చిత్తసఙ్గహ-పరమత్థదీపనీ
౧౭. ఇదాని ఉద్దేసక్కమేన చిత్తం తావ నిద్దిసన్తో తత్థ చిత్తన్తిఆదిమాహ. తత్థాతి తేసు చతూసు అభిధమ్మత్థేసు. తావ పథమం. చత్తారో విధా పకారా యస్స తం చతుబ్బిధం.
౧౮. కామావచరన్తి ఏత్థ కామీయతీతి కామో. కామేన్తివా ఏత్థ సత్తా అవిక్ఖమ్భితకామరాగత్తా కామరతియాఏవ రమన్తి. న ఉపరిభూమీసు వియ ఝానరతియాతి కామో. ఏకాదసవిధా కామభూమి. నను చేత్థ ఝానలాభినోపి సన్తీతి. న న సన్తి. తేపన కదాచి దేవాతి నత్థేత్థ దోసో. అవీచినిరయాదయో కథం కామీయన్తి. కథఞ్చ తత్థ సత్తా కామరతియా రమన్తీతి. నిమిత్తస్సాదవసేనవా భవనికన్తివసేనవాతి. మరణకాలే హి ఉపట్ఠితా నిరయగ్గిజాలా సువణ్ణవణ్ణావియ ఖాయన్తి. ఏకో కిర మిచ్ఛాదిట్ఠికో బ్రాహ్మణో మరణమఞ్చే నిప్పన్నో హోతి. తస్స ఆచరియబ్రాహ్మణా సమీపే ఠత్వా బ్రహ్మలోకం భో గచ్ఛాతి వదన్తి. తస్సపన అవీచినిరయే అగ్గిజాలా ఉపట్ఠహన్తి. తదా సో భో ఆచరియా సువణ్ణవణ్ణా పఞ్ఞాయన్తీతి ఆహ. ఏస భో బ్రహ్మలోకో. తత్థ గచ్ఛాతి వదన్తి. సో కాలఙ్కత్వా అవీచిమ్హి ఉప్పజ్జి. ఏవం నిమిత్తస్సాదవసేన తే కామీయన్తి. తత్థ ఉప్పన్నానంపి భవనికన్తినామ హోతీతి. అపిచ, తత్థ ఉప్పన్నా అవిక్ఖమ్భితకామరాగాఏవ హోన్తి, ఓకాసే సతి కామరతియా రమిస్సన్తి యేవాతి. తస్మిం కామే అవచరతీతి కామావచరం. ఏత్థచ అవచరతీతి పదస్స ఉప్పజ్జతీతి అత్థో న గహేతబ్బో. సో హి అత్థో పాళియాచ నసమేతి. నానాదోసయుత్తోచ హోతీతి. యం ఏతస్మిం అన్తరే ఏత్థావచరా ఏత్థ పరియాపన్నాతి హి పాళియం వుత్తం. యది చేత్థ సో అత్థో అధిప్పేతో సియా. ఏవం సభి ఏత్థావచరా ఏత్థుప్పన్నాతి వుత్తం సియా. నపన వుత్తం. నచ పరియాపన్నసద్దో ఉప్పన్నసద్దేన సహ సమానత్థోతి సక్కా వత్తుం. న హి లోకుత్తరచిత్తాని తీసు భవేసు ఉప్పన్నా నిపి తత్ర పరియాపన్నానియేవ హోన్తీతి. ఏవం తావ పాళియా నసమేతీతి.
యదిచ సో అత్థో గహితో సియా. ఏవఞ్చ సతి తస్మిం కామే యే మహగ్గత లోకుత్తరధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి. తేసంపి కామా వచరతాపత్తిదోసో రూపావచరతాది ముత్తిదోసోచ ఆపజ్జతి. యేచ కామావచరధమ్మా రూపారూపభూమీసు ఉప్పజ్జన్తి. తేసఞ్చ రూపారూపా వచరతా పత్తిదోసో కామావచరతా ముత్తిదోసోచ ఆపజ్జతీతి. నను యేభుయ్యవుత్తివసేనపి కేసఞ్చి నామలాభో హోతి. యథా వనచరకో సఙ్గామావచరోతి. తస్మా ఇధపి తేసం ధమ్మానం అత్తనో అత్తనో భుమ్మీసు ఉప్పన్నబహులత్తా కామావచరాది నామలాభే సతి న కోచి దోసోతి.న. ఏవఞ్హి సతి లోకుత్తర ధమ్మానం కామావచరతాది ముచ్చనత్థం యేభుయ్యేన ఉప్పన్నభూమి విసుం వత్తబ్బా సియా. న చ సా నామభూమి అత్థి. యత్థ తే యేభుయ్యేన ఉప్పజ్జన్తీతి. తేహి ఉప్పజ్జన్తా తీసు భవేసు ఏవ ఉప్పజ్జన్తి. తస్మా తేసం కామ రూపారూపావచరతాపత్తిదోసో దున్నివారో సియాతి. ఏవం నానాదోసయుత్తో హోతీతి. తస్మాస్స తథా అత్థం అగ్గహేత్వా ఏత్థావచరా ఏత్థ పరియాపన్నాతి భగవతా సంవణ్ణితేన పాళినయేనేవస్స అత్థో గహేతబ్బోతి. అయఞ్హేత్థ అత్థో. కామే అవచరతి పరియాపన్నభావేన తస్మిం అజ్ఝోగాహేత్వా చరతి పవత్తతీతి కామావచరన్తి. పరియాపన్నభావోచనామ అత్తనో ఆధారభూతేన తేన కామేన సహ సమానజాతిగోత్తనామతా సఙ్ఖాతేహి పరితోభాగేహి తస్మిం కామే ఆపన్నభావో అనుప్పవిట్ఠ భావో. అన్తోగధభావోతి వుత్తం హోతి. సోచ తథా పరియాపన్నభావో పరిగ్గాహినియా కామతణ్హాయ కతోతి దట్ఠబ్బో. ఏత్తావతా యేధమ్మా రూపారూపసత్తసన్తానభూతాపి మయ్హం ఏతేతి కామ తణ్హాయ పరిగ్గహితా కామే పరియాపన్నావ హోన్తి. తే కామావచరానామాతి సిద్ధా హోన్తి. రూపారూపా వచరేసుపి అయం నయో నేతబ్బో. తేసుపన రూపతణ్హా అరూపతణ్హాచ పరిగ్గాహినీ తణ్హా దట్ఠబ్బా.
యేపన ధమ్మా తిణ్ణం తణ్హానం పరిగ్గహవిముత్తా హోన్తి. తే తీసు భవేసు ఉప్పన్నాపి తత్ర అపరియాపన్నాఏవ హోన్తీతి లోకుత్తరా నామ జాతాతి వేదితబ్బా. ఏత్థచ పట్ఠానే ఆరుప్పే కామచ్ఛన్దం నీవరణం పటిచ్చ ఉద్ధచ్చనీవరణన్తిఆదినా అరూపసత్తసన్తానేపి కామచ్ఛన్దసఙ్ఖాతాయ కామతణ్హాయ ఉప్పత్తి వుత్తా. తస్మా రూపారూప భూమీసు ఉప్పన్నానం కామధమ్మానం పరిగ్గాహినీతణ్హా రూపారూపసత్తసన్తాన గతాపి దట్ఠబ్బా. పాళియం కామచ్ఛన్దనీవరణన్తి ఇదం నీవరణజాతికత్తా వుత్తం. న హి ఝానభూమీసు ఏకన్తనీవరణకిచ్చాని నీవరణాని సక్కా లద్ధున్తి. అత్ర కామభేదో వత్తబ్బో. ద్వేకామా కిలే సకామోచ, వత్థుకామోచాతి. తత్థ థపేత్వా రూపారూపరాగే అఞ్ఞో సబ్బోపి లోభో ఇమస్మిం చతుబ్భూమిపరిచ్ఛేదే కిలే సకామోనామ. థపేత్వాచ రూపారూపావచరధమ్మే అఞ్ఞే సబ్బేపి తీసు భూమీసు ఉప్పన్నా కామావచరధమ్మా వత్థుకామోనామాతి. యంపన అట్ఠసాలినియం సబ్బేపి తేభూమకా ధమ్మా వత్థుకామోతి వుత్తం. తం మహానిద్దేసే నిద్దిట్ఠేన సుత్తన్తికపరియాయేన వుత్తన్తి గహేతబ్బం. న హి రూపారూపావచరధమ్మా అభిధమ్మే కామనామేన వుత్తా అత్థీతి. [కామావచరపదం]
౧౯. రూపావచరం అరూపావచరన్తి ఏత్థ రూపారూపసద్దా తాసు భూమీసు నిరుళ్హాతి దట్ఠబ్బా. అపిచ ద్వే భూమియో రూపభూమి, అరూపభూమీతి. తత్థ రుప్పనలక్ఖణం రూపం యత్థ నత్థి, సా చతుబ్బిధా భుమ్మి అరూపభూమినామ. సేసా సత్తవీసతివిధా భుమ్మి రూపభూమినామ. తత్థచ హేట్ఠా ఏకాదసవిధా భుమ్మి ఓళారికేన కామేన విసేసేత్వా కామ భూమీతి వుత్తా. ఉపరి సోళసవిధా భుమ్మి రూపభూమిఇచ్చేవ వుత్తాతి దట్ఠబ్బా. యత్థపన తణ్హావా ఝానానివా రూపారూపసద్దేహి వుత్తాని. తత్థ నిస్సయస్సనామం నిస్సితే ఆరోపనవసేన నిస్సయోపచారో వేదితబ్బో. యత్థచ కామావచరాదిసద్దేహి భూమిఏవ వుత్తా. తత్థ నిస్సితస్స నామం నిస్సయే ఆరోపనవసేన నిస్సితో పచారోతి. యమేత్థ వత్తబ్బం, తం కామావచరపదే వుత్తనయమేవాతి. అయమేత్థ తేభూమక పరిచ్ఛేదే పాళిఅనుగతా పరమత్థదీపనా. యథాహ –
కతమే ధమ్మా కామావచరా. హేట్ఠతో అవీచినిరయం పరియన్తం కరిత్వా ఉపరితో పరనిమ్మితవసవత్తీదేవే అన్తో కరిత్వా యం ఏతస్మిం అన్తరే ఏత్థావచరా ఏత్థ పరియాపన్నా ఖన్ధధాతుఆయతనా రూపా వేదనా సఞ్ఞా సఙ్ఖారా విఞ్ఞాణం. ఇమేధమ్మా కామావచరా. కతమే ధమ్మా రూపావచరా. హేట్ఠతో బ్రహ్మలోకం పరియన్తం కరిత్వా ఉపరితో అకనిట్ఠే దేవే అన్తో కరిత్వా యం ఏతస్మిం అన్తరే ఏత్థావచరా ఏత్థ పరియాపన్నా సమాపన్నస్సవా ఉపపన్నస్సవా దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారిస్సవా చిత్తచేతసికా ధమ్మా, ఇమే ధమ్మా రూపావచరా. కతమే ధమ్మా అరూపావచరా. హేట్ఠతో ఆకాసానఞ్చాయతనుపగే దేవే పరియన్తం కరిత్వా ఉపరితో నేవసఞ్ఞా నాసఞ్ఞా యతనుపగే దేవే అన్తో కరిత్వా యం ఏతస్మిం అన్తరే. ల. ఇమే ధమ్మా అరూపావచరాతి.
[౧౯] టీకాసు పన
యథావుత్తం సువిసదం పాళినయం అగ్గహేత్వా అఞ్ఞథా వచనత్థాచ వినిచ్ఛయాచ ఏత్థ వుత్తా. సబ్బే తే సారతో న పచ్చేతబ్బాతి.
నను అట్ఠసాలినియమేవ తేచ అఞ్ఞేచ అత్థా వుత్తాతి. సచ్చం. భూతంపన సువిసదం పాళిఅనుగతం అత్థం ఞత్వా కింవిక్ఖేపేనాతి.
౨౦. లోకుత్తరన్తి ఏత్థ లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన లోకో వుచ్చతి యథావుత్తో తేభూమకధమ్మో. యథాహ లుజ్జతి పలుజ్జతీతి ఖో భిక్ఖవే తస్మా లోకోతి వుచ్చతీతి. ఏవం సన్తే లోకుత్తరధమ్మానంపి నిబ్బానవజ్జానం లోకతాపత్తి సియా. కస్మా, తేసంపి లుజ్జనపలుజ్జనధమ్మత్తాతి. నసియా. యత్థ హి నిచ్చో ధువో సస్సతోతి మహాజనస్స మిచ్ఛాగాహో నివిసతి. తత్థేవ తస్స నివారణత్థం అయం లోకసమఞ్ఞా నియమీయతి. తస్మా సబ్బసో మిచ్ఛాగాహవిముత్తానం తేసం లోకతాపత్తి నత్థీతి వదన్తి. యేసంవా లుజ్జనంపలుజ్జనఞ్చ మహాజనస్స పాకటం. తేసఞ్ఞేవ లోకతాసిద్ధీతి నత్థి లోకుత్తరానం లోకత్తప్పసఙ్గోతి. లోకతో ఉత్తరతీతి లోకుత్తరం. మగ్గచిత్తం. తతో ఉత్తిణ్ణన్తి లోకుత్తరం. ఫలచిత్తం. నిబ్బానంపన ఇధ నలబ్భతీతి. ఉత్తరణఞ్చేత్థ తణ్హాత్తయగ్గాహ విముత్తియా తీసు లోకేసు అపరియాపన్నభావోయేవ. సోచ అపరియాపన్నభావో కేసం ధమ్మానం అధిట్ఠాన భూతోవియ గయ్హతీతి విసుం ఏకా చతుత్థీ అవత్థాభూమినామాతి.
చతుబ్భూమివిభాగస్స పరమత్థదీపనా నిట్ఠితా.
౨౧. ఏవం చిత్తం భూమిభేదేన హీనపణీతా నుక్కమతో చతుధా నిద్దిసిత్వా ఇదాని తదేవ చతుబ్బిధం చిత్తం యథానిద్దిట్ఠక్కమేన విభజన్తో పథమం కామావచరచిత్తం. తత్థచ హీనం అసోభణచిత్తం. తత్థచ సబ్బహీనం అకుసలచిత్తం తావ దస్సేతుం సోమనస్ససహ గతన్తిఆదిమాహ. ఏత్థచ కామావచరచిత్తస్సపి అకుసలాహేతుక సహేతుకానుక్కమో హీన పణీతానుక్కమవసేన వుత్తోతి దట్ఠబ్బో.
[౨౦] విభావనియం పన
ఉపరి వుచ్చమానానం బహూనం చిత్తానం సోభణసఞ్ఞాకరణసుఖత్థం అప్పకే పాపాహేతుకేయేవ పథమం దస్సేన్తోతి వుత్తం. తం న సున్దరం.
తదత్థో హి యథావుత్తహీనాదిక్కమేనేవ సిద్ధోతి.
