౭. కితకణ్డ
ధాత్వన్తవికారరాసి
విసంయోగరూపరాసి
అథ ధాతుపచ్చయసంసిద్ధం కాల, కారక, లిఙ్గ, సఙ్ఖ్యా, క్రియాభేదదీపకం దబ్బప్పధానవాచకం కితకపదం దీపియతే.
తత్థ అతీతాదయో కాలభేదో నామ.
కత్తా చ కమ్మఞ్చ కరణఞ్చ సమ్పదానఞ్చ అపాదానఞ్చ అధికరణఞ్చ భావో చాతి సత్త సాధనాని కారకభేదో నామ.
ఇత్థిలిఙ్గాదీని లిఙ్గభేదో నామ.
ఏకత్త, బహుత్తభేదో సఙ్ఖ్యాభేదో నామ.
తస్సీలక్రియా, తద్ధమ్మక్రియా, తస్సాధుకారక్రియా, అత్తమానక్రియా, అభిక్ఖఞ్ఞక్రియా, అరహక్రియా, సక్కక్రియా, పేసనక్రియా, అతిసగ్గక్రియా, పత్తకాలారోచనక్రియా, అవస్సమ్భావీక్రియాదయో క్రియాభేదో నామ.
‘‘గమనం భవతి, పచనం జానాతి’’ ఇచ్చాదీసు పచ్చయత్థభూతో భావో నామ సాధనరూపో హోతి. జాతి వియ సఙ్ఖతధమ్మస్స ధాత్వత్థభూతాయ సాధ్యక్రియాయ సాధకత్తా లిఙ్గత్తయయుత్తో చ హోతి, క్రియా, కారో, కరణన్తి సిద్ధత్తా సఙ్ఖ్యాభేదయుత్తో చ హోతి-నానాధాత్వత్థానఞ్చ కత్తు, కమ్మానఞ్చ కాలాదీనఞ్చ భేదేన సరూపభేదసబ్భవతో, తస్మా సోపి దబ్బే ఏవ సఙ్గయ్హతీతి కత్వా ‘దబ్బప్పధానవాచక’న్తి వుత్తం. సేసం సబ్బం త్యాదికణ్డే భావసాధనవినిచ్ఛయే వుత్తమేవ.
‘బహుల’న్తి చ ‘క్రియత్థా’తి చ వత్తన్తే –
౭౧౫. కత్తరి భూతే క్త క్తవన్తు క్తావీ [క. ౫౫౫; రూ. ౬౧౨; నీ. ౧౧౪౨; చం. ౧.౨.౬౬ …పే… ౩.౨.౧౦౨].
అభవీతి భూతో, అతీతో, భూతే వత్తబ్బే క్రియత్థా కత్తరి కానుబన్ధా త, తవన్తు, తావీపచ్చయా హోన్తి, కానుబన్ధా ‘న తే కానుబన్ధనాగమేసూ’తి సుత్తే విసేసనత్థా.
౭౧౬. క్తో భావకమ్మేసు [క. ౫౫౬; రూ. ౬౨౨; నీ. ౧౧౪౩; చం. ౧.౨.౬౭ …పే… ౩.౨.౧౦౨; ౩.౪.౭౦].
భూతే వత్తబ్బే క్రియత్థా భావ, కమ్మేసు కానుబన్ధో తపచ్చయో హోతి.
అభవీతి భూతో-పురిసో, భూతా-ఇత్థీ, భూతం-కులం, కారితే ధాతుతో ణానుబన్ధానం పఠమం సమ్పత్తత్తా ‘న తే కానుబన్ధనాగమేసూ’తి పటిసేధో న పాపుణాతి, ‘యువణ్ణానమేఓ పచ్చయే’తి ఓవుద్ధి, ‘ఆవాయా ణానుబన్ధే’తి ఓస్స ఆవత్తం, తతో తపచ్చయో.
౭౧౭. ఞీ బ్యఞ్జనస్స [క. ౬౦౫; రూ. ౫౪౭; నీ. ౧౨౧౦].
