దుతీయగాథా-పరమత్థదీపనీ

౧౧. ఏవం ఆదిగాథాయతంతం పయోజన సహితే పఞ్చ అత్థే దస్సేత్వా ఇదాని తే అభిధమ్మత్థే ఉద్దేసతో దస్సేన్తో దుతీయగాథమాహ. తత్థ తత్థాతి భాసిస్సం అభిధమ్మత్థ సఙ్గహన్తి వుత్తే తస్మిం అభిధమ్మత్థసఙ్గహపదే మయా వుత్తా అభిధమ్మత్థా సబ్బథాపరమత్థతో చతుధా హోన్తీతి యోజనా. ఏత్థచ -

[౧౨] టీకాయం తావ

తత్థ తస్మిం అభిధమ్మత్థసఙ్గహపకరణేతివా అభిధమ్మత్థ పదేతివా అభిధమ్మేతివా తసద్దత్థో నిద్దిట్ఠో. విభావనియం పన తస్మిం అభిధమ్మేతి. సబ్బం నసున్దరం.

న హి అభిధమ్మత్థ సఙ్గహపకరణే మయా వుత్తా అభిధమ్మత్థాతి యుజ్జతి. పకరణంపి హి ఉపరి వుచ్చమానమేవ హోతి. నతు వుత్తం. కుతో అభిధమ్మత్థాతి. న చ సంవణ్ణనాపకరణేసు ఆదిమ్హియేవ తావ తసద్దో అప్పధానపదాని పచ్చామసతీతి అత్థి. తస్మా అట్ఠసాలినియం ఆదిమ్హి తత్థ కేన ట్ఠేన అభిధమ్మోతి వాక్యేవియ ఇధ తసద్దత్థో వేదితబ్బోతి. ఏవఞ్హి సతి –

[౧౩] టీకాసు

సబ్బథా వుత్తాతి యోజనాపి పటిక్ఖిత్తా హోతి.

సా హి వక్ఖమానేహి సబ్బయాపి ద్వాదస, సబ్బథాపి అట్ఠారసాతిఆదీహి నసమేతీతి. తత్త సబ్బథాతి ధమ్మసఙ్గణియం వుత్తేన కుసలాదినా సబ్బప్పకారేనపి చతుధావ హోన్తి, విభఙ్గే విభత్తే న ఖన్ధాదినా సబ్బప్పకారేనపి చతుధావ హోన్తీతి అత్థో. ధాతు కథాయం వుత్తేనాతిఆదినాపి వత్తబ్బం.

