బస్సచ పాపకమ్మస్స అప్పమజ్జనవసేన పవత్తో సతిపటిరూపకో అకుసలచిత్తుప్పాదోయేవ. యస్మా పనేసా చిత్తం సబ్బేహి అకుసలధమ్మేహిచ రక్ఖితుం కుసలధమ్మేహిచ యోజేతుం సక్కోతి. తస్మా సా రఞ్ఞో సబ్బకమ్మిక మహాఅమచ్చో వియ దట్ఠబ్బాతి. సతింఖ్వాహం భిక్ఖవే సబ్బత్థికం వదామీతి హి వుత్తం.

౯౯. హిరియతీతి హిరి. కాయదుచ్చరితాదీహి లజ్జతి జిగుచ్ఛతి ఉక్కణ్ఠతీతి అత్థో.

౧౦౦. తేహియేవ ఓత్తప్పతీతి ఓత్తప్పం. ఉబ్బిజ్జతీతి అత్థో. ఏత్థపి హిరిఓత్తప్పప్పటిరూపకానామ అత్థి, వుత్తఞ్హి –

లజ్జితబ్బే నలజ్జన్తి, అలజ్జియేసు లజ్జరేతి చ;

భాయితబ్బే నభాయన్తి, అభయే భయదస్సినోతి చ.

యస్మా పన సప్పురిసా హిరియా అత్తని ఓత్తప్పేనచ పరేసు ఆరక్ఖదేవతాదీసు గారవం ఉప్పాదేత్వా పాపతో వజ్జేత్వా సుద్ధం అత్తానం పరిహరన్తి. తస్మా ఇమే ద్వే లోకపాలధమ్మాతి వుత్తా.

౧౦౧. లోభప్పటిపక్ఖో అలోభో. సో హి యేసు అత్తనో హితసఞ్ఞితేసు ఆరమ్మణేసు లోభో లగ్గనవసేన పవత్తతి, తేస్వేవ తం లోభం విధమిత్వా లోభవత్థుభూతా భవభోగసమ్పత్తియో గూథరాసింవియ హీళేత్వా జిగుచ్ఛిత్వా ఏకానేక్ఖమ్మ ధాతునామ హుత్వా పవత్తతీతి.

౧౦౨. దోసప్పటిపక్ఖో అదోసో. సోపి హి యేసు అత్తనో అహితసఞ్ఞితేసు ఆరమ్మణేసు దోసో దుస్సనవసేన పవత్తతి. తేస్వేవ తందోసం విధమిత్వా దిట్ఠదిట్ఠేసు సత్తేసు పుణ్ణచన్దసదిసం సోమ్మహదయం ఉప్పాదేత్వా ఏకా అబ్యాపాదధాతు నామ హుత్వా పవత్తతీతి. అయమేవచ బ్రహ్మవిహారేసు మేత్తాతి వుత్తా. అమోహోపి ఇధ వత్తబ్బో. మోహప్పటిపక్ఖో అమోహో. సోపి హి యేసు ధమ్మేసువా అత్థేసువా చతూసు అరియసచ్చేసువా మోహో అన్ధకారం కత్వా పవత్తతి. తేస్వేవ తం మోహం విధమిత్వా చన్దసూరియసహస్సం ఉట్ఠాపేన్తోవియ విజ్జానామ హుత్వా పవత్తతీతి.

౧౦౩. తత్రమజ్ఝత్తతాతి ఏత్థ అత్తా వుచ్చతి సభావో. లీనుద్ధచ్చాదీనం ఉభిన్నం విసమపక్ఖానం మజ్ఝే పవత్తో అత్తా ఏతస్సాతి మజ్ఝత్తా. సమప్పవత్తో సమ్పయుత్తధమ్మసమూహో. తస్స భావో మజ్ఝక్కతా. తేసు తేసు సమ్పయుత్తధమ్మేసు దిస్సమానా మజ్ఝత్తతా తత్రమజ్ఝత్తతా తేసు తేసువా హితకమ్మేసు చిత్తచేతసికానం మజ్ఝత్తతా తత్రమజ్ఝత్తతా. తథా హి సా సమప్పవత్తానం సమ్పయుత్త ధమ్మానం అజ్ఝుపేక్ఖనవసేన సమప్పవత్తానం ఆజానేయ్యానం అజ్ఝుపేక్ఖనసారథీవియ దట్ఠబ్బాతి వుత్తా. అయమేవచ బ్రహ్మవిహారేసు ఉపేక్ఖాతి వుత్తా.

౧౦౪. కాయప్పస్సద్ధాదీసు కాయోతి వేదనాదిక్ఖన్ధత్తయ సఙ్ఖాతో చేతసికసమూహో వుచ్చతి. చిత్తన్తి సోభణచిత్తం. కాయస్స పస్సద్ధి కాయప్పస్సద్ధి. చిత్తస్స పస్సద్ధి చిత్తప్పస్సద్ధీతిఆదినా సమాసో. పస్సమ్భనం పస్సద్ధి. సన్తసీతలభావోతి అత్థో. యేసం ఇదం ద్వయం దుబ్బలం హోతి. తే పుఞ్ఞకమ్మేసు చిత్తసుఖం నపిన్దన్తి. బహిద్ధాఏవ నేసం చిత్తం పక్ఖన్దతి. సన్తత్తే పాసాణపిట్ఠే థపితమచ్ఛోవియ హోతి. యేసం పన బలవం హోతి. తేయేవ తత్థ తం విన్దన్తి. తేసం చిత్తం సీతలే ఉదకే పక్ఖిత్త మచ్ఛో వియ హోతి.

౧౦౫. లహుభావో లహుతా. అగరుతా అదన్ధతాతి అత్థో. యేసం ఇదం దుబ్బలం. తేసం చిత్తం పుఞ్ఞకమ్మేసు నపసారేతి సఙ్కోచతి. తత్తపాసాణే పక్ఖిత్తపదుమపుప్ఫం వియ హోతి. యేసం పన బలవం. తేసం చిత్తం తత్థ పసారేతి. సీతలే ఉదకే పక్ఖిత్త పదుమపుప్ఫం వియ హోతి.

౧౦౬. ముదుభావో ముదుతా. యేసం ఇదం దుబ్బలం. తేసం చిత్తం పుఞ్ఞకమ్మేసు థద్ధం హోతి. వేరీనం మజ్ఝే గతమహాయోధోవియ హోతి. యేసం పన బలవం. తేసం చిత్తం తత్థ ముదు హోతి. వియఞ్ఞాతీనం మజ్ఝే గతమహాయోధో వియ హోతి.

