నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స
నిరుత్తిదీపనీపాఠ
గన్థారమ్భ
౧. చతురాసీతిసహస్స, ధమ్మక్ఖన్ధాపభఙ్కరా;
లోకమ్హి యస్స జోతన్తి, నన్తవణ్ణపభస్సరా.
౨. అనన్తవణ్ణం సమ్బుద్ధం, వన్దే నిరుత్తిపారగుం;
సద్ధమ్మఞ్చస్స సఙ్ఘఞ్చ, విసుద్ధవణ్ణభాజనం.
౩. మోగ్గల్లానో మహాఞాణీ, నిరుత్తారఞ్ఞకేసరీ;
నది బ్యాకరణంనాదం, సోగతారఞ్ఞబ్యాపనం.
౪. తస్సత్థం దీపయిస్సామి, నానారాసింవిభాజయం;
ఓగాయ్హ సద్దసత్థాని, నవఙ్గం సత్థుసాసనన్తి.
౧. సన్ధికణ్డ
సఞ్ఞారాసి
గరుసఞ్ఞారాసి
వణ్ణో, సరో, సవణ్ణో, దీఘో, రస్సో, బ్యఞ్జనో, వగ్గో, నిగ్గహీతం.
౧. అఆదయో తితాలీసం [తితాలీస (బహూసు)] వణ్ణా [క. ౨; రూ. ౨; నీ. ౧, ౨].
అఆదయో బిన్దన్తా తేచత్తాలీసక్ఖరా వణ్ణా నామ హోన్తి.
అ, ఆ, ఇ, ఈ, ఉ, ఊ, ఏత, ఏ, ఓత, ఓ. క, ఖ, గ, ఘ, ఙ, చ, ఛ, జ, ఝ, ఞ, ట, ఠ, డ, ఢ, ణ, త, థ, ద, ధ, న, ప, ఫ, బ, భ, మ, య, ర, ల,వ స, హ, ళ, అం. అత్థం వణ్ణేన్తి పకాసేన్తీతి వణ్ణా, అక్ఖరాతి చ వుచ్చన్తి, నామపఞ్ఞత్తిరూపత్తా నక్ఖరన్తి ఖయవయం న గచ్ఛన్తీతి అక్ఖరా. ‘‘నామగోత్తం న జీరతీ’’తి [సం. ని. ౧.౭౬] హి వుత్తం.
౨. దసాదో సరా [క. ౩; రూ. ౩; నీ. ౩].
తేసు వణ్ణేసు ఆదిమ్హి దస వణ్ణా సరా నామ హోన్తి. సయమేవ లద్ధసరూపా హుత్వా రాజన్తి విరోచన్తీతి సరా.
౩. ద్వే ద్వే సవణ్ణా.
తేసు సరేసు ద్వే ద్వేసరా సవణ్ణా నామ హోన్తి.
అ, ఆ అవణ్ణో, ఇ, ఈ ఇవణ్ణో, ఉ, ఊ ఉవణ్ణో, ఏత, ఏ ఏతవణ్ణో, ఓత, ఓ ఓతవణ్ణో. సమానో వణ్ణో సుతి ఏతేసన్తి సవణ్ణా, సరూపాతి చ వుచ్చన్తి, సమానం రూపం సుతి ఏతేసన్తి సరూపా.
౪. పుబ్బో రస్సో [క. ౪; రూ. ౪; నీ. ౪.౨౨].
ద్వీసు ద్వీసు సవణ్ణేసు యో యో పుబ్బో హోతి, సో సో రస్సో నామ హోతి. రస్సేన కాలేన వత్తబ్బాతి రస్సా, రస్సకాలో నామ అక్ఖిదలానం ఉమ్మిసననిమ్మిసనసమకాలో.
తత్థ ఏత, ఓత ఇతి ద్వే ఏకపదసంయోగే పరే క్వచి లబ్భన్తి. ఏట్ఠి, సేట్ఠో, ఓట్ఠో, సోత్థి.
ఏకపదసంయోగేతి కిం? పదన్తరసంయోగే పరే రస్సా మా హోన్తూతి. మం చే త్వం నిఖణం వనే, [జా. ౨.౨౨.౫] పుత్తో త్యాహం మహారాజ [జా. ౧.౧.౭].
