౬. ఆఖ్యాతకణ్డ
సుద్ధకత్తురూప
అథ ధాతుపచ్చయసంసిద్ధం కాల, కారక, పురిస, సఙ్ఖ్యాభేదదీపకం లిఙ్గభేదరహితం క్రియాపధానవాచకం త్యాద్యన్తనామకం ఆఖ్యాతపదం దీపియతే.
తత్థ క్రియం ధారేతీతి ధాతు. సా పకతిధాతు, వికతిధాతు, నామధాతువసేన తివిధా.
తత్థ భూ, హూ, గము, పచ ఇచ్చాది పకతిధాతు నామ సభావేన సిద్ధత్తా.
తితిక్ఖ, తికిచ్ఛ, బుభుక్ఖ, జిఘచ్ఛఇచ్చాది వికతిధాతు నామ సఙ్ఖతవసేన సిద్ధత్తా.
పుత్తీయ, పబ్బతాయ ఇచ్చాది నామధాతు నామ నామభూతస్స సతో క్రియవాచీపచ్చయయోగేన ధాతుట్ఠానే ఠితత్తా.
పకతిధాతు చ సకమ్మికా’కమ్మికవసేన దువిధా.
తత్థయా ధాతు కమ్మాపేక్ఖం క్రియం వదతి, సా సకమ్మికా నామ. గామం గచ్ఛతి, ఓదనం పచతి ఇచ్చాది.
యా కమ్మనిరపేక్ఖం క్రియం వదతి, సా అకమ్మికా నామ. భవతి, హోతి, తిట్ఠతి, సేతి ఇచ్చాది.
సకమ్మికా చ ఏకకమ్మిక, ద్వికమ్మికవసేన దువిధా.
తత్థ యా ఏకకమ్మాపేక్ఖం క్రియం వదతి, సా ఏకకమ్మికా నామ. గామం గచ్ఛతి, ఓదనం పచతి ఇచ్చాది.
యా పధానా’పధానవసేన కమ్మద్వయాపేక్ఖం క్రియం వదతి, సా ద్వికమ్మికా నామ.
సా చ న్యాది, దుహాదివసేన దువిధా.
తత్థ యా ధాతు పాపనత్థా హోతి, సా న్యాది నామ. అజం గామం నేతి, భారం గామం వహతి, సాఖం గామం ఆకడ్ఢతి.
సేసా ద్వికమ్మికా దుహాది నామ. గావిం ఖీరం దుహతి, బ్రాహ్మణం కమ్బలం యాచతి, దాయకం భిక్ఖం భిక్ఖతి, గోణం వజం రున్ధతి, భగవన్తం పఞ్హం పుచ్ఛతి, సిస్సం ధమ్మం అనుసాసతి, భగవా భిక్ఖూ ఏతం [వచనం] అవోచ, రాజా అమచ్చం వచనం బ్రవీతి ఇచ్చాది.
తత్థ యదా కమ్మస్మిం రూపం సిజ్ఝతి, తదా విభత్తి, పచ్చయా న్యాదిమ్హి పధానకమ్మం వదన్తి, దుహాదిమ్హి అపధానకమ్మం, సబ్బధాతూసు కారితయోగే కారితకమ్మన్తి, సబ్బఞ్చేతం ధాతూనం పకతిఅత్థవసేన వుత్తం, అనేకత్థత్తా పన ధాతూనం అత్థన్తరవచనే వా నానుపసగ్గయోగే వా అకమ్మికాపి సకమ్మికా హోన్తి, సకమ్మికాపి అకమ్మికా హోన్తి.
అత్థన్తరవచనే తావ –
విద – సత్తాయం, ధమ్మో విజ్జతి, సంవిజ్జతి.
విద – ఞాణే, ధమ్మం విదతి.
విద – లాభే, ధనం విన్దతి.
విద – అనుభవనే, సుఖం వేదేతి, విపాకం పటిసంవేదేతి [మ. ని. ౩.౩౦౩].
విద – ఆరోచనే, వేదయామహం భన్తే వేదయతీతి మం ధారేతు [చూళవ. అట్ఠ. ౧౦౨], కారణం నివేదేతి, ధమ్మం పటివేదేతి ఇచ్చాది.
నానుపసగ్గయోగే –
పద-గతియం, మగ్గం పజ్జతి, పటిపజ్జతి, మగ్గో ఉప్పజ్జతి, నిపజ్జతి, సమ్పజ్జతి, భోగో భవతి, సమ్భవతి, భోగం అనుభవతి, తణ్హం అభిభవతి, పరిభవతి, అధిభవతి, అరఞ్ఞం అభిసమ్భవతి, అజ్ఝోగాహతీతి అత్థో. గచ్ఛన్తం మగ్గే అభిసమ్భవతి, సమ్పాపుణాతీతి అత్థో ఇచ్చాది.