౧౦౭. కమ్మని సాధు కమ్మఞ్ఞం. తదేవ కమ్మఞ్ఞతా. యేసం ఇదం దుబ్బలం. తేసం చిత్తం పుఞ్ఞకమ్మేసు యథిచ్ఛితం థపేతుం నలబ్భతి, విక్కిరతి. పటివాతే ఖిత్తథుసముట్ఠివియ హోతి. యేసం పన బలవం. తేసంయేవ తం తత్థ యథిచ్ఛితం థపేతుం లబ్భతి నవిక్కిరతి. పటివాతే ఖిత్తసువణ్ణక్ఖన్ధోవియ హోతి.

౧౦౮. పగుణస్స భావో పాగుఞ్ఞం. తదేవ పాగుఞ్ఞతా. యేసం ఇదం దుబ్బలం. తేసం చిత్తం పుఞ్ఞకమ్మేసు వికమ్పతి విహఞ్ఞతి. గమ్భీరే ఉదకే ఖిత్తవానరోవియ హోతి. యేసం పన బలవం, తే సం తం తత్థ నవికమ్పతి నవిహఞ్ఞతి. గమ్భీరే ఉదకే ఖిత్త కుమ్భిలో వియ హోతి.

౧౦౯. ఉజుఏవ ఉజుకం, ఉజుకస్స భావో ఉజుకతా. యేసం ఇదం దుబ్బలం. తేసం చిత్తం పుఞ్ఞకమ్మేసు విసమగహికం హోతి. కదాచి లీనం. కదాచి ఉద్ధటం. కదాచి ఓనతం. కదాచి ఉన్నతం. సురామదమత్తస్స మగ్గగమనం వియ హోతి. యేసం పన బలవం, తేసం తం వుత్తవిపరియ యేన వేదితబ్బన్తి.

౧౧౦. ఏత్థచ సిద్ధేసుపి చిత్తప్పస్సద్ధాదికేసు వుత్తేసు విసుం కాయప్పస్సద్ధాదీనం వచనం తేసం వసేన రూపకాయస్సపి పస్సద్ధాది దీపనత్థన్తి వేదితబ్బం. తత్థ తం తం సుత్తన్తం సుత్వా గేలఞ్ఞవుట్ఠా నాదీసు రూపకాయస్స పస్సద్ధభావో పాకటో ఇద్ధిమన్తానం ఇద్ధియా ఆకాసగమనాదీసు లహు భావో. కాయం ఖుద్దకం వా మహన్తం వా కత్వా నిమ్మిననేసు ముదుభావో. అన్తోపథవియంవా అన్తోపబ్బతే సువా అసజ్జమానం కత్వా గమనాదీసు కమ్మఞ్ఞభావో. నాగవణ్ణంవా గరుళవణ్ణంవా కత్వా నిమ్మిననాదీసు పగుణభావో తేస్వేవ సబ్బేసు యథానిమ్మితవసేన చిరప్పవత్తిభావేసు ఉజుకభావో పాకటో హోతీతి వేదితబ్బో. సమం ధారేన్తీతి సాధారణా, సబ్బేహి సోభణచిత్తేహి, తేసంవా సాధారణా సోభణ సాధారణా.

౧౧౧. సమ్మావాచాతి ఏత్థ తివిధా సమ్మావాచా కథా, చేతనా, విరతివసేన, తత్థ అత్థధమ్మప్పటిసంయుత్తా సుభాసితా వాచా కథా సమ్మావాచానామ. తంసముట్ఠాపికా కుసలక్రియచేతనా చేతనాసమ్మావాచానామ. యా పన ముసావాదా వేరమణాదీని సిక్ఖాపదాని సమాదియన్తస్సవా అధిట్ఠహన్తస్సవా సమ్పత్తం వత్థుం అవీతిక్కమన్తస్సవా పాపవిరమణాకారేన చిత్తస్స పవత్తి. అయం విరతి సమ్మావాచానామ. సా ఇధ అధిప్పేతా. సమ్మా వదన్తి ఏతా యాతి సమ్మావాచా. ఏతాయాతి చేత్థ కరణత్థే హేతుఅత్థే వా కరణవచనం దట్ఠబ్బం. తత్థ వాచాయ సిక్ఖాపదాని సమాదియన్తస్స సమాదానవచనాని సన్ధాయ కరణత్థో హేతుఅత్థో చ యుజ్జతి. తతో యథాసమాదిన్నానివా యథాధిట్ఠితానివా సిక్ఖాపదాని సుట్ఠురక్ఖామాతి యాని అనవజ్జానిఏవ వచనాని వదన్తా విచరన్తి. తాని సన్ధాయ కరణత్థానుకూలో హేతు అత్థోయేవ యుజ్జతీతి. అథవా, తథా వదన్తువా మావా. అయంపన వదమానేసు సతి తేసం సమ్మా వత్తుంఏవ దేతి. నమిచ్ఛా వత్తున్తి కత్వా సమ్మా వాచాత్వేవ వుచ్చతి. అపిచ, అయం వచీదుచ్చరితానం పజహనవసేన పవత్తమానా వచీద్వారసుద్ధియా ఏవ హోతీతి సమ్మావాచాతి వుచ్చతీతి.

౧౧౨. సమ్మాకమ్మన్తోపి తివిధో క్రియా, చేతనా, విరతి వసేన. తత్థ యంకిఞ్చి అనవజ్జం కమ్మం కరోన్తస్స కాయికక్రియా క్రియాకమ్మన్తోనామ. తంసముట్ఠాపికా చేతనా చేతనాకమ్మన్తో నామ. యా పన పాణాతిపాతా వేరమణాదీని సిక్ఖాపదాని సమాది యన్తస్సవా అధిట్ఠహన్తస్సవా సమ్పత్తం వత్థుం అవీతిక్కమన్తస్సవా పాపవిరమణాకారేన చిత్తస్స పవత్తి. అయం విరతి సమ్మాకమ్మన్తో నామ. సమ్మా కరోన్తి ఏతేనాతి సమ్మాకమ్మం, తదేవ సమ్మా కమ్మన్తో సుత్తన్తో వనన్తోవియ. సేసమేత్థ వుత్తనయమేవ.

౧౧౩. సమ్మాఆజీవోపి వీరియ, విరతివసేన దువిధో. తత్థ పకతియా అనవజ్జాని కసికమ్మాదీనివా భిక్ఖాచరియాదీనివా కత్వా జీవితం కప్పేన్తానం ఉట్ఠానబలసఙ్ఖాతో వాయామో వీరియసమ్మాఆజీవోనామ. యా పన ఆజీవసుద్ధిం అపేక్ఖిత్వా అత్తనో ఆజీవసీలవిపత్తికారణాని కాయవచీదుచ్చరితాని పజహన్తానం పాపవిరమణాకారేన చిత్తస్స పవత్తి. అయం విరతి ఆజీవోనామ. అయమిధాధిప్పేతో. సమ్మా ఆజీవన్తి జీవితం పవత్తేన్తి ఏతేనాతి సమ్మాఆజీవో. సేసమేత్థ వుత్తనయమేవాతి.

