౫. తద్ధిత
అథ తద్ధితవిధానం దీపియతే.
తద్ధితవుత్తి నామ విచిత్రా హోతి, సాతిసయేన విచిత్రఞాణహితం వహతి, తస్మా తేసం తేసం కులపుత్తానం హితన్తి తద్ధితం, ఇమస్మిం కణ్డే సబ్బవిధానస్స నామం. తం పన అట్ఠవిధం హోతి అపచ్చం, అనేకత్థం, అస్సత్థి, భావకమ్మం, పరిమాణం, సఙ్ఖ్యా, ఖుద్దకం, నానాత్తన్తి.
అపచ్చరాసి
౪౩౦. ణో వాపచ్చే [క. ౩౪౪; రూ. ౩౬౧; నీ. ౭౫౨; చం. ౨.౪.౧౬; పా. ౪.౧.౯౨; ‘సరానమాదిస్సా…’ (బహూసు)].
ఛట్ఠ్యన్తా నామమ్హా తస్స అపచ్చన్తి అత్థే వికప్పేన ణపచ్చయో హోతి. వాసద్దో వాక్య, సమాసానం వికప్పనత్థో, ఇతో పరం అనువత్తతే, తేన సబ్బత్థ వికప్పవిధి సిజ్ఝతి. ణానుబన్ధో వుద్ధ్యత్థో, సో పయోగఅప్పయోగీ. వసిట్ఠస్స అపచ్చన్తి అత్థే ఇమినా సుత్తేన వసిట్ఠమ్హా ణపచ్చయో, సో సామ్యత్థఞ్చ అపచ్చత్థఞ్చ ఉభయం వదతి, ఛట్ఠీ చ అపచ్చపదఞ్చ తేన వుత్తత్థా నామ హోన్తి, వసిట్ఠపదం పచ్చయేన సహ ఏకత్థం హోతి, ఉభయం ఏకతో హుత్వా పుత్తస్స నామం హోతీతి అత్థో. తతో ‘ఏకత్థతాయ’న్తి ఛట్ఠియా లోపో, అపచ్చపదం పన వుత్తత్థమత్తేన లుప్పతి. తఞ్హి సుత్తే పధానభావేన నిద్దిట్ఠం హోతి, న ఛట్ఠీతి, మహావుత్తినా వా పదానం లోపో. ఏవం సబ్బత్థ.
౪౩౧. పదానమాదిస్సాయువణ్ణస్సాఏఓ ణానుబన్ధే [క. ౪౦౫; రూ. ౩౬౫; నీ. ౮౬౦].
పదానం ఆదిభూతస్స అకారస్స చ ఇవణ్ణు’వణ్ణస్స చ ఆ, ఏ, ఓ వుద్ధియో హోన్తి ణానుబన్ధే పచ్చయే పరేతి పదాదిఅ-కారస్స ఆవుద్ధి, స్యాద్యుప్పత్తి.
వాసిట్ఠో, పురిసో, వాసిట్ఠీ, ఇత్థీ, వాసిట్ఠం, కులం, వసిట్ఠస్స పుత్తో వాసిట్ఠో, వసిట్ఠస్స ధీతా వాసిట్ఠీ, వసిట్ఠస్స కులం వాసిట్ఠన్తి ఏవమ్పి యోజేతుం యుజ్జతి.
తత్థ ‘వసిట్ఠస్సా’తి ఏతేన గోత్తస్సేవ పితుభూతం ఆదిపురిసం వదతి. కస్మా? గోత్తసద్దత్తా. ఏవఞ్హి సతి తస్మిం గోత్తే పచ్చాజాతా సబ్బేపి జనా తస్స అపచ్చా నామ హోన్తి.
౪౩౨. మజ్ఝే [క. ౪౦౪; రూ. ౩౭౦; నీ. ౮౫౯].
మజ్ఝే పవత్తానం అ, యువణ్ణానం ఆ, ఏ, ఓవుద్ధియో హోన్తి వా క్వచి.