[౨౧] యఞ్చ తత్థ
తేసు తేసుచ భవేసు గహితప్పటిసన్ధికస్స సత్తస్స ఆదితో వీథిచిత్తవసేన లోభసహగత చిత్తుప్పాదాన మేవ సమ్భవతో తేయేవ పథమన్తి వుత్తం. తంపి నయుజ్జతి.
ఆదితో వీథిచిత్తవసేన మనోద్వారా వజ్జనస్సేవ సబ్బపథమం ఉప్పజ్జనతోతి. అకుసలేసు పన లోభమూల చిత్తం బహుకఞ్చ హోతి. ద్వీహి వట్టమూలేహి యుత్తత్తా పధానం పాకటఞ్చ హోతీతి తదేవ పథమం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.
౨౨. తత్థ సున్దరం మనోతి సుమనో. సినిద్ధచిత్తం. న హి అనవజ్జట్ఠేన సున్దరతా ఇధ యుత్తాతి. సున్దరం మనో ఏతస్సాభివా సుమనో. సినిద్ధచిత్తసమఙ్గీ పుగ్గలో. సుమనస్స భావో సోమనస్స. మానసికసుఖవేదనాయేతం నామం. ఏత్థచ సుమనస్స భావోతి తస్మిం చిత్తే పుగ్గలేవా సుమనాభిధానస్సవా అయం సో సుమనోతి సుమనబుద్ధియావా పవత్తినిమిత్తన్తి అత్థో. భావోతి హి అభిధానబుద్ధీనం పవత్తినిమిత్తం వుచ్చతి. భవన్తి పవత్తన్తి అభిధానబుద్ధియో ఏతస్మిన్తి కత్వా. ఏతస్మిన్తి చ నిమిత్తే భుమ్మం. యథా నాగో దన్తేసు హఞ్ఞతేతి. యథా హి తత్థ అత్తనో దన్తనిమిత్తం దన్తయుత్తే నాగే హననప్పవత్తి హోతి, ఏవమిధపి తం వేదనానిమిత్తం వేదనాయుత్తే మనస్మిం పుగ్గలేవా అభిధానబుద్ధియో పవత్తన్తీతి. భవన్తి బుద్ధిసద్దా ఏతేనాతి భావోతిచ వదన్తి. ఏతస్మాతి చ అపరే. సోమనస్సేన సహ ఏకతో గతం పవత్తన్తి సోమనస్ససహగతం. సోమనస్సవేదనాసమ్పయుత్తన్తి అత్థో. దస్సనం దిట్ఠి. సా పన సమ్మాదిట్ఠి, మిచ్ఛాదిట్ఠివసేన దువిధా. ఇధ మిచ్ఛాదిట్ఠియుత్తా. అకుసలాధికారత్తా. దిట్ఠియేవ దిట్ఠిగతం. యథా గూథగతం ముత్తగతన్తి. దిట్ఠిగతేన సమం పకారేహి యుత్తన్తి దిట్ఠిగత సమ్పయుత్తం. దిట్ఠిగతేన ఏకుప్పాదతాదీహి పకారేహి సమం ఏకీభూత మివ యుత్తం సంసట్ఠన్తి అత్థో. అసఙ్ఖారికమేకం ససఙ్ఖారికమేకన్తి ఏత్థ సఙ్ఖారోతి పుబ్బాతిసఙ్ఖారో. సోచ దువిధో పయోగో, ఉపాయోచాతి. తత్థ ఆణత్తియావా అజ్ఝేసనాయవా తజ్జేత్వా వా ఇదం కరోహీతి పరేహి కతో కాయవచీపయోగో పయోగోనామ. ఆణత్తాదినాపన వినావ కమ్మస్స కరణత్థం తం తం ఉపాయం పరే ఆచిక్ఖన్తి. అకరణే ఆదీనవం కరణేచ ఆనిసంసం దస్సేన్తి, కతికంవా కరోన్తి, దణ్డంవా థపేన్తి, సయమేవ వా తం తం కారణం అనుస్సరతి, పచ్చవేక్ఖతి. ఏవమాదినా నయేన ఉపాయో అనేకవిధో. సో దువిధోపి ఇధ సఙ్ఖారో నామ. సఙ్ఖరోతి అత్తనో పకతియా కాతుం అనిచ్ఛమానం చిత్త సన్తానం అకాతుం అదత్వా కరణత్థాయ సంవిదహతి తస్మిం తస్మిం కమ్మే పయోజేతీతి కత్వా. యోపన పచ్చయగణో తేన సఙ్ఖారేన విరహితో హోతి. సో అసఙ్ఖారో. యోపన తేనసహితో హోతి. సో ససఙ్ఖారోతి. వుత్తఞ్హేతం అట్ఠకథాయం –
సహ సఙ్ఖారేనాతి ససఙ్ఖారో. తేన ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన సఉపాయేన పచ్చయగణేనాతి అత్థోతి.
ఏత్థచ పచ్చయగణోతి ఆరమ్మణాదికో సాధారణో పచ్చయ గణో అట్ఠకథాయం వుత్తో. అసాధారణోపన కుసలకమ్మేసు సప్పురిసుపనిస్సయాదికో అకుసలకమ్మేసు అసప్పురిసుపనిస్సయాదికో పచ్చయగణో విసేసేత్వా యోజేతుం యుత్తో. సోపన యదా దువిధేన సఙ్ఖారేన వినా సయమేవ చిత్తం అసంసీదమానం కత్వా ఉట్ఠాపేతి సముట్ఠాపేతి, తదా సోఅసఙ్ఖారోనామ. యదాపన తేన వినా సయమేవ చిత్తం ఉట్ఠాపేతుం సముట్ఠాపేతుం నసక్కోతి, సఙ్ఖారం సహాయం లభిత్వావ సక్కోతి, తదా సో ససఙ్ఖారోనామ. ఇతి అసఙ్ఖారో ససఙ్ఖారోతిచ ఇదం పచ్చయ గణస్సేవ నామం. న చిత్తస్స. చిత్తంపన అసఙ్ఖారేన సుద్ధేన పచ్చయగణేన ఉప్పన్నం అసఙ్ఖారికం. ససఙ్ఖారేన పచ్చయగణేన ఉప్పన్నం ససఙ్ఖారికం, ఉప్పన్నత్థే హి అయం ఇకపచ్చయోతి. యస్మిం సమయే అకుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి సోమనస్ససహగతం దిట్ఠిగతసమ్పయుత్తం ససఙ్ఖారేనాతి హి పాళియం వుత్తన్తి. ఏత్థచ ససఙ్ఖారేన పచ్చయగణేన ఉప్పన్నం హోతీతి యోజేతబ్బన్తి. అయమేత్థ అసఙ్ఖారికససఙ్ఖారికపదేసు పరమత్థదీపనా.
[౨౨] టీకాసు పన
ఇమమత్థం అసల్లక్ఖేత్వా చిత్తమేవ అసఙ్ఖారం ససఙ్ఖారన్తి చ గహేత్వా యం వుత్తం, ‘‘నత్థి సఙ్ఖారో అస్సాతి అసఙ్ఖారం. తదేవ అసఙ్ఖారికం. సహ సఙ్ఖారేన వత్తతీతి ససఙ్ఖారం. ససఙ్ఖారమేవ ససఙ్ఖారికన్తి చ. సో యస్స నత్థి. తం అసఙ్ఖారం. తదేవ అసఙ్ఖారికం. సఙ్ఖారేన సహితం ససఙ్ఖారి కన్తి చ’’. సబ్బమేతం న యుజ్జతియేవ.
[౨౩] యఞ్చ విభావనియం
సఙ్ఖరోతి చిత్తం తిక్ఖభావసఙ్ఖాతమణ్డనవిసేసేన సజ్జేతి. సఙ్ఖరీయతివా తం ఏతేన యథావుత్తనయేన సజ్జీయతీతి సఙ్ఖారోతి వుత్తం. తంపి న సున్దరం.
ఏవఞ్హి సతి ససఙ్ఖారికపి చిత్తం తిక్ఖంనామ సియాతి.
[౨౪] యఞ్చ తత్థ
‘‘సో పన అత్తనో పుబ్బభాగప్పవత్తే చిత్తసన్తానేచేవ పరసన్తానేచ పవత్తతీతి తం నిబ్బత్తితో చిత్తస్స తిక్ఖభావ సఙ్ఖాతో విసేసోవ ఇధ సఙ్ఖారోతి’’ వుత్తం. తంపి అసఙ్ఖారిక ససఙ్ఖారికపదానం వచనత్థేసు విరజ్ఝిత్వా తదను రూపస్స సఙ్ఖారస్స పరికప్పనావసేన వుత్తత్తా నయుత్తమేవ.
[౨౫] ఏతేన
పుబ్బప్పయోగసమ్భూతో, విసేసో చిత్తసమ్భపీ;
సఙ్ఖారో తం వసేనేత్థ, హోత్యాసఙ్ఖారికాదితాతి.
సాధకగాథాపి పటిక్ఖిత్తా హోతీతి.
[౨౬] యఞ్చ తత్థ
‘‘అథవా, ససఙ్ఖారికం అసఙ్ఖారికన్తి చే తం కేవలంసఙ్ఖారస్స భావాభావం సన్ధాయ వుత్తం. నతస్స సహపవత్తిసబ్భా వా భావతోతి. భిన్నసన్తానప్పవత్తినోపి సఙ్ఖారస్స ఇధమత్థితాయ తం వసేన నిబ్బత్తం చిత్తం సఙ్ఖారో అస్స అత్థీతి ససఙ్ఖారికం. సలోమకో సపక్ఖకోత్యాదీసువియ సహ సద్దస్స విజ్జమానత్థపరిదీపనతో. తబ్బిపరీతమ్పన తదభావతో వుత్తనయేన అసఙ్ఖారిక’’న్తి వుత్తం. తంపి పాళిఅట్ఠకథాసిద్ధం ఉజుం విసదం అత్థం ముఞ్చిత్వా అత్తనో పరికప్పనా వసేన వుత్తత్తా న గహేతబ్బమేవ.
ఏత్థచ అత్తనో ఇచ్ఛాయ వినా పరేసం ఆణత్తియావా అజ్ఝే సనాయవా యాచనాయవా పవత్తితం చిత్తం పయోగసముట్ఠితం నామ. తథా అత్తనో ఇచ్ఛాయ వినా పరేసం భయేనవా లజ్జాయవా గారవేనవా కథికాయవా దణ్డభయేనవా పవత్తితం ఉపాయసముట్ఠితం నామ. సయమేవవా అత్తనో లీనం చిత్తం ఞత్వా తేన తేన ఉపాయేన అత్తానం ఓవదిత్వావా తం తం ఉపాయం అనుస్సరిత్వావా పవత్తితం చిత్తం ఉపాయసముట్ఠితం నామ. ఇదఞ్చ నయదస్సనమేవాతి. దిట్ఠిగతేన విప్పయుత్తం దిట్ఠిగతవిప్పయుత్తం. ఉదాసినభావేన పేక్ఖతి అనుభవనాకారేన ఆరమ్మణం పస్సతీతి ఉపేక్ఖా. ఉపపత్తితో యుత్తితో ఇక్ఖతి పస్సతీతివా ఉపేక్ఖా. యథాహి సోమనస్స దోమనస్సాని ఆరమ్మణం అధిమత్తతో పస్సన్తి. యతో సోమనస్సితో పుగ్గలో తేన ఆరమ్మణేన వియోగే వికారపత్తో హోతి. దోమనస్సితోచ తేన ఆరమ్మణేన సంయోగే వికారపత్తో హోతి. న తథా అయం, అయం పన యుత్తితోవ పస్సతి న ఆరమ్మణసంయోగ వియోగహేతు పుగ్గలం వికారం పాపేతీతి. కేచిపన ఉపపత్తితో యుత్తితో ఇక్ఖతీతి ఇదం ఇధ నసమ్భవతి. న హి అకుసలం యుత్తరూపం నామ హోతీతి వదన్తి. ఉపేక్ఖాయ సహగతన్తి సమాసో.
౨౩. ఏత్థచ కిఞ్చాపి ఫస్సాదయో వితక్కాదయో మోహాదయోచ ధమ్మా ఇమినా సకలేన అట్ఠవిధేన చిత్తేన సహ గతా సమ్పయుత్తాచ హోన్తి, న పన తే వేదనావియ సయంపి భేదవన్తా హోన్తి. నచ దిట్ఠిసఙ్ఖారానం వియతేసం ఇమస్మిం చిత్తే కత్థచి హోన్తి కత్థచినహోన్తీతి అయం వికప్పో అత్థి. తస్మాతే ఇమస్సచిత్తస్స భేదకరా నహోన్తీతి ఇధ నగహితాతి దట్ఠబ్బా. లోభోపన అఞ్ఞేహి ఇమస్స అట్ఠవిధస్స భేదకరో హోతి. వేదనాదిట్ఠి సఙ్ఖారాచ ఇమస్స అఞ్ఞమఞ్ఞస్స భేదకరా హోన్తీతి తేఏవ ఇధ గహితాతి దట్ఠబ్బా. నను పీతి మాన థినమిద్ధానిపి భేదకరాని హోన్తీతి తానిపి ఇధ సపీతికం అపీతికన్తి మానసమ్పయుత్తం మానవిప్పయుత్తన్తి థినమిద్ధసమ్పయుత్తం థినమిద్ధవిప్పయుత్తన్తి చ గహేతబ్బా నీతి. న. తేసు హి సోమనస్సే గహితే పీతి గహితావ హోతి. ఇతరానిచ తీణి అనియతయోగీనిచ హోన్తి, యేవాపన కానిచాతి నగహితానీతి.
[౨౭] విభావనియం పన
ఫస్సాదివితక్కాదిమోహాదిధమ్మా ఇతో అఞ్ఞేహిపి చిత్తే హి యుత్తా హోన్తీతి నతే అఞ్ఞేహి ఇమస్స విసేసం కరోన్తి. తస్మా తే ఇధ న గహితాతి ఇమినా అధిప్పాయేన యం వుత్తం ‘‘కస్మా పనేత్థ అఞ్ఞేసుపి ఫస్సాదీసు సమ్పయుత్తధమ్మేసు విజ్జమానేసు సోమనస్ససహగతాదిభావోవ వుత్తోతి. సోమనస్సాదీనమేవ అసాధారణ భావతోతి. ఫస్సాదయోహి కేచి సబ్బచిత్త సాధారణా కేచి కుసలాది సాధారణా. మోహాదయోచ సబ్బా కుసలసాధారణాతి న తేహి సక్కా చిత్తం విసేసేతు’’న్తి. తం విచారేతబ్బం.
ఏవఞ్హి సతి సోమనస్సుపేక్ఖా సఙ్ఖారాపి అఞ్ఞేసు దిస్సన్తీతి తేపి అఞ్ఞేహి ఇమస్స విసేసం నకరోన్తి. తస్మా తేపి ఇధ నగహేతబ్బా సియున్తి.