బ్యఞ్జనాదిపచ్చయస్స ఆదిమ్హి ఞానుబన్ధో ఈకారో ఆగచ్ఛతి.
కత్తరి-అభావయిత్థాతి భావితో-పురిసో, భావితాఇత్థీ, భావితం-కులం.
కమ్మే-అనుభూయిత్థాతి అనుభూతో-భోగో, అనుభూతాసమ్పత్తి, అనుభూతం-సుఖం.
కారితే-భావీయిత్థాతి భావితో-మగ్గో, భావితాపటిపదా, భావితం-చిత్తం.
తవన్తు, తావీసు-అభవీతి భూతవా-పురిసో, భూతవన్తీ, భూతవతీ-ఇత్థీ, భూతవం-కులం, గుణవన్తుసమం. భూతావీ-పురిసో. భూతావినీ-ఇత్థీ, భూతావి-చిత్తం, దణ్డీ, దణ్డినీసమం. పురిసో భోగం అనుభూతో, పురిసేన భోగో అనుభూతో.
ఏత్థ చ కితపచ్చయానం అత్థో దువిధో వాచ్చత్థో, అభిధేయ్యత్థో చాతి సబ్బం త్యాదికణ్డే వుత్తనయేన వేదితబ్బం.
పురిమేసు పన ఛసు సాధనేసు పచ్చయానం అభిధేయ్యత్థో పదన్తరేన ఆచిక్ఖీయతి, భావసాధనే పన అత్తనో ధాతునా ఏవ.
తత్థ చ కత్తుసత్తి, కమ్మసత్తి, కరణసత్తి, సమ్పదానసత్తి, అపాదానసత్తి, అధికరణసత్తిసఙ్ఖాతం వాచ్చత్థం ఉజుం వదన్తా కితపచ్చయా అత్తనో అభిధేయ్యపదేన సమానలిఙ్గ, విభత్తి, సఙ్ఖ్యాయుత్తా హుత్వా వదన్తి.
తం యథా? –
కత్తరి తావ-పురిసో భోగం అనుభూతో, పురిసా భోగం అనుభూతా…పే… పురిసేసు భోగం అనుభూతేసు, ఇత్థీ భోగం అనుభూతా, ఇత్థియో భోగం అనుభూతాయో…పే… ఇత్థీసు భోగం అనుభూతాసు, కులం భోగం అనుభూతం, కులాని భోగం అనభూతాని…పే… కులేసు భోగం అనుభూతేసు.
కమ్మే-భోగో పురిసేన అనుభూతో, భోగా పురిసేన అనుభూతా…పే… భోగేసు పురిసేన అనుభూతేసు, సమ్పత్తి పురిసేన అనుభూతా, సమ్పత్తియో పురిసేన అనుభూతాయో…పే… సమ్పత్తీసు పురిసేన అనుభూతాసు, సుఖం పురిసేన అనుభూతం, సుఖాని పురిసేన అనుభూతాని…పే… సుఖేసు పురిసేన అనుభూతేసు. ఏస నయో కరణాదీసుపి.
ఏవం కితవాచకా అత్తనో అభిధేయ్యపదేన సమానలిఙ్గ, విభత్తి, సఙ్ఖ్యాయుత్తా హుత్వా తం తం సాధనం వదన్తి.
‘ఇత్థియమణతికయక్యా చా’తి ఇత్థియం తిపచ్చయో, అనుభవనం, అనుభూయతే వా అనుభూతి. ‘‘తిస్సస్స అనుభూతి, ఫుస్సస్స అనుభూతి’’ ఇచ్చాదికా బహూ అనుభూతియోపి సిజ్ఝన్తి, తస్మా ‘‘అనుభూతి, అనుభూతియో, అనుభూతిం, అనుభూతియో…పే… అనుభూతీసూ’’తి యుజ్జతి.
౫౦౩. ౭౧౮. కత్తరి ల్తుణకా [క. ౫౨౭, ౫౩౦; రూ. ౫౬౮, ౫౯౦; నీ. ౧౧౦౯, ౧౧౧౪; చం. ౧.౧.౧౩౯; పా. ౩.౧.౧౩౩, ౧౩౪].