వాసేట్ఠో, వాసేట్ఠీ, వాసేట్ఠం. వాసద్దేన ‘‘వసిట్ఠస్స పుత్తో ధీతా కుల’’న్తి వాక్యం వా ‘‘వసిట్ఠపుత్తో వసిట్ఠధీతా వసిట్ఠకుల’’న్తి సమాసం వా వికప్పేతి. ఏవం సబ్బత్థ.
భరద్వాజస్స అపచ్చం భారద్వాజో, విసామిత్తస్స [భారద్వాజస్స… వేసామిత్తస్స… (రూ.)] అపచ్చం వేసామిత్తో, గోతమస్స అపచ్చం గోతమో, కస్సపస్స అపచ్చం కస్సపో, వసుదేవస్స అపచ్చం వాసుదేవో. ఏవం బాలదేవో.
ఉపగుస్స అపచ్చన్తి ఏత్థ ‘ఉవణ్ణస్సావఙ…’తి ణానుబన్ధే పచ్చయే పరే ఉవణ్ణస్స అవఙ హోతి. ఓపగవో, ఓపగవీ, ఓపగవం, మనునో అపచ్చం మానవో, భగ్గునో అపచ్చం భగ్గవో, పణ్డునో అపచ్చం పణ్డవో, ఉపవిన్దుస్స అపచ్చం ఓపవిన్దవో ఇచ్చాది.
౪౩౩. వచ్ఛాదితో ణానణాయనా [క. ౩౪౫; రూ. ౩౬౬; నీ. ౭౫౪; పా. ౪.౧.౯౩, ౯౪, ౧౬౨, ౧౬౩].
ఛట్ఠున్తేహి వచ్ఛాదీహి గోత్తసద్దగణేహి తస్స అపచ్చన్తి అత్థే ణానుబన్ధా ఆన, ఆయనపచ్చయా హోన్తి వా.
వచ్ఛస్స అపచ్చం వచ్ఛానో, వచ్ఛాయనో, వచ్ఛానీ, వచ్ఛాయనీ, వచ్ఛానం, వచ్ఛాయనం. ఏవం కచ్చానో, కచ్చాయనో, కాతియానో, కాతియాయనో, సాకటానో, సాకటాయనో, కణ్హానో, కణ్హాయనో, మోగ్గల్లానో, మోగ్గల్లాయనో, అగ్గివేస్సానో [అగ్గివేస్సనోతిపి దిస్సతి దీ. ని. ౧.౧౭౬; మ. ని. ౧.౩౫౩ ఆదయో], అగ్గివేస్సాయనో, ముఞ్చానో, ముఞ్చాయనో, కుఞ్చానో, కుఞ్చాయనో ఇచ్చాది.
౪౩౪. కత్తికావిధవాదీహి ణేయ్యణేరా [క. ౩౪౬; రూ. ౩౬౭; నీ. ౭౫౫; పా. ౪.౧.౧౨౦, ౧౨౩, ౧౨౬, ౧౨౭, ౧౨౮, ౧౨౯, ౧౩౧].
ఛట్ఠ్యన్తేహి కత్తికాదీహి విధవాదీహి చ తస్స అపచ్చన్తి అత్థే కమేన ణానుబన్ధా ఏయ్య, ఏరపచ్చయా హోన్తి వా.
ణేయ్యే – కత్తికాయ నామ దేవధీతాయ అపచ్చం కత్తికేయ్యో, వినతాయ నామ దేవియా అపచ్చం వేనతేయ్యో, రోహిణియా నామ దేవియా అపచ్చం రోహిణేయ్యో, భగినియా అపచ్చం భాగినేయ్యో, నదియా నామ ఇత్థియా అపచ్చం నాదేయ్యో. ఏవం అన్తేయ్యో, ఆహేయ్యో, కామేయ్యో, సుచియా అపచ్చం సోచేయ్యో, బాలాయ అపచ్చం బాలేయ్యో ఇచ్చాది.
ణేరే – విధవాయ అపచ్చం వేధవేరో, విధవా నామ మతపతికా ఇత్థీ. బన్ధుకియా అపచ్చం బన్ధుకేరో, నాళికియా నామ ఇత్థియా పుత్తో నాళికేరో, సమణస్స ఉపజ్ఝాయస్స పుత్తో సామణేరో, సమణియా పవత్తినియా ధీతా సామణేరీ ఇచ్చాది.