౧౨. పరమత్థతోతి పరమత్థ సచ్చతో. ద్వే హి సచ్చాని సమ్ముతిసచ్చం, పరమత్థసచ్చన్తి, తత్థ సత్త పుగ్గల అత్త జీవాదికా పఞ్ఞత్తిఅత్థా సభావతో అవిజ్జమానాయేవ హోన్తి. ధమ్మవవత్థానఞ్ఞాణరహితానంపన మహాజనానం చిత్తే మహన్తమహన్తాపి హుత్వా విజ్జమానావియ పఞ్ఞాయన్తి, తేచ మహాజనా సమగ్గా హుత్వా తేసం ఏకన్తేన అత్థిభావం గహేత్వా తథా తథా వోహరన్తి చేవ సమ్పటిచ్ఛన్తిచ. తస్మా తే మహాజనేహి సమగ్గేహి సమ్మతత్తాతతోయేవచ వచీసచ్చవిరతిసచ్చానం వత్థుభూతత్తాసమ్ముతి సచ్చన్తి వుచ్చన్తి. తస్మిం సమ్ముతిసచ్చే ఠత్వా సమ్మా పటిపజ్జన్తా సబ్బ లోకియసమ్పత్తియోచ సబ్బబోధిసమ్భార ధమ్మేచ ఆరాధేన్తి. మిచ్ఛాపటిపజ్జన్తా అపాయపూరకా హోన్తి. ఏవం మహన్తఞ్హి సమ్ముతి సచ్చన్తి. పరమత్థసచ్చం పన పత్వా తం సచ్చమేవ నహోతి. తఞ్హి సయం అవిజ్జమానంయేవ సమానం మహాజనే విజ్జమానన్త్వేవ గణ్హాపేతి. సక్కాయదిట్ఠి ద్వాసట్ఠిదిట్ఠి తివిధమిచ్ఛాదిట్ఠీనం వత్థు హుత్వా బాలజనానం వట్టదుక్ఖతో నియ్యాతుం నదేతి. ఏవం విపరీతఞ్హి సమ్ముతిసచ్చం. ఏవం మహాసావజ్జఞ్చాతి. పరమత్థసచ్చంపన దువిధం సభావసచ్చం అరియసచ్చన్తి. తత్థ ధమ్మసఙ్గణిఆదీసు సత్తసు పకరణేసు విభత్తా కుసలాదయో ధమ్మా సభావసచ్చంనామ. తే హి సయం సభావతో విజ్జమానత్తా కుసలానామ ధమ్మా అత్థి సుఖానామ వేదనా అత్థీతి గణ్హన్తేన విసంవాదేన్తీతి. తం పన అరియసచ్చం పత్వా కిఞ్చి అసచ్చంపి హోతియేవ. తథాహి అనుభవనభేదమత్తం ఉపాదాయేవ వేదనా సుఖా దుక్ఖా అదుక్ఖమసుఖాతి వుత్తా. న సబ్బాకారతో సుఖభూతత్తా. సబ్బేహి పన అనిచ్చతా సఙ్ఖతతాదీహి అనేకసతేహి ఆకారేహి సబ్బాపి వేదనా దుక్ఖాఏవ. తథా అనవజ్జసుఖవిపాకట్ఠేన కుసలభావోపి అకుసలం ఉపాదాయేవ వుత్తో. సబ్బేపి హి తేభూమకా కుసలసమ్మతా ధమ్మా సాసవతా సంకిలేసికతా ఓఘనియ యోగనియ ఉపాదానియతా సఙ్ఖాతేహి వజ్జేహి సావజ్జాఏవ హోన్తి. దుక్ఖసచ్చభూతానఞ్చ విపాకానం జననట్ఠేన ఏకన్తేన దుక్ఖవిపాకాఏవ హోన్తి. అజ్ఝత్తత్తికఞ్చ సబ్బలోకియసమ్మతం ఉపాదాయ వుత్తం. సబ్బేపి హి చతుబ్భూ మకధమ్మా ఏకన్తేన అత్తాపినామ నత్థి. కుతో అజ్ఝత్తానామ. బహిద్ధాఏవ హోన్తి. సఙ్ఖారే పరతో పస్సాతి హి వుత్తన్తి. అయం నయో సేసత్తిక దుకధమ్మేసుపి యథారహం నేతబ్బో. అరియ సచ్చంనామ సబ్బేసం తేభూమకధమ్మానం ఏకన్త దుక్ఖభావో తణ్హాయ ఏకన్త దుక్ఖసముదయ భావో నిబ్బానస్సేవ దుక్ఖనిరోధ భావో అట్ఠఙ్గికస్స మగ్గస్సేవ దుక్ఖనిరోధమగ్గభావోచాతి. ఇధమేవ హి పరిసుద్ధబుద్ధీనం అరియానం ఞాణే అచలమానం సబ్బాకారపరిపుణ్ణం నిప్పరియాయసచ్చం హోతీతి. తేసు ఇధ సమ్ముతిసచ్చం నివత్తేన్తో పరమత్థతోతి ఇద మాహ. తేన వుత్తం పరమత్థతోతి పరమత్థసచ్చతోతి. తత్థ అత్థో దువిధో సభావసిద్ధోచ పరికప్పసిద్ధోచ. తత్థ యో వినా అఞ్ఞాపదేసేన కేవలం విసుం విసుం అత్తనో లక్ఖణేన విజ్జమానో హుత్వా సిద్ధో. సో చిత్తాదికో అత్థో సభావసిద్ధోనామ. యోపన అత్తనో లక్ఖణేన విజ్జమానోయేవ నహోతి. విజ్జమానస్సపన అత్థస్స నానా పవత్తిఆకారే ఉపాదాయ చిత్తేన పరికప్పేత్వా సవిగ్గహం కత్వా గహితో చిత్తమయో చిత్తనిమ్మితో హుత్వా చిత్తేఏవ ఉపలబ్భమానో హోతి. సో సత్తపుగ్గలాదికో అత్థో పరికప్పసిద్ధో నామ. తేసు సభావసిద్ధోయేవ పరమత్థోనామ. సో హి సన్తి భవన్తి బుద్ధిసద్దా ఏత్థాతి అత్థో. ఏకన్తవిజ్జమానట్ఠేన ఇతరతో పరమో ఉక్కంసగతో అత్థోతి పరమత్థో. అపి చ, యే అయం అత్థి అయం ఉపలబ్భతీతి గహేత్వా తస్స అభిఞ్ఞేయ్యస్స అభిఞ్ఞత్థాయ, పరిఞ్ఞేయ్యస్స పరిఞ్ఞత్థాయ, పహాతబ్బస్స పహానత్థాయ, సచ్ఛికాతబ్బస్స సచ్ఛికరణత్థాయ, భావేతబ్బస్స భావనత్థాయ పటిపజ్జన్తి. తేసం తదత్థసాధనే అవిసంవాదకట్ఠేన పరమో ఉత్తమో అత్థోతి పరమత్థో. ఇతరోపన అవిజ్జమానత్తా తస్స అభిఞ్ఞాదిఅత్థాయ పటిపజ్జన్తానం తదత్థసాధనే విసంవాదకోయేవ భవిస్సతి. నపన తదత్థం సాధేస్స తీతి పరమత్థోతి వత్తుం నారహతీతి.