కత్తుకారకే క్రియత్థా ల్తు, ణకా హోన్తి, లానుబన్ధో తుస్స కత్తరి నిబన్ధనత్థో, ‘ల్తుపితాదీనమా’తి విసేసనత్థో చ.
అనుభవతీతి అనుభూతా, అనుభూతారో, సత్థుసమం.
సామఞ్ఞవిధానత్తా అరహత్థే సత్తిఅత్థే తస్సీల, తద్ధమ్మ, తస్సాధుకార, అత్తమానేసు చ కాలత్తయే చ భవన్తి.
అరహత్థే-బ్రహ్మణో బ్రహ్మణియా పరిగ్గహితా.
సత్తిఅత్థే-భగవా అనుప్పన్నస్స మగ్గస్స ఉప్పాదేతా.
తస్సీలాదీసు-పసయ్హపవత్తా.
అత్తమానే-అత్తానం పణ్డితం మఞ్ఞతీతి పణ్డితమానితా.
౭౧౯. పుబ్బేకకత్తుకానం [క. ౫౬౪; రూ. ౬౪౦; నీతి. ౧౧౫౦-౬; చం. ౧.౩.౧౩౧; పా. ౩.౪.౨౧].
యాసం విసేసన, విసేస్యానం ద్విన్నం పుబ్బా’పరక్రియానం కత్తా ఏకోవ హోతి. తాసు పుబ్బక్రియాయం భావత్థే తున, త్వాన, త్వాపచ్చయా హోన్తి. ‘ఏఓనమయవా సరే’తి ఈకారే పరే ఓవుద్ధియా అవత్తం.
భోగం అనుభవితున, అనుభుత్వాన, అనుభుత్వా.
ఏకకత్తుకానన్తి కిం? దేవదత్తో భుఞ్జి, యఞ్ఞదత్తో గచ్ఛతి.
పుబ్బేతి కిం? పచ్ఛా భుఞ్జతి, పఠమం పచతి.
బహులాధికారా సమానా’పరక్రియాసుపి నానాకత్తుకాసుపి తునాదయో భవన్తి. థక్కచ్చ దణ్డో పతతి, ద్వారం సంవరిత్వా నిక్ఖమతి, పురిసో సీహం దిస్వా భయం ఉప్పజ్జతీతి.
యస్మిం వాక్యే అపరక్రియాపదం న దిస్సతి. యథా? పబ్బతం అతిక్కమ్మ నదీ, అతిక్కమ్మ నదిం పబ్బతో, యే తే సన్తా విమోక్ఖా అతిక్కమ్మ రూపే అరూపాతి, తత్థపి సత్తాక్రియా విఞ్ఞాయతేవ సబ్బపదత్థానం సత్తానాతివత్తనతో. అపరక్రియారహితే అసమానకత్తుకే చ వాక్యే పఠమన్తయోగస్స దిట్ఠత్తా కత్తరిపి తునాదీనం సమ్భవో యుత్తో.
౭౨౦. పటిసేధాలంఖలూనం తున త్వాన త్వా వా [పటిసేధేలంఖలూనం తునత్త్వాన త్త్వా వా’ (బహూసు)].
పటిసేధత్థానం అలం, ఖలూనం యోగే తునాదయో హోన్తి వా.
అలం భుత్వా, ఖలు భుత్వా, అలం భుత్తేన, ఖలు భుత్తేన వా.
౭౨౧. తుంతాయేతవే భావే భవిస్సతిక్రియాయం తదత్థాయం [క. ౫౬౧-౨-౩; రూ. ౬౩౬, ౬౩౮-౯; నీ. ౧౧౪౮-౯].
తస్సా తస్సా క్రియాయ అత్థభూతాయ భవిస్సమానక్రియాయ గమ్యమానాయ భావత్థే తుం, తాయే, తవేపచ్చయా భవన్తి. సుత్తపదవడ్ఢనేన తుయేపచ్చయోపి.