క్వచీతి కిం? ఏకపదసంయోగేపి వగ్గన్తేసు వా య, ర, ల, వేసు వా పరేసు రస్సా మా హోన్తూతి. ఏన్తి, సేన్తి, ఏయ్య, భాసేయ్య, మేణ్డో, సోణ్డో.
౫. పరో దీఘో [క. ౫; రూ. ౫; నీ. ౫].
ద్వీసు ద్వీసు సవణ్ణేసు యో యో పరో హోతి, సో సో దీఘో నామ హోతి. దీఘేన కాలేన వత్తబ్బాతి దీఘా, దీఘకాలో నామ రస్సేహి దిగుణకాలో.
౬. కాదయో బ్యఞ్జనా [క. ౬; రూ. ౮; నీ. ౬].
తేసు వణ్ణేసు కాదయో బిన్దన్తా వణ్ణా బ్యఞ్జనా నామ హోన్తి. అత్థం బ్యఞ్జయన్తీతి బ్యఞ్జనా. తే పన సుద్ధా అద్ధమత్తికా, రస్సయుత్తా దియద్ధమత్తికా, దీఘయుత్తా తియద్ధమత్తికా.
౭. పఞ్చపఞ్చకా వగ్గా [క. ౭; రూ ౯; నీ. ౭].
తేసు బ్యఞ్జనేసు కాది-మన్తా పఞ్చబ్యఞ్జనపఞ్చకా వగ్గా నామ హోన్తి.
కాది పఞ్చకో కవగ్గో, చాది చ వగ్గో, టాది టవగ్గో, తాది తవగ్గో, పాది పవగ్గో. సేసా అవగ్గాతి సిద్ధం. వణ్ణుద్దేసే ఏకట్ఠానికానం బ్యఞ్జనానం వగ్గే సమూహే నియుత్తాతి వగ్గా.
౮. బిన్దు నిగ్గహీతం [క. ౮; రూ. ౧౦; నీ. ౮].
అన్తే బిన్దుమత్తో వణ్ణో నిగ్గహీతం నామ. నిగ్గయ్హ గయ్హతి ఉచ్చారియతీతి నిగ్గహీతం.
గరుసఞ్ఞారాసి నిట్ఠితో.
బ్యఞ్జనవుత్తిరాసి
ఠానం, కరణం, పయతనం [రూ. ౨ (పిట్ఠే); నీ ౬ (పిట్ఠే); ౨౩ (సుత్తఙ్కే)].
ఛ ఠానాని – కణ్ఠట్ఠానం, తాలుట్ఠానం, ముద్ధట్ఠానం, దన్తట్ఠానం, ఓట్ఠట్ఠానం, నాసికట్ఠానం. తేసు బ్యత్తం వదన్తేన యత్థ ‘‘అక్ఖ’’న్తి వుచ్చతి, తం కణ్ఠట్ఠానం. యత్థ ‘‘ఇచ్ఛ’’న్తి, తం తాలుట్ఠానం. యత్థ ‘‘రట్ఠ’’న్తి, తం ముద్ధట్ఠానం. యత్థ ‘‘సత్థ’’న్తి, తం దన్తట్ఠానం. యత్థ ‘‘పుప్ఫ’’న్తి వుచ్చతి, తం ఓట్ఠట్ఠానం. నాసపదేసో నాసికట్ఠానం.
కత్థచి పన ఉరట్ఠానం, సిరట్ఠానం, జివ్హామూలట్ఠానన్తిపి ఆగతం. తత్థ సిరట్ఠానం నామ ముద్ధట్ఠానమేవ. జివ్హామూలట్ఠానం పన సబ్బవణ్ణానం సాధారణన్తి వదన్తి.
కరణం చతుబ్బిధం – జివ్హామూలం, జివ్హోపగ్గం, జివ్హగ్గం, సకట్ఠానన్తి.
పయతనం చతుబ్బిధం – సంవుటం, వివటం, ఫుట్ఠం, ఈసంఫుట్ఠన్తి. తత్థ కరణానం సకసకట్ఠానేహి సద్ధిం సంవరణాదికో విసేసాకారో సంవుటాది నామ.