[౧౪] విభావనియం పన

‘‘పరమస్సవా ఉత్తమస్స ఞాణస్స అత్థో గోచరోతి పరమత్థో’’తిపి వుత్తం. తం న సున్దరం.

న హి పరమసద్దోఞాణే వత్తమానో దిస్సతి. నచ అత్థసద్దో గోచరేతి. యఞ్చ అనుటీకాయం సచ్చమేవ సచ్చికం. సో ఏవ అత్థో అవిపరీతస్స ఞాణస్స విసయభావట్ఠేనాతి సచ్చికట్ఠోతి వుత్తం. తంపి అవిపరీతేన ఞాణేన అరణీయతో ఉపగన్తబ్బ తో అత్థోతి ఇమమత్థం దస్సేతి. నపరమసద్దస్స అత్థన్తి. [పరమత్థపదం]

౧౩. చిత్తన్తి ఏత్థ చిన్తేతీతి చిత్తం. ఏత్థచ చిన్తనక్రియా నామ నిచ్చం ఆరమ్మణాపేక్ఖా హోతి. న హి సా ఆరమ్మణేన వినా లబ్భతీతి. తస్మా ఆరమ్మణగ్గహణ ఆరమ్మణుపలద్ధియేవ ఇధ చిన్తనాతి దట్ఠబ్బాతి. ఏవఞ్హి సతి భవఙ్గసమయ విసఞ్ఞిసమయేసు చిత్తం ఆరమ్మణేన వినాపి పవత్తతీతి ఏవం వాదీనం వాదో పటిక్ఖిత్తో హోతి. సన్తేసుపిచ నిస్సయ సమనన్తరాదీసు తస్స పచ్చయేసు తేహి నామం అలభిత్వా ఆరమ్మణపచ్చయవసేనేవస్స నామం సిద్ధన్తి దట్ఠబ్బం. చిన్తేన్తి సమ్పయుత్తకా ధమ్మా ఏతేనాతి చిత్తం. తఞ్హి ఆరమ్మణగ్గహణకిచ్చే పుబ్బఙ్గమభూతన్తి తం సమ్పయుత్తధమ్మాపి ఆరమ్మణం గణ్హన్తా తస్స వసేనేవ గణ్హన్తీతి. చిన్తనమత్తంవా చిత్తం. సబ్బేపి హి ధమ్మా తంతం క్రియామత్తావ హోన్తి. న తేసు దబ్బంవా సణ్ఠానం వా విగ్గహోవా ఉపలబ్భతి. పచ్చయాయత్త వుత్తినో చ హోన్తి. న తే అత్తనో థామేనవా బలేనవా వసేనవా సత్తియావా ఉప్పజ్జితుంపి సక్కోన్తి. పగేవ చిన్తేతుంవా ఫుసేతుంవాతి. ఖణమత్తట్ఠాయినోచ హోన్తి, న కదాచి కస్సచి వసే వత్తితుం సక్కోన్తీతి. తస్మా తేసు ఇదం దబ్బం, అయం సత్తి, అయ క్రియాతి ఏవం విభాగో నలబ్భతీతి దట్ఠబ్బం. ఏవఞ్చ కత్వా సబ్బేసు పరమత్థపదేసు ఏకం భావసాధనమేవ పధానతో లబ్భతి. తదఞ్ఞ సాధనానిపన పరియాయతోవ లబ్భన్తీతి వేదితబ్బం. ఏత్థ చ దబ్బాదివసేన అభేదస్స చిన్తనస్స అత్థవిసేసఞాపనత్థం విభాగ కప్పనావసేన భేదకరణం పరియాయకథాతి దట్ఠబ్బం. యథా సిలా పుత్తకస్ససరీరన్తి, తథా కరణఞ్చ తం తం క్రియాసఙ్ఖాత ధమ్మవిముత్తస్స పరపరికప్పితస్స కారకభూతస్స అత్త జీవ సత్త పుగ్గలస్స సబ్బసో అభావదీపనత్థం. సతి హి అత్తాదిమ్హి కిం అభేదస్స భేదకప్పనాయాతి.