పదానం బ్యఞ్జనసమ్పత్తియా వా అత్థసమ్పత్తియా వా ఉపకారకా విభత్తి, పచ్చయా పచ్చయా నామ.
తత్థ విభత్తియో త్యాది, త్వాదిఇచ్చాదినా అట్ఠవిధా భవన్తి, సరూపతో ఛన్నవుతివిధా.
తత్థ పుబ్బఛక్కభూతాని అట్ఠచత్తాలీసరూపాని పరస్సపదాని నామ. పరఛక్కభూతాని అట్ఠచత్తాలీసరూపాని అత్తనోపదాని నామ.
తత్థ పరహితపటిసంయుత్తేసు ఠానేసు పవత్తిబహులాని పదాని పరస్సపదాని నామ. అత్తహితపటిసంయుత్తేసు పవత్తిబహులాని అత్తనోపదాని నామాతి ఏకే.
పరో వుచ్చతి కత్తా సబ్బక్రియాసాధారణత్తా, అత్తా వుచ్చతి కమ్మం సకసకక్రియాసాధారణత్తా, పరస్స అభిధాయకాని పదాని పరస్సపదాని, అత్తనో అభిధాయకాని పదాని అత్తనోపదానీతి అఞ్ఞే.
అత్తా వుచ్చతి పదత్థానం సరీరభూతా క్రియా, కత్తునా పన సాధ్యట్ఠేన క్రియరూపాని భావ, కమ్మానిపి అత్తాతి వుచ్చన్తి. సాధకట్ఠేన తేహి పరభూతో కత్తా పరో నామాతి అపరే.
అత్తా వుచ్చతి అమ్హత్థో, పరో వుచ్చతి తుమ్హ, నామత్థో, పుబ్బఛక్కాని పరబహులత్తా పరస్సపదాని నామ, పరఛక్కాని పన రూళ్హీవసేన అత్తనోపదాని నామాతిపి వదన్తి. ఇదం న యుజ్జతి పరఛక్కేసు తబ్బహులమత్తస్సాపి అసిద్ధత్తా. పాళిభాసం పన పత్వా ద్విన్నం ఛక్కానం అత్తహిత, పరహితేసు వా తీసు కారకేసు వా పవత్తినానాత్తం న దిస్సతియేవ, తస్మా ఇమస్మిం గన్థే తం నామద్వయం న గహితన్తి దట్ఠబ్బం.
పచ్చయా పన చతుబ్బిధా వికరణ, కిచ్చ, కారిత, ధాతుపచ్చయవసేన.
తత్థ యే ధాతుసిద్ధాని త్యాదిపదాని తబ్బాదిపదాని చ గణవిభాగవసేన అఞ్ఞమఞ్ఞం విసదిసరూపాని కరోన్తి, తే వికరణపచ్చయా నామ, ల, య, ణోఇచ్చాదయో.
భావ, కమ్మవిసయో క్యో కిచ్చపచ్చయో నామ.
పరేసం ఆణాపనసఙ్ఖాతే పయోజకబ్యాపారే పవత్తా ణి, ణాపిపచ్చయా కారితపచ్చయా నామ.
విసుం తంతంక్రియవాచీభావేన ధాతురూపా ఖ, ఛ, సఇచ్చాదికా పచ్చయా ధాతుపచ్చయా నామ.
‘‘కాల, కారక, పురిస, సఙ్ఖ్యాభేదదీపక’’న్తి ఏత్థ అతీత, పచ్చుప్పన్నా’నాగత, కాలవిముత్తవసేన కాలభేదో చతుబ్బిధో.
తత్థ హియ్యత్తనీ, అజ్జత్తనీ [అజ్జతనీ (బహూసు)], పరోక్ఖాతి ఇమా తిస్సో విభత్తియో అతీతే కాలే వత్తన్తి.
వత్తమానా, పఞ్చమీతి ద్వే పచ్చుప్పన్నే.
ఏకా భవిస్సన్తీ అనాగతే.
సత్తమీ, కాలాతిపత్తీతి ద్వే కాలవిముత్తే వత్తన్తి, అయం కిర పోరాణికో విభత్తీనం కమో, సో చ పాళియా సమేతియేవ.
‘‘సబ్బే సద్ధమ్మగరునో, విహంసు విహరన్తి చ.
అథోపి విహరిస్సన్తి, ఏసా బుద్ధాన ధమ్మతా’’తి [అ. ని. ౪.౨౧] చ –
‘‘అబ్భతీతా చ యే బుద్ధా, వత్తమానా అనాగతా’’తి చ [అప. థేర ౧.౧.౫౮౮] పాళీ. ఇమస్మిం కమే పఞ్చమీ, సత్తమీతి నామద్వయమ్పి అన్వత్థవసేన సిద్ధం భవతి. పచ్ఛా పన గరునో వత్తిచ్ఛావసేన విభత్తీనం నానాకమం కరోన్తి.