౧౧౪. ఏకేకాపి చేత్థ సమ్పత్త విరతి, సమాదాన విరతి, సముచ్ఛేదవిరతివసేన తివిధా. తత్థ యా సిక్ఖాపదాని అసమా దియిత్వావా సమాదిన్నానిపివా తాని అనపేక్ఖిత్వా కేవలం హిరి ఓత్తప్పబలేనేవ సమ్పత్తం వత్థుం అవీతిక్కమన్తానం ఉప్పన్నా విరతి. అయం సమ్పత్తవిరతినామ. సా పచ్చుప్పన్నారమ్మణాయేవ. పఞ్చసిక్ఖా పదా పచ్చుప్పన్నారమ్మణాతి హి వుత్తం. యా పన సిక్ఖాపదాని సమాది యన్తస్సవా అధిట్ఠహన్తస్సవా యథాసమాదిన్నానివా యథాధిట్ఠితాని వా సుట్ఠురక్ఖామీతి సమ్పత్త వత్థుం అపీతిక్కమన్తస్సవా ఉప్పన్నా. అయం సమాదానవిరతినామ. సా పన పచ్చుప్పన్నారమ్మణావా హోతి అనాగతారమ్మణావా. తథా హి పఞ్చసిక్ఖాపదా పచ్చుప్పన్నారమ్మణాతి ఇదం సమ్పత్తవిరతివసేన వుత్తన్తి అట్ఠకథాయం వుత్తం. మగ్గక్ఖణే పన సబ్బదుచ్చరితానం పచ్చయసముచ్ఛేదవసేన ఉప్పన్నా సముచ్ఛేదవిరతినామ. సా పన నిబ్బానారమ్మణాఏవ. ఫలవిరతిపి ఏత్థేవ సఙ్గహితాతి. తత్థ లోకియవిరతియో జీవితిన్ద్రియాదీని వీతిక్కమితబ్బవత్థూని ఆరమ్మణం కత్వా పాణాతిపాతాదీని విరమితబ్బవత్థూని పజహన్తి. లోకుత్తరవిరతియో పన నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా తానియేవ విరమితబ్బవత్థూని పజహన్తీతి దట్ఠబ్బం.

౧౧౫. పరదుక్ఖే సతి కారుణికానం హదయఖేదం కరోతీతి కరుణా. కిరతివా పరదుక్ఖం విక్ఖిపతి, కిణాతివా పరదుక్ఖం హింసతీతి కరుణా. కిరీయతి దుక్ఖితేసు పసారీయతీతివా కరుణా. అపిచ కలి ఉణాతి ఛేదో. కలీతి దుక్ఖం వుచ్చతి, యథా-కలి సమ్భవే భవేతి. కలీతివా పాపపి పరాజయోపి వుచ్చతి. పాపే కలి పరాజయేతి హి వుత్తం. సబ్బఞ్చేతం కారుణికా నం కారుఞ్ఞహేతుభూతమేవ హోతి. ఇతి కలిం దుక్ఖంవా పాపంవా సబ్బసమ్పత్తితో పరాజయంవా సత్తేహి అవన్తి రక్ఖన్తి, సత్తేవా తతో విధకలితో అవన్తి రక్ఖన్తి కారుణికా జనా ఏతాయాతి కరుణా.

౧౧౬. పరసమ్పత్తిం దిస్వా మోదన్తి ఏతాయాతి ముదితా. నత్థి పమాణం ఏతేసన్తి అప్పమాణా, సత్తా. అప్పమాణేసు భవాతి అప్పమఞ్ఞా. ఏతాహి ఏత్తకేసుయేవ సత్తేసు పవత్తేతబ్బా. న ఇతో అఞ్ఞేసూతి ఏవం పరిచ్ఛేదప్పమాణస్స అభావా ఏకస్మిం సత్తే పవత్తాపి అప్పమఞ్ఞాఏవనామ హోన్తీతి.

[౭౭] టీకాసు పన

అప్పమాణసత్తా రమ్మణత్తా అప్పమాణా. తాఏవ అప్పమఞ్ఞాతి వుత్తం. తం న సున్దరం.

౧౧౭. పఞ్ఞిన్ద్రియన్తి హేట్ఠా వుత్తో అమోహోఏవ. సో హి పజాననట్ఠేన పఞ్ఞా, అధిపతియట్ఠేన ఇన్ద్రియఞ్చాతి కత్వా పఞ్ఞిన్ద్రియన్తి వుచ్చతీతి.

సోభణరాసిమ్హి పరమత్థదీపనా.

౧౧౮. ఏత్తావతాతిఆది తిణ్ణం రాసీనం సఙ్గహో. ఏవం ద్విపఞ్ఞాస సరూపం దస్సేత్వా ఇదాని చేతోయుత్తప్పకారం దస్సేన్తో తేసన్తిఆదిమాహ. ఇతో చేతసికానం సరూపదస్సనతో పరం తేసం చిత్తావియుత్తానం చిత్తేన అవియుత్తానం చేతసికానం చిత్తుప్పాదేసు పచ్చేకం సమ్పయోగో తథాయోగం వుచ్చతేతి యోజనా. చిత్తుప్పాదేసూతి చిత్తేసు ఇచ్చేవ అత్థో. ఉప్పజ్జన్తి చేతసికా ఏతేసూతి ఉప్పాదా. చిత్తానిఏవ ఉప్పాదా చిత్తుప్పాదాతి కత్వా. ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణానం సబ్బదుబ్బలత్తా తేసు ఛ పకిణ్ణకా నుప్పజ్జన్తి. భావనాబలేన పహీనత్తా వితక్కో దుతీయజ్ఝానికాదీసు, విచారో తతీయజ్ఝానికాదీసు, పీతి చతుత్థజ్ఝానికాదీసు నుప్పజ్జతి. సన్నిట్ఠానసభావత్తా అధిమోక్ఖో అసన్నిట్ఠానసభావే విచికిచ్ఛా చిత్తే నుప్పజ్జతి. వీరియం బలనాయకత్తా దుబ్బలేసు పఞ్చద్వారావజ్జనా దీసు సోళసచిత్తేసు నుప్పజ్జతి. పీతి సమ్పియాయనసభావత్తా దోమనస్సుపేక్ఖా సహగతేసు నుప్పజ్జతి. ఛన్దో ఇచ్ఛాసభావత్తా ఇచ్ఛారహితేసు అహేతుకేసు మోమూహచిత్తేసుచ నుప్పజ్జతీతి ఆహ పకిణ్ణకేసుపన వితక్కో.ల. మోమూహవజ్జితచిత్తేసూతి. తే పన చిత్తుప్పాదా పకిణ్ణకవివజ్జితా సపకిణ్ణకాతి సమ్బన్ధో.