తత్థ కణ్ఠపదేసానం అఞ్ఞమఞ్ఞం సఙ్ఘట్టనేన ఉప్పన్నా అవణ్ణ, కవగ్గ, హకారా కణ్ఠజా నామ. తాలుమ్హి జివ్హామజ్ఝసఙ్ఘట్టనేన ఉప్పన్నా ఇవణ్ణ, చవగ్గ, యకారా తాలుజా నామ. ముఖబ్భన్తరముద్ధమ్హి జివ్హోపగ్గసఙ్ఘట్టనేన ఉప్పన్నా టవగ్గ, ర, ళకారా ముద్ధజా నామ. ఉపరి దన్తపన్తియం జివ్హగ్గసఙ్ఘట్టనేన ఉప్పన్నా తవగ్గ, ల, సకారా దన్తజా నామ. ఓట్ఠద్వయసఙ్ఘట్టనేన ఉప్పన్నా ఉవణ్ణ, పవగ్గా ఓట్ఠజా నామ. నిగ్గహీతం నాసికజం నామ. పఞ్చవగ్గన్తా పన నాసికట్ఠానేపి సకట్ఠానేపి జాయన్తి. ఏకారో కణ్ఠతాలుజో. ఓకారో కణ్ఠోట్ఠజో. వకారో దన్తోట్ఠజో. అపిచ ఇవణ్ణువణ్ణా కణ్ఠేపి జాయన్తియేవ. యదా హకారో వగ్గన్తేహి వా య, ర, ల, వేహి వా యుత్తో హోతి, తదా ఉరజోతి వదన్తి. పఞ్హో, తుణ్హి, న్హాతో, విమ్హితో, గయ్హతే, వుల్హతే, అవ్హానం.
కణ్ఠం సంవరిత్వా ఉచ్చారితో అకారో సంవుటో నామ. సకసకట్ఠాన, కరణాని వివరిత్వా ఉచ్చారితా సేససరా చ స, హకారా చ వివటా నామ. తానియేవ గాళ్హం ఫుసాపేత్వా ఉచ్చారితా పఞ్చవగ్గా ఫుట్ఠా నామ. థోకం ఫుసాపేత్వా ఉచ్చారితా య, ర, ల, వా ఈసంఫుట్ఠా నామ. తత్థ ఓట్ఠజేసు తావ పవగ్గం వదన్తానం ఓట్ఠద్వయస్స గాళ్హం ఫుసనం ఇచ్ఛితబ్బం. కస్మా? ఫుట్ఠపయతనికత్తా పవగ్గస్స. ఉవణ్ణం వదన్తానం పన ఓట్ఠద్వయస్స వివరణం ఇచ్ఛితబ్బం. కస్మా? వివటపయతనికత్తా ఉవణ్ణస్స. ఏస నయో సేసేసు సబ్బేసూతి.
చూళనిరుత్తియం పన సబ్బే రస్ససరా సంవుటా నామ, సబ్బేదీఘసరా వివటా నామాతి వుత్తం. తథా సద్దసారత్థజాలినియం, కత్థచి సక్కటగన్థే చ. ఇదం యుత్తతరం. అఞ్ఞట్ఠానికబ్యఞ్జనేహి యుత్తా సరా అత్తనో ఠాన, కరణాని జహన్తాపి పయతనం న జహన్తి. తస్మా నానావణ్ణానం సంసగ్గే పయతనానం సంసగ్గభేదోపి వేదితబ్బోతి. తత్థ ‘‘సుణాతు మే’’తి వదన్తో యది ణా-కారం జివ్హగ్గేన దన్తట్ఠానే కత్వా వదేయ్య, దన్తజో నా-కారో ఏవ భవేయ్య. తు-కారఞ్చ జివ్హోపగ్గేన ముద్ధట్ఠానే కత్వా వదేయ్య, ముద్ధజో టు-కారో ఏవ భవేయ్య. ఏవఞ్చ సతి అక్ఖరవిపత్తి నామ సియా. ఏస నయో సేసేసు ముద్ధజదన్తజేసు. తస్మా కమ్మవాచం సావేన్తేహి నామ ఠాన, కరణ, పయతనేసు సుట్ఠు కుసలేహి భవితబ్బన్తి.
సిథిలఞ్చ, ధనితఞ్చ, దీఘం, రస్సం, గరుం, లహుం;
నిగ్గహీతం, విముత్తఞ్చ, సమ్బన్ధఞ్చ, వవత్థితం [నీ. ౯, ౧౦, ౧౧, ౧౨, ౧౩, ౧౪, ౧౫, ౧౬-౧౯, ౨౦, ౨౧ సుత్తేసు పస్సితబ్బం].