కత్తు, కమ్మ, భావా పన కారకభేదో నామ. తత్థ భావో దువిధో సాధ్య, సాధనవసేన విసేసన, విసేస్యవసేన చ. తత్థ ధాత్వత్థక్రియా సాధ్యభావో నామ. పచ్చయత్థక్రియా సాధనభావో నామ.
తేసు సాధ్యభావో నానాధాతూనం వసేన నానావిధో హోతి. సాధనభావో నానాధాత్వత్థానం పవత్తాకారసఙ్ఖాతేన ఏకట్ఠేన ఏకోవ హోతి. సో పన యథా జాతి నామ అనుప్పన్నపక్ఖే ఠితే సఙ్ఖతధమ్మే ఉప్పాదేన్తీ వియ ఖాయతి, తథా వోహారవిసయమత్తే ఠితే సబ్బధాత్వత్థే పాతుభోన్తే కరోన్తో వియ ఖాయతి, తస్మా సో సాధనన్తి చ కారకన్తి చ వుచ్చతి. యథా చ జాతివసేన ఉప్పన్నా సఙ్ఖతధమ్మా ‘‘చిన్తనం జాతం, ఫుసనం జాత’’ మిచ్చాదినా ఏకన్తమేవ జాతిం విసేసేన్తి, తథా పచ్చయత్థవసేన పాతుభోన్తా నానాధాత్వత్థాపి ‘‘భుయ్యతే, గమ్యతే, పచ్చతే, భవనం, గమనం, పచన’’ మిచ్చాదినా ఏకన్తమేవ పచ్చయత్థం విసేసేన్తి. వత్తిచ్ఛావసేన పన భావసాధనపదేసు ధాత్వత్థ, పచ్చయత్థానం అభేదోపి వత్తుం యుజ్జతియేవ. ఇధ పన ద్వీసు భావేసు సాధనభావో అధిప్పేతోతి.
పఠమ, మజ్ఝిము’త్తమపురిసా పురిసభేదో. ‘పురిసో’తి చ ‘‘యంకిఞ్చాయం పురిసపుగ్గలో పటిసంవేదేతి సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా’’తి [మ. ని. ౩.౧] ఏత్థ అత్తా ఏవ వుచ్చతి, సో చ అత్తా ‘‘సో కరోతి, సో పటిసంవేదేతీ’’తి [అ. ని. ౬.౪౩; విసుద్ధి. ౨.౫౮౦] ఏత్థ కారకోతి వుచ్చతి. ఇతి ‘పురిసో’తి కారకో ఏవ.
సో చ తివిధో నామత్థో, తుమ్హత్థో, అమ్హత్థో చాతి. తత్థ అత్తనో అజ్ఝత్తసన్తానభూతత్తా అమ్హత్థో ఉత్తమపురిసో నామ, సేసా పన కమేన పఠమపురిసో, మజ్ఝిమపురిసోతి వుచ్చన్తి. విభత్తియో పన తద్దీపకత్తా పఠమపురిసాదినామం లభన్తి. ఇదఞ్చ నామం కారకభేదే అన్తోగధమేవాతి కత్వా ఇమస్మిం గన్థే న గహితన్తి.
సఙ్ఖ్యాభేదో దువిధో ఏకత్త, బహుత్తవసేన.
‘లిఙ్గభేదరహిత’న్తి ‘‘పురిసో గచ్ఛతి, ఇత్థీ గచ్ఛతి, కులం గచ్ఛతి’’ ఇచ్చాదీసు ‘పురిసో’ఇచ్చాదీనం అభిధేయ్యపదానం లిఙ్గానుగతో రూపభేదో ఆఖ్యాతపదే నత్థి.
‘క్రియాపధానవాచక’న్తి ఏత్థ క్రియం ఏవ పధానతో అభిధాతి, న నామపదం వియ దబ్బం పధానతో అభిధాతీతి అధిప్పాయో.
తత్థ క్రియా నామ ధాత్వత్థభావో వుచ్చతి, సా చ కాలవసేన అతీతక్రియా, పచ్చుప్పన్నక్రియా, అనాగతక్రియా, కాలవిముత్తక్రియాతి చతుబ్బిధా హోతి.
ఆణత్తిక్రియా, ఆసిట్ఠక్రియా, అనుమతిక్రియా, పరికప్పక్రియా, అరహ, సక్క, విధి, నిమన్తనా’మన్తనాదిక్రియాతి బహువిధో క్రియాభేదోతి.