విభావనియం పన

ససవిసాణం వియ అభూతస్స భూత కప్పనా వుత్తా వియ దిస్సతి. అయమస్సాధిప్పాయో-ధమ్మేసు కత్తావా కారే తావా కోచి నత్థి. లోకేపన అత్తప్పధానో క్రియా నిప్ఫాదకో కత్తానామ సిద్ధో. తస్మా చిన్తనకిచ్చే అత్తప్పధానతా దీపనత్థం తం కత్తుభావం చిత్తే ఆరోపేత్వా చిన్తేతీతి చిత్తన్తి వుత్తం.

చిత్తస్సచ బలేన తంసమ్పయుత్తానంపి తస్మిం కిచ్చే తదనుకూలప్పవత్తిదీపనత్థం పునకరణభావం చిత్తే కత్తుభావఞ్చ తేసు ఆరోపేత్వా చిన్తేన్తి సమ్పయుత్తకా ధమ్మా ఏతేనాతి చిత్తన్తి వుత్తన్తి. అపి చేత్థ చిత్తసద్దో విచిత్రత్థవాచకో దట్ఠబ్బో. వుత్తఞ్హే తం సంయుత్తకే –

దిట్ఠం వో భిక్ఖవే చరణంనామ చిత్తన్తి. ఏవం భన్తే. తమ్పి ఖో భిక్ఖవే చరణం చిత్తం చిత్తేనేవ చిన్తితన్తి. తేనాపి ఖో భిక్ఖవే చరణేన చిత్తేన చిత్తఞ్ఞేవ చిత్తతరన్తి, నా హం భిక్ఖవే అఞ్ఞం ఏకనికాయంపి సమనుపస్సామి యం ఏవం చిత్తం. యథయిదం భిక్ఖవే తిరచ్ఛానగతా పాణా. తేపి ఖో భిక్ఖవే తిరచ్ఛానగతా పాణా చిత్తేనేవ చిత్తికతా. తేహిపి ఖో భిక్ఖవే తిరచ్ఛాన గతేహి పాణేహి చిత్తఞ్ఞేవ చిత్తతరన్తి.

తత్థ చరణంనామ చిత్తన్తి యత్థవిచిత్రాని దిబ్బవిమానాదీని చిత్తకమ్మాని కత్వా ఇదఞ్చిదఞ్చ పుఞ్ఞం కరోన్తా ఇధచిధచ నిబ్బత్తాతి దస్సేన్తో విచరన్తి. తస్స పటకోట్ఠకస్సేతం నామం. చిత్తేనాతి నిస్సక్కే కరణవచనం. యథయిదన్తి యథా ఇమే. చిత్తికతాతి విచిత్రా కతా. ఏత్థచ చిత్తవిచిత్తకాయ సఞ్ఞావిచిత్తా. సఞ్ఞావిచిత్తతాయ తణ్హావిచిత్తా. తణ్హావిచిత్తతాయ కమ్మాని విచిత్తాని. కమ్మవిచిత్త తాయ యోనియో విచిత్తా. యోనివిచిత్తతాయ తేసం తిరచ్ఛా నగతానం విచిత్తతా వేదితబ్బా. [వచనత్థో]

తం తం సభావో లక్ఖణం, కిచ్చసమ్పత్తియో రసో;

గయ్హాకారో ఫలంవాపి, పచ్చుపట్ఠాన సఞ్ఞితం.

ఆసన్నకారణం యం తం, పదట్ఠానన్తి తం మతం;

ధమ్మానం వవత్థానాయ, అలం ఏతే విబుద్ధినో.