౧౧౯. అకుసలేసూతి అకుసలచేతసికేసు. సబ్బాకుసల సాధారణానామ. తస్మా సబ్బేసుపి ద్వాదసాకుసలచిత్తేసు లబ్భన్తీతి యోజనా.

[౭౮] విభావనియం పన

పచ్ఛిమం పురిమస్స సమత్థనవచనన్తి అధిప్పేతం. తం న సున్దరం.

ఇదఞ్హి ఠానం చిత్తేసు లబ్భమానతాదస్సనపధానన్తి. యస్మా పన సబ్బాని అకుసలచిత్తాని ఇమేహి చతూహి వినా నుప్పజ్జన్తి. న హి తాని పాపేసు ఆదీనవం పస్సిత్వా ఠితానం ఉప్పజ్జన్తి. నచ తేహి లజ్జాయవా భయేనవా ఉక్కణ్ఠితానం. నాపి కుసలేసు ధమ్మేసు సమాహితానన్తి. తస్మా తే సబ్బేసు తేసు లబ్భన్తీతి. యస్మాచ దిట్ఠిమానా ఖన్ధేసు అస్సాదం అముఞ్చిత్వావ తేసు తథా తథా ఆమసిత్వా పవత్తన్తి. తస్మా తే లోభమూలచిత్తేస్వేవ ఉప్పజ్జన్తి. తత్థ ఉప్పజ్జన్తేసు పన తేసు దిట్ఠి ఖన్ధేసు అత్తగ్గాహం దళ్హం గహేత్వా తం అత్తం నిచ్చతాదీహి మిచ్ఛాసభావేహిఏవ పరామసన్తీ పవత్తతి. మానో పన ఖన్ధే అహన్తి దళ్హం గహేత్వా తం గహితాకారం సేయ్య తాదీహిఏవ ఆమసన్తో పవత్తతి. తస్మా తే ఆమసనాకారతో అసదిసవుత్తినోఏవ హోన్తీతి ఆహ. దిట్ఠిచతూసు.ల. విప్పయుత్తేసూతి. యే పన దిట్ఠిగతికా దిట్ఠియా యథాగహితం అత్తానమేవ అహన్తి గణ్హన్తి. తేసంపి దిట్ఠిమానా ఆమసనాకారం పత్వా అసదిసవుత్తికాఏవ హోన్తి. న హి మానస్స వియ దిట్ఠియా అత్త సంపగ్గహణే బ్యాపారో అత్థి. న చ దిట్ఠియా వియ మానస్స ధమ్మానం అయాథావపక్ఖపరికప్పనేతి. తేనేవ హి అహంగాహో మానో అనాగామీనంపి పవత్తతి. అత్తగ్గాహభూతా పన దిట్ఠి పుథుజ్జనాన మేవాతి.

[౭౯] విభావనియం పన

‘‘మానోపి అహంమానవసేన పవత్తనతో దిట్ఠిసదిసోవ పవత్తతీతి దిట్ఠియా సహ ఏకచిత్తుప్పాదే నపవత్తతీ’’తి వత్వా కేసర సీహో పమాయ తం అత్థం సాధేతి. తం న సున్దరం.

సదిసప్పవత్తి హి నామ సహపవత్తియా ఏవ కారణన్తి. మచ్ఛరియం పన అత్తసమ్పత్తీసు లగ్గనలోభసముట్ఠితంపి తాసం పరేహి సాధారణభావం అసహనాకారేన పవత్తత్తా ఏకన్తేన పటిఘసమ్ప యుత్తమేవ హోతీతి వుత్తం దోసో.ల. చిత్తేసూతి. అకమ్మఞ్ఞ లక్ఖణం థినమిద్ధం కమ్మఞ్ఞసభావేసు అసఙ్ఖారికేసు నసమ్భవతీతి వుత్తం థినమిద్ధం పఞ్చసు ససఙ్ఖారిక చిత్తేసూతి. చత్తారో సబ్బా కుసలసాధారణా. తయో లోభ దిట్ఠిమానా. చత్తారో దోసాదయో. ద్వయం థినమిద్ధం. విచికిచ్ఛా చిత్తేచాతి చసద్దో అవధారణే. విచికిచ్ఛాచిత్తేఏవాతి అత్థో. చతుద్దస అకుసల చేతసికా.