అనుభవితుం గచ్ఛతి, అనుభవితాయే గచ్ఛతి, అనుభవితవే గచ్ఛతి, అనుభవితుం ఇచ్ఛతి, కామేతి, సక్కోతి, జానాతి. తథా కాలో అనుభవితుం, సమయో అనుభవితుం, వేలా అనుభవితుం. తథా అనుభవితుం మనో, అనుభవితుం సోకో, చక్ఖు దట్ఠుం, సోతం సోతుం, మనో విఞ్ఞాతుం, హత్థో కాతుం, పాదో గన్తుం, ధను యుజ్ఝితుం, జళో వత్తుం, మన్దో గన్తుం, అలసో కత్తున్తి.
ఏత్థ చ ‘‘కాలో అనుభవితు’’న్తిఆదీసు సత్తావసేన హేతుక్రియా సిజ్ఝతి, తస్మా ‘‘అనుభవితుం కాలో భవతీ’’తిఆదినా అత్థో వేదితబ్బో.
ఇమే పనేత్థ తాయే, తుయేపయోగా – ఆగతామ్హ ఇమం ధమ్మసమయం, దక్ఖితాయే అపరాజితసఙ్ఘం [దీ. ని. ౨.౩౩౨]. అలఞ్హి తే జగ్ఘితాయే, మమం దిస్వాన ఏదిసం [జా. ౧.౫.౧౩౭]. కో తాదిసం అరహతి ఖాదితాయే [జా. ౧.౧౬.౯౨], అత్థి హేహితి సో మగ్గో, న సో సక్కా న హోతుయే [బు. వం. ౨.౯ ‘హేతుయే’], అరహసి నం యాచితుయే తువమ్పి, అరహసి నో జానితుయే కతాని ఇచ్చాది.
౭౨౨. భావకమ్మేసు తబ్బానీయా [క. ౫౪౦; రూ. ౫౪౫; నీ. ౧౧౨౫].
భావే కమ్మని చ తబ్బ, అనీయా హోన్తి. సుత్తపదవడ్ఢనేన తబ్య, తాయ, తేయ్యపచ్చయాపి హోన్తి.
అనుభవితబ్బో-భోగో, అనుభవితబ్బా-సమ్పత్తి, అనుభవితబ్బం-సుఖం.
బహులాధికారా కత్తాదీస్వపి భవన్తి, తపన్తీతి తపనీయాపాపధమ్మా, ఉపట్ఠాతీతి ఉపట్ఠానీయో-సిస్సో. పవుచ్చతి ఏతేనాతి పవచనీయో-ఉపజ్ఝాయో, నియ్యన్తి ఏతేనాతి నియ్యానీయో, సో ఏవ నియ్యానికో.
సినా-సోచేయ్యే, సినాయన్తి ఏతేనాతి సినానీయంచుణ్ణం, దీయతే అస్సాతి దానీయో-బ్రాహ్మణో. సమ్మా వత్తతి ఏత్థాతి సమ్మావత్తనీయో-గురు.
ఇధ గాథా వుచ్చతి –
అరహత్థే చ సక్కత్థే, పత్తకాలే చ పేసనే;
తబ్బాదయో అతిసగ్గే, అవస్సాధమిణేసు చ.
తత్థ ‘‘అరహ సక్క విసిట్ఠే కత్తరీ’’తి వుత్తియం వుత్తం, తస్మా భవతీతి భబ్బో, భవితుం అరహతీతి అత్థో, మజ్జతీతి మజ్జం, మదనీయం, మజ్జితుం సక్కోతీతి అత్థో, ఏవమ్పి యుజ్జతి.
పత్తకాలే-కత్తబ్బో భవతా కటో, ఏస కాలో కటకరణస్సాతి దీపేతి.
పేసనే-గన్తబ్బో భవతా గామో, గచ్ఛతు భవం గామన్తి దీపేతి.