భూ-సత్తాయం, సన్తస్స భావో సత్తా, తస్సం సత్తాయం, భూధాతు సత్తాయమత్థే వత్తతే, సబ్బపదత్థానం సద్ద, బుద్ధివిసయభావేన విజ్జమానభావే వత్తతేత్యత్థో.
౫౬౧. క్రియత్థా [క. ౪౩౨, ౪౫౫; రూ. ౩౬౨, ౫౩౦; నీ. ౯౦౫, ౯౩౬; పా. ౩.౧.౯౧].
అధికారసుత్తమిదం, క్రియత్థా పరం విభత్తి, పచ్చయా భవన్తీతి అత్థో. క్రియా అత్థో యస్సాతి క్రియత్థో. పకతిధాతు, వికతిధాతు, నామధాతువసేన తివిధో ధాతు, కారితపచ్చయన్తరూపమ్పి వికతిధాతుమ్హి సఙ్గయ్హతి.
౫౬౨. వత్తమానేతి అన్తి సి థ మి మ తే అన్తే సే వ్హే ఏ మ్హే [క. ౪౧౪; రూ. ౪౨౮; నీ. ౮౭౨; చం. ౧.౨.౮౨; పా. ౩.౨.౧౨౩].
ఆరభిత్వా నిట్ఠం అనుపగతో భావో వత్తమానో నామ, తంసమ్బన్ధీకాలోపి తదూపచారేన వత్తమానోతి వుచ్చతి. వత్తమానే కాలే క్రియత్థా పరం త్యాదివిభత్తియో భవన్తి. అయఞ్చ విభత్తి త్యాదీతి చ వత్తమానకాలవిసయత్తా వత్తమానాతి చ సిజ్ఝతి.
౫౬౩. పుబ్బాపరఛక్కానమేకానేకేసు తుమ్హమ్హసేసేసు ద్వే ద్వే మజ్ఝిముత్తమపఠమా [క. ౪౦౮; రూ. ౪౩౧; నీ. ౮౬౭].
తుమ్హనామం, అమ్హనామం, తదుభయతో సేసనామన్తి తీసు నామేసు పయుజ్జమానేసు వా గమ్యమానేసు వా ఏకస్మిం వా అనేకేసు వా అత్థేసు పుబ్బఛక్క, పరఛక్కానం ద్వే ద్వే మజ్ఝిమ, ఉత్తమ, పఠమా విభత్తియో భవన్తి. ‘‘ఉత్తమన్తి ఉత్తరం అన్తిమ’’న్తి చూళమోగ్గల్లానే వుత్తం.
ఏత్థ చ విభత్తివిధానముఖేన తంతంసఞ్ఞావిధానమ్పి సిద్ధం హోతి.
కథం?తి, అన్తి, సి, థ, మి, మ ఇతి పుబ్బఛక్కం నామ.
తే, అన్తే, సే, వ్హే, ఏ, మ్హే ఇతి పరఛక్కం నామ.
పుబ్బఛక్కే చ-తి, అన్తిద్వయం పఠమదుకం నామ, సి, థద్వయం మజ్ఝిమదుకం నామ, మి, మద్వయం ఉత్తమదుకం నామ. ఏవం పరఛక్కే.
తత్థ తుల్యాధికరణభూతే సేసనామే పయుజ్జమానే వా గమ్యమానే వా పఠమదుకం భవతి. తథా తుమ్హనామే మజ్ఝిమదుకం, అమ్హనామే ఉత్తమదుకం. దుకేసు చ ఏకస్మిం అత్థే వత్తబ్బే ఏకవచనం, బహుమ్హి వత్తబ్బే బహువచనం.
ఏత్థ చ నామానం అత్థనిస్సితా కత్వత్థ, కమ్మత్థా ఇధ నామత్థాతి వుచ్చన్తి. కత్తు, కమ్మసఙ్ఖాతే యస్మిం నామత్థే త్యాదివిభత్తియో భవన్తి, సో నామత్థో త్యాదివాచకానం ఏవ వాచ్చభూతో వుత్తత్థో నామ హోతి, న స్యాదివిభత్తీనం.
వుత్తకత్తు, కమ్మాధిట్ఠానస్స చ లిఙ్గత్థస్స వాచకం నామపదం అభిధేయ్యపదం నామ, ఏతదేవ తుల్యాధికరణపదన్తి చ వుచ్చతి.
అమాదయో చ అత్థవాచకవిభత్తియో ఏతస్మిం ఓకాసం న లభన్తి, లిఙ్గత్థమత్తజోతికా పఠమావిభత్తి ఏవ ఓకాసం లభతి. ఏవరూపాని తుల్యాధికరణభూతాని అభిధేయ్యపదాని సన్ధాయ సుత్తే ‘తుమ్హమ్హసేసేసూ’తి వుత్తం.