ముదునా వచీపయోగేన వత్తబ్బా వగ్గపఠమ, తతియ, పఞ్చమా సిథిలా నామ. థద్ధేన వచీపయోగేన వత్తబ్బా వగ్గదుతియ, చతుత్థా ధనితా నామ. దీఘ, రస్సా పుబ్బే వుత్తా. దీఘా చేవ సంయోగపుబ్బా చ నిగ్గహీతన్తా చ గరుకా నామ. సేసా లహుకా నామ. యథా సద్దసహితో వాతో ముఖఛిద్దేన బహి అనిక్ఖమ్మ నాససోతాభిముఖో హోతి, తథా ముఖం అవివటం కత్వా వత్తబ్బం బ్యఞ్జనం నిగ్గహీతం నామ. తేన యుత్తాని సబ్బబ్యఞ్జనాని నిగ్గహీతన్తాని నామ. సేసా విముత్తా నామ. పదసన్ధివసేన వత్తబ్బం సమ్బన్ధం నామ. పదచ్ఛేదం కత్వా వత్తబ్బం వవత్థితం నామ.
బ్యఞ్జనవుత్తిరాసి నిట్ఠితో.
లహుసఞ్ఞారాసి
ఝో, లో, పో, ఘో, గో.
౯. యువణ్ణా [ఇయువణ్ణా (బహూసు)] ఝలా నామస్సన్తే [క. ౫౮; రూ. ౨౯; నీ. ౨౦౫].
అనిత్థిలిఙ్గస్స నామస్స అన్తే ఇవణ్ణువణ్ణా కమేన ఝలసఞ్ఞా హోన్తి.
౧౦. పిత్థియం [క. ౫౯; రూ. ౧౮౨; నీ. ౨౦౬].
ఇత్థిలిఙ్గే నామస్సన్తే ఇవణ్ణువణ్ణా పసఞ్ఞా హోన్తి.
౧౧. ఘా [క. ౬౦; రూ. ౧౭౭; నీ. ౨౦౭].
ఘో
, ఆ ఇతి ద్విపదం. ఇత్థిలిఙ్గే ఆకారో ఘసఞ్ఞో హోతి.
౧౨. గో స్యాలపనే [క. ౫౭; రూ. ౭౧; నీ. ౨౧౪].
ఆలపనే సి గసఞ్ఞో హోతి.
లహుసఞ్ఞారాసి నిట్ఠితో.
సఙ్కేతరాసి
౧౩. విధి విసేసనం యం తస్స [చం. ౧.౧.౬; పా. ౧.౧.౭౨; విధిబ్బిసేసనన్తస్స (బహూసు)].
సుత్తే యం విసేసనం దిస్సతి, తస్స విధి ఞాతబ్బో.
‘అతో యోనం టాటే’. నరా, నరే. యోనన్తి విసేసనం. టాటేతి విధి.
౧౪. సత్తమియం పుబ్బస్స [రూ. ౮ (పిట్ఠే); చం. ౧.౧.౭; పా. ౧.౧.౬౬].
సత్తమీనిద్దేసే పుబ్బవణ్ణస్సేవ విధి ఞాతబ్బో.
‘సరో లోపో సరే’. లోకగ్గో [అప. థేర ౧.౧౨.౫౭].
౧౫. పఞ్చమియం పరస్స [చం. ౧.౧.౮; పా. ౧.౧.౬౭].
పఞ్చమీనిద్దేసే పరస్సేవ విధి ఞాతబ్బో.
‘అతో యోనం టాటే’. నరా, నరే.
౧౬. ఆదిస్స [చం. ౧.౧.౯; పా. ౧.౧.౫౪].
పరస్స సిస్సమానో [దిస్సమానో (మూ)] విధి ఆదివణ్ణస్స ఞాతబ్బో.
‘ర సఙ్ఖ్యాతో వా’. తేరస.
౧౭. ఛట్ఠియన్తస్స [చం. ౧.౧.౧౦; పా. ౧.౧.౫౨].
ఛట్ఠీనిద్దేసే తదన్తస్స విధి ఞాతబ్బో.
‘రాజస్సి నామ్హి’. రాజినా.
౧౮. ఙానుబన్ధో [చం. ౧.౧.౧౧; పా. ౧.౧.౫౩].
ఙానుబన్ధో ఆదేసో ఛట్ఠీనిద్దిట్ఠస్స అన్తస్స ఞాతబ్బో.