౧౨౦. సోభణేసూతి సోభణచేతసికేసు. లోకుత్తరే అట్ఠఙ్గికమగ్గే తీసు ఖన్ధేసు పఞ్ఞాక్ఖన్ధే సమ్మాసఙ్కప్పో నామ సమ్మాదిట్ఠిపచ్ఛిమకోవ హోతి. తస్మా పాదకజ్ఝానాదివసేన తస్మిం అసతిపి పఞ్ఞాక్ఖన్ధో నపరిహాయతి. సీలసమాధిక్ఖన్ధధమ్మేసు పన ఏకో ఏకస్స కిచ్చం నసాధేతి. తస్మా లోకుత్తర మగ్గో సత్తఙ్గికతో హేట్ఠా నపవత్తతీతి ఆహ విరతియో పన తిస్సోపి.ల. లబ్భన్తీతి. నియతావ ఏకతోవ సబ్బథాపి లబ్భన్తీతి యోజనా. తత్థ నియతావాతి న లోకియేసువియ కదాచిఏవ లబ్భన్తి. అథఖో సబ్బదాపి నియతా హుత్వావ లబ్భన్తి. కస్మా, లోకుత్తరధమ్మానం నిచ్చం సీలేసు పరిపూరకారితావసేన పవత్తత్తా. న హి తే లోకియా వియ కదాచి దానవసేన కదాచి సుతపరియత్తివసేన కదాచి కసిణభావనాదివసేన పవత్తన్తీతి. ఏకతో వాతి నలోకియేసు వియ విసుం విసుం లబ్భన్తి. అథఖో తిస్సోపి ఏకతో హుత్వావ లబ్భన్తి. కస్మా, అభిన్నారమ్మణత్తా. న హి తే లోకియా వియ వీతిక్కమితబ్బవత్థుసఙ్ఖాతాని జీవితిన్ద్రియాదీని నానారమ్మణాని ఆరబ్భ పవత్తన్తి. ఏకంపన నిబ్బానమేవ ఆరబ్భపవత్తన్తీతి. సబ్బథాపీతి న లోకియేసు వియ ఏకదే సప్పహానవసేన లబ్భన్తి. అథఖో తిస్సోపి అనవసేస దుచ్చరిత దురాజీవప్పహానాకారేన లబ్భన్తి. లోకియేసుహి సకిం ఉప్పన్నా సమ్మావాచా చతుబ్బిధాని వచీదుచ్చరితాని సబ్బాని ఏకతో పజహితుం నసక్కోతి. ముసావాదవిరతి ముసావాదమేవ పజహితుం సక్కోతి. న ఇతరాని. ముసావాదంపి సమూలం సానుసయం పజహితుం నసక్కోతి. తథా పిసుణవాచా విరతి పిసుణవాచమేవ పజహితుం సక్కోతి. న ఇతరాని. పిసుణవాచంపి సమూలం సానుసయం పజహితుం న సక్కోతి. సబ్బం విత్థారేతబ్బం. లోకుత్తరేసు పన సకిం ఉప్పన్నా సమ్మావాచా సబ్బాని వచీదుచ్చరితాని సమూలాని సానుసయాని పజహతి. సకిం ఉప్పన్నో సమ్మాకమ్మన్తో సబ్బాని కాయదుచ్చరితాని సమూలాని సానుసయాని పజహతి. సకిం ఉప్పన్నో సమ్మాఆజీవో సబ్బాని ఆజీవహేతుకాని కాయవచీదుచ్చరితాని సమూలాని సానుసయాని పజహతి. ఇతి తిస్సో లోకుత్తరేసుఏవ సబ్బథాపి లబ్భన్తీతి. విసద్దో అవయవసమ్పిణ్డనత్థో. సకిం ఉప్పన్నా ఏకా సమ్మావాచా ముసావాదప్పహానవసేనాపి లబ్భతి. నకేవలఞ్చ తప్పహానవసేనేవ. అథఖో పిసుణవాచాపహానవసేనపి లబ్భతీతి సబ్బం వత్తబ్బం. ఏత్థచ దుచ్చరితాని సమూలాని సానుసయానీతి ఏత్థ కాయవచీచోపన భాగియాని కామరాగానుసయాదీని ఉపరిమగ్గవజ్ఝాని కిలేసజాతాని అరూపసేక్ఖానంపి సన్తియేవ. కామరూపసేక్ఖానం పన వత్తబ్బమేవ నత్థి. తస్మా తేసం పజహనవసేన ఉపరిమగ్గ ఫలవిరతీనం దుచ్చరితప్పహానం దట్ఠబ్బం. కామావచరకుసలేస్వేవ, నపన కామావచరవిపాకక్రియచిత్తేసు, నాపిమహగ్గతచిత్తేసూతి అధిప్పాయో. కామావచరకుసలేసుపి కామభూమియం ఉప్పన్నేసుఏవ, నరూపారూపభూమియం ఉప్పన్నేసు. న హి బ్రహ్మానం విరమితబ్బవత్థు సఙ్ఖాతాని కాయవచీదుచ్చరితానినామ అత్థి. నచ లోకియవిరతియో విరమితబ్బ వత్థురహితేసు పుగ్గలేసు పవత్తన్తీతి. ఉపరి ఛకామావచరదేవే సుపి నపవత్తన్తీతి వదన్తి. తం కథావత్థుమ్హి విచారితమేవ. యది ఏవం మనుస్సలోకేపి తీసు హేట్ఠిమఫలట్ఠేసు తాసం అప్పవత్తి ఆపజ్జతి. న హి తేసంపి పాణాతిపాతాదీని విరమితబ్బవత్థూనినామ అత్థీతి. సచ్చం, ఇధ పన సత్తవిధఆపత్తిక్ఖన్ధాపి విరమితబ్బవత్థుట్ఠానే ఠితా. తథా తివిధకుహనవత్థూనిచ. తానిచ కానిచి తేసం ఫలట్ఠానంపి సాధారణానిఏవ. మనుస్సానఞ్చ యాని కానిచి తస్స తస్స సమాదిన్నస్స సిక్ఖాపదస్స వత్థూనిపి విరమితబ్బవత్థూనిఏవ. యానిపి కామసేక్ఖానం కాయవాచా విప్ఫన్దనకరాని కిలేసజాతాని సముచ్ఛేదవిరతీనం వత్థుభూతాని సన్తి. తాని తేసం తదఙ్గ విరతీనంపి వత్థూనిఏవాతి. కదాచి సన్దిస్సన్తీతి సమాదానసమ్పత్తవిరతీనం అఞ్ఞతరవసేన పవత్తకాలేఏవ సన్దిస్సన్తి. ఏవం సన్దిస్స మానాపి భిన్నారమ్మణత్తా నఏకతో హుత్వా సన్దిస్సన్తీతి వుత్తం విసుం విసున్తి. విసుంవిసుం సన్దిస్సమానాపి ఏకేకదుచ్చరితప్పహానవసేనేవ సన్దిస్సన్తి. న లోకుత్తరేసు వియ సబ్బథాపీతి దట్ఠబ్బం.