ఇదఞ్చ సుత్తం సుద్ధేహి తుమ్హ’మ్హ, సేసనామేహి యుత్తవాక్యే చ మిస్సకేహి యుత్తవాక్యే చాతి ద్వీసు ద్వీసు వాక్యేసు వేదితబ్బం.
తత్థ సుద్ధేహి యుత్తే పచ్చేకం దుకాని వత్తన్తి. యథా? సో గచ్ఛతి, తే గచ్ఛన్తి, త్వం గచ్ఛసి, తుమ్హే గచ్ఛథ, అహం గచ్ఛామి, మయం గచ్ఛామాతి.
తథా సుద్ధద్వన్దేపి. యథా? సో చ సో చ గచ్ఛతి, గచ్ఛన్తి వా. తే చ తే చ గచ్ఛన్తి, సో చ తే చ గచ్ఛన్తి, త్వఞ్చ త్వఞ్చ గచ్ఛసి, గచ్ఛథ వా. తుమ్హే చ తుమ్హే చ గచ్ఛథ, త్వఞ్చ తుమ్హే చ గచ్ఛథాతి.
మిస్సకేహి యుత్తే ద్వన్దవాక్యే పన ‘విప్పటిసేధే’తి సఙ్కేతత్తా పరదుకాని ఏవ ఓకాసం లభన్తి, తేసు చ బహువచనాని ఏవ. యథా? సో చ త్వఞ్చ గచ్ఛథ, సో చ అహఞ్చ గచ్ఛామ, త్వఞ్చ అహఞ్చ గచ్ఛామ, సో చ త్వఞ్చ అహఞ్చ గచ్ఛామ. ఏకవచనచతుక్కం.
తే చ తుమ్హే చ గచ్ఛథ, తే చ మయఞ్చ గచ్ఛామ, తుమ్హే చ మయఞ్చ గచ్ఛామ, తే చ తుమ్హే చ మయఞ్చ గచ్ఛామ. బహువచనచతుక్కం.
సో చ తుమ్హే చ గచ్ఛథ, సో చ మయఞ్చ గచ్ఛామ, త్వఞ్చ మయఞ్చ గచ్ఛామ, సో చ త్వఞ్చ మయఞ్చ గచ్ఛామ. ఏకవచనమూలచతుక్కం.
తే చ త్వఞ్చ గచ్ఛథ, తే చ అహఞ్చ గచ్ఛామ, తుమ్హే చ అహఞ్చ గచ్ఛామ, తే చ తుమ్హే చ అహఞ్చ గచ్ఛామ. బహువచనమూలచతుక్కం.
అపి చ త్వఞ్చ సో చ గచ్ఛథ, అహఞ్చ సో చ గచ్ఛామ, త్వఞ్చ అహఞ్చ సో చ గచ్ఛామ, తుమ్హే చ సో చ గచ్ఛథ, మయఞ్చ సో చ గచ్ఛామ, త్వఞ్చ తే చ గచ్ఛథ, అహఞ్చ తే చ గచ్ఛామఇచ్చాదీనిపి చతుక్కాని వేదితబ్బాని.
అత్రిమా పాళీ – తువఞ్చ పుత్తో సుణిసా చ నత్తా, సమ్మోదమానా ఘరమావసేథ [జా. ౧.౮.౭]. అహఞ్చ పుత్తో సుణిసా చ నత్తా, సమ్మోదమానా ఘరమావసేమ [జా. ౧.౮.౭].
అహఞ్చ దాని ఆయస్మా చ సారిపుత్తో భిక్ఖుసఙ్ఘం పరిహరిస్సామ [మ. ని. ౨.౧౬౦].
అహఞ్చ ఇమే చ భిక్ఖూ సమాధినా నిసీదిమ్హా.
అహఞ్చ భరియా చ దానపతీ అహుమ్హా [జా. ౨.౨౨.౧౫౯౩].
అహఞ్చ సామికో చ దానపతీ అహుమ్హా [జా. ౨.౨౨.౧౬౧౭] ఇచ్చాది.
యం పన ‘‘సో చ గచ్ఛతి, త్వఞ్చ గచ్ఛసీ’’తి వత్తబ్బే ‘‘తుమ్హే గచ్ఛథా’’తి వా ‘‘సో చ గచ్ఛతి, అహఞ్చ గచ్ఛామీ’’తి వత్తబ్బే ‘‘మయం గచ్ఛామా’’తి వా వచనం, తం పకతిబహువచనమేవ, న పరోపురిసబహువచనం.