‘గోస్సావఙ’. గవస్సం.
౧౯. టానుబన్ధోనేకవణ్ణో సబ్బస్స [చం. ౧.౧.౧౨; పా. ౧.౧.౫౫; టానుబన్ధానేకవణ్ణా సబ్బస్స (బహూసు)].
యో చ టానుబన్ధో ఆదేసో, యో చ అనేకవణ్ణో ఆదేసో, తదుభయం ఛట్ఠీనిద్దిట్ఠస్స సబ్బస్సేవ వణ్ణసముదాయస్స ఞాతబ్బం.
టానుబన్ధే తావ –
‘ఇమస్సానిత్థియం టే’. ఏసు.
అనేకవణ్ణే –
‘అనిమి నామ్హి’. అనేన, ఇమినా.
౨౦. ఞకానుబన్ధా ఆద్యన్తా [చం. ౧.౧.౧౩; పా. ౧.౧.౪౬].
ఞానుబన్ధో ఆగమో చ కానుబన్ధో ఆగమో చ కమేన ఛట్ఠీనిద్దిట్ఠస్స ఆదిమ్హి చ అన్తే చ ఞాతబ్బో.
ఞానుబన్ధే –
‘బ్రూతో తిస్సిఞ’. బ్రవితి.
కానుబన్ధే –
‘భూస్స వుక’. బభువ.
౨౧. మానుబన్ధో సరానమన్తా పరో [చం. ౧.౧.౧౪; పా. ౧.౧.౪౭].
మానుబన్ధో ఆగమో సరానం అన్తసరమ్హా పరో హోతి.
‘నజ్జాయో స్వామ’. నజ్జాయో సన్దన్తి. ‘మం వా రుధాదీనం’. రున్ధతి. ‘జర సదానమీమ వా’. జీరతి, సీదతి.
ఇమస్మిం బ్యాకరణే అనేకసరతా నామ నదీ, పురిస ఇచ్చాదీసు లిఙ్గపదేసు ఏవ అత్థి, గము, పచఇచ్చాదీసు ధాతుపదేసు నత్థి. సబ్బధాతుయో బ్యఞ్జనన్తా ఏవ హోన్తి, ధాత్వన్తలోపకిచ్చం నత్థి. తస్మా నజ్జాయోతి ఏత్థ ఈ-కారో అన్తసరో నామ. తతో ‘నజ్జాయో స్వామ’ ఇతి సుత్తేన ఆ-కారాగమో. రున్ధతీతి ఏత్థ పన ఉ-కారో అన్తసరో నామ, తతో ‘‘మం వా రుధాదీన’’న్తి సుత్తేన బిన్దాగమో. ఏవం జీరతి, సీదతి ఇచ్చాదీసు. మ్రమ్మపోత్థకేసు పన ‘‘మానుబన్ధో పదానమన్తా పరో’’తి పాఠో, సో సీహళపోత్థకేహి న సమేతి.
౨౨. విప్పటిసేధే [చం. ౧.౧.౧౬; పా. ౧.౪.౨].
సమానవిసయానం ద్విన్నం విధీనం అఞ్ఞమఞ్ఞపటిసేధరహితే ఠానే యేభుయ్యేన పరో విధి ఓకాసం లభతి.
చత్తారోమే భిక్ఖవే ధమ్మా [అఙ్గుత్తరనికాయే] -ఏత్థ చత్తారిమేతి పుబ్బలోపే సమ్పత్తే పరలోపో ఓకాసం లభతి.
౨౩. సఙ్కేతో నావయవోనుబన్ధో [చం. ౧.౧.౫].
యో వణ్ణో పయోగస్స అవయవో న హోతి, సుత్తేసు సఙ్కేతమత్తో హోతి, సో అనుబన్ధో నామ.
‘గోస్సావ’. గవస్సం-ఏతేన పదరూపవిధానే అనుబన్ధో ఉపయోగం న గచ్ఛతీతి ఞాపేతి.
౨౪. వణ్ణపరేన సవణ్ణోపి.
వణ్ణసద్దో పరో ఏతస్మాతి వణ్ణపరో, వణ్ణపరేన రస్ససరేన సవణ్ణోపి గయ్హతి సయఞ్చ, అవణ్ణోతి వుత్తే ఆ-కారోపి గయ్హతి అ-కారో చాతి వుత్తం హోతి. ఏవం ఇవణ్ణువణ్ణేసు.