అతిసజ్జనం సమ్బోధనం అతిసగ్గో, ఉపదేసో చేవ విధి చ. తత్థ కత్తబ్బా’కత్తబ్బస్స కమ్మస్స ఆచిక్ఖణం ఉపదేసో, దానం దాతబ్బం, సీలం రక్ఖితబ్బం, పాణో న హన్తబ్బో, అదిన్నం న ఆదాతబ్బం [దీ. ని. ౩.౮౫]. కత్తబ్బా’కత్తబ్బాకారదస్సనం విధి, సక్కచ్చం దానం దాతబ్బం, నో అసక్కచ్చం.
అవస్సకే-గమనీయో అభిసమ్పరాయో, అవస్సం గన్తబ్బోతి అత్థో.
యం ఇణం అదేన్తస్స దణ్డో ఆగచ్ఛతి, ఇదం అధమిణం నామ, సతం మే దాతబ్బం భవతాతి.
ఇమే పనేత్థ తబ్య, తాయ, తేయ్యపయోగా – న బ్రాహ్మణే అద్ధికే తిట్ఠమానే, గన్తబ్యమాహు ద్విపదిన్ద సేట్ఠ [జా. ౧.౧౦.౧౩ (గన్తబ్బ)]. భూతగామపాతబ్యతా, కామేసు పాతబ్యతా [పాచి. ౯౦], అలజ్జితాయే లజ్జన్తి [ధ. ప. ౩౧౬], లజ్జితాయే న లజ్జరే. ఘాతేతాయం వా ఘాతేతుం, పబ్బాజేతాయం వా పబ్బాజేతుం [మ. ని. ౧.౩౫౭], ఞాతేయ్యం, దిట్ఠేయ్యం, పత్తేయ్యం, విద్ధేయ్యం మం అమఞ్ఞథ [జా. ౨.౨౨.౨౯౭].
త,తి, తు, తవన్తు, తావీ, త్వా, త్వాన, తున, తుం, తవే, తాయే, తుయే, తబ్బ. ఇమే తకారపచ్చయా నామ.
కర, ఖను, గా, గము, జన, ఠా, తను, థర, ధా, ధర, నము, పా, ఫర, భర, మన, మర, రము, సర, హర, హన.
౭౨౩. గమాదిరానం లోపోన్తస్స [క. ౫౮౬-౭; రూ. ౬౦౦, ౬౩౨; నీ. ౧౧౯౦, ౧౧౯౧].
గమాదీనం మకార, నకారన్తానం రకారన్తానఞ్చ ధాతూనం అన్తస్స లోపో హోతి కానుబన్ధే తపచ్చయే పరే త్వాదివజ్జితే.
కర-కరణే, కరీయిత్థాతి కతో-విహారో, కతాగూహా, కతం-గేహం, సక్కరీయిత్థాతి సక్కతో, మహావుత్తినా సన్తస్స సో.
‘కరోతిస్స ఖో’తి పాదితో కరస్స కస్స ఖో, సఙ్ఖరీయిత్థాతి సఙ్ఖతో, అభిసఙ్ఖతో, విసఙ్ఖరిత్థ వికిరీయిత్థాతి విసఙ్ఖతో, ఉపకరీయిత్థ సజ్జీయిత్థాతి ఉపక్ఖటో, ‘తథనరానం టఠణలా’తి తస్స టో. ఏవం దుక్కటం.
పరితో కరీయిత్థాతి పరిక్ఖతో, పురతో కరీయిత్థాతి పురక్ఖతో, పురేక్ఖతో వా, మహావుత్తినా పురస్స ఏత్తం.
ఖను-అవదారణే, ఖఞ్ఞిత్థాతి ఖతో-ఆవాటో.
గా-సద్దే.
౭౨౪. గాపానమీ [క. ౫౮౮; రూ. ౬౨౦; నీ. ౧౧౯౨].
గా, పానం అన్తో ఈకారో హోతి కానుబన్ధే తపచ్చయే పరే త్వాదివజ్జితే.
గాయిత్థాతి గీతం, సమోధానేత్వా గాయిత్థాతి సఙ్గీతోపరియత్తిధమ్మో.