౧౨౧. అప్పనాపత్తానం అప్పమఞ్ఞానం సోమనస్ససహగతభావోవ విభఙ్గే వుత్తోతి వుత్తం పఞ్చమజ్ఝానవజ్జితమహగ్గతచిత్తేసూతి. ఏతాహి పరసత్తానం హేతు అధిమత్తబ్యాపారా హోన్తి, తస్మా అతిసన్తాయ నిబ్యాపారాయ పఞ్చమజ్ఝానుపేక్ఖాయ సహ నపవత్తన్తీతి. అప్పనాపుబ్బభాగభూతానం పన తాసం ఉపేక్ఖావేదనాయపి సమ్పయోగో అట్ఠకథాయం అనుఞ్ఞాతోయేవాతి వుత్తం కామావచర.ల. చిత్తేసుచాతి. కదాచీతి కారుఞ్ఞప్పకతికస్స అనిస్సుకినోచ పరేసం విపత్తిసమ్పత్తిదస్సనకాలే. నానాహుత్వా జాయన్తీతి తేసం విపత్తిదస్సనకాలే అనుకమ్పనవసేన కరుణా ఏవ జాయతి, నముదితా. సమ్పత్తిదస్సనకాలే పన మోదనవసేన ముదితావ జాయతి, నకరుణాతి ఏవం విసుం విసుం హుత్వా జాయన్తీతి అత్థో. యస్మా పనేతా దోససముట్ఠితానం విహింసా అరతీనం నిస్సరణభూతాతి సుత్తన్తేసు వుత్తా. దోమనస్సపటిపక్ఖఞ్చసో మనస్సమేవ హోతి. తస్మా తాసం అప్పనాపుబ్బభాగభూతానంపి నిచ్చం సోమనస్సయోగమేవ కేచి ఇచ్ఛన్తీతి వుత్తం ఉపేక్ఖాసహగతేసు.ల. కేచి వదన్తీతి. సో పన తేసం వాదో అట్ఠకథాయపి సహ విరుద్ధో. తస్మా తం బహూ విఞ్ఞునో న సమ్పటిచ్ఛన్తీతి కత్వా సోవాదో థేరేన కేచివాదోనామ కతో. యస్మాచ సబ్బేసంపి లోకియ లోకుత్తరజ్ఝానానం పుబ్బభాగ భావనా నామ అప్పనాసన్నకాలేఏవ సోమనస్సజ్ఝానానం పుబ్బభాగా సోమనస్ససహగతా హోన్తి. ఉపేక్ఖాఝానానం పుబ్బభాగా ఉపేక్ఖాసహగతా హోన్తి. అనాసన్నకాలే పన సబ్బేసంపి తేసం పుబ్బభాగా కదాచి సోమనస్ససహగతా, కదాచి ఉపేక్ఖాసహగతాహోన్తి. తస్మా సో వాదో కేచివాదోవ కాతుం యుత్తోతి. ఏత్థచ సబ్బానిపి సమథవిపస్సనాభావనాచిత్తానినామ ఆదిమ్హి యేభుయ్యేన ఉపేక్ఖాసహగతానిఏవ భవేయ్యుం, యదియి తాని ఆదితోయేవ పట్ఠాయ సోమనస్ససహజాతాని సియుం. తదా ఇమే సత్తా సో మనస్సజాతేసు కమ్మేసు అనభిరతానామ నత్థీతి అఞ్ఞం కమ్మం ఛడ్డేత్వా భావనాకమ్మమేవ అనుయుఞ్జేయ్యున్తి. పచ్ఛా పన అత్తనో భావనాయ పుబ్బాపరియవిసేసదస్సనకాలేఏవ సోమనస్స సహజాతాని భవన్తి. పటికూలా రమ్మణేసు పన అసుభభావనాచిత్తేసు దుక్ఖితసత్తారమ్మణేసుచ కరుణాభావనాచిత్తేసు వత్తబ్బమేవ నత్థి. అపిచ ఇమా కరుణాముదితానామ పకతికాలేపి ఉప్పజ్జన్తియేవ. తాసు పన ముదితా తావ ఇట్ఠసమ్పత్తివిసయాతి సాయేభుయ్యేన సోమనస్స సహజాతాతి యుత్తమేతం. కరుణా పన అనిట్ఠవిపత్తివిసయాతి సా యేభుయ్యేన ఉపేక్ఖాసహజాతా ఏవ సియా. నచ ఏతా పరసత్తహేతు అధిమత్త బ్యాపారాతి కత్వా ఉపేక్ఖావేదనాయ సహ విరుద్ధాఏవాతి సక్కా వత్తుం. సా హి అప్పనం అపత్తా వేదనుపేక్ఖానామ ఆరమ్మణరసానుభవనేఏవ నిబ్యాపారాహోతి. న అఞ్ఞకిచ్చేసు. తథా హి సత్తా ఉపేక్ఖాసహగత చిత్తేహి అదిన్నంపి ఆదియన్తి, దానంపి దేన్తి, అఞ్ఞానిపి మహన్తాని పుఞ్ఞాపుఞ్ఞకమ్మాని కరోన్తియేవాతి. తస్మా అప్పనా పత్తానఞ్ఞేవ తాసం వేదనుపేక్ఖాయ సహ విరుద్ధభావో వత్తుం యుత్తోతి.

[౮౦] ఏత్తావతా యం వుత్తం విభావనియం

‘‘కరుణాముదితా భావనాకాలే అప్పనావీథితో పుబ్బే పరిచయవసేన ఉపేక్ఖాసహగతచిత్తేహిపి పరికమ్మం హోతి. యథాతం పగుణగన్థం సజ్ఝాయన్తస్స కదాచి అఞ్ఞవిహి తస్సాపి సజ్ఝాయనం, యథాచ పగుణవిపస్సనాయ సఙ్ఖారే సమ్మసన్తస్సకదాచి పరిచయబలేన ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తేహిపి సమ్మసనన్తి ఉపేక్ఖా సహగతకామావచరేసు కరుణా ముదితానం అసమ్భవవాదో కేచివాదో కతో’’తి. తం పటిక్ఖిత్తం హోతీతి దట్ఠబ్బం.

కిఞ్చాపి కసిణనిమిత్తాదీని ఆరమ్మణాని అగమ్భీరానిఏవ హోన్తి. తథాపి యోగకమ్మబలేన చిత్తసమాధానబలేన కిలేస దూరీభావేనచ తదారమ్మణేసు ఝానచిత్తేసు ఞాణం ఏకన్తేన పవత్త తియేవాతి ఆహ సబ్బేసుపి పఞ్చ.ల. చిత్తేసుచాతి.

౧౨౨. తయో విరతిధమ్మా. ద్వయం అప్పమఞ్ఞాయుగళం. ఏవం సో భణచేతసికా సోభణేస్వేవ చిత్తేసు చతుధా చతూహి పకారేహి సమ్పయుత్తాతి యోజనా. ఇదాని సబ్బేసంపి చేతో యుత్తానం నియతా నియతయోగివిభాగం దస్సేతుం ఇస్సాతిఆదిమాహ. కరుణా ఆది యస్సాతి కరుణాది. అప్పమఞ్ఞా ద్వయం. ఇస్సామచ్ఛేరకుక్కుచ్చానిచ విరతియోచ కరుణాదిచ ఇస్సామచ్ఛే రకుక్కుచ్చవిరతికరుణాదయో. తే నానాచ జాయన్తి, కదాచిచ జాయన్తి. మానోచ కదాచిఏవ జాయతి. థినమిద్ధఞ్చ తథా కదాచి ఏవ జాయతి. జాయమానం పన అఞ్ఞమఞ్ఞం సహేవ జాయతి. ననానాతి యోజనా. ఏత్థచ అప్పమఞ్ఞావిరతీనం నానా కదాచి యోగో హేట్ఠాచ వుత్తో. ఉపరిచ వక్ఖతి. ఇస్సాదీనంచ ఉపరి వక్ఖతి. మానథినమిద్ధానం పన ఇధ వత్తబ్బోతి. తత్థ మానో చతూసు దిట్ఠివిప్పయుత్తేసు లబ్భమానోపి కదాచి తేసం సేయ్యో హమస్మీతిఆదినా పవత్తకాలేఏవ లబ్భతి, నఅఞ్ఞదా. థినమిద్ధం పఞ్చసు ససఙ్ఖారికేసు లబ్భమానంపి కదాచి తేసం నిద్దాతిభూతవసేన అకమ్మఞ్ఞతాయ పవత్తికాలేఏవ లబ్భతి. న అఞ్ఞదా. తదా లబ్భమానంపన ద్వయం సహేవ లబ్భతి. న నానాతి.