౨౫. న్తువన్తుమన్తావన్తుతవన్తుసమ్బన్ధీ [న్తు వన్తుమన్త్వావన్తుతవన్తు సమ్బన్ధీ (బహూసు)].
న్తుఇతి వుత్తే వన్తు, మన్తు, ఆవన్తు, తవన్తూనం సమ్బన్ధీభూతో న్తుకారో గయ్హతి.
‘న్తన్తూనం న్తో యోమ్హి పఠమే’. గుణవన్తో, సతిమన్తో, యావన్తో, భుత్తవన్తో.
సఙ్కేతరాసి నిట్ఠితో.
సన్ధివిధాన
అథ సన్ధివిధానం దీపియతే.
లోపో, దీఘో, రస్సో, వుద్ధి, ఆదేసో, ఆగమో, ద్విభావో, విపల్లాసో.
లోపరాసి
౨౬. సరో లోపో సరే [క. ౧౨; రూ. ౧౩; నీ. ౩౦].
లుప్పతీతి లోపో. సరే పరే సరూపో వా అసరూపో వా పుబ్బో సరో లోపో హోతి.
సరూపే తావ –
అవణ్ణే-లోకగ్గో [అప. థేర ౧.౧౨.౫౭], భవాసవో, [ధ. స. ౧౧౦౨] అవిజ్జాసవో [ధ. స. ౧౧౦౨], అవిజ్జానుసయో [విభ. ౯౪౯].
ఇవణ్ణే-మునిన్దో, మునీరితో, వరవాదీరితో, ఇత్థిన్ద్రియం [విభ. ౨౧౯].
ఉవణ్ణే-బహూపకారో [జా. ౧.౨౨.౫౮౮], బహుకా ఊమి బహూమి, సరభుయా ఊమి సరభూమి, సరభుయా ఉదకం సరభూదకం.
అసరూపే –
సోతిన్ద్రియం [విభ. ౨౧౯], కాముపాదానం, భవేసనా [దీ. ని. ౩.౩౦౫], భవోఘో [ధ. స. ౧౧౫౬], సో తుణ్హస్స [పారా. ౩౮౧], దిట్ఠానుసయో [విభ. ౯౪౯], దిట్ఠుపాదానం, దిట్ఠేకట్ఠం, దిట్ఠోఘో [ధ. స. ౧౧౫౬], ముదిన్ద్రియం [మహావ. ౯], పుత్తా మత్థి [ధ. ప. ౬౨], ఉరస్స దుక్ఖో [పాచి. ౪౦౨], అసన్తేత్థ న దిస్సన్తి [ధ. ప. ౩౦౪] ఇచ్చాది.
ఇతి పుబ్బలోపరాసి.
౨౭. పరో క్వచి [క. ౧౩; రూ. ౧౫; నీ. ౩౧].
పుబ్బసరమ్హా సరూపో వా అసరూపో వా పరో సరో క్వచి లోపో హోతి.
సరూపే తావ –
తం కదాస్సు భవిస్సతి [జా. ౨.౨౨.౧౪౪ ఆదయో; తం కుదస్సు], కుదాస్సు నామ దుమ్మేధో, దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సతి [ధ. ప. ౩౭౬], యదాస్స సీలం పఞ్ఞఞ్చ [జా. ౨.౨౨.౧౪౭౪], తదాస్సు కణ్హం యుఞ్జన్తి [జా. ౧.౧.౨౯] -కణ్హన్తి మహాకణ్హగోణం, తణ్హాస్స విప్పహీనా, మాస్సు కుజ్ఝ రథేసభ, సత్థహారకం వాస్స పరియేసేయ్య [పారా. ౧౬౭, ౧౭౧], ఆగతాత్థ తుమ్హే, సోతుకామాత్థ తుమ్హే, మాయ్యో ఏవరూపమకాసి, పపం అవిన్దుం [జా. ౧.౧.౨] -పవడ్ఢం ఆపం లభింసూత్యత్థో, నాలం కబళం పదాతవే [జా. ౧.౧.౨౭] -ప+ఆదాతవేతి ఛేదో, గణ్హితున్తత్థో, రుప్పతీతి రూపం, బుజ్ఝతీతి బుద్ధో-దీఘో, అగ్గీవ తప్పతి, ఇత్థీవ గచ్ఛతి, నదీవ సన్దతి, మాతుపట్ఠానం, పితుపట్ఠానం, యేతే ధమ్మా ఆదికల్యాణా [చూళవ. ౩౯౯] ఇచ్చాది.