౨౪. ఏత్థచ సోమనస్సప్పటిసన్ధికతా, అగమ్భీరప్పకతితా, ఇట్ఠారమ్మణసమాయోగో, బ్యసనముత్తిచ సోమనస్సస్స కారణం. సోమనస్సప్పటిసన్ధికోహి సదా భవఙ్గసోమనస్సేన పరిభావిత సన్తానో హోతీతి తస్స చిత్తం ఉప్పజ్జమానం యేభుయ్యేన సోమనస్ససహగతం ఉప్పజ్జతీతి. అగమ్భీరప్పకతికోచ హీనజ్ఝాసయో అప్పకంపి మహన్తం మఞ్ఞతి. హీనంపి పణీతం మఞ్ఞతి. తస్మా తస్సపి చిత్తం ఉప్పజ్జమానం యేభుయ్యేన సోమనస్ససహగతం హోతీతి. ఇట్ఠారమ్మణసమాయోగోతి అత్తనా ఇచ్ఛితేన హీనేనవా పణీతేనవా ఆరమ్మణేన సమాయోగో. బ్యసనముత్తీతి ఞాతిబ్యసనాదితో ముత్తి. ఉపేక్ఖాపటిసన్ధికతా, గమ్భీరప్పకతితా, మజ్ఝత్తారమ్మణసమాయోగో, బ్యసనముత్తిచ ఉపేక్ఖాయ కారణం. ఏత్థచ గమ్భీరప్పకభితానామ మహజ్ఝాసయతా. తాదిసో హి పుగ్గలో మహన్తంపి అప్పకం మఞ్ఞతి, పణీతంపి హీనం మఞ్ఞతీతి. దిట్ఠజ్ఝాసయతా, దిట్ఠివిపన్నపుగ్గలసేవనా, సద్ధమ్మవిముఖతా, మిచ్ఛావితక్కబహులతా, అయోనిసో ఉమ్ముజ్జనఞ్చ దిట్ఠియా కారణం. తత్థ దిట్ఠజ్ఝాసయతాతి కాణారిట్ఠస్సవియ సునక్ఖత్తస్సవియచ పురిమభవే దిట్ఠి గతికభావేన ఆగతత్తా ఇమస్మిం భవేపి సస్సతుచ్ఛేదాసయ భావో. సద్ధమ్మవిముఖతాతి చిరంపి కాలం సద్ధమ్మేన వినా ఆగతతా. మిచ్ఛావితక్కబహులతాతి అత్తనో అవిసయేసు సబ్బఞ్ఞువిసయేసు ఠానేసు అత్తనో పమాణం అజానిత్వా చిన్తాపసుతవసేన మిచ్ఛావితక్కబహులభావో. అయోనిసో ఉమ్ముజ్జనన్తి అత్తనాదిట్ఠకారణమేవ సారతో సచ్చతో ఉమ్ముజ్జనం. తబ్బిపరీతేన దిట్ఠివిప్పయుత్తకారణం వేదితబ్బం. అసఙ్ఖారికకమ్మజనితప్పటిసన్ధి కతా, కల్లకాయ చిత్తతా, ఖన్తి బహులతా, పురిసకారేసు దిట్ఠానిసంసతా, కమ్మప్పసుతతా, ఉతుభోజనాది సప్పాయ లాభోతి ఇదం అసఙ్ఖారికకారణం. తత్థ ఖన్తిబహులతాతి సీతుణ్హాదీనం ఖమనబహులతా. పురిసకారేసూతి పురిసేహి కత్తబ్బేసు కమ్మేసు. కమ్మప్పసుతభాతి కమ్మేసు చిణ్ణవసితా. తబ్బిపరీ తేన ససఙ్ఖారికకారణం వేదితబ్బం. ఇమేసంపన చిత్తానం ఉప్పత్తి విధానం విసుద్ధిమగ్గే గహేతబ్బం. అట్ఠపీతి పిసద్దేన నేసం లబ్భమానకమ్మపథభేదతో కాల సన్తానా రమ్మణాది భేదతోచ అనేకవిధత్తం సమ్పిణ్డేతీతి.
లోభమూలచిత్తస్స పరమత్థదిపనా నిట్ఠితా.
౨౫. దోసమూలచిత్తే దుట్ఠుమనోభి దుమ్మనో. విరూపం చిత్తం. దుట్ఠుమనో ఏతస్సాతివా దుమ్మనో. విరూపచిత్తసమఙ్గీపుగ్గలో. దుమ్మనస్స భావో దోమనస్సం. మానసికదుక్ఖవేదనాయేతం అధివచనం. సా హి అత్తనా సహగతే చిత్తేవా తం సమఙ్గీపుగ్గలేవా దుమ్మనా భిధానస్సవా అయం సో దుమ్మనోతి దుమ్మనబుద్ధియావా పవత్తినిమిత్తం హోతీతి. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. దోమనస్సేన సహ గతన్తి సమాసో. పటిహఞ్ఞతీతి పటిఘో. దోసో. సోహి ఉప్పజ్జమానో సమ్పయుత్తధమ్మేపి పటిహనతి. లూఖే సన్తత్తే కరోతి. అత్తనో వత్థుమ్పి పటిహనతి. హదయప్పదేసం దహతి. తం పుగ్గలం దుమ్ముఖం కరోతి, అత్తనో ఆరమ్మణంపి పటిహనతి. తం బాధయ మానో గణ్హాతి. తస్మా పటిఘోతి వుచ్చతీతి.
౨౬. ఏత్థ సియా. సఙ్ఖారో తావ ఇమస్స చిత్తస్స భేద కరోతి తస్స ఇధ గహణం యుత్తం. వేదనా పటిఘాపన భేదకరా న హోన్తీతి తే ఇధ న గహేతబ్బాతి. వుచ్చతే, దోమనస్సగ్గహణం తావ ఇమస్స చిత్తస్స కదాచి అఞ్ఞవేదనాయోగతా పసఙ్గనివత్తనత్థన్తి. యదాహి రాజానో హసమానాయేవ చోరవధం పేసేన్తి. యదాచ జనా అత్తనో వేరీనం మరణే తుట్ఠిం పవేదేన్తి. మరణం అభినన్దన్తి. యదాచ బాలజనా హసమానావ మిగపక్ఖినో మారేన్తి. తదా ఇదం నుఖో సోమనస్సేన యుత్తన్తి అత్థేవ పసఙ్గో. ఉపేక్ఖాయోగేపన వత్తబ్బమేవ నత్థి. తప్పసఙ్గనివత్తనత్థం దోమనస్సగ్గహణన్తి. పటిఘగ్గహణంపి అఞ్ఞధమ్మసమ్పయుత్తతా పసఙ్గనివత్తనత్థం. తథాహి యే నత్థికాహేతుకా కిరియమిచ్ఛా దిట్ఠికా పాణవధే అపుఞ్ఞంనామ నత్థీతి గణ్హన్తి. యేచ మనుస్సపాణ వధేఏవ అపుఞ్ఞం హోతి, తిరచ్ఛానగతపాణవధే అపుఞ్ఞం నత్థీతి గణ్హన్తి. యేచ పాణవధం కత్వా యఞ్ఞం యజన్తానం మహన్తం పుఞ్ఞం హోతి, దిబ్బసంవత్తనికన్తి గణ్హన్తి. తే సక్కాయదిట్ఠియా విస్సట్ఠా పాణవధం సయంవా కరోన్తి. అఞ్ఞేవా పేసేన్తి. తదా ఇదం దిట్ఠియాపి సమ్పయుత్తం సియాతి పసఙ్గో హోతియేవ. యేపన సమ్మాదిట్ఠికేసు బాలా అబ్యత్తా, తే కదాచి తేసం మిచ్ఛాదిట్ఠికానం లద్ధిం గహేత్వా పాణం వధన్తా ఆదితో వేమతికజాతావ హోన్తి. తదాతేసం ఇదం విచికిచ్ఛాయపి యుత్తం సియాతి పసఙ్గో హోతి. తప్పసఙ్గ నివత్తనత్థం పటిఘగ్గహణన్తి. ఇతరథా పురిమ చిత్తస్స లోభసహగతభావోవియ ఇమస్స పటిఘసమ్పయుత్తభావో చూళనిగమేనేవ సిద్ధోతి తేసం గహణం నిరత్థకం సియాతి. ఏత్థచ ఇస్సామచ్ఛరియకుక్కుచ్చానం థినమిద్ధస్సచ అగ్గహణం పురిమచిత్తే మానథినమిద్ధనయేన వేదితబ్బం. అయమేత్థ పరమత్థదీపనా.
[౨౮] విభావనియం పన మహాటీకాయఞ్చ
‘‘అసాధారణ ధమ్మవసేన చిత్తస్స ఉపలక్ఖణత్థం దోమనస్సగ్గహణ’’న్తి వుత్తం. తత్థ అసాధారణధమ్మవసేనాతి ఇదం తావ నయుజ్జతి.
[౨౯] సతిపి ఇమస్స సోమనస్సుపేక్ఖాసహగతభావే అనఞ్ఞసాధారణేనేవ దోమనస్సేన ఇమస్స ఉపలక్ఖణత్థన్తి అత్థస్స ఆపజ్జనతో. యథాతం సతిపి పురిమస్స ఇమస్సచ చిత్తస్స మోహసహగతభావే అనఞ్ఞసాధారణేనేవ లోభేన పటిఘేనచ ఉపలక్ఖణత్థం లోభసహగతపటిఘ సమ్పయుత్తగ్గహణన్తి. ఉపలక్ఖణత్థన్తి చ న వత్తబ్బం.
ఏవఞ్హి సతి పాకటేన దోమనస్సేన అపాకటానం అఞ్ఞవేదనా నంపి ఇధ లద్ధభావం ఉపలక్ఖేతీతి ఆపజ్జతి. యథా లద్ధాతపత్తో రాజకుమారోతి.
[౩౦] యఞ్చ విభావనియం
‘‘పటిఘసమ్పయుత్తభావోపన ఉభిన్నం ఏకన్త సహచారితా దస్సనత్థం వుత్తో’’తి వుత్తం. తంపి న సున్దరం.
ఇమస్స చూళనిగమేనేవ తదత్థసిద్ధితోతి.
౨౭. ఏత్థచ దోసజ్ఝాసయతా, అగమ్భీరప్పకతితా, అప్పస్సుకతా, ఆఘాతవత్థుసమాయోగోవా, అనిట్ఠారమ్మణసమాయో గోవా దోమనస్సస్స పటిఘస్సచ కారణం. తత్థ దోస బహుల భావతో ఆగతవసేన దోసజ్ఝాసయతా దట్ఠబ్బా. అగమ్భీరప్పకతితా హీనజ్ఝాసయతా. అప్పస్సుతస్సచ అనిట్ఠ లోక ధమ్మేహిఫుట్ఠస్స తంకుతేత్థలబ్భాతి పచ్చవేక్ఖనా నత్థీతి. ఇమేసమ్పి ద్విన్నం ఉప్పత్తివిధానం విసుద్ధిమగ్గే గహేతబ్బం. పిసద్దస్స అత్థోపి వుత్తనయోఏవాతి.
దోసమూలచిత్తస్స పరమత్థదిపనా నిట్ఠితా.
౨౮. మోహమూలచిత్తే విచికిచ్ఛుద్ధచ్చానం పదత్థో ఉపరి ఆగమిస్సతి. యస్మాపన ఇదం చిత్తం మూలన్తరవిరహేన లద్ధోకాసేన సుట్ఠుబలవన్తేన మోహేనచేవ సంసప్పమానవిక్ఖిపమానేహి విచికిచ్ఛుద్ధచ్చేహి చ యుత్తం హోతి. తస్మా ఇధ వేదనాపి ఆరమ్మణం అధిమత్తతో అనుభవితుం న సక్కోతీతి ఉపేక్ఖావేదనావ యుత్తా హోతి. ఏవం సన్తేపి ఇదం చిత్తం సోమనస్స దోమనస్స సహగతానంపి అనన్తరే ఉప్పజ్జతి. తస్మా తదుభయవేదనాహిపి ఇదం యుత్తం సియాతి పసఙ్గో హోతీతి తప్పసఙ్గనివత్తనత్థం ఇధ ఉపేక్ఖాగహణం కతం. అనఞ్ఞచిత్తసాధారణేన ధమ్మేన చిత్తస్స నియమనత్థం విచికిచ్ఛాగహణం. ఉద్ధచ్చం పన సబ్బాకుసలేసు యుత్తంపి ఇధ లద్ధోకాసం హుత్వా సుట్ఠు బలవం హోతీతి దస్సనత్థం ఇధేవ గహితన్తి దట్ఠబ్బం. తేనేవహి ధమ్మసఙ్గణియం ధమ్ముద్దేసవారే ఉద్ధచ్చం అఞ్ఞేసు పాపచిత్తేసు సరూపతో అనుద్ధరిత్వా యేవాపనకభావేనేవ వుత్తం. ఇమస్మిం అన్తిమచిత్తేఏవ సరూపతో ఉద్ధటన్తి దట్ఠబ్బం. యస్మాచ ఇదంచిత్తద్వయం సత్తానం పకతిసభావభూతన్తి పయోగేన వా ఉపాయేన వా కేనచి ఉప్పాదేతబ్బం నామ నత్థి. సబ్బకాలమ్పి భవఙ్గచిత్తంవియ అనోసక్కమానం అసంసీదమానం అకిచ్ఛేన అకసిరేన పవత్తతి. తస్మా ఏకన్తేన అసఙ్ఖారికమేవ హోతీతి కత్వా ఇధ సఙ్ఖారభేదో న గహితోతి దట్ఠబ్బం. తేనేవచ పాళియంపి పురిమచిత్తేసువియ ఇధ ససఙ్ఖారేనాతి దుతీయచిత్తవారో నవుత్తోతి. అయమేత్థ పరమత్థదీపనా.
[౩౧] విభావనియం పన
ఇమాని ద్వే చిత్తాని అతిసమ్ముళ్హతాయ అతిచఞ్చలతాయ చ సబ్బత్థపి రజ్జనదుస్సనరహితాని హోన్తి. తస్మా ఉపేక్ఖా సహగతానేవ పవత్తన్తీతి వుత్తం. తం న సున్దరం.
రజ్జన సహితానంపి లోభమూల చిత్తానం ఉపేక్ఖా యోగస్స దిట్ఠత్తాతి.
[౩౨] యఞ్చ తత్థ మహాటీకాయఞ్చ
‘‘తతోయేవచ సభావతిక్ఖతాయ ఉస్సాహేతబ్బతాయచ అభావతో సఙ్ఖారభేదోపి నేసం నత్థీ’’తి వుత్తం. తత్థ సభావతిక్ఖతాయ అభావతోతి ఇమినా ఇమస్స అసఙ్ఖారికభావం పటిక్ఖిపతి. ఉస్సాహేతబ్బతాయ అభావతోతి ఇమినా ససఙ్ఖారికభావం పటిక్ఖిపతి. తదుభయే పన ఇదం చిత్తద్వయం సబ్బసో సఙ్ఖారవిముత్తం హోతీతి దస్సేతి. తం అట్ఠకథాయపి తావ న సమేతి.
పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గఅట్ఠకథాయఞ్హి సఙ్ఖారభేదేన అవిజ్జాయ దువిధభావోవ వుత్తో. యదిచ ఇదంద్వయం సఙ్ఖారముత్తం సియా. ఏవం సతి ఇధ మోహోపి సఙ్ఖారముత్తో సియా. సోచ అవిజ్జాయేవాతి తివిధభావోవ అవిజ్జాయ తత్థ వత్తబ్బో. నచ వుత్తోతి. ఏవం తావ అట్ఠకథాయ నసమేతి.
[౩౩] యస్మాచ ఇధ తిక్ఖభావోనామ వినా సఙ్ఖారేన కేవలం పకతి పచ్చయ గణ వసేనేవ పవత్తనసమత్థతా వుచ్చతి. ఇదఞ్చ చిత్తం తథేవ పవత్తతి. తస్మా ఇదం సభావతిక్ఖం న హోతీతి న సక్కా వత్తున్తి.
లద్ధోకాసేన మోహేన సుట్ఠు ముయ్హన్తీతి మోహమూహానీతి వత్తబ్బే నిరుత్తనయేన మోమూహానీతి వుత్తం.
౨౯. ఇచ్చేవన్తిఆది మహానిగమనం. తత్థ ఇచ్చేవన్తి ఇతి ఏవం. నిపాతసముదాయో హేస. పచ్ఛిమోవా ఏవం సద్దో పురిమస్స ఇతిసద్దస్స అత్థవచనో. ఇచ్చేవన్తివా విసుం ఏకో నిపాతో. సబ్బథాపి ఇమినా సోమనస్ససహగతన్తిఆదినా వుత్తప్పకారే నాతి అత్థో దట్ఠబ్బో. ఇదఞ్చ ద్వాదసాతి ఏత్థ విసేసనం వేదితబ్బం. సబ్బథాపీతి ధమ్మసఙ్గణీయం వుత్తేన పకారేనాపి ద్వాదసేవ. విభఙ్గే విభత్తేన పకారేనాపి ద్వాదసేవ. ధాతుకథాదీసు వుత్తేన పకారేనాపి ద్వాదసేవ. తేసు తేసు సుత్తన్తేసు వుత్తేన పకారేనాపి ద్వాదసేవ. కాలదేస సన్తానాది భేదభిన్నేన పకారేనాపి ద్వాదసేవ. కథం ద్వాదసేవాతి. ఇచ్చేవం ద్వాదసేవాతి యోజేతబ్బం.
[౩౪] విభావనియం పన
హేట్ఠా వుత్తో సమ్పయోగాది ఆకారోవ విభావితో. సోపన ఇచ్చేవన్తి ఇమినావ సిద్ధోతి.
అకుసలచిత్తానీతి కుసలపటివిరుద్ధసభావత్తా ఏవం లద్ధనా మాని చిత్తాని. ఏత్థచ ఏకన్తేన సద్ధాదయోఏవ కుసలానామ. మోహాదయోఏవ అకుసలా నామ. చిత్తంపన ఫస్సాదయో వియ అఞ్ఞసమానమేవ హోతి, న హి ఆరమ్మణ విజాననంవా ఏకన్తేన ముయ్హనాదివియ సావజ్జంవా హోతి. సద్దహనాదివియ అనవజ్జంవాతి. తంపన అకుసలేహి యుత్తం అకుసలన్తి వుచ్చతి. కుసలేహి యుత్తం కుసలన్తి. సద్ధాదీనంపన మోహాదీనఞ్చ పటివిరుద్ధభావో యథాక్కమం పహాయకపహాతబ్బభావేన వేదితబ్బో. అకుసలధమ్మాహి దుబ్బలా హోన్తి. సువణ్ణప్పటిరూపకావియ ఫేగ్గుభూతా అభావనారహా పునప్పునం ఆసేవీయమానాపి చఞ్చలన్తియేవ విక్కిరన్తియేవ. నియామం ఓక్కమన్తాపి ఏకస్మింభవే ఏవ అపాయభాగితాయ ఓక్కమన్తి. నపన కుసలమూలాని సబ్బసో పచ్ఛిన్దిత్వా సత్తే వట్టసోతనియతే కాతుం సక్కోన్తి. కుసలధమ్మాపన బలవన్తా హోన్తి. జాతిసువణ్ణావియ సారభూతా భావనారహా పునప్పునం ఆసేవీయమానా థిరతరపత్తా లోకియేసు యావ ఇద్ధివిధానా లోకుత్తరేసుచ యావ అరహత్తమగ్గా వుద్ధివిరుళ్హీధమ్మా హోన్తి. నియామం ఓక్కమన్తా అపాయసోతంవా వట్టసో తంవా సబ్బసో సముచ్ఛిన్దిత్వా అనుపాదిసేసనిబ్బానభాగితాయ ఓక్కమన్తి. తస్మా కుసల ధమ్మాఏవ పహాయకానామ. ఇతరేపన పహాతబ్బాఏవ నామాతి వేదితబ్బా. అపిచ కుసలధమ్మానామ అన్తమసో ఆలోపభిక్ఖా దానమత్తాపి లోకేభేసజ్జవిధానానివియఅకుసలప్పహానాయ ఏవ పణ్డితేహిపఞ్ఞపీయన్తి కరీయన్తి చ, తస్మా తేఏవ పహాయకా. అకుసలధమ్మాపన లోకే నానారోగజాతియోవియ సకలలోకస్స పకతిసభావభూతాఏవ హోన్తీతి తే పహాతబ్బాఏవాతి. సమన్తతో అనవసేసతో ఆదియింసు గణ్హియింసూతి సమత్తాని. అపిచ సమత్తానీతి నిట్ఠితాని పరిపుణ్ణానివా. అట్ఠధాతిఆదిసఙ్గహగాథా. లోభోమూలం ఏతేసన్తి సమాసో. ద్వాదసా కుసలా సియున్తి ఏత్థ సియున్తి నిపాతపదం ఇధ దట్ఠబ్బం. అకుసల చిత్తాని ద్వాదస భవన్తీతి అత్థో.
ఇతి పరమత్థదీపనియానామ అభిధమ్మత్థసఙ్గహస్స
చతుత్థవణ్ణనాయ అకుసలచిత్తస్స
పరమత్థదిపనా నిట్ఠితా.
౩౧. ఏవం సబ్బనిహీనం అకుసలం సఙ్గహేత్వా ఇదాని అహేతుకం సఙ్గణ్హన్తో తత్థచ సబ్బనిహీనం అకుసలవిపాకం తావ దస్సేతుం ఉపేక్ఖాసహగతన్తిఆదిమాహ.
[౩౫] విభావనియం పన
తం అకుసల విపాకత్తాయేవ అకుసలానన్తరం పథమం దస్సితన్తి అధిప్పాయేన యం వుత్తం ‘‘తేసం అకుసలవిపాకా దివసేన తివిధభావేపి అకుసలానన్తరం అకుసలవిపాకేయేవ విభజితు’’న్తి. తం న సున్దరం.
ఏవఞ్హి సతి కుసలవిపాకానిపి కుసలా నన్తరేఏవ వత్తబ్బాని సియున్తి.
౩౧. చక్ఖుసోతాదీనం పదత్థో ఉపరి ఆగమిస్సతి. విజానాతీతి విఞ్ఞాణం. యథాహ-విజానాతి విజానాతీతి ఖో భిక్ఖవే తస్మావిఞ్ఞాణన్తి వుచ్చతీతి. చక్ఖుం నిస్సితం విఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణం. చక్ఖునావా పచ్చయభూతేన జనితం విఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణం. కమ్మేనవా చక్ఖుస్స ఉపనీతం విఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణం. చక్ఖుతోవా జాతం విఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణం. చక్ఖుస్సవా ఇన్ద్రియభావేన సామి భూతస్స విఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణం. చక్ఖుస్మింవా ఉప్పన్నంవిఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణం. ఏసనయో సోతవిఞ్ఞాణాదీసుపి. పాళియంపన మహా తణ్హాసఙ్ఖయసుత్తే –
సేయ్యథాపి భిక్ఖవే కట్ఠఞ్చ పటిచ్చ అగ్గి జలతి. కట్ఠగ్గీత్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. సకలికఞ్చ పటిచ్చ అగ్గి జలతి. సకలి కగ్గీత్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. తిణఞ్చ పటిచ్చ అగ్గి జలతి. తిణగ్గీ త్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. గోమయఞ్చ పటిచ్చ అగ్గి జలతి. గోమయగ్గీత్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. థుసఞ్చ పటిచ్చ అగ్గి జలతి. థుసగ్గీత్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. సఙ్కారఞ్చ పటిచ్చ అగ్గి జలతి. సఙ్కారగ్గీత్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. ఏవమేవఖో భిక్ఖవే చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపేచ ఉప్పజ్జతి విఞ్ఞాణం. చక్ఖువిఞ్ఞాణన్తేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. సోతఞ్చ పటిచ్చ సద్దే చ ఉప్పజ్జతి విఞ్ఞాణం. సోతవిఞ్ఞాణన్తేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. ఘానఞ్చ పటిచ్చ గన్ధేచ ఉప్పజ్జతి విఞ్ఞాణం. ఘానవిఞ్ఞాణన్తేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. జివ్హఞ్చ పటిచ్చ రసేచ ఉప్పజ్జతి విఞ్ఞాణం. జివ్హావిఞ్ఞాణన్తేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. కాయఞ్చ పటిచ్చ ఫోట్ఠబ్బేచ ఉప్పజ్జతి విఞ్ఞాణం. కాయవిఞ్ఞాణన్తేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మేచ ఉప్పజ్జతి విఞ్ఞాణం. మనో విఞ్ఞాణన్తేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతీతి వుత్తం.
తథాతి ఇమినా ఉపేక్ఖాసహగతన్తి పదం ఆకడ్ఢతి. దుక్ఖయతీతి దుక్ఖం. సమ్పయుత్తధమ్మే తం సమఙ్గిపుగ్గలంవా బాధతి హింసతీతి అత్థో. దుట్ఠువా ఖనతి కాయికసుఖన్తి దుక్ఖం. దుక్కరేనవా ఖమితబ్బన్తి దుక్ఖం. దుక్కరం ఓకాసదానం ఏతస్సాతివా దుక్ఖం. కాయికదుక్ఖవేదనాయేవ నామం. సుట్ఠు పటిముఖఞ్చ ఇచ్ఛతీతి సమ్పటిచ్ఛనం. సుట్ఠూతి అముఞ్చమానం. పటిముఖన్తి అనఞ్ఞాపేక్ఖం. ఇచ్ఛతీతి కామేతి అభినన్దతి పటిగ్గణ్హతి. తేనేవహి భాసితం అభినన్దున్తి ఏత్థ సమ్పటిచ్ఛిం సూతి వణ్ణయింసు. సుట్ఠు తీరేతి తులేతి విచారేతీతి సన్తీరణం. టీకాయం తీరేతి నిట్ఠాపేతీతి వుత్తం. విభావనియం తీరేతి వీమంసతీతి వుత్తం.
౩౨. ఏత్థచ చక్ఖుస్స అసమ్భిన్నతా, ఆలోక సన్నిస్సయప్పటిలాభో, రూపానం ఆపాతాగమనం, మనసికారోతి చత్తారో పచ్చయా చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ఉప్పత్తికారణాని. సోతస్స అసమ్భిన్నతా ఆకాససన్నిస్సయప్పటిలాభో, సద్దానం ఆపాతాగమనం మనసికారోతి సోతవిఞ్ఞాణస్స. ఘానస్స అసమ్భిన్నతా, వాసుసన్నిస్సయప్పటిలాభో, గన్ధానం ఆపాతాగమనం మనసికారోతి ఘానవిఞ్ఞాణస్స. జివ్హాయ అసమ్భిన్నతా ఆపోసన్నిస్సయప్పటిలాభో. రసానం ఆపాతాగమనం, మనసికారోతి జివ్హావిఞ్ఞాణస్స. కాయస్స అసమ్భిన్నతా, పథవిసన్నిస్సయప్పటిలాభో, తిణ్ణం ఫోట్ఠబ్బానం అఞ్ఞతరస్స ఆపాతాగమనం, మనసికారోతి కాయవిఞ్ఞాణస్సాతి. ఏత్థచ ఆలోక ఆకాసాదీనం సన్నిస్సయానం గహణం తేహి వినా రూపాదీనం పసాదేసు ఆపాతాగమనస్సేవ అభావతోతి దట్ఠబ్బం, న హి ఆలోకే సతి రూపాని సన్నిహితానిపి చక్ఖుమ్హి ఆపాతమాగచ్ఛన్తి. ఏసనయో సేసేసుపీతి. యంపన అట్ఠకథాయం -
చక్ఖుస్మింపన అసమ్భిన్నేపి బహిద్ధారూపారమ్మణే ఆపాతం అనా గచ్ఛన్తే చక్ఖువిఞ్ఞాణం నుప్పజ్జతి. తస్మిం పన ఆపాతం ఆగచ్ఛన్తేపి ఆలోకసన్నిస్సయే అసతి నుప్పజ్జతీతి వుత్తం.
తం వినా ఆలోకేన విఞ్ఞాణుప్పత్తియా అభావదస్సనపరం. నపన ఆపాకాగమనంనామ ఆలోకే అసతిపి సమ్భవతీతి దస్సనపరన్తి దట్ఠబ్బం. ఇతరథా రత్తన్ధకారేపి రూపాని చక్ఖుమ్హి ఆపాతం ఆగచ్ఛన్తీతి ఆపజ్జతీతి. అకుసలస్స విపాకాని అకుసల విపాకాని.
౩౩. ఏత్థా కేనట్ఠేన విపాకంనామాతి. విపచ్చనట్ఠేన. కిఞ్చ విపచ్చనన్తి. యథా లోకే అమ్బఫలాదీనం తరుణభావం అతిక్కమ్మ పరిణతభావప్పత్తివిపచ్చనన్తి వుచ్చతి. ఏవమేవం ఇధపి విపచ్చనం వేదితబ్బన్తి. అయఞ్చ అత్థో చతూహి సమఙ్గీతాహి దీపేతబ్బో. చతస్సోహి సమఙ్గీతానామ చేతనాసమఙ్గితా, కమ్మసమఙ్గితా, ఉపట్ఠానసమఙ్గితా, విపాకసమఙ్గితాతి. తత్థ పుబ్బే తం తం కమ్మాయూహనకాలేయా కుసలాకుసలచేతనాయ ఖణత్తయసమఙ్గితా. అయం చేతనాసమఙ్గీతానామ. సాపన చేతనా నిరుజ్ఝమానా సబ్బసో అభావం పత్వా ననిరుజ్ఝతి. ఆయతింపన విపాకపాతుభావాయ అత్తనో సబ్బాకారపరిపూరం క్రియావిసేసం తస్మిం చిత్తసన్తానే నిదహిత్వావ నిరుజ్ఝతి. సోచ క్రియావిసేసో యావ ఓకాసం నలభతి. తావ కప్పసంతసహస్సంపి తంసన్తానం అనుగతోయేవ హోతి. యం సన్ధాయ ధమ్మపదే –
న హి పాపం కతం కమ్మం, సజ్జుఖీరంవ ముచ్చతి;
దహన్తం బాలమన్వేతి, భస్మా ఛన్నోవ పావకోతి వుత్తం.