[౮౧] విభావనియం పన

‘‘థినమిద్ధం కదాచి ఇస్సామచ్ఛేరకుక్కుచ్చేహిచేవ మానేనచ సహ జాయతి. కదాచి తేహి తేనచ నానా జాయతీ’’తి యోజనా వుత్తా. సా సారతో న పచ్చేతబ్బా.

న హి తేహి తేనచ తస్స సహభావో నానాభావోచ కిచ్చారమ్మణవిరోధావిరోధభావేన సిద్ధోతి.

యాచ టీకాయం

మానోచ థినమిద్ధఞ్చ కదాచి నానా జాయతి. కారణం వుత్తమేవ. యోజనా వుత్తా. సాపి న సున్దరా. కదాచి సహజాయతీతి.

యథావుత్తానుసారేనాతి సత్తసబ్బత్థయుజ్జన్తీతిఆదినా వుత్తప్పకారం అనుసారేన సేసాతి ఏకాదసహి అనియత యోగీహి అవసేసా ఏకచత్తాలీసధమ్మా. తే యథావుత్తానుసారేన అత్తనా లబ్భమాన చిత్తుప్పాదేసు అనియతయోగినో వేదితబ్బాతి యోజనా.

౧౨౩. ఏవం చేతసికానం యోగట్ఠానపరిచ్ఛిన్దనవసేన సమ్పయోగనయం దస్సేత్వా ఇదాని యుత్తధమ్మరాసిపరిచ్ఛిన్దనవసేన సఙ్గహ నయం దస్సేన్తో సఙ్గహఞ్చాతిఆదిమాహ. ఇదాని తేసం సఙ్గహఞ్చ యథారహం పవక్ఖామీతి యోజనా. ఛత్తింసాతిఆది సఙ్గహనయస్స ఉద్దేసగాథా. సత్తపఞ్ఞత్తారమ్మణా అప్పమఞ్ఞా నిబ్బానా రమ్మణేసు నలబ్భన్తితి వుత్తం అప్పమఞ్ఞావజ్జితాతి తథా అట్ఠసు దుతీయజ్ఝానికచిత్తేసు వితక్కవజ్జా అఞ్ఞసమానా ద్వాదసచేత సికా అప్పమఞ్ఞావజ్జితా తేవీసతి సోభణచేతసికాచేతి పఞ్చత్తింస ధమ్మా సఙ్గహం గచ్ఛన్తీతిఆదినయం తథాసద్దేన నిద్దిసతి. తేఏవాతి వితక్క విచార పీతిసుఖవజ్జా ఉపేక్ఖాసహగతా తే ఏవ తేత్తింసధమ్మా. అట్ఠసూతి ఏత్థ అట్ఠచ అట్ఠచ అట్ఠాతి ఏకసేసనిద్దేసో, విచ్ఛాలోపనిద్దేసోవా దట్ఠబ్బో. పఞ్చకజ్ఝాన వసేనాతి పాళియం పఞ్చకనయేన వుత్తస్స ఝానభేదస్స వసేన, చతుక్కనయేన వుత్తస్స ఝానభేదస్స వసేన పన చతుధావ సఙ్గహో హోతీతి అధిప్పాయో. ద్వీసు రూపపథమజ్ఝానలాభీసు దుతీయజ్ఝానం ఉప్పాదేన్తేసు మన్దో వితక్కమో అతిక్కమితుం సక్కోతి. తస్స చతురఙ్గికం దుతీయజ్ఝానం ఉప్పజ్జతి. తిక్ఖపఞ్ఞో పన వితక్క విచారే ఏకతో అతిక్కమితుం సక్కోతి. తస్స తియఙ్గికం దుతీయజ్ఝానం ఉప్పజ్జతీతి అయం తేసం నయానం విసేసో.

౧౨౪. కిచ్చారమ్మణవిరుద్ధత్తా విరతియో మహగ్గతేసు నుప్పజ్జన్తీతి ఆహ విరతిత్తయవజ్జితాతి. విరతియో హి కాయవచీ విసోధనకిచ్చా హోన్తి. మహగ్గతజ్ఝానాని పన సువిసుద్ధకాయవచీ పయోగస్సేవ చిత్తవిసోధనకిచ్చాని. విరతియోచ వీతిక్కమితబ్బ వత్థుంవా నిబ్బానంవా ఆరబ్భ పవత్తన్తి. మహగ్గతజ్ఝానాని పన పఞ్ఞత్తి యోవా మహగ్గతధమ్మేవాతి.

౧౨౫. కిచ్చారమ్మణవి రుద్ధత్తాయేవ విరతిఅప్పమఞ్ఞాయో ఏకస్మిం చిత్తే ద్వే నలబ్భన్తీతి వుత్తం. అప్పమఞ్ఞా విరతియో పనేత్థ.ల. యోజేతబ్బాతి. విరతియో ఏకన్తేన దుస్సిల్యప్పహాన కిచ్చత్తా తప్పహాన కిచ్చరహితేసు లోకియాబ్యాకతేసు నలబ్భన్తీతి వుత్తం విరతివజ్జితాతి. పఞ్చసిక్ఖాపదా కుసలాయేవాతి హి పాళియం వుత్తం. ఇదఞ్చ లోకియసిక్ఖాపదాని సన్ధాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. అప్పమఞ్ఞానం సత్తపఞ్ఞత్తారమ్మణత్తా మహావిపాకానఞ్చ ఏకన్త పరిత్తారమ్మణత్తా తాసం తేసు సమ్భవో నత్థీతి వుత్తం అప్పమఞ్ఞా విరతివజ్జితాతి. నను కామకుసలం సత్తపఞ్ఞత్తాది ఆరమ్మణంపి హోతీతి తబ్బిపాకేనపి తేన సదిసా రమ్మణేన భవితబ్బన్తి. న. వికప్పరహితత్తా. పఞ్ఞత్తియో హి అవిజ్జమానత్తా మహగ్గతానుత్తరధమ్మాచ సణ్హసుఖుమధమ్మత్తా తథా తథా వికప్పేత్వావా పటివిజ్ఝిత్వావా గణ్హన్తానం కుసలాదీనం ఏవ ఆరమ్మణభూతా హోన్తి. కామవిపాకాని పన సయం అతిదుబ్బలతాయ ఆరమ్మణం వికప్పేత్వా విగహేతుం నసక్కోన్తి, కుతో పటివిజ్ఝిత్వా గహేతుం. తస్మా తాని పఞ్ఞత్తియోవా మహగ్గతానుత్తరధమ్మేవా ఆలమ్బితుం న సక్కోన్తీతి దట్ఠబ్బం. మహగ్గతవిపాకాని పన వికప్పరహితానిపి అప్పనాపత్తకమ్మవిసే సనిబ్బత్తత్తా భావనాబలనిమ్మితాని పఞ్ఞత్తివిసేసాని ఆలమ్బితుం సక్కోన్తీతి.