౪౩౫. ణ్య దిచ్చాదీహి [క. ౩౪౭; రూ. ౩౬౮; నీ. ౭౫౬; చం. ౨.౪.౨; పా. ౪.౧.౮౫].
ఛట్ఠున్తేహి దితిఇచ్చాదీహి తస్స అపచ్చన్తి అత్థే ణానుబన్ధో యపచ్చయో హోతి వా.
౪౩౬. లోపోవణ్ణివణ్ణానం [క. ౨౬౧; రూ. ౩౬౯; నీ. ౫౦౯].
యే పరే అవణ్ణస్స ఇవణ్ణస్స చ లోపో హోతీతి ణ్యమ్హి పరే అవణ్ణి’వణ్ణానం లోపో.
దితియా నామ దేవధీతాయ అపచ్చం దేచ్చో, అదితియా అపచ్చం ఆదిచ్చో.
తత్థ ఇవణ్ణలోపే ‘తవగ్గవరణానం యే చవగ్గబయఞా’తి యమ్హి పరే తవగ్గస్స చవగ్గత్తం, పున ‘వగ్గలసేహి తే’తి యస్స పుబ్బరూపత్తం, కుణ్డనియా అపచ్చం కోణ్డఞ్ఞో.
౪౩౭. ఉవణ్ణస్సావఙ సరే [క. ౩౪౮; రూ. ౩౭౧; నీ. ౭౫౭].
సరే పరే ఉవణ్ణస్స అవఙ హోతీతి ఉవణ్ణస్స అవత్తం. ‘తవగ్గవరణాన…’న్తి సుత్తేన వస్స బత్తం, పున ‘వగ్గలసేహి తే’తి సుత్తేన యస్స పుబ్బరూపత్తం, భాతునో అపచ్చం భాతబ్యో.
౪౩౮. ఆ ణి [క. ౩౪౭; రూ. ౩౬౮; నీ. ౭౫౬; చం. ౨.౪.౧౯; పా. ౪.౧.౯౫].
రస్సా’కారన్తతో అపచ్చత్థే ణానుబన్ధో రస్సి’పచ్చయో హోతి వా.
దక్ఖస్స అపచ్చం దక్ఖి. ఏవం దోణి, వాసవి, సక్యపుత్తి, నాటపుత్తి, దాసపుత్తి, దారునో అపచ్చం దారవి [విచారేతబ్బమిదం], వరుణస్స అపచ్చం వారుణి. ఏవం కణ్డి, బాలదేవి, పావకి, జినదత్తస్స అపచ్చం జేనదత్తి, సుద్ధోదని, అనురుద్ధి ఇచ్చాది.
౪౩౯. రాజతో ఞో జాతియం [క. ౩౪౭; రూ. ౩౬౮; నీ. ౭౫౬; చం. ౨.౪.౭౦; పా. ౪.౧.౧౩౭].
జాతియం గమ్యమానాయం రాజసద్దమ్హా అపచ్చత్థే ఞపచ్చయో హోతి వా.
రఞ్ఞో అపచ్చం రాజఞ్ఞో, రాజకులస్స పుత్తోతి అత్థో.
జాతియన్తి కిం? రాజపుత్తో.
౪౪౦. ఖత్తా యియా [క. ౩౪౭; రూ. ౩౬౮; నీ. ౭౫౬; చం. ౨.౪.౬౯; పా. ౪.౧.౧౩౮].
జాతియం గమ్యమానాయం ఖత్తసద్దమ్హా అపచ్చత్థే య, ఇయపచ్చయా హోన్తి.
ఖత్తకులస్స అపచ్చం ఖత్యో, ఖత్తియో.
జాతియన్త్వేవ? ఖత్తి.
౪౪౧. మనుతో స్ససణ [క. ౩౪౮; రూ. ౩౭౧; నీ. ౭౫౩; చం. ౨.౪.౯౪, ౯౫; పా. ౪.౧.౧౬౧].