సోపన విసుం ఏకో పరమత్థధమ్మోతిపి సఙ్ఖ్యం నగచ్ఛతి, అనుసయధాతుయోవియాతి. అయం కమ్మసమఙ్గితానామ. సోపన యదా అత్తనో అనురూపే పచ్చయే లభతి. తదా విపచ్చనత్థాయ ఓకాసం కరోతి. కథం కరోతీతి. సో ఆసన్నమరణస్స సత్తస్స అత్తానంవా పచ్చుపట్ఠాపేతి. అత్తనో నిమిత్తంవా పచ్చుపట్ఠాపేతి. గతినిమిత్తంవా పచ్చుపట్ఠాపేతి. సోచ సత్తో తం అముఞ్చమానో యది గణ్హాతి. తదా ఓకాసం లభతి. అయం ఉపట్ఠానసమఙ్గితానామ. తం అముఞ్చిత్వా చుతస్సపన చుతిఅనన్తరమేవ సో కమ్మసఙ్ఖాతో క్రియా విసేసో విసుం ఏకో ససమ్పయుత్తో పరమత్థధమ్మరాసి హుత్వా ఏకం భవం పూరయమానో విపచ్చతి, ఏకం భవం పూరయమానోతిచ యావ తాయుకం భవఙ్గకిచ్చం ఛసు ద్వారేసు తం తం ద్వారికవిపాకకిచ్చాని పరియోసానే చుతికిచ్చఞ్చ సాధయమానోతి అత్థో. తత్థ పురిమా తిస్సో సమఙ్గీతా తరుణా వత్థానామ హోన్తి. పచ్ఛిమా విపాకసమఙ్గీతా పరిణతావత్థానామాతి వేదితబ్బా. ఇతి విపచ్చన్తీతి విపాకాని ముదుతరుణావత్థం అతిక్కమిత్వా పరిణకావత్థసఙ్ఖాతం విపక్కభావం ఆపజ్జన్తీతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ఏవఞ్చ కత్వా పాళియం కుసలాకుసలకమ్మసముట్ఠానానంపి కటత్తారూపానం విపాకపదే అగ్గహణం హోతీతి. తానిహి కమ్మసన్తానతో విసుం సిద్ధత్తా విసుం కమ్మతో జాతానియేవ నామ హోన్తి, నవిపక్కాని నామాతి. అఞ్ఞంహి అరూపధమ్మానం సన్తానం. అఞ్ఞం రూపధమ్మానన్తి. అయమేత్థ విపాకపదే పరమత్థదీపనా.
యేపన అరూపభావేన సారమ్మణభావేనచ కమ్మేన సదిస తామత్తం గహేత్వా అరూపధమ్మానమేవ విపాకత్తం సాధేన్తి. తేసం విపాకసద్దో అరూపధమ్మేసు రుళ్హీవసేన పవత్తోతి ఆపజ్జతీతి. యఞ్చ తత్థ సాలిబీజనిబ్బత్తేసు నాళపత్తపుప్ఫఫలేసు బీజసదిసానం ఫలానమేవ సాలిఫలసాలిపక్కనామం సిద్ధం వియాతి ఉపమం దస్సేన్తి, సాపి నసమేతి. న హి ఫలానిపి తరుణకాలే పాకనామం లభన్తి. నచ నాళపత్తపుప్ఫానిపి పరిణతకాలే పాకనామం నలభన్తీతి. తాని పిహి తదా నాళం పక్కం, పత్తం పక్కం, పుప్ఫం పక్కన్తి న నవుచ్చన్తీతి. సుఖయతీతి సుఖం, సమ్పయుత్తధమ్మే తంసమఙ్గీపుగ్గలంవా లద్ధసాతం కరోతీతి అత్థో.
౩౪. సుట్ఠువా ఖనతి కాయికదుక్ఖం. సుఖేనచ ఖమితబ్బం. సుకరం ఓకాసదానం ఏతస్సాతివా సుఖం. కుసలస్స విపాకాని సమ్పయుత్త హేతువిరహతో అహేతుకానిచాతి కుసలవిపాకా హేతుక చిత్తాని.
[౩౬] విభావనియం పన
పుబ్బకమ్మసహజాతేన నిబ్బత్తకహేతునాపి ఇధ విపాకస్స సహేతుకతాపసఙ్గోకతో. సో న సున్దరో.
న హి అభిధమ్మే కత్థచి పుబ్బకమ్మసహజాతేన నిబ్బత్తకహేతునా విపాకస్స సహేతుకాహేతుకతా సమ్భవోనామ అత్థి. అసతిచ సమ్భవే బ్యభిచారస్సపి అభావతో సో పసఙ్గో నిరత్థకోవాతి. తత్థ బ్యభిచారస్సాతి పసఙ్గస్స ఇచ్చేవత్థో. ఏత్థచ అకుసలవిపాకానం సయం అబ్యాకతధమ్మత్తా లోభాదీహి అకుసలహేతూహిచ సయం అకుసలవిపాకత్తా అలోభాదీహి అనవజ్జహేతూహిచ సహేతుకతా సమ్భవో నత్థి. అసతి చ తం సమ్భవే తేసం అహేతుకభావో అబ్యభిచారోయేవ హోతీతి తత్థ అహేతుకగ్గహణం న కతం. కుసలవిపాకానం పన సయం కుసలవిపాకత్తాయేవ అలోభాదీహి కుసలా బ్యాకతయోగీహి అనవజ్జహేతూహి సహేతుకతా సమ్భవో అత్థియేవ. సతిచ తస్మిం సమ్భవే తేసం అహేతుకభావో బ్యభిచారసహితో హోతీతి తత్థేవ అహేతుకగ్గహణం కతన్తి దట్ఠబ్బం.
౩౫. చక్ఖాదికే పఞ్చద్వారే ఉప్పన్నం ఆవజ్జనం పఞ్చద్వారావజ్జనం, తఞ్హి పఞ్చద్వారే ఘట్టితం ఆరమ్మణం గహేత్వా ఆవజ్జనం ఉప్పజ్జతీతి. భవఙ్గసఙ్ఖాతే మనోద్వారే ఉప్పన్నం ఆవజ్జనం మనోద్వారావజ్జనం. తఞ్హి తస్మిం ఆపాతం ఆగచ్ఛన్తం ఆరమ్మణం గహేత్వా ఆవజ్జన్తం పవత్తతీతి. ఏత్థచ మనోద్వారన్తి సకలం భవఙ్గచిత్తం దట్ఠబ్బం.
[౩౭] యంపన టీకాయం
తావ ‘‘మనోద్వారన్తి ఏత్థ ఆవజ్జనస్స అనన్తర పచ్చయభూతం భవఙ్గచిత్తం మనోతి వుచ్చతి. తదేవ ద్వారం ఆవజ్జనజవనాది థిచిత్త పవత్తియా ముఖత్తా’’తి వుత్తం.
యఞ్చ విభావనియం
‘‘ఆవజ్జనస్స అనన్తర పచ్చయభూతం భవఙ్గచిత్తం మనోద్వారం, పీథిచిత్తానం పవత్తిముఖభావతో’’తి వుత్తం. తం సబ్బంపి న యుజ్జతియేవ.
యదిహి యస్స భవఙ్గస్స అనన్తరం వీథిచిత్తాని పవత్తన్తి. తదేవ ఏకన్తేన తేసం పవత్తిముఖత్తా మనోద్వారంనామ హోతి. న తతో పురిమానీతి అయమత్థో సియా. ఏవఞ్చసతి యేసు చక్ఖాదీసు రూపా దీనం ఘట్టితత్తా ఆవజ్జనాదీని వీథిచిత్తాని పవత్తన్తి. తానేవ ఏకన్తేన తేసం పవత్తిముఖత్తా ద్వారానినామ హోన్తి. న తతో అఞ్ఞానీతి అయమత్థో ఆపజ్జతి. నచ తాని చక్ఖాదీని నామ అత్థి. యాని చక్ఖాదీని ద్వారరూపానినామ న హోన్తీతి. సబ్బమేతం ఉపరి ద్వార సఙ్గహే ఆవిభవిస్సతీతి. హసనం హసితం. ముఖస్స పహట్ఠాకారప్పవత్తి. తం ఉప్పాదేతి జనేతీతి హసితుప్పాదో. తంవా ఉప్పాదేన్తి ఖీణాసవా ఏతేనాతి హసిభుప్పాదో. తంవా ఉప్పజ్జతి ఏతేనాతి హసితుప్పాదో. సోఏవ చిత్తన్తి సమాసో. ఖీణాసవానం అనోళారికేసు ఆరమ్మణేసు యేన చిత్తేన సితం పాతుకరోన్తి, తస్సేతం నామం. న హి ఖీణాసవా లోకియ మహా జనావియ రజ్జనీయాది భావేన ఓళారికేసు హసనియ వత్థూసు హసన్తీతి. టీకాసు పన చిత్తం అపేక్ఖిత్వా హసితుప్పాదన్తి నిద్దిట్ఠం సియాతి. వుత్తనయేన అహేతుకానిచ తాని విపచ్చన విపాకుప్పాదన కిచ్చరహితత్తా తం తం క్రియామత్తభూతాని చిత్తానిచాతి అహేతుకక్రియచిత్తాని. ఏత్థచ వీథిముత్తచిత్తాని కిచ్చదుబ్బలత్తా పఞ్చవిఞ్ఞాణాని వత్థుదుబ్బలత్తా సమ్పటిచ్ఛనాదీనిచ కిచ్చట్ఠానదుబ్బలత్తా అత్తనో ఉస్సాహేన వినా కేవలం విపచ్చనమత్తేన పవత్తన్తీతి తాని సబ్బాని విపాకానిఏవ హోన్తి. యానిపన బలవకిచ్చత్తా అత్తనో ఉస్సాహేన పవత్తన్తి. ఆయతించ విపాకుప్పాదనత్థం ఉస్సాహసహితాని హోన్తి. తాని కుసలాకుసలానినామ హోన్తి. యాని పన చిత్తాని విపచ్చనమత్తం అతిక్కమ్మ అత్తనో ఉస్సాహేనేవ పవత్తన్తి. తేసు ఆవజ్జనద్వయం విపాకసన్తానతో లద్ధపచ్చయత్తా థోకం దుబ్బలభావతో ఇతరానిచ నిరానుసయసన్తానే పవత్తత్తా సబ్బసో విపాకుప్పాదనత్థం ఉస్సాహరహితానిఏవ హోన్తీతి తాని సబ్బాని క్రియానినామ జాతానీతి దట్ఠబ్బం.
౩౬. ఇదాని ఆదితో పట్ఠాయ వేదనావిచారణా వుచ్చతి. తథాహి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం తావ వత్థూనిచ ఆరమ్మణానిచ ఉపాదారూపానేవ హోన్తి, ఉపాదారూపానఞ్చ విచుపిణ్డకానంవియ అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్ఘట్టనం దుబ్బలమేవాతి తాని ఇట్ఠే అనిట్ఠేచ ఆరమ్మణే ఉపేక్ఖా సహగతానేవ హోన్తీతి. కాయవిఞ్ఞాణస్సపన ఆరమ్మణాని మహాభూతాని హోన్తీతి యథా అధికరణిమత్థకే థపితం పిచుపిణ్డకం అయోకూటేన పహరన్తానం అయోకూటస్స పిచుపిణ్డకం అతిక్కమ్మ అఖికరణిఘట్టనం బలవతరం హోతి. తథా తేసం ఆరమ్మభూతానం కాయవత్థుం అతిక్కమ్మ కాయనిస్సయ భూతేసు సఙ్ఘట్టనం బలవతరం. తస్మా కాయవిఞ్ఞాణం ఇట్ఠే సుఖసహగతం అనిట్ఠే దుఖసహగతం హోతీతి. సమ్పటిచ్ఛనచిత్తంపన సబ్బదుబ్బలానం పఞ్చవిఞ్ఞాణానం అనన్తరం ఉప్పజ్జతీతి నిచ్చం దుబ్బలం హుత్వా సబ్బత్థ ఉపేక్ఖాసహగతమేవాతి. విభావనియం పన అసమాననిస్సయే హి తేహి లద్ధపచ్చయతావసేన అయమత్థో విభావితో, సన్తీరణంపన సయంపి బలవవత్థుం నిస్సాయ పవత్తతి. తాదిసేనచ బలవవత్థునిస్సయేన పురిమచిత్తేన లద్ధపచ్చయం హోతీతి థోకం బలవం హోతి. తస్మా తం కుసలవిపాకం ఇట్ఠే ఉపేక్ఖాసహగతం అభిఇట్ఠే సోమనస్ససహగతం హోతి. అకుసలవిపాకంపన అనిట్ఠేపి అభిఅనిట్ఠేపి ఉపేక్ఖాసహగతమేవ హోతి. కస్మా ఇతిచే. యదిహి తం అతిఅనిట్ఠారమ్మణవసేన వేదనా భేదయుత్తం సియా. దుక్ఖేనవా దోమనస్సేనవా యుత్తం సియా. తత్థ దుక్ఖేన తావ న యుజ్జతి, కస్మా, ఏకన్తకాయికత్తా దుక్ఖస్సాతి. దోమనస్సేనపి న యుజ్జతి. కస్మా, పటిఘేన పటిహఞ్ఞత్తాఏవ దోమనస్సభావం పత్తా దోమనస్సవేదనా పటిఘేన వినా నప్పవత్తతీతి. ఏకన్తాకుసలభూతేన పటిఘేన నిచ్చయోగినో దోమనస్సస్స అబ్యాకతేసు అసమ్భవతోతి. ఆవజ్జనద్వయంపన సన్తీరణతోపి థోకం బలవం హోతి. విపాకానఞ్హి పవత్తితుంపి అత్తనో ఉస్సాహబలంనామ నత్థి. బలవన్తేహిపన కమ్మాదిపచ్చయేహి జాతాని బలవన్తానినామ హోన్తి. దుబ్బలేహి జాతాని దుబ్బలాని నామాతి. ఏవం సన్తేపి తం ఆవజ్జనద్వయం కమ్మానుభావతోచ ముచ్చిత్వా విపాకసన్తానతోచ పచ్చయం గహేత్వా ఉట్ఠితత్తా దుబ్బలమేవ హోతీతి సదాపి ఉపేక్ఖాసహగతమేవాతి.
[౩౮] విభావనియం పన
పఞ్చద్వారావజ్జనం పుబ్బే కేనచి అగ్గహితే ఆరమ్మణే ఏకవా రమేవ పవత్తత్తా మనోద్వారావజ్జనఞ్చ విసదిసచిత్తసన్తానపరావత్తనవసేన బ్యాపారన్తరసాపేక్ఖత్తా ఆరమ్మణరసం అధిమత్తతో అనుభవితుం నసక్కోతీతి సబ్బత్థపి మజ్ఝత్త వేదనాయుత్తమేవాతి వుత్తం. తత్థ బ్యాపారన్తరసాపేక్ఖత్తాతి ఇదం న యుజ్జతి.