గము-గతిమ్హి అగచ్ఛీతి గతో, అగచ్ఛీయిత్థాతి వా గతో. ఏవం ఆగతో, ఉగ్గతో, దుగ్గతో, నిగ్గతో, విగతో, సుగతో, సఙ్గతో, అనుగతో, అపగతో, అవగతో, ఉపగతో, అధిగతో.
జన-జాతియం.
౭౨౫. జనిస్సా [క. ౫౮౫; రూ. ౬౧౯; నీ. ౧౧౮౯].
జనిస్స నస్స ఆ హోతి కానుబన్ధే తపచ్చయే పరే త్వాదివజ్జితే.
అజాయిత్థాతి జాతో, దుజ్జాతో, సుజాతో, సఞ్జాతో, అనుజాతో, అవజాతో, అతిజాతో.
సుత్తవిభత్తేన అఞ్ఞస్మిమ్పి వణ్ణే పరే నస్స ఆ హోతి, పుత్తం విజాయిత్వా, విజాయితుం, విజాయనం, విజాయన్తీ-ఇత్థీ, విజాయమానా, పుత్తం జనేతీతి జాయా ఇచ్చాది, సబ్బత్థ మహావుత్తినా సరే పరే యాగమో, మహావుత్తినా వా సబ్బత్థ నస్స యాదేసో ఆదిదీఘో చ.
ఠా-గతినివత్తియం.
౭౨౬. ఠాస్సి [క. ౫౮౮; రూ. ౬౨౦; నీ. ౧౧౯౨].
ఠాస్స ఇ హోతి కానుబన్ధే తకారే త్వాదివజ్జితే.
అట్ఠాసీతి ఠితో, ఉట్ఠితో, నిట్ఠితో, సణ్ఠితో, అధిట్ఠితో.
తను-విత్థారే, ఆతఞ్ఞిత్థాతి ఆతతం, వితతం, ఆతతవితతం, తూరియభేదో.
థర-సన్థరణే, సన్థరీయిత్థాతి సన్థతో, విత్థతో.
ధా-ధారణే.
౭౨౭. ధాస్స హి [క. ౫౧౭; రూ. ౪౮౮; నీ. ౧౧౦౫].
ధాధాతుస్స ధస్స హి హోతి కానుబన్ధే తకారే త్వాదివజ్జితే.
ఆధీయిత్థాతి ఆహితో, ఆగ్యాహితో, విధీయిత్థాతి విహితో, నిధీయిత్థాతి నిహితో, సన్ధీయిత్థాతి సంహితో, ఓధీయిత్థాతి ఓహితో, అభిధీయిత్థాతి అభిహితో, పిధీయిత్థాతి పిహితో, అపిహితో. ద్విత్తే పుబ్బస్స తతియత్తం, ‘ధాస్స హో’తి సుత్తేన పరస్స హత్తం, ఆదహితో, విదహితో, నిదహితో, సందహితో, సద్దహితో వా, సన్నిదహితో, ఓదహితో, పిదహితో, అపిదహితో, పరిదహితో.
ధర-ధారణే, ఉద్ధరీయిత్థాతి ఉద్ధటో, సముద్ధటో, నిద్ధటో, తస్స టత్తం.
నము-నమనే, నమిత్థాతి నతో, ఉన్నతో, సమున్నతో, ఓనతో, అవనతో.
పా-పానే, ‘గాపానమీ’తి ఈత్తం, పీయిత్థాతి పీతం.
ఫర-ఫరణే, ఫరిత్థ, ఫరీయిత్థాతి వా ఫుటో, విప్ఫుటో, సమ్ఫుటో, ఓఫుటో, మహావుత్తినా ఫస్స ఉత్తం, తస్స టత్తం.
భర-ధారణే, భరీయిత్థాతి భతో, ఆభతో, ఆభటో వా. ఉదకాతలముబ్భతో, ఉబ్భతం సఙ్ఘేన కథినం [మహావ. ౩౧౭], సమ్భతం ధనం.
మన-ఞాణే, మతో, మహాజనేన సమ్మతోతి మహాసమ్మతో, సమ్మతా సీమా [మహావ. ౧౩౯], అనుమతో, అభిమతో.