జాతియం గమ్యమానాయం మనుసద్దమ్హా అపచ్చత్థే స్స, సణపచ్చయా హోన్తి.
మనునో అపచ్చం మనుస్సో, మానుసో, మను నామ కప్పే ఆదిఖత్తియో మహాసమ్మతరాజా, ఇత్థియం మనుస్సీ, మానుసీ,
జాతియన్త్వేవ? మాణవో.
౪౪౨. జనపదనామస్మా జనఖత్తియా రఞ్ఞే చ ణో [క. ౩౫౨; రూ. ౩౭౬; నీ. ౭౬౫; చం. ౨.౪.౯౬; పా. ౪.౧.౧౬౮; ‘‘జనపదనామస్మా ఖత్తియా…’’ (బహూసు)].
జనవాచినా చ ఖత్తియవాచినా చ జనపదనామమ్హా రఞ్ఞే చ అపచ్చే చ ణో హోతి.
పఞ్చాలానం జనానం రాజా పఞ్చాలో, పఞ్చాలస్స ఖత్తియస్స అపచ్చం పఞ్చాలో. ఏవం కోసలో, మాగధో, ఓక్కాకో [దీ. ని. ౧.౨౬౭].
జనపదనామస్మాతి కిం? దసరథరఞ్ఞో పుత్తో దాసరథి [దాసరట్ఠి].
జనఖత్తియాతి కిం? పఞ్చాలస్స బ్రాహ్మణస్స అపచ్చం పఞ్చాలి.
౪౪౩. ణ్య కురుసివీహి [క. ౩౪౬; రూ. ౩౬౭; నీ. ౭౫౫; చం. ౨.౪.౧౦౧ …పే… ౪.౧.౧౭౨].
కురు, సివిసద్దేహి అపచ్చే రఞ్ఞే చ ణ్యో హోతి.
కురురఞ్ఞో అపచ్చం కోరబ్యో [జా. ౧.౧౪.౨౨౮, ౨౩౨, ౨౩౬], కురురట్ఠవాసీనం రాజా కోరబ్యో, కోరబ్బో, పుబ్బరూపత్తం, సివిరఞ్ఞో అపచ్చం సేబ్యో, సివిరట్ఠవాసీనం రాజా సేబ్యో.
అపచ్చరాసి నిట్ఠితో.
అనేకత్థరాసి
౪౪౪. ణ రాగా తేన రత్తం [క. ౩౪౭; రూ. ౩౬౮; నీ. ౭౫౬; చం. ౩.౧.౧ …పే… ౪.౨.౧].
రజ్జన్తి వత్థం ఏతేనాతి రాగో, రజనవత్థు, రాగవాచిమ్హా తేన రత్తన్తి అత్థే ణో హోతి.
కసావేన రత్తం వత్థం కాసావం [ధ. ప. ౯], కాసాయం వా. ఏవం కోసుమ్భం, హలిద్దియా రత్తం హాలిద్దం, పాటఙ్గేన రత్తం పాటఙ్గం, మఞ్జిట్ఠం, కుఙ్కుమం ఇచ్చాది.
‘‘నీలం వత్థం, పీతం వత్థ’’న్తిఆదీసు పన నీల, పీతాదిసద్దా గుణసద్దత్తా పచ్చయేన వినా గుణనిస్సయం దబ్బం వదన్తి. ఏవం సబ్బేసు గుణసద్ద, జాతిసద్ద, నామసద్దేసు.
౪౪౫. నక్ఖత్తేనిన్దుయుత్తేన కాలే [క. ౩౫౨; రూ. ౩౭౬; నీ. ౭౬౫; చం. ౩.౧.౫; పా. ౪.౨.౩].
ఇన్దుయుత్తేన నక్ఖత్తేన లక్ఖితే కాలే తన్నక్ఖత్తవాచీహి ణో హోతి.
పుణ్ణచన్దయుత్తేన ఫుస్సనక్ఖత్తేన లక్ఖితా ఫుస్సా, రత్తి, ఫుస్సో, అహో. ఏవం మాఘో ఇచ్చాది.