న హి చిత్తానం బలవదుబ్బలతావిసేసోఅత్తనోపచ్ఛా పవత్తస్స చిత్తస్స వసేన సక్కా వత్తుం. అత్తనోపన పచ్చయేహిఏవ సో సక్కా వత్తున్తి. ఇతరథా సన్తీరణస్సపి బ్యాపారన్తరసాపేక్ఖతా సియా. తంపి హి విసదిసచిత్తసన్తానం అత్తనాపరం వత్తేతి యేవాతి.
౩౭. ఇమాని చిత్తాని అత్తనో పకతి పచ్చయగణసమాయోగే సతి నుప్పజ్జన్తీతి నత్థి. తస్మా అసఙ్ఖారికానేవాతి వదన్తి. మూలటీకాయం పన విపాకుద్ధారే –
అహేతుకవిపాకానం అపరిబ్యత్తకిచ్చత్తా ససఙ్ఖారిక కమ్మ విరుద్ధో అసఙ్ఖారికభావోపి నత్థి. అసఙ్ఖారికకమ్మవిరుద్ధో ససఙ్ఖారికకావోపి నత్థి. తస్మా తేసం ఉభయకమ్మేనపి ఉప్పత్తి థేరేన అనుఞ్ఞాతాతి వుత్తం.
ఏతేన తిణ్ణం క్రియచిత్తానంపి తదుభయభావాభావో వుత్తో హోతి. తానిపిహి అపరిబ్యత్తకిచ్చానియేవాతి. అథవా. రూపదస్స న సద్దస్సవనాదీని సత్తా కదాచి అత్తనో ఇచ్ఛాయ కరోన్తి. కదాచి పరేహి ఉస్సాహితా కరోన్తీతి పచ్చక్ఖతోవ సిద్ధమేతం. తత్థ యదా అత్తనో ఇచ్ఛాయ కరోన్తి. తదా పఞ్చద్వారావజ్జనాదీని సబ్బాని వీథిచిత్తాని అసఙ్ఖారికానినామ హోన్తి. యదా పరేహి ఉస్సాహితా కరోన్తి. తదా ససఙ్ఖారికానినామ హోన్తి. ద్వార విముత్తేసుపన ద్వీసు ఉపేక్ఖాసన్తీరణేసు అట్ఠమహావిపాకేసువియ వత్తబ్బో. ఇతి సబ్బాని అహేతుకచిత్తాని తేన పరియాయేన సఙ్ఖారభేదేన పచ్చేకం భిన్నానిఏవ హోన్తి. ఏవం సన్తేపి అపరి బ్యత్తకిచ్చత్తాయేవ తేసం సఙ్ఖారభేదో పాళియం నవుత్తోతి వేదితబ్బో.
౩౮. యస్మాపన హేతుయోనామ మహన్తధమ్మా హోన్తి. తస్మా తే దుబ్బలకమ్మనిబ్బత్తేసు దుబ్బలవత్థుకిచ్చట్ఠానేసుచ ఇమేసు చిత్తేసు నుప్పజ్జన్తి. తత్థ సబ్బం పాపకమ్మం విక్ఖేపయుత్తం సయంపి చఞ్చలతి దుబ్బలం హోతి. తస్మా తం కప్పట్ఠితికంపి సమానం కాలన్తరే హేతుయుత్తం విపాకం జనేతుం నసక్కోతి. తిహేతుకకమ్మంపి సమానం దుబ్బలేసు చక్ఖాదివత్థూసుచ దస్సనాదీసు కిచ్చట్ఠానేసుచ హేతుయుత్తం విపాకం జనేతుం నసక్కోతి. ఆవజ్జనహసనకిచ్చా నిచ దుబ్బలకిచ్చానిఏవ హోన్తి. తస్మా ఇమాని సబ్బాని సమ్పయుత్తహేతురహితాని జాతానీతి దట్ఠబ్బం.
౩౯. సబ్బథాపీతి పదస్స అత్థో హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.
[౩౯] విభావనియం పన
సబ్బథాపీతి అకుసలవిపాక కుసలవిపాక క్రియభేదే నాతి వుత్తం. తం న సున్దరం.
సోహి భేదో ఇచ్చేవన్తి ఇమినావ గహితోతి. సఙ్గహగాథాయం అకుసలవిపాకాని వత్థుకిచ్చభేదేన సత్త, పుఞ్ఞపాకాని వత్థుకిచ్చవేదనాభేదేన అట్ఠధా, క్రియచిత్తాని కిచ్చద్వారభేదేన తీణీతి అహేతుకచిత్తాని అట్ఠారస హోన్తీతి యోజనా. ఏత్థచ పుఞ్ఞపాకేసు వేదనాభేదోపి వత్తబ్బో. ఇతరథా సన్తీరణస్స అభేదో సియా. తథా క్రియాసు ద్వారభేదోపి వత్తబ్బో. అఞ్ఞథా ఆవజ్జనస్స అభేదో సియాతి. టీకాసుపన సో న వుత్తోతి.
అహేతుకచిత్తస్స పరమత్థదీపనా.
౪౦. ఇదాని హేట్ఠా వుత్తానం చిత్తానం అసోభణనామం ఉపరి వుచ్చమానానఞ్చ సోభణనామం థపేన్తో గాథమాహ. ఉపరి వుచ్చమానానఞ్హి సోభణత్తే వుత్తే హేట్ఠా వుత్తానం అసోభణతా అవుత్తాపి సిద్ధా హోతీతి. తత్థ పాపాహేతుకముత్తానీతి పాపేహి అహేతుకేహిచ ముత్తాని ఏకూనసట్ఠిచిత్తాని. అథవా. ఏకనవుతిచిత్తానిపి సోభణానీతి వుచ్చరే వుచ్చన్తీతి యోజనా. తత్థ పాపేహీతి అకుసలేహి. అకుసలానిహి అత్తసమఙ్గినో సత్తే అనిచ్ఛన్తేయేవ అపాయం పాపేన్తి. తస్మా పాపానీతి వుచ్చన్తి. ఏతేన పుఞ్ఞానంపి సుగతిపాపనట్ఠేన పాపతా పసఙ్గో నివత్తితో హోతి. న హి ఇచ్ఛన్తానం పాపనే పాపనబ్యాపారో పాకటో హోతీతి. లామకట్ఠేనవా తానియేవ పాపానీతి వుచ్చన్తీతి. సోభణేహి సద్ధాదిగుణధమ్మేహి యుత్తియా తతోయేవ చ సయంపి సోభగ్గపత్తియా సోభణానీతి.
౪౧. ఇదాని తాని సోభణాని హీన పణీతా నుక్కమేన దస్సేన్తో సోమనస్ససహగతన్తిఆదిమాహ. తత్థ జానాతీతి ఞాణం, యాథావతో పటివిజ్ఝతీతి అత్థో. ఞాణేన సమ్పయుత్తం విప్పయుత్తన్తి సమాసో. నత్థి సఙ్ఖారో అస్సాతి అసఙ్ఖారో. సంవిజ్జతి సఙ్ఖారో అస్సాతి ససఙ్ఖారో. సప్పురిసుపనిస్స యాదికో కుసలుప్పత్తియా పకతిపచ్చయగణో. సోహి యదా దువిధేన సఙ్ఖారేన వినా కేవలం అత్తనో బలేన కుసలచిత్తం సముట్ఠాపేతి. తదా అసఙ్ఖారోనామ. సోయేవ యదా అత్తనో బలేన కుసలచిత్తం సముట్ఠాపేతుం న సక్కోతి. సఙ్ఖారసహాయం లభిత్వావ తం సముట్ఠాపేతి. తదా ససఙ్ఖారోనామ. అసఙ్ఖారేన ఉప్పన్నం అసఙ్ఖారికం. ససఙ్ఖారేన ఉప్పన్నం ససఙ్ఖారికన్తి సబ్బం హేట్ఠా వుత్తమేవ. ఏత్థచ సోమనస్సాదీనం ఉప్పత్తికారణం హేట్ఠా వుత్తమేవ. అపిచ సద్ధాసమ్పత్తి దస్సనసమ్పత్తి దేయ్యధమ్మ పటిగ్గాహక సమ్పత్తీతి ఏవమాది సోమనస్సకారణం, తబ్బిపరీతం ఉపేక్ఖాకారణం. యానిచ పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్సచ కారణానిఅట్ఠకథాసు వుత్తాని. తానిపి ఇమస్మిం ఠానే వత్తబ్బానీతి. పఞ్ఞా సంవత్తనిక కమ్ముపనిస్సయతా, అబ్యాపజ్జలోకుపపత్తితా ఇన్ద్రియపరిపాకతా, కిలేసదూరతాచ ఞాణుప్పత్తియా కారణం. తిహేతుకపటిసన్ధికతా, అమోహజ్ఝాసయతా, పఞ్ఞవన్తపుగ్గలసేవనా. సుతచిన్తాపసుతాతిపివత్తుం యుజ్జతి. యానిచధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స కారణాని అట్ఠకథాసు వుత్తాని. తానిపి ఇధ వత్తబ్బాని. తబ్బిపరీతం ఞాణవిప్పయుత్తకారణం. సఙ్ఖారకారణంపి పుబ్బే వుత్తమేవ. యానిచ వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్సచ కారణాని అట్ఠకథాసు వుత్తాని. తానిపి ఇధ వత్తబ్బానీతి. ఇమేసంపి ఉప్పత్తి విధానం విసుద్ధిమగ్గే గహేతబ్బన్తి.
౪౨. అట్ఠపీతి ఏత్థ పిసద్దో సమ్పిణ్డనత్థో. తేన ఇమేసం ఇధ వుత్తప్పకారతో అఞ్ఞేహి పకారేహి అనేకవిధతం సమ్పిణ్డేతి. తత్రాయం నయో. ఇమాని అట్ఠచిత్తాని దసహి పుఞ్ఞక్రియావత్థూహి గుణితాని అసీతి హోన్తి. పున తాని ఛహి ఆరమ్మణేహి గుణితాని చత్తారిసతానిచేవ అసీతి చ హోన్తి. పున తాని తీహి కమ్మేహి గుణితాని సహస్సం చత్తారి సతాని చత్తాలీసంచ హోన్తి. పున తాని తీహి హీనమజ్ఝిమపణీతేహి గుణితాని చత్తారి సహస్సాని తీణి సతాని వీసతిచ హోన్తి. తాని ఇమాని సుద్ధికానీతి కత్వా ద్వీసు ఠానేసు థపేతబ్బాని. తతో ఏకం ఠానం గహేత్వా ద్విధా కరోన్తస్స ఞాణసమ్పయుత్తాని ద్వేసహస్సాని సతం సట్ఠిచ హోన్తి. తథా ఞాణవిప్పయుత్తానీతి. పున తత్థ ఞాణసమ్పయుత్తాని చతూహి అధిపతీహి గుణితాని అట్ఠసహస్సాని ఛసతాని చత్తాలీసంచ హోన్తి. ఞాణవిప్పయుత్తానిపన వీమంసావజ్జితేహి తీహి అధిపతీహి గుణితాని ఛసహస్సాని చత్తారిసతాని అసీతిచ హోన్తి. పున తదుభయాని సమ్పిణ్డితాని దససహస్సం పఞ్చసహస్సాని సతం వీసతిచ హోన్తి. పున తాని పుబ్బే విసుం థపితేహి సుద్ధికేహి సమ్పిణ్డితాని దససహస్సం నవసహస్సాని చత్తారి సతాని చత్తాలీసఞ్చ హోన్తీతి. యంపన టీకాయం ఇధ వుత్తనయేన సుద్ధికానిచ ఞాణవిప్పయుత్తాని చ విసుం అకత్వా సబ్బాని పుఞ్ఞక్రియాదీహి సమం గుణితాని సత్తరస సహస్సాని ద్వే సతాని అసీతిచ హోన్తీతి వుత్తం.
[౪౦] యఞ్చ విభావనియం
సుద్ధికాని విసుం అకత్వా ఞాణవిప్పయుత్తానిఏవ విసుం కత్వా తథా గుణితాని వీస సతాధిక పన్నరస సహస్సాని హోన్తీతి వుత్తం. తం సబ్బం న యుత్తం.
ఏవఞ్హి సతి ఇమాని కామావచరకుసలాని నిచ్చం సాధిపతికాని హుత్వా నియతాధిపతికానినామ భవేయ్యుం. నచ ఇమాని ఉపరి మహగ్గత కుసలాని వియ లోకుత్తరాని వియ చ నియతా ధిపతికాని హోన్తీతి. టీకానయేనపన ఞాణవిప్పయుత్తానిపి వీమంసాసహగతానీతి ఆపజ్జతీతి. యథావా కోసల్లసమ్భూతట్ఠేన కుసలాతిఏత్థ ఞాణవిప్పయుత్తానిపి కోసల్లేన నానావజ్జనవీథియం పవత్తేన ఉపనిస్సయఞాణేన సమ్భూతత్తా కుసలాని ఏవ నామ హోన్తి. ఏవమిధపి తాని తేనేవ వీమంసాధిపతిభూతేన సమ్భూతత్తా వీమంసాధిపతేయ్యానిపి నామ హోన్తీతి న నసక్కా వత్తున్తి ఇమినా అధిప్పాయేన తాని విసుం అకతాని సియున్తి. ఏవంసన్తేపి కామకుసలానినామ అధిపతివిముత్తాని ఏవ బహుతరాని హోన్తి. తస్మా నసక్కా సబ్బాని కామకుసలాని వీమంసాధిపతిమూలికాని భవితున్తి.
౪౩. కామావచరానిచ తాని కుసలాని చిత్తానిచాతి విగ్గహో. తత్థ కేనట్ఠేన కుసలానీతి. ఆరోగ్యట్ఠేన, సున్దరట్ఠేన, ఛేకట్ఠేన, అనవజ్జట్టేన, సుఖవిపాకట్ఠేనచాతి. రాగాదయోహి ధమ్మా చిత్తసన్తానస్స రుజ్జనట్ఠేన రోగానామ. అహితట్ఠేన అసున్దరా నామ. అనిపుణట్ఠేన అఛేకానామ. గారయ్హట్ఠేన వజ్జానామ. అనిట్ఠ విపాకట్ఠేన దుక్ఖవిపాకానామ హోన్తి. ఇమానిపన తేహి వుట్ఠితత్తా కుసలానినామ అరోగాని నామాతి అత్థో. తప్పటిపక్ఖత్తాచ సున్దరాని ఛేకాని అనవజ్జాని సుఖవిపాకాని చ నామ హోన్తీతి. కుచ్ఛితే పాపధమ్మే సలయన్తి చాలేన్తి కమ్పేన్తి విద్ధంసేన్తీతి కుసలాని. కుచ్ఛితేనవా ఆకారేన సత్తసన్తానే సేన్తి అనుసేన్తీతి కుసా. రాగాదయో. తే లునన్తి ఛిన్దన్తీతి కుసలాని. కుసంవా వుచ్చతి ఞాణం కుచ్ఛితానం సానట్ఠేన తనుకరణట్ఠేన అన్తకరణట్ఠేనవా. కుసేన లాతబ్బానీతి కుసలాని. కుసావియ హత్థప్పదేసం సంకిలేసపక్ఖం లునన్తీతివా కుసలాని. అపిచ, కుచ్ఛితే పాపధమ్మే సరన్తి హింసన్తీతి కుసలాని. రకారస్స లకారో. కోసల్లసమ్భూతట్ఠేనవా కుసలానీతి.