ఆరమ్మణవిజాననలక్ఖణం చిత్తం, పుబ్బఙ్గమరసం, సన్ధానపచ్చుపట్ఠానం, నామరూపపదట్ఠానం. [చిత్తం]

౧౪. చేతసికన్తి ఏత్థ చేతసి భవం తదాయత్తవుత్తితాయాతి చేతసికం. ఫస్సాది ధమ్మజాతం. ఏత్థచ తదాయత్తవుత్తితా నామ ఏకుప్పాదతాదీహి లక్ఖణేహి చిత్తేన సహ ఏకీ భూతస్స వియ పవత్తి. ఏతేన యా చిత్తస్స జాతి. సాఏవ ఫస్సాదీనం. యా చిత్తస్స జరా, యం చిత్తస్స మరణం, యం చిత్తస్స ఆరమ్మణం, యం చిత్తస్స వత్థు, తదేవ ఫస్సాదీనన్తి ఏవం ఏకపుప్ఫ మఞ్జరియం ఏకవణ్టుపనిబ్బన్ధాని పుప్ఫాని వియ చిత్తేన సహ ఏకజాతియాది ఉపనిబ్బన్ధా ఫస్సాదయో ధమ్మా ఇధ చేతసికంనామాతి సిద్ధా హోన్తి. ఏవఞ్చ సతి చిత్తంపి తేహి ఫస్సాదీహి సహ తథేవ ఆయత్తం పవత్తతీతి తంపి ఫస్సికం వేదనికన్తిఆదినా వత్తబ్బన్తి చే. న. చిత్తస్సేవ జేట్ఠకత్తా. మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా, మనోసేట్ఠా మనోమయాతి హి వుత్తం. ఏత్థచ మనోమయాతి మనసాఏవ పకతా నిమ్మితా చిత్తక్రియా భూతాతి అత్థో. ఏతేన తే ఫస్సాదయో ధమ్మా చిత్తేన వినా నుపలబ్భన్తీతి దస్సేతి. చిత్తంపన తేహి కేహిచి వినాపి పవత్తతియేవ. పఞ్చవిఞ్ఞాణ చిత్తఞ్హితేహి కేహిచి వితక్కాదీహి వినా ఉప్పజ్జతీతి. తస్మా తేసఞ్ఞేవ తదాయత్త వుత్తితా వత్తబ్బా న చిత్తస్సాతి.

[౧౫] విభావనియం పన

ఏకాలమ్బణతా మత్తేన తేసం తదాయత్తవుత్తితం చేతసి కత్తఞ్చ విభావేతి. తం న సున్దరం.

న హి ఏకాలమ్బణతామత్తేన చేతసికంనామ జాతన్తి. ఏత్థ చ లోకే నానావణ్ణధాతుయో ఉదకే ఘంసిత్వా వత్థుమ్హి నానా చిత్తకమ్మాని కరోన్తి, తత్థ వత్థుమ్హి ఫరణం బన్ధనఞ్చ ఉదకస్సేవ కిచ్చం, న వణ్ణధాతూనం. నానారూప దస్సనం వణ్ణధాతూనమేవ కిచ్చం, న ఉదకస్స. తత్థ వత్థువియ ఆరమ్మణం దట్ఠబ్బం. ఉదకంవియ చిత్తం. నానా వణ్ణధాతుయోవియ చేతసికధమ్మాతి. [చేతసికం]

౧౫. రూపన్తి ఏత్థ రుప్పతీతి రూపం. సీతుణ్హాదీహి విరోధి పచ్చయేహి విసమ పవత్తి వసేన వికారం ఆపజ్జతి, తేహి వా వికారం ఆపాదీయతీతి అత్థో. యథాహ –

రుప్పతీతి ఖో భిక్ఖవే తస్మా రూపన్తి వుచ్చతి. కేన రుప్పతి. సితేనపి రుప్పతి. ఉణ్హేనపి రుప్పతి. జిఘచ్ఛాయపి రుప్పతి. విపాసాయపి రుప్పతి. డంస మకస వాతాతప సరిం సప సప్ఫస్సేహిపి రుప్పతీతి. రుప్పతీతిచ రుప్పతి, కుప్పతి, ఘట్టీయతి, పిళీ యతి, భిజ్జతీతి.