యఞ్చ కచ్చాయనే – ‘‘సబ్బేసమేకాభిధానే పరో పురిసో’’తి [నీ. ౨౧౬ పిట్ఠే] సుత్తం, తత్థపి సబ్బేసం ద్విన్నం వా తిణ్ణం వా మిస్సకభూతానం నామ, తుమ్హ’మ్హానం ఏకతో అభిధానే మిస్సకద్వన్దవాక్యే పరో పురిసో యోజేతబ్బోతి అత్థో న న సమ్భవతీతి.
౫౬౪. కత్తరి లో [క. ౪౫౫; రూ. ౪౩౩; నీ. ౯౨౫].
అపరోక్ఖేసు మాన, న్త, త్యాదీసు పరేసు క్రియత్థా పరం కత్తరి లానుబన్ధో అపచ్చయో హోతి. లానుబన్ధో ‘ఊలస్సే’తి సుత్తే విసేసనత్థో.
ఏతేన యత్థ మాన, న్త, త్యాదయో కత్తరి వత్తన్తి, తత్థ అయం లపచ్చయోతి లపచ్చయేన తేసం కత్తువాచకభావం ఞాపేతి, ఏస నయో ‘‘క్యో భావకమ్మేసు…’’ ఇచ్చాదీసుపి.
ఏత్థ చ వికరణపచ్చయా నామ బ్యఞ్జనపూరణా ఏవ హోన్తి, న అత్థపూరణా, తస్మా యస్మిం పయోగే తేహి వినా పదరూపం న సిజ్ఝతి, తత్థేవ తే వత్తన్తి. యత్థ సిజ్ఝతి, తత్థ న వత్తన్తి, అయమ్పి లపచ్చయో ధాతుతో పరం విభత్తిసరే వా ఆగమసరే వా అసన్తే వత్తతి, సన్తే పన ‘‘పచామి, పచామ, పచాహి, గమేతి, గమేన్తి, వజ్జేతి, వజ్జేన్తి’’-ఇచ్చాదీసు కారియన్తరత్థాయ వత్తతి. యత్థ చ పచ్చయానం లోపో విహితో, తత్థ గణన్తర, రూపన్తరప్పసఙ్గపటిసిద్ధాయ వత్తతి, అఞ్ఞత్థ న వత్తతి.
౫౬౫. యువణ్ణానమేఓ పచ్చయే [క. ౪౮౫; రూ. ౪౩౪; నీ. ౯౭౫; చం. ౧.౧.౮౨; పా. ౩.౧.౬౦].
విభత్తి, పచ్చయా పచ్చయో నామ. ఇ, కీ, ఖి, చి, జి ఇచ్చాదయో ఇవణ్ణా నామ. చు, జు, భూ, హూ ఇచ్చాదయో ఉవణ్ణా నామ. పచ్చయే పరే ఏకక్ఖరధాత్వన్తానం ఇవణ్ణు’వణ్ణానం కమేన ఏ, ఓవుద్ధియో హోన్తి. ‘పరో క్వచీ’తి పరసరలోపో.
సంపుబ్బో-సమ్భోతి, సమ్భోన్తి, సమ్భోసి, సమ్భోథ, సమ్భోమి, సమ్భోమ.
అనుపుబ్బో-అనుభవనే, సో భోగం అనుభోతి, తే భోగం అనుభోన్తి, త్వం భోగం అనుభోసి, తుమ్హే భోగం అనుభోథ, అహం భోగం అనుభోమి, మయం భోగం అనుభోమ.
తత్థ యథా ‘‘నీలో పటో’’తి ఏత్థ నీలసద్దస్స అత్థో దువిధో వాచ్చత్థో, అభిధేయ్యత్థోతి.
తత్థ గుణసఙ్ఖాతో సకత్థో వాచ్చత్థో నామ.
గుణనిస్సయో దబ్బత్థో అభిధేయ్యత్థో నామ.
నీలసద్దో పన వచ్చాత్థమేవ ఉజుం వదతి, నీలసద్దమత్తం సుణన్తో నీలగుణమేవ ఉజుం జానాతి, తస్మా ‘‘పటో’’ ఇతి పదన్తరేన నీలసద్దస్స అభిధేయ్యత్థో ఆచిక్ఖీయతి.
తథా ‘‘అనుభోతీ’’తి ఏత్థ తిసద్దస్స అత్థో దువిధో వాచ్చత్థో, అభిధేయ్యత్థోతి.
తత్థ కత్తుసత్తిసఙ్ఖాతో సకత్థో వాచ్చత్థో నామ.
సత్తినిస్సయో లిఙ్గత్థో అభిధేయ్యత్థో నామ.