౪౪. మహావిపాకేసు పదత్థతో వత్తబ్బం నత్థి. వేదనాభేదో ఆరమ్మణవసేన వత్తబ్బో. తానిహి అతిఇట్ఠే ఇట్ఠమజ్ఝత్తే చ ఆరమ్మణే యథాక్కమం సోమనస్సేన ఉపేక్ఖాయ చ యుత్తానీతి. సమ్పయోగభేదో కమ్మవసేన జవనవసేనచ వత్తబ్బో. తానిహి బలవకమ్మేన జనితాని ఞాణసమ్పయుత్తాని హోన్తి. దుబ్బలకమ్మేన జనితాని ఞాణవిప్పయుత్తాని. కదాచిపన తదారమ్మణవసేన పవత్తికాలే యేభుయ్యేన తిహేతుకజవనానుబన్ధాని ఞాణసమ్పయుత్తాని హోన్తి. ఇతరజవనానుబన్ధాని ఞాణవిప్పయుత్తానీతి. సఙ్ఖారభేదోపి కేహిచి ఆచరియేహి కమ్మవసేనేవ కథితో. అసఙ్ఖారికకమ్మజనితాని అసఙ్ఖారికాని. ససఙ్ఖారికకమ్మజనితాని ససఙ్ఖారికానీతి. సఙ్గహకారేనపన సన్నిహితపచ్చయవసేన వుత్తో. తానిహి పటిసన్ధియం పురిమభవే మరణాసన్నకాలే ఞాతకాదీహి తేన తేన పయోగేన ఉపట్ఠాపితాని కమ్మాదీని ఆరమ్మణాని గహేత్వా పవత్తాని ససఙ్ఖారికానినామ హోన్తి. తాదిసేన పయోగేన వినా సయమేవ కమ్మబలేన ఉపట్ఠితాని గహేత్వా పవత్తాని అసఙ్ఖారికానినామ హోన్తి. తదారమ్మణ కాలేపన అసఙ్ఖారికజవనానుబన్ధాని అసఙ్ఖారికానినామ. ససఙ్ఖారిక జవనానుబన్ధాని ససఙ్ఖారికాని నామాతి. ఏత్థపి సమ్పిణ్డనత్థో విసద్దో. తేన ఆరమ్మణఛక్క హీనత్తికవసేనేవ కాలదేస సన్తానాదివసేనచ తేసం అనేకభేదత్తం సమ్పిణ్డేతి. యస్మా పనేతాని దానాదివసేన కాయకమ్మాదివసేన ఛన్దాదీని ధురం కత్వా చ న పవత్తన్తి. తస్మా తాని పుఞ్ఞక్రియావత్థూనం కమ్మాధిపతీనఞ్చ వసేన వడ్ఢనం నలభన్తీతి.
[౪౧] విభావనియం పన
ఇమాని విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపనాభావతో కమ్మద్వార వసేన న పవత్తన్తి. అవిపాకసభావతోచ కమ్మవసేన నపవత్తన్తీతి వుత్తం. తం విచారేతబ్బం.
హేట్ఠాహి కుసలేసు కమ్మత్తికవసేనేవ వడ్ఢనం వుత్తం. నపన విసుం కమ్మద్వారవసేన. కమ్మత్తికఞ్చనామ తివిధ కమ్మద్వార వసేనేవ సిద్ధన్తి. నను అట్ఠకథాయం యోహి కామావచరకుసలేసు కమ్మద్వార కమ్మపథ పుఞ్ఞక్రియావత్థుభేదో వుత్తో. సో ఇధ నత్థి. కస్మా. అవిఞ్ఞత్తిజనకతో అవిపాక ధమ్మతో తథా అప్పవత్తియాచాతి వుత్తన్తి. సచ్చం. తత్థ పన అవిఞ్ఞత్తిజనకతో కమ్మద్వార భేదో ఇధ నత్థీతి ఏతేన కాయకమ్మం వచీకమ్మం మనోకమ్మన్తి ఏవం భేదస్స అభావం వదతి. అవిపాకధమ్మతో కమ్మపథభేదో ఇధ నత్థీతి ఏతేన దసవిధస్స కమ్మపథభేదస్స అభావం వదతి. ఇధపన కుసలేసుపి కమ్మపథభేదం అగ్గహేత్వా తివిధకమ్మద్వార భేదభిన్నం కమ్మత్తికమేవ గహితం. తఞ్చ విఞ్ఞత్తి సముట్ఠాపనా భావతో తివిధకమ్మద్వారవసేన నపవత్తన్తీతి ఇమినావ సిద్ధం. యదిచ హేట్ఠా కుసలేసుపి దసవిధకమ్మపథభేదవసేన విసుం వడ్ఢనం వుత్తం సియా. ఏవంసతి ఇధపి అవిపాకసభావతో కమ్మపథవసేన నపవత్తన్తీతి ఇదం వత్తబ్బమేవాతి.
౪౫. మహాక్రియచిత్తేసుపి మహావిపాకేసువియ ఆరమ్మణ వసేనేవ వేదేనాభేదో ఉపరి సయమేవ వక్ఖతి. ఞాణసమ్పయుత్త, విప్పయుత్త, అసఙ్ఖారిక, ససఙ్ఖారికభేదోపన యథారహం కుసలేసు వుత్తనయేన వేదితబ్బో.
[౪౨] విభావనియం పన
తథా అవిచారేత్వా క్రియచిత్తానంపి కుసలే వుత్తనయేన యథారహం సోమనస్స సహగతాదితా వేదితబ్బాతి వుత్తం. తం న యుజ్జతి.
ఇచ్చేవం సబ్బథాపీతి పదానం అత్థో హేట్ఠా వుత్తోయేవ. సహేతుక కామావచర కుసల విపాక క్రియ చిత్తానీతి ఏత్థ సహేతు కగ్గహణం కుసల సద్ద సమ్బన్ధే భూతకథన విసేసనం. తేనేవహి తం కుసలచిత్తానం చూళనిగమేన గహితం. విపాక క్రియ సద్దసమ్బన్ధేపన బ్యవచ్ఛేదకవిసేసనం దట్ఠబ్బం.
[౪౩] విభావనియం పన
సక్ఖరకథలికంపి మచ్ఛగుమ్బంపి తిట్ఠన్తంపి చరన్తంపి పస్సతీతి సుత్తపదే వియ ఇధ యథాలాభ యోజనాతి వుత్తం. తం న సమేతి. తత్థహి సక్ఖరకథలికంనామ నచరతీతి యుత్తం. ఇధపన కుసలం సహేతుకం నహోతీతి నయుత్తమేతన్తి.
౪౬. సఙ్గహగాథాయం వేదనా ఞాణ సఙ్ఖార భేదేనాతి వేదనాభేదేన, ఞాణభేదేన, సఙ్ఖారభేదేనచ. తత్థ వేదనా భేదేనాతి వేదనాభేదసిద్ధేన చిత్తభేదేన, ఞాణభేదేనాతి ఞాణయోగా యోగసిద్ధేనచిత్తభేదేన. సఙ్ఖారభేదేనాతి సఙ్ఖారేన వినా సహచ పవత్తపచ్చయగణభేదసిద్ధేన చిత్తభేదేనాతి అత్థో. ఇదఞ్హి సమాసపదానం సామత్థియం, యదిదం సువిఞ్ఞాతానం నానాప్పకారానం పదత్థానం అప్పకేన బ్యఞ్జనేన దీపనసమత్థతాతి.
[౪౪] ఏతేన విభావనియం
సయం అభిన్నానం ఞాణసఙ్ఖారానం భేదవచనే చిత్తస్స భేదకర భావే చ చోదనాయ అనోకాసతా సాధితా హోతీతి.
తత్రాయం యోజనా. సహేతు కామావచర పుఞ్ఞపాకక్రియా వేదనాఞాణసఙ్ఖారభేదేన యథాక్కమం ఛచ ద్వాదసచ చతువీసతి చ మతాతి. ఏత్థచ –
వేదనాఞాణసఙ్ఖార, భేదేనేతాని అట్ఠధా;
పుఞ్ఞపాకక్రియాభేదా, చతువీసతివిధా మకా తిపి.
వత్తబ్బా. ఏవఞ్హి సతి అత్థగతిచ విసదా హోతి. ఉపరి వక్ఖ, మానాహిచ సఙ్గహగాథాహి సద్ధిం సమేతీతి.
౪౭. కామేతిఆది సబ్బేసం కామచిత్తానం సఙ్గహగాథా. తత్థ కామే కామభూమియం పాకాని సహేతుకాహేతుకవసేన సబ్బాని విపాకచిత్తాని తేవీస. పుఞ్ఞాపుఞ్ఞాని కుసలాకుసలచిత్తానిచ వీసతి. క్రియాచ సహేతుకాహేతుకవసేన సబ్బాని క్రియచిత్తాని పన ఏకాదస హోన్తి. ఇచ్చేవం సబ్బథాపి చతుప్పఞ్ఞాస హోన్తీతి యోజనా. సబ్బథాతి చేత్థ విసద్దో లుత్త నిద్దిట్ఠో. ధమ్మసఙ్గణియం వుత్తేన సబ్బప్పకారేనపి చతుప్పఞ్ఞాసఏవ. విభఙ్గే విభత్తేన సబ్బప్పకారేనపి చతుప్పఞ్ఞాస ఏవాతిఆదినా తస్స అత్థో హేట్ఠా వుత్తోయేవాతి.
[౪౫] ఏతేన విభావనియం
ఇధ వుత్తానం కుసలాదీనం అన్తోగధభేదవసేన తస్స అత్థవిభావనా పటిసిద్ధా హోతి.
[౪౬] యఞ్చ విభావనియం
కామే భవేతి వుత్తం. తంపి విచారేతబ్బం.
భవసద్దో హి కుసలాకుసలకమ్మేసు కమ్మనిబ్బత్తేసుచ విపాక కటత్తారూపేసు వత్తమానో అభిధమ్మే దిట్ఠో. న తదఞ్ఞేసు నామరూపధమ్మేసూథి. భూమిపరియాయోచ ఇధ కామసద్దో. భూమీతిచ సహోకాసో ఇన్ద్రియా నిన్ద్రియబద్ధధమ్మసమూహో వుచ్చతీతి కామే కామభూమియన్తి అయమత్థో దట్ఠబ్బో. భవోతివా భూమిఏవ వుచ్చతి సుత్తన్తపరియాయేన భవన్తి ఏత్థ సత్తా సఙ్ఖారాచాతి కత్వా. ఏసనయో పరత్థపీతి.
ఇతి పరమత్థదీపనియానామ అభిధమ్మత్థసఙ్గహస్స
చతుత్థవణ్ణనాయ కామచిత్తస్స
పరమత్థదీపనా నిట్ఠితా.
౪౮. ఏవం కామచిత్తసఙ్గహం దస్సేత్వా ఇదాని యథానుప్పత్తం రూపచిత్తసఙ్గహం దస్సేన్తో వితక్కవిచారపీతిసుఖేకగ్గతాసహితన్తిఆదిమాహ. వితక్కోచ విచారోచ పీతిచ సుఖఞ్చ ఏకగ్గతాచాతి ద్వన్దో. తాహి సహితన్తి సమాసో. వితక్కవిచారపీతిసుఖే కగ్గతా సఙ్ఖాతేనసముదితేనపథమజ్ఝానేన సమ్పయుత్తంకుసలచిత్తం పథమజ్ఝానకుసలచిత్తం. తత్థ కేనట్ఠేనపథమం, కేనట్ఠేనచ ఝానన్తి. ఆదితో పటిపజ్జితబ్బత్తా పథమం. కసిణాదికస్స ఆరమ్మణస్స అనిచ్చాదిలక్ఖణస్సచ ఉపనిజ్ఝాయనతో పచ్చనీకధమ్మానఞ్చ ఝాపనతో దయ్హనతో ఝానం. ఇమేసు ద్వీసు అత్థేసు ఏకగ్గతాఏవ సాతి సయయుత్తాతి దట్ఠబ్బా. సాహి ఏకత్తారమ్మణసఙ్ఖాతో ఏకో అగ్గోకోటికోట్ఠాసోవా అస్సాతి అత్థేన ఏకగ్గసఙ్ఖాతస్స చిత్తస్స తథాపవత్తనే ఆధిపచ్చగుణయోగేన ఏకగ్గతాతి చ వుచ్చతి. సాయేవ చిత్తం నానారమ్మణేసు విక్ఖిపితుం అదత్వా ఏకస్మిం యేవారమ్మణే పటిపక్ఖధమ్మానం దూరీభావేన సమ్మాచ ఆధియతి థపేతి. ఇన్ద్రియానఞ్చ సమభావం కత్వా తత్థేవ లీనుద్ధచ్చాభావాపాదనేన సమఞ్చ ఆధియతి థపేతీతి అత్థేన సమాధీతిచ వుచ్చతి. సాయేవచ పాళియం అవిక్ఖేపో అవిసాహారో సణ్ఠితి అవట్ఠితీతి నిద్దిట్ఠాతి. వితక్కాదయోపి పన తస్సా సాతిసయం ఉపకారకత్తా ఝానన్తేవ వుత్తా. తథా హి వితక్కో తావ చిత్తం థినమిద్ధవసేన ఓసక్కితుం అదత్వా దళ్హం ఆరమ్మణాభిముఖమేవ కరోతి. ఆరమ్మణాభినిరోపన లక్ఖణోహి వితక్కో. థిన మిద్ధనీవరణస్సచ ఉజుప్పటిపక్ఖోతి. విచారోచ నం విచికిచ్ఛావసేన సంసప్పితుం అదత్వా దళ్హం ఆరమ్మణానుబన్ధమేవ కరోతి. ఆరమ్మణానుమజ్జనలక్ఖణో హి విచారో పఞ్ఞాపకతికో. విచికిచ్ఛానీవరణస్సచ ఉజుప్పటిపక్ఖోతి. పీతిచ చిత్తం బ్యాపాదవసేన ఉక్కణ్ఠితుం అదత్వా ఆరమ్మణే పరితుట్ఠమేవ కరోతి. ఆరమ్మణసంపి యాయనలక్ఖణా హి పీతి. బ్యాపాదనీవరణస్సచ ఉజుప్పటిపక్ఖాతి. తథా సుఖఞ్చ నం ఉద్ధచ్చ కుక్కుచ్చవసేన అవూపసమితుం అదత్వా ఆరమ్మణే లద్ధసాతం ఉపబ్రూహితం కరోతి. సాకలక్ఖణఞ్హి సుఖం, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చనీవరణస్సచ ఉజుప్పటిపక్ఖన్తి.