అసరూపే –
ఇతిస్స [పాచి. ౪౬౫], ఇతిపి [పారా. ౧], అస్సమణీసి [పారా. ౧౩౫], అకతఞ్ఞూసి [ధ. ప. ౩౮౩], వన్దేహం, సోహం, యస్సదాని [మహావ. ౨౪౨], ఛాయావ అనపాయినీ [ధ. ప. ౨], మాదిసేసు కథావ కా, కిన్నుమావ సమణియో మధువా మఞ్ఞతి బాలో [ధ. ప. ౬౯], చక్ఖున్ద్రియం [విభ. ౨౧౯], ద్వేమే భిక్ఖవే ధమ్మా [అ. ని. ౨.౩], తయోమే భిక్ఖవే ధమ్మా [అ. ని. ౩.౧౭] ఇచ్చాది.
క్వచీతి కిం? కతమా చానన్ద అనిచ్చసఞ్ఞా [అ. ని. ౧౦.౬౦].
ఇతి పరలోపరాసి.
౨౮. న ద్వే వా.
ద్వే పుబ్బపరసరా క్వచి లోపా న హోన్తి వా.
అప్పమాదో అమతం పదం [ధ. ప. ౨౧], కో ఇమం పథవింవిచేస్సతి [ధ. ప. ౪౪].
క్వచిత్వేవ? సోతిన్ద్రియం [విభ. ౨౧౯], చక్ఖున్ద్రియం [విభ. ౨౧౯],
వాతి కిం? కోమం వసలిం పరామసిస్సతి.
ఇతో పట్ఠాయ యావసన్ధికణ్డావసానా యుత్తట్ఠానేసు సబ్బత్థ క్వచిసద్దో, వాసద్దో చ వత్తన్తే. తత్థ క్వచిసద్దో నానాపయోగం దస్సేతి. వాసద్దో ఏకపయోగస్స నానారూపం దస్సేతి. లోపనిసేధో.
౨౯. పరసరస్స.
నిగ్గహీతమ్హా పరసరస్స క్వచి లోపో హోతి వా.
త్వంసి [పే. వ. ౪౭; జా. ౨.౨౨.౭౬౪], చన్దంవ విమలం సుద్ధం [ధ. ప. ౪౧౩; సు. ని. ౬౪౨], చక్కంవ వహతో పదం [ధ. ప. ౧], హలందాని పకాసితుం [మహావ. ౮], కిన్తి వదేయ్యం, చీవరన్తి, పత్తన్తి, భిక్ఖున్తి.
ఇతి సరలోపరాసి.
౩౦. సంయోగాది లోపో.
సంయోగస్స ఆదిభూతో బ్యఞ్జనో క్వచి లోపో హోతి వా.
పుప్ఫంసా ఉప్పజ్జతి [పారా. ౩౬] – ఇధ పుబ్బసుత్తేన సరలోపో, ఏవంస తే ఆసవా పహీనా హోన్తి [మ. ని. ౧.౨౪], సచే భుత్తో భవేయ్యాహం, సాజీవో గరహితో మమ [మి. ప. ౬.౧.౫] - అస్స+ఆజీవోతి ఛేదో, భవేయ్యాతి అత్థో.
తీసు బ్యఞ్జనేసు సరూపానం ద్విన్నం ఆదిబ్యఞ్జనస్స లోపో – అగ్యాగారం [పాచి. ౩౨౬], అగ్యాహితో, వుత్యస్స, విత్యానుభూయతే, ఏకసతం ఖత్యా [జా. ౨.౨౨.౫౯౪], రత్యో, రత్యా, రత్యం, సక్వాహం మారిస దేవానమిన్దో [సం. ని. ౧.౨౬౮], ఇచ్చాది.
సరూపానన్తి కిం? తిత్థ్యా పుథుసో వదన్తి [సు. ని. ౮౯౭], చతుత్థ్యన్తం, ఛట్ఠున్తం, చక్ఖ్వాబాధం, వత్థ్వేత్థ.
ఇతి బ్యఞ్జనలోపరాసి.
౩౧. లోపో.
నిగ్గహీతస్స క్వచి లోపో హోతి వా.
సరే పరే తావ –