తిసద్దో పన వాచ్చత్థమేవ ఉజుం వదతి, న అభిధేయ్యత్థం. ‘‘అనుభోతీ’’తి సుణన్తోసాధ్యక్రియాసహితం కత్తారమేవ ఉజుం జానాతి, న కిఞ్చి దబ్బన్తి అత్థో. తస్మా ‘‘సో’’ ఇతి పదన్తరేన తిసద్దస్స అభిధేయ్యత్థో ఆచిక్ఖీయతి, వాచ్చత్థస్స పన తిసద్దేనేవ ఉజుం వుత్తత్తా తతియావిభత్తియా పున ఆచిక్ఖితబ్బకిచ్చం నత్థి, లిఙ్గత్థజోతనత్థం అభిధేయ్యపదే పఠమావిభత్తి ఏవ పవత్తతీతి. ఏస నయో సబ్బత్థ.
౫౬౬. ఏఓనమయవా సరే [క. ౫౧౩, ౫౧౪; రూ. ౪౩౫, ౪౯౧; నీ. ౧౦౨౭, ౧౦౨౮].
సరే పరే ఏ, ఓనం కమేన అయ, అవా హోన్తి. య, వేసు అ-కారో ఉచ్చారణత్థో.
భవతి, భవన్తి, భవసి, భవథ.
౫౬౭. హిమిమేస్వస్స [క. ౪౭౮; రూ. ౪౩౮; నీ. ౯౫౯].
హి, మి, మేసు పరేసు అ-కారస్స దీఘో హోతి.
భవామి, భవామ.
పరఛక్కే – భవతే, భవన్తే, భవసే, భవవ్హే, భవే, భవమ్హే.
పపుబ్బో భూ-పవత్తియం, నదీ పభవతి.
అధ్యా’భి, పరిపుబ్బో హింసాయం, అధిభవతి, అభిభవతి, పరిభవతి.
విపుబ్బో వినాసే, పాకటే, సోభణే చ, విభవతి.
పరాపుబ్బో పరాజయే, పరాభవతి.
అభి, సంపుబ్బో పత్తియం, అజ్ఝోగాహే చ, అభిసమ్భవతి, తథా పాతుబ్భవతి, ఆవిభవతి ఇచ్చాది.
ఇతి సుద్ధకత్తురూపం.
సుద్ధభావకమ్మరూప
౫౬౮. క్యో భావకమ్మేస్వపరోక్ఖేసు మాన న్త త్యాదీసు [క. ౪౪౦; రూ. ౪౪౫; నీ. ౯౨౦; చం. ౧.౧.౮౦; పా. ౩.౧.౬౭].
పరోక్ఖావజ్జితేసు మాన, న్తపచ్చయేసు త్యాదీసు చ పరేసు క్రియత్థా భావస్మిం కమ్మని చ కానుబన్ధో యపచ్చయో హోతి, బహులాధికారా క్వచి కత్తరి చ.
రూపం విభుయ్యతి, సో పహీయిస్సతి [సం. ని. ౧.౨౪౯], భత్తం పచ్చతి, గిమ్హే ఉదకం ఛిజ్జతి, కుసూలో భిజ్జతి.
౫౬౯. న తే కానుబన్ధనాగమేసు.
కానుబన్ధే నాగమే చ ఇవణ్ణు’వణ్ణానం అస్స చ తే ఏ, ఓ,-ఆ న హోన్తీతి క్యమ్హి వుద్ధి నత్థి.
కమ్మే-తేన పురిసేన భోగో అనుభూయతి, తేన భోగా అనుభూయన్తి, తేన త్వం అనుభూయసి, తేన తుమ్హే అనుభూయథ, తేన అహం అనుభూయామి, తేన మయం అనుభూయామ. యస్స ద్విత్తం రస్సత్తఞ్చ, అనుభుయ్యతి, అనుభుయ్యన్తి.
తత్థ ‘‘అనుభూయతీ’’తి ఏత్థ క్యపచ్చయసహితస్స తిసద్దస్స అత్థో దువిధో వాచ్చత్థో, అభిధేయ్యత్థోతి.
తత్థ కమ్మసత్తిసఙ్ఖాతో సకత్థో వాచ్చత్థో నామ.
సత్తినిస్సయో లిఙ్గత్థో అభిధేయ్యత్థో నామ.
తిసద్దో పన క్యపచ్చయసహితో వాచ్చత్థమేవ ఉజుం వదతి, న అభిధేయ్యత్థం. ‘‘అనుభూయతీ’’తి సుణన్తో సాధ్యక్రియాసహితం కమ్మసత్తిం ఏవ ఉజుం జానాతి, న కిఞ్చి దబ్బన్తి వుత్తం హోతి. సేసం పుబ్బే వుత్తనయమేవ.
అనుభూయతే, అనుభుయ్యతే, అనుభూయన్తే, అనుభుయ్యన్తే, అనుభూయసే, అనుభూయవ్హే, అనుభూయే, అనుభుయ్యే, అనుభూయమ్హే, అనుభుయ్యమ్హే.