ఉపేక్ఖాచ సన్తసభావత్తా సుఖేఏవ సఙ్గహితాతి. ఏవం కరోన్తాచ తే ధమ్మా తస్మిం ఆరమ్మణే తస్స చిత్తస్స సుట్ఠు ఏకగ్గభావత్థాయచ హోన్తి. ఏకగ్గభావోతిచ ఏకగ్గతాయేవ. సాచ ఏకగ్గతా తేహి ధమ్మేహి తథా అనుగ్గహితా సుట్ఠు బలవతీ హుత్వా సయం కామచ్ఛన్దవసేన నానారమ్మణేసు చిత్తవిధావనం నీవారేత్వా కసిణనిమిత్తాదికే తస్మిం ఆరమ్మణే నిచ్చలం ఠత్వా తంఆరమ్మణం ఉపగన్త్వా నిజ్ఝాయతి ఓలోకేతి. తస్మా తే సబ్బేపి ధమ్మా ఉపనిజ్ఝాయనట్ఠేనపి ఝానన్తి వుత్తాతి. తేసుచ తథా పవత్తమానేసు తప్పచ్చనీకా నీవరణధమ్మా ఓకాసం అలభిత్వా మనస్మింపి పరియుట్ఠితుం నసక్కోన్తి. ఝాపితానామ హోన్తి. తస్మా తే పచ్చనీకజ్ఝాపనట్ఠేనపి ఝానన్తి వుత్తాతి. ఏవం సన్తేపి యస్మా ఝాన మగ్గ సమ్బోధిసఙ్ఖాతేసు తీసు ఠానేసు ధమ్మసామగ్గీ పధానం హోతి. అఙ్గానం సమగ్గభావేఏవ అప్పనాపత్తివసేన ఉపనిజ్ఝాయ నాది కిచ్చసంసిద్ధితో. యస్మాచ ఏతే ధమ్మా వుత్తనయేన విసుంవిసుం అత్తనో కిచ్చం కరోన్తాపి చిత్తస్స ఆరమ్మణే నిచ్చలప్పవత్తి సఙ్ఖాతం ఏకమేవ ఉపనిజ్ఝానకిచ్చం సాధేన్తి. తస్మా రథఙ్గానం సముదాయేఏవ రథవోహారోవియ తేసం సముదాయేఏవ ఝాన వోహారో సిద్ధోతి వేదితబ్బో. అపరేపన పఞ్చన్నంపి తేసం ఆరమ్మణాభినిరోపనాదీని యథాసకం కిచ్చానియేవ విసుం విసుం ఉపనిజ్ఝానకిచ్చానినామ హోన్తీతి పట్ఠానే ఝానపచ్చయం పత్వా సబ్బేపేతే విసుం విసుం ఝానపచ్చయం సాధేన్తియేవ. తస్మా తే విసుం విసుంపి ఝానానియేవ హోన్తీతి సక్కా వత్తుం. యథాచ పఞ్చఙ్గికం సీలం దసఙ్గికం సీలన్తి ఏత్థ పఞ్చసముదితాదీని తేసం సీలానం పఞ్చఙ్గికా దినామలాభస్సేవ కారణాని హోన్తి. న సీలభావస్స. న హి పాణాతిపాతా వేరమణాదికం ఏకంపి సమానం సీలంనామ న హోతీతి. ఏవమేవం ఇధపి పఞ్చసముదితాదీని పఞ్చఙ్గికాది భావస్సేవ పథమజ్ఝానాది భావస్సేవచ కారణాని. నపన ఝానభావస్సాతి నసక్కా విఞ్ఞాతుం. ఇతరథా ఝానపచ్చయే ఝానఙ్గాని పచ్చనియానియేవ సియున్తిపి వదన్తి. ఏత్తావతా సతిపి ఇమస్స చిత్తస్స ఫస్సాదీహిపి సహితభావే తేసం తథావిధకిచ్చవిసేసాభావా ఇధ అగ్గహణన్తిపి సిద్ధం నహోతీతి. విచారపీతిసుఖేకగ్గతా సఙ్ఖాతేన దుతీయజ్ఝానేన సమ్పయుత్తం కుసలచిత్తం దుతీయజ్ఝాన కుసలచిత్తం, ఏవం సేసేసుపి.
౪౯. ఏత్థ సియా. కేనపన ఇమేసం ఝానానం అఙ్గభేదో కతోతి. పుగ్గలజ్ఝాసయేన కతోతి. యోహి వితక్కసహాయో హుత్వా పఞ్చఙ్గికం పథమజ్ఝానం ఉప్పాదేత్వా తత్థ వసీభావం కత్వా పునవితక్కే నిబ్బిన్దతి. తస్స వితక్కం సమతిక్కమిత్వా అవితక్కం చతురఙ్గికం ఝానం అధిగన్తుం అజ్ఝాసయో సణ్ఠాతి. తదా సో తమేవ పథమజ్ఝానం పాదకభావత్థాయ దళ్హం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ తేన అజ్ఝాసయేన సహేవ పునభావనం అనుయుఞ్జన్తో అవితక్కం చతురఙ్గికం ఝానం అధిగచ్ఛతి. తత్థ సా భావనాసయం వితక్కయుత్తాపి తేన అజ్ఝాసయేన పరిభావితత్తా వితక్కవిరాగ భావనానామ హోతి. తస్సా భావనాయ. బలేన తం ఝానం ఉప్పజ్జ మానం అవితక్కం చతురఙ్గికం ఉప్పజ్జతి. సేసజ్ఝానాధిగమేసుపి ఏసేవనయోతి. ఏవం పుగ్గలజ్ఝాసయేన తేసం ఝానానం అఙ్గభేదో కతోతి వేదితబ్బో. ఏత్థచ ఉత్తరుత్తరజ్ఝానా ధిగమనే పాదకభావత్థాయ పురిమపురిమజ్ఝానస్స సమాపజ్జనం అవస్సం ఇచ్ఛితబ్బం. హేట్ఠిమం హేట్ఠిమం పగుణజ్ఝానం ఉపరిమస్స ఉపరిమస్స పదట్ఠానం హోతీతి అట్ఠకథాయం వుత్తం. అజ్ఝాసయబలేనపన ఉత్తరజ్ఝానం ఉప్పజ్జమానం పాదకజ్ఝానసదిసం నహోతి. పాదకజ్ఝానతోహి పుగ్గలజ్ఝాసయోవ బలవతరో. తేనాహ భగవా ఇజ్ఝతి భిక్ఖవే సీలవతో చేతోపణిధి విసుద్ధత్తాతి. అయఞ్చ అత్థో ఉపరి లోకుత్తరచిత్తం పత్వా ఆవి భవిస్సతీతి.
౫౦. ఏత్థ సియా. కస్మా ఇధ సఙ్ఖారభేదో నవుత్తోతి. పాళియమేవ అవుత్తత్తా. కస్మాచ సో పాళియం అవుత్తోతి. పటిపదా భేదవచనేనేవ సిద్ధత్తాతి. తథాహి సబ్బేసంపి లోకియ లోకుత్తరజ్ఝానానం సుఖప్పటిపదభావే సిద్ధే అసఙ్ఖారికభావో సిద్ధోయేవ హోతి. దుక్ఖప్పటిపదభావేచ సిద్ధే తేసం ససఙ్ఖారికభావో సిద్ధోయేవ హోతీతి. కథం విఞ్ఞాయతీతి చే. అట్ఠకథాదస్సనతో. వుత్తఞ్హేతం అట్ఠసాలినియం -
యో ఆదితో కిలేసే విక్ఖమ్భేన్తో దుక్ఖేన ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన కిలమన్తో విక్ఖమ్భేతి. తస్స దుక్ఖా పటిపదా హోతి. యో కిలేసే విక్ఖమ్భేన్తో సుఖేన అకిలమన్తో విక్ఖమ్భేతి. తస్స సుఖాపటిపదా హోతీతి.
తథా సమ్మోహవినోదనీ విసుద్ధిమగ్గేసుపీతి. ఏత్థచ పుబ్బవాక్యే దుక్ఖేన ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేనాతి దిట్ఠత్తా పరవాక్యేపి సుఖే న అసఙ్ఖారేన అప్పయోగేనాతి దిట్ఠమేవ హోతి. తత్థ ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేనాతి సఙ్ఖారప్పయోగసహితేన కామాదీనవదస్సనాదినా పచ్చయగణేనాతి అత్థో. ఏతేన సబ్బేసం దుక్ఖప్పటిపదజ్ఝానానం ససఙ్ఖారికభావో వుత్తో హోతి. అసఙ్ఖారేన అప్పయోగేనాతి సఙ్ఖారప్పయోగరహితేన తేనేవ పచ్చయగణేన. ఏతేన సబ్బేసం సుఖప్పటిపదజ్ఝానానం అసఙ్ఖారికభావో వుత్తో హోతీతి. ఖిప్పాభిఞ్ఞజ్ఝానానంపిహి దుక్ఖప్పటిపదభావే సతి ససఙ్ఖారికతావ విఞ్ఞాయతి. దన్ధభిఞ్ఞజ్ఝానానంపి సుఖప్పటిపదభావే సతి అసఙ్ఖారికతావ విఞ్ఞాయతీతి. యదిఏవం పటిపదారహితానం మగ్గ సిద్ధఉపపత్తిసిద్ధజ్ఝానానం కథం సఙ్ఖారభేదో సిద్ధోతి. తేసంపి వళఞ్జనకాలే సమాపత్తిప్పటిబన్ధకానం పచ్చయానం సన్నిహితా సన్నిహితవసేన దుక్ఖసుఖప్పటిపదభావసమ్భవో హోతియేవాతి. తత్థ మగ్గసిద్ధజ్ఝానంనామ సుద్ధవిపస్సనాయానికానం మగ్గప్పటిలాభేన సహేవ సిద్ధజ్ఝానం. తం దువిధం హేట్ఠిమమగ్గసిద్ధం, అరహత్తమగ్గసిద్ధన్తి. తత్థ మహాసమయసుత్తే ఆగతానం పఞ్చసతానం భిక్ఖూనం ఝానం హేట్ఠిమ మగ్గసిద్ధం. ఆనన్దత్థేరస్స ఝానం అరహత్తమగ్గసిద్ధం. యంపి అనాగామీనం అజానన్తానఞ్ఞేవ సత్థేన హనిత్వా సహసా మరన్తానం ఉప్పన్నం. తంపి మగ్గసిద్ధగతికం. యోపన అట్ఠసమాపత్తియో భావేత్వా అఞ్ఞతరస్మిం రూపి బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తి. తస్స తా సమాపత్తి యో తత్థ పాకతికాఏవ హోన్తి. ఇదం ఉపపత్తిసిద్ధన్తి. ఏకస్మిం భవేపి హి లద్ధజ్ఝానాని వళఞ్జనకాలే సన్నిహితపచ్చయవసేన నానాపటిపదాయుత్తాని హోన్తీతి. ఝానుప్పత్తిప్పటిపదా రహితత్తావా అసఙ్ఖారికజ్ఝానేసు తేసం సఙ్గహో యుత్తో సియాతి. అపిచ, నేత్తిపాళియం సబ్బేసం లోకియ లోకుత్తరసమాధీనం సఙ్ఖారభేదో సరూపతోవ నిద్దిట్ఠో. యథాహ-ద్వే సమాధయో ససఙ్ఖారో సమాధి అసఙ్ఖారో సమాధీతి. అట్ఠకథాయఞ్చ సుఖప్పటిపదా పుబ్బకానం ద్విన్నం దన్ధాభిఞ్ఞఖిప్పాభిఞ్ఞసమాధీనం అసఙ్ఖారభావో దుక్ఖప్పటిపదా పుబ్బకానం ద్విన్నం ససఙ్ఖారభావోచ వుత్తోతి. ఏత్తావతా సబ్బేసం మహగ్గతలోకుత్తరజ్ఝానచిత్తానం అసఙ్ఖారిక ససఙ్ఖారికవసేన విసుం విసుం దువిధభావో సిద్ధో హోతి. యస్మాపన అయం సఙ్ఖారవోహారో అకుసలానంపి సాధారణో. పటిపదావోహారోపన విసేసేన పటిపత్తిధమ్మేస్వేవ పాకటో. మహగ్గత లోకుత్తరధమ్మాచ ఏకన్తం పటిపత్తిధమ్మాఏవ. తస్మా తేసం భేదం సఙ్ఖారవసేన అవత్వా పటిపదావసేనేవ ధమ్మసఙ్గణి పాళియంపి వుత్తోతి దట్ఠబ్బో. అయమేత్థ పరమత్థదీపనా.
౫౧. [౪౭] యంపన విభావనియం
‘‘సబ్బస్సపి ఝానస్స పరికమ్మసఙ్ఖాతపుబ్బాభిసఙ్ఖారేన వినా కేవలం అధికారవసేన అనుప్పజ్జనతో అసఙ్ఖారికన్తిపి. అధికారేనచ వినా కేవలం పరికమ్మాభిసఙ్కారవసేనేవ అనుప్పజ్జనతో ససఙ్ఖారికన్తిపి నసక్కా వత్తు’’న్తి వుత్తం. తత్థ పరికమ్మసఙ్ఖాత.ల. అసఙ్ఖారికన్తిపి నసక్కా వత్తున్తి ఇదం తావ నయుజ్జతి.
న హి పరికమ్మసఙ్ఖాత పుబ్బాభిసఙ్ఖారో ఇమస్మిం సఙ్ఖారభేదే సఙ్ఖారో ఏవనామ హోతి. కస్మా, ఝానుప్పత్తియా పకతిపచ్చయ భూతత్తా, తథాహి లోకే సాసనేచ సబ్బంపి కుసలాకుసల కమ్మం అత్తనో అనురూపేన పరికమ్మసఙ్ఖాత పుబ్బాభిసఙ్ఖారేన వినా ఉప్పన్నంనామ నత్థి. అన్తమసో ఆలోపభిక్ఖాదానమత్తంపీతి. యఞ్చ చిత్తం యేన అత్తనో అనురూపేన పరికమ్మసఙ్ఖాతపుబ్బా భిసఙ్ఖారేన వినా న ఉప్పజ్జతి. సో తస్స చిత్తస్స పకతిపచ్చయగణేఏవఅన్తో గధో హోతి. ఝానానిచ లోకియ లోకుత్తర భూతాని సబ్బాని అత్తనో అనురూపేన పరికమ్మసఙ్ఖాత పుబ్బభాగభావనా భిసఙ్ఖారేన వినా ఉప్పన్నానినామ నత్థీతి సో తేసం పకతిపచ్చయగణేసుఏవ అన్తోగధో హోతీతి. ఇతరథా సబ్బంపి కుసలాకుసల కమ్మం అసఙ్ఖారికం నామనత్థీతి ఆపజ్జతీతి.
[౪౮] యఞ్చ తత్థ