నక్ఖత్తేనాతి కిం? గరుగహేన లక్ఖితా రత్తి.
ఇన్దుయుత్తేనాతి కిం? ఫుస్సేన లక్ఖితో ముహుత్తో.
కాలేతి కిం? ఫుస్సేన లక్ఖితా అత్థసిద్ధి.
౪౪౬. సాస్స దేవతా పుణ్ణమాసీ [క. ౩౫౨; రూ. ౩౭౬; నీ. ౭౬౫; చం. ౩.౧.౧౮, ౧౯ …పే… ౪.౨.౨౧-౨౪].
సా అస్స దేవతా, సా అస్స పుణ్ణమాసీతి అత్థే పఠమన్తా ణో హోతి.
బుద్ధో అస్స దేవతాతి బుద్ధో, యో బుద్ధం అత్తనో ఆరక్ఖదేవతం వియ గరుం కత్వా విచరతి, నిరన్తరం వా ‘‘బుద్ధో బుద్ధో’’తి వాచం నిచ్ఛారేతి, తస్సేతం నామం. సుగతో అస్స దేవతాతి సోగతో, మహిన్దదేవో అస్స దేవతాతి మాహిన్దో. ఏవం యామో, సోమో, వారుణో.
ఫుస్సీ అస్స పుణ్ణమాసీతి ఫుస్సో, మాసో. ఏవం మాఘో, ఫగ్గునో, చిత్తో, వేసాఖో, జేట్ఠమూలో, ఆసళ్హో, సావణో, పోట్ఠపాదో, అస్సయుజో, కత్తికో, మాగసిరో.
పుణ్ణమాసీతి కిం? ఫుస్సీ అస్స పఞ్చమీ తిథీ.
౪౪౭. తమధీతే తం జానాతి కణికా చ [క. ౩౫౧; రూ. ౩౭౪; నీ. ౭౬౪; చం. ౩.౧.౩౭ …పే… ౪.౨.౫౯].
ఏతేసు అత్థేసు దుతియన్తా ణో చ కో చ ణికో చాతి ఏతే పచ్చయా హోన్తి.
ణమ్హి – బ్యాకరణం అధీతే జానాతి వా వేయ్యాకరణో [దీ. ని. ౧.౨౫౬]. పక్ఖే ‘‘వేయ్యాకరణికో, బ్యఞ్జనం అధీతే జానాతి వా వేయ్యఞ్జనికో’’తి ఇమాని ణికేన సిజ్ఝన్తి.
కమ్హి-ఛన్దం అధీతే జానాతి వా ఛన్దో. ఏవం పదకో [దీ. ని. ౧.౨౫౬], నామకో.
ణికమ్హి-వినయం అధీతే జానాతి వా వేనయికో, సుత్తన్తికో, ఆభిధమ్మికో.
ఏత్థ చ ‘వేయ్యాకరణో’తి పదే వియ్యాకరణం అధీతేతి వాక్యం, ‘వేయఞ్జనికో’తి పదే వియఞ్జనం అధీతేతి. ఉపరి ‘దోవారికో, సోవగ్గిక’న్తి పదేసుపి ‘దువారే నియుత్తో, సువగ్గాయ సంవత్తతీ’తి వాక్యం, అత్థం కథేన్తేన పన దువార, సువగ్గసద్దానం తద్ధితభావే ఏవ సిద్ధత్తా ద్వారేతి చ సగ్గాయాతి చ కథేతబ్బో.
౪౪౮. తస్స విసయే దేసే [క. ౩౫౨; రూ. ౩౭౬; నీ. ౩౬౫; చం. ౩.౧.౬౧; పా. ౪.౨.౫౨, ౫౩].
తస్స దేసరూపే విసయే ఛట్ఠున్తా ణో హోతి.
థూయమిగా వసాతినో నామ, వసాతీనం విసయో దేసో వాసాతో. ఇధ అదేసరూపత్తా ణో న హోతి, చక్ఖుస్స విసయో రూపం.
౪౪౯. నివాసే తన్నామే [క. ౩౫౨; రూ. ౩౭౬; నీ. ౩౬౫; చం. ౩