మహానిద్దేసే వుత్తం. అయమేత్థ పిణ్డత్థో, యే ధమ్మా చిరట్ఠితికాచ హోన్తి సప్పటిఘసభావాచ. తేసఞ్ఞేవ ఠితిక్ఖణేసు విరోధిపచ్చయేహి సమాగమోనామ హోతి. నపనఞ్ఞేసం పరిత్తక్ఖణానం అప్పటిఘసభావానన్తి. తేసఞ్హి అప్పటిఘసభావానం సుఖుమ రూపానంపి బహిద్ధా సీతాదీహి సమాగమోనామ నత్థి. కుతో పరిత్తక్ఖణానం అప్పటిఘసభావానఞ్చ అరూపధమ్మానన్తి. యదిఏవం సుఖుమరూపానం అరూపతాపత్తి సియాతి. నసియా. ఓళారికరూపేహి సమానగతి కత్తా. తానిహి ఓళారికేసు రుప్పమానేసు రుప్పన్తియేవాతి. సమాగమోచ నామ ఇధ థపేత్వా ఆపాతగమనం ఆరమ్మణకరణఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞవిరుద్ధానం ఠితిపత్తానం ఓళారికరూపానం మహాభూతానమేవవా అఞ్ఞమఞ్ఞాభిఘట్టనం వుచ్చతి, రుప్పతి ఘట్టీయతి పీళీయతీతి హి వుత్తం. రుప్పనఞ్చనామ పరసేనాయుద్ధేన రట్ఠఖోభోవియ కలాపన్తరగతధాతూనం కుప్పనం భిజ్జనంచ వుచ్చతి. కుప్పతి భిజ్జతీతి హి వుత్తం. ఏత్థచ కుప్పతీతి ఖోభతి చఞ్చలతి, భిజ్జతీతి వికారం ఆపజ్జతి. యస్మిం ఖణే విరోధిపచ్చయసమాగమం లభన్తి. తతో పట్ఠాయ సయంపి వికారపత్తా హోన్తి. ఓమత్తాధిమత్తరూపసన్తతీనం ఉప్పత్తియా పచ్చయభావం పత్తా హోన్తీతి అత్థో. అపిచేత్థ రుప్పనం దువిధం వడ్ఢనం, హాయనఞ్చ. తదుభయంపి కప్పవుట్ఠానే కప్పసణ్ఠానే నానాఆయుకప్ప సంవచ్ఛర ఉతు మాస రత్తి దివాదీనం పరివత్తనేచ పాకటం హోతీతి. కస్మా పన రూపన్తి నామం ఘట్టనవసేన రుప్పనధమ్మానమేవ సిద్ధన్తి. తేసమేవ సవిగ్గహత్తా. రూపధమ్మా హి సమూహసణ్ఠానాది భావపత్తియా సవిగ్గహా హోన్తి. తస్మా తేసమేవ రుప్పనం పచ్చక్ఖతోపి లోకస్స పాకటన్తి తేస్వేవ రూపన్తి నామం సిద్ధన్తి దట్ఠబ్బం. అరూపధమ్మా పన అవిగ్గహాతి న తేసం వికారో పచ్చక్ఖతో లోకస్స పాకటో హోతి. తం తం రూపవికారం దిస్వావా సుత్వా వా పుచ్ఛిత్వాయేవ వా సో లోకేన జానితబ్బో అఞ్ఞత్ర పరచిత్తవిదూహి. తస్మా తేసం రూపతాపత్తి నత్థీతి.

[౧౬] విభావనియం పన

తేసం రూపతాపత్తిప్పసఙ్గో సీతాదిగ్గహణ సామత్థియేన నివత్తితో. యస్మా పన వోహారోనామ లోకోపచారేన వినా నసిజ్ఝతి. లోకోపచారోచ పాకటనిమిత్తవసే నేవ పవత్తో. తస్మా ఇధ సీతాదిగ్గహణేన వినాపి తప్పసఙ్గనివత్తి లోకతోవ సిద్ధాతి దట్ఠబ్బా.

యస్మా చ బ్రహ్మలోకే బ్రహ్మానం కాయవికార వచీవికారా చ ఇద్ధివికుప్పనావసప్పవత్తా నానారూపవికారాచ దిస్సన్తియేవ. తేచ ఏకేన పరియాయేన రుప్పనాకారాఏవ నామ హోన్తి, తస్మా తేసం వసేన తత్థ రూపానం రూపతాసిద్ధి హోతీతి వేదితబ్బం. రూపయతి వా అత్తనో సభావేన పకాసతీతి రూపం. అరూపధమ్మా హి న అత్తనో సభావేన పాకటా హోన్తి. రూపసన్నిస్సయేనేవ గహేతబ్బా. ఇదం పన అత్తనో సభావేనేవ పాకటం పఞ్చవిఞ్ఞాణేహిపి గహేతబ్బన్తి. ఇమస్మిం అత్థే సతి బ్రహ్మలోకే రూపానంపి ఉజు కతోవ రూపతాసిద్ధి హోతీతి.