మర-పాణచాగే, మరిత్థాతి మతో, కాలఙ్కతో.
రము-కీళాయం, రమిత్థాతి రతో, అభిరతో.
రము-ఉపరమే, విరతో, పటివిరతో, ఉపరతో.
సర-గతి, చిన్తాసు, బహులాధికారా కాలత్తయేపి తపచ్చయో, సరతి, అసరి, సరిస్సతీతి సతో, అనుస్సతో, పతిస్సతో.
హర-హరణే, హరీయిత్థాతి హతో, ఆహతో, నిహతో.
తస్స టత్తే-ఆహటో, నిహటో, ఉదాహటో, సముదాహటో, అవహటో.
హన-హింసాయం, హఞ్ఞిత్థాతి హతో, విహతో, సమూహతో అవిప్పవాసో [మహావ. ౧౪౫], సమూహతా సీమా [మహావ. ౧౪౬].
తిపచ్చయమ్హి బహులాధికారా అకానుబన్ధేపి అన్తలోపో. పఠమం కరీయతీతి పకతి, ఆకారో ఆకతి, వికారో వికతి, గాయనం గీతి, ఉగ్గీతి, సఙ్గీతి, అనుగాయనం అనుగీతి, గమనం గతి, గన్తబ్బాతి వా గతి, గచ్ఛన్తి ఏత్థాతి వా గతి, ఆగమనం ఆగతి, సుగతి, దుగ్గతి, సమాగమనం సఙ్గతి, జననం జాతి, జాయన్తి ఏతాయ, ఏత్థాతి వా జాతి, ఠానం ఠితి, సణ్ఠితి, అవట్ఠితి, పునప్పునం తననం సన్తతి, ధారేన్తి ఏతాయాతి ధీతి, మహావుత్తినా ఈత్తం.
నమనం నతి, ఉన్నతి, సమున్నతి, ఓనతి, అవనతి, భరితబ్బాతి భతి, మనతి జానాతి ఏతాయాతి మతి, వివిధా మతి విమతి, రమణం రతి, ఆరమణం ఆరతి, విరమణం విరతి, అభిరమణం అభిరతి, పటివిరమణం పతివిరతి, సరణం సతి, సరన్తి ఏతాయాతి వా సతి, అనుస్సతి, పటిస్సతి, ఉపహననం ఉపహతి.
తవన్తుపచ్చయమ్హి-అకాసీతి కతవా, అహనీతి హతవా.
తావీపచ్చయమ్హి-కతావీ, హతావీ.
త్వాదీసు –
౭౨౮. తుంతునతబ్బేసు వా.
కరధాతుస్స ర-కారస్స ఆ హోతి వా తుం, తున, తబ్బేసు. తునసద్దేన త్వాన, త్వాపి సఙ్గయ్హన్తి.
౭౨౯. కరస్సా తవే.
కరస్స ర-కారస్స ఆ హోతి తవేపచ్చయమ్హి.
కాతుం, కాతవే, కాతున, కాతబ్బం.
యథా కరస్స, తథా మహావుత్తినా హరస్స రూపం సిజ్ఝతి, హాథుం, హాతవే, హాతున. తేసం తుణ్డేన హాతూన, ముఞ్చే పుబ్బకతం ఇణం [జా. ౧.౧౪.౧౦].
త్వామ్హి ఆస్స ఇత్తం, ఆహిత్వా, సోణ్డాయుదకమాహిత్వా [జా. ౧.౧౦.౯ (…హత్వా)].
ఇతి విసంయోగరూపరాసి.
సదిససంయోగరూపరాసి
అథ సదిససంయోగరూపరాసి వుచ్చతే.
తుపచ్చయమ్హి –
౭౩౦. పరరూపమయకారే బ్యఞ్జనే.
యకారవజ్జితే బ్యఞ్జనపచ్చయే పరే సబ్బధాతూనం అన్తబ్యఞ్జనో పరరూపం ఆపజ్జతే.