౫౭౦. గరుపుబ్బా రస్సా రే న్తేన్తీనం [క. ౫౧౭; రూ. ౪౮౮; నీ. ౧౧౦౫; ‘గురు…’ (బహూసు)].
గరుపుబ్బమ్హా రస్సతో న్తే, న్తీనం రేఆదేసో హోతి.
జాయరే, జాయన్తి, జాయరే, జాయన్తే, గచ్ఛరే, గచ్ఛన్తి, గచ్ఛరే, గచ్ఛన్తే, గమిస్సరే, గమిస్సన్తి, గమిస్సరే, గమిస్సన్తే.
గరుపుబ్బాతి కిం? పచన్తి, పచన్తే.
రస్సాతి కిం? పాచేన్తి, పాచన్తే.
ఏత్థ చ సుత్తవిభాగేన ‘‘సబ్బం హిదం భఞ్జరే కాలపరియాయం [జా. ౧.౧౫.౩౭౦], ముఞ్చరే బన్ధనస్మా [జా. ౨.౨౨.౧౬౪౮], జీవరే’ వాపి సుస్సతీ’’తి [జా. ౨.౨౨.౮౪౦] ఏతాని పాళిపదాని సిజ్ఝన్తి.
తత్థ ‘భఞ్జరే’తి భిజ్జతి, ‘ముఞ్చరే’తి ముఞ్చన్తు, ‘జీవరే’ వాపీ’తి జీవన్తో’వాపి. అనుభూయరే, అనుభూయన్తి, అనుభూయరే, అనుభూయన్తే.
భావో నామ భవన, గమనాదికో క్రియాకారో, సో ధాతునా ఏవ తుల్యాధికరణభావేన విసేసీయతి, న నామపదేన, తస్మా తత్థ తుమ్హ’మ్హ, సేసనామవసేన త్యాదిదుకవిసేసయోగో నామ నత్థి, పఠమదుకమేవ తత్థ భవతి, దబ్బస్సేవ చ తస్స అబ్యత్తసరూపత్తా సఙ్ఖ్యాభేదోపి నత్థి, ఏకవచనమేవ భవతి.
తేన భోగం అనుభూయతి, అనుభుయ్యతి, అనుభూయతే, అనుభుయ్యతే, అనుభవనం హోతీతి అత్థో.
ఇతి సుద్ధభావకమ్మరూపాని.
హేతుకత్తురూప
౫౭౧. పయోజకబ్యాపారే ణాపి చ [క. ౪౩౮; రూ. ౫౪౦; నీ. ౯౧౪].
యో సుద్ధకత్తారం పయోజేతి, తస్స పయోజకస్స కత్తునో బ్యాపారే క్రియత్థా ణి చ ణాపి చ హోన్తి. ణానుబన్ధా వుద్ధుత్థా.
తేసు చ ఆకారన్తతో [‘అతో’ (మోగ.)] ణాపియేవ హోతి, దాపేతి, దాపయతి.
ఉవణ్ణన్తతో ణియేవ, సావేతి, సావయతి.
సేసతో ద్వేపి, పాచేతి, పాచయతి, పాచాపేతి, పాచాపయతి.
పయోజకబ్యాపారోపి క్రియా ఏవాతి తదత్థవాచీహి ణి,-ణాపీహి పరం విభత్తి, పచ్చయా భవన్తి, ధాత్వన్తస్స చ ణి, ణాపీనఞ్చ వుద్ధి.
సో మగ్గం భావేతి, తే మగ్గం భావేన్తి, త్వం మగ్గం భావేసి, తుమ్హే మగ్గం భావేథ, అహం మగ్గం భావేమి, మయం మగ్గం భావేమ.
౫౭౨. ఆయావా ణానుబన్ధే [క. ౫౧౫; రూ. ౫౪౧; నీ. ౧౦౨౯].
ఏ, ఓనం కమేన ఆయ, ఆవా హోన్తి సరాదో ణానుబన్ధే పచ్చయే పరే, సుత్తవిభత్తియా అణానుబన్ధేపి ఆయా’వా హోన్తి.
గే-సద్దే, గాయతి, గాయన్తి.
అపపుబ్బో చే-పూజాయం, అపచాయతి, అపచాయన్తి.
ఝే-చిన్తాయం, ఝాయతి, ఝాయన్తి, ఉజ్ఝాయతి, నిజ్ఝాయతి ఇచ్చాది.
౫౭౩. ణిణాప్యాపీహి చ [‘‘…వా’’ (బహూసు)].
ణి, ణాపి, ఆపీహి చ కత్తరి లో హోతి వా.