[౧౭] విభావనియం పన

అనుగ్గాహకానం సీతాదీనం వసేన తం సభావా నాతివత్తన వసేనచ తత్థ రూపతాసిద్ధి విభావితా. యస్మాపన సీతే నాపి ఉణ్హేనాపీతిఆదివచనం నిదస్సనమత్తం హోతి. కమ్మ చిత్తాహారానంపి వసేన రుప్పనస్స సమ్భవతో, తథాహి సఞ్ఞా విఞ్ఞాణానిపి రూపారమ్మణరసారమ్మణేహి ఏవ పాళియం నిద్దిట్ఠాని. న హి సఞ్ఞా రూపంఏవ సఞ్జానాతి. న చ విఞ్ఞాణం రస మేవ విజానాతి. నిదస్సనమత్తేన దేసనా హోతీతి విఞ్ఞాయతీతి. తస్మా సీతాదిగ్గహణం అముఞ్చిత్వావ తత్థ రూపతాసిద్ధివిభావనేన పయోజన నత్థీతి. [రూపం]

౧౬. నిబ్బానన్తి ఏత్థ నిబ్బాయన్తి సబ్బే వట్టదుక్ఖసన్తాపా ఏతస్మిన్తి నిబ్బానం. నిబ్బాయన్తీతి యే కిలేసావా ఖన్ధావా అభావితమగ్గస్స ఆయతిం ఉప్పజ్జనారహపక్ఖే ఠితా హోన్తి. తేయేవ భావితమగ్గస్స అనుప్పజ్జనారహపక్ఖం పాపుణన్తీతి అత్థో. న హి ఖణత్తయం పత్వా నిరుద్ధా అతీతధమ్మా నిబ్బాయన్తి నామ. పచ్చుప్పన్నేసు ఆయతిం అవస్సం ఉప్పజ్జమానేసుచ ధమ్మేసు వత్తబ్బమేవ నత్థీతి. వట్టదుక్ఖసన్తాపాతి కిలేసవట్ట కమ్మవట్ట విపాకవట్ట దుక్ఖసన్తాపా. న హి తివిధ వట్టదుక్ఖసన్తాపరహితానం రుక్ఖాదీనం అనుప్పాదనిరోధో నిబ్బానంనామ హోతీతి. ఏతస్మిన్తి విసయే భుమ్మం. యథా ఆకాసే సకుణా పక్ఖన్తీతి. యేహి తే నిబ్బాయన్తి. తేసం తబ్బినిముత్తం అఞ్ఞం నిబ్బుతిట్ఠానంనామ కిఞ్చి నత్థీతి. నిబ్బాయన్తి వా అరియజనా ఏతస్మిన్తి నిబ్బానం. నిబ్బన్తి ధీరా యథయం పదీపోతి హి వుత్తం. నిబ్బాయన్తీతి తం తం కిలేసానంవా ఖన్ధానంవా పున అప్పటిసన్ధికభావం పాపుణన్తీతి అత్థో. ఏకస్మిన్తి విసయేఏవ భుమ్మం, ఏతస్మిం అధి గతేతిపి యోజేన్తి. టీకాసుపన భవాభవం విననతో సంసిబ్బన తో వానం వుచ్చతి తణ్హా. తతో నిక్ఖన్తన్తి నిబ్బానన్తి వుత్తం.

[౧౮] విభావనియం పన

‘‘నిబ్బాభివా ఏతేన రాగగ్గిఆదికోతి నిబ్బాన’’న్తిపి వుత్తం. తం న సున్దరం.

న హి మగ్గేవియ నిబ్బానే కత్థచి కరణసాధనం దిట్ఠం, నచ నిబ్బానం నిబ్బూతి క్రియాసాధనే రాగాదికస్స కత్తునో సహ కారిపచ్చయో హోతీతి. [నిబ్బానం]

దుతీయగాథాయ పరమత్థదీపనా నిట్ఠితా.