కరోతీతి కత్తా, కాతుం అరహతి, కాతుం సక్కోతి, కరణసీలో, కరణధమ్మో, సక్కచ్చం వా కరోతీతి అత్థో. భరతీతి భత్తా, హరతీతి హత్తా.
త్వాదీసు ర-కారస్స ఆత్తం, సంయోగే పరే రస్సత్తఞ్చ, కత్వా, కత్వాన.
పరరూపత్తం, కత్తున, కత్తుం, కత్తబ్బం, భరణం భత్తుం, భత్తవే, హరణం హత్తుం, అభిహత్తుం, హత్తవే.
ఆప, ణాప, ఖిప, గుప, చజ, ఞప, ఞాప, తప, దీప, ధూప, పద, భజ, భుజ, మద, మిద, యుజ, రిచ, రన్జ, లిప, లుప, వచ, వతు, వద, వప, విచ, సన్జ, సిచ, సమ్భు, సూచ, సూద, సుప.
ధాత్వన్తబ్యఞ్జనస్స పరరూపత్తం, తపచ్చయమ్హి విపుబ్బో ఆపబ్యాపనే, బ్యాపయతి ఖిప్పం ఞాణబ్యాపనేన బ్యాపితుం సక్కోతీతి బ్యత్తో, వియత్తో.
పరిపుబ్బో పరియాపుణనే పహుత్తే చ, పరియత్తో.
సంపుబ్బో పరిపుణ్ణభావే, సమాపయిత్థాతి సమత్తో, పరిసమత్తో.
ఆపుబ్బో ణాప-పేసనే, ఆణాపీయిత్థాతి ఆణత్తో.
ఖిప-ఖిపనే, ఖిపీయిత్థాతి ఖిత్తో-దణ్డో, ఖిత్తా-మత్తికా, ఖిత్తం-లేట్టు. ఏవం సబ్బత్థ. పక్ఖిత్తో, ఉక్ఖిత్తో, నిక్ఖిత్తో, విక్ఖిత్తో, ఓక్ఖిత్తో, సంఖిత్తో.
గుప-గుత్తియం, గోపీయిత్థాతి గుత్తో, సంగుత్తో.
చజ-చాగే, చజీయిత్థాతి చత్తో.
ఉప-పఞ్ఞాపనే, పఞ్ఞపీయిత్థాతి పఞ్ఞత్తో-వినయో, పఞ్ఞత్తంసిక్ఖాపదం, పఞ్ఞత్తం-ఆసనం.
ఞాప-ఞాపనే, వికతిధాతు నామేసా కారితన్తత్తా, పఞ్ఞాపీయిత్థాతి పఞ్ఞత్తో, సఞ్ఞాపీయిత్థాతి సఞ్ఞత్తో, విఞ్ఞాపీయిత్థాతి విఞ్ఞత్తో.
తప-సన్తాపే, అతప్పీతి తత్తో, సన్తత్తో.
దీప-దిత్తియం, అదీపిత్థాతి దిత్తో, పదిత్తో, ఆదిత్తో.
ధూప-సోణ్డియే, ధూపతి, అధూపి, ధూపిస్సతీతి ధుత్తో, సురాధుత్తో, అక్ఖధుత్తో [సు. ని. ౧౦౬].
పద-గతియం, అపజ్జీతి పత్తో, నిపత్తో, సమ్పత్తో.
భజ-సమ్భత్తియం, భజతీతి భత్తో, సమ్భత్తో.
విపుబ్బో పుథక్కరణే, విభజిత్థాతి విభత్తో.
భుజ-పాలన, బ్యవహరణేసు, భుఞ్జిత్థ, భుఞ్జీయిత్థాతి వా భుత్తో, పరిభుత్తో.
మద-ఉమ్మాదే, మజ్జిత్థాతి మత్తో, సమ్మత్తో, పమత్తో, ఉమ్మత్తో.
మిద-సినేహనే, మిజ్జతీతి మిత్తో.
యుజ-యోగే, యుఞ్జతీతి యుత్తో, పయుత్తో, ఉయ్యుత్తో, నియుత్తో, వియుత్తో, సంయుత్తో, సఞ్ఞుత్తో.