[౮౨] విభావనియం పన

కామతణ్హాధినకమ్మజనితత్తా కామవిపాకాని కామతణ్హాయ ఆరమ్మణభూతే కామధమ్మేఏవ ఆలమ్బితుం లభన్తీతి అధిప్పాయేన ‘‘కామతణ్హాధినస్స ఫలభూతత్తా’’తి వత్వా దాసిపుత్తోపమాయ తదత్థం విభావేతి. తం విచారేతబ్బం.

ఏవఞ్హి సతి మహగ్గతవిపాకానిపి రూపారూపతణ్హాధిన కమ్మజనితాని ఏవ హోన్తీతి తానిపి రూపారూపతణ్హానం ఆరమ్మణభూతే మహగ్గత ధమ్మేఏవ ఆలమ్బేయ్యున్తి. అపిచ, కామతణ్హాపి కామధమ్మేఏవ ఆరమ్మణం కరోతి. న పఞ్ఞత్తిధమ్మేతి నత్థి. నచ ఇత్థిపురిసాది హత్థ పాదాది పఞ్ఞత్తీసు అస్సాదవసేన పవత్తా తణ్హా కామతణ్హా నామ నహోతీతి అత్థి. సుభేతి కుసలే. మనేతి నిద్ధారణే భుమ్మం. సుభే క్రియే పాకేతి నిద్ధారణీయం దట్ఠబ్బం. సహేతు. ల. మనే ద్వాదసధావ సఙ్గహోతివా యోజేతబ్బం. నవిజ్జన్తేత్థాతి వజ్జితానం సఙ్గహో. ఏత్థాతి సోభణచిత్తేసు. ద్వయన్తి విరతిఅప్పమఞ్ఞాదుకం. అనుత్తరేతి విసేసకానం సఙ్గహో. ఝాన ధమ్మాతి వితక్కాదయో. మజ్ఝిమే మహగ్గతే అప్పమఞ్ఞాచ ఝానధమ్మా చ. పరిత్తేసు కామసోభణేసు అప్పమఞ్ఞాచ విరతి ఞాణపీతి యోచ విసేసకా, సఙ్గహనయ భేదకారకాతి అత్థో.

౧౨౬. సత్తరసధమ్మా లోభదిట్ఠీహి సద్ధిం ఏకూనవీసతి హుత్వా సఙ్గహం గచ్ఛన్తీతి యోజనా. పీతివజ్జితా అఞ్ఞసమానా ద్వాదస చేతసికా అకుసలసాధారణా చత్తారోచాతి సోళసధమ్మా లోభదిట్ఠీహి సహ అట్ఠారస హుత్వా సఙ్గహం గచ్ఛన్తీతి యోజనా. ఇస్సామచ్ఛరియ కుక్కుచ్చాని కిచ్చతో ఆరమ్మణతో చ భిన్నాని హోన్తీతి వుత్తం ఇస్సా.ల. యోజేతబ్బానీతి. సబ్బేసుపి అకుసలచిత్తుప్పాదేసు సమ్పయుత్తధమ్మా ధమ్మతో అసదిసాఏవ హోన్తి. గణనతో పన ఏకచ్చే ఏకచ్చేహి సదిసా ఏవ హోన్తీతి వుత్తం ద్వాదస.ల. సఙ్గహితాభవన్తీతి. ఏత్థచ పఞ్చసు అసఙ్ఖారికేసు పథమదుతీయేసు ఏకూనవీసతి. తతీయచతుత్థేసు అట్ఠారస. పఞ్చమే వీసతి. పఞ్చసు ససఙ్ఖారికేసు పథమదుతీయేసు ఏకవీసతి. తతీయచతుత్థేసు వీసతి. పఞ్చమే ద్వావీసతి. మోమూహద్వయే పన్నరసాతి ఏవం అకుసలేసు సత్త సఙ్గహా భవన్తి. తేనాహ ఏకూనవీసాతిఆదిం. సాధారణాతి సబ్బా కుసలసాధారణా. సమానాతి అఞ్ఞసమానా. అపరేతి ఛన్దపీతిఅధిమోక్ఖే థపేత్వా ఏకచ్చే.

౧౨౭. హసనచిత్తేతి హసితుప్పాదచిత్తే. వోట్ఠబ్బనేతి మనోద్వారావజ్జనే. సుఖసన్తీరణేతి సోమనస్స సన్తీరణే. మనో ధాతుత్తికా హేతుక పటిసన్ధి యుగళేతి పఞ్చద్వారావజ్జన సమ్పటిచ్ఛనద్వయసఙ్ఖాతే మనోధాతుత్తికేచేవ ఉపేక్ఖా సన్తీరణ ద్వయసఙ్ఖాతే అహేతుక పటిసన్ధియుగళేచ. సబ్బత్థ సబ్బేసు అహేతుకేసు సత్త, తతో సేసా పకిణ్ణకా పన యథారహం యుజ్జన్తి, ఇతి తేత్తింస విధసఙ్గహో మయా వుత్తోతి యోజనా.

౧౨౮. ఇదాని అయం చేతసికనిద్దేసోతి కత్వా చిత్తస్స వియ ఏకస్సపి చేతసికస్స భూమిజాతి సమ్పయోగాది భేదేన విభాగో కథేతబ్బోతి తం దస్సేతుం అన్తిమగాథమాహ. ఇత్థం ఇమినా యథావుత్తప్పకారేన చిత్తావియుత్తానం చేతసికానం సోళసవిధం సమ్పయోగఞ్చ తేత్తింసవిధం సఙ్గహఞ్చ ఞత్వా తేసం యథా యోగం చిత్తేన సమం భేదం ఉద్దిసేతి యోజనా. ఫస్సో తావ ఏకూననవుతియా ఏకవీససతేసువా చిత్తేసు యుత్తత్తా ఏకూననవుతి ఏకవీససతవిధేవాతి ఏవం ద్విపఞ్ఞాసచేతసికే విసుం విసుం ఉద్ధరిత్వా యథాయోగం భూమిజాతిసమ్పయోగాదిభేదేహి తేసం విభాగం కథేయ్యాతి అత్థో.

ఇతి పరమత్థదీపనియానామ అభిధమ్మత్థసఙ్గహస్స

చతుత్థవణ్ణనాయ చేతసిక సఙ్గహస్స

పరమత్థదీపనా నిట్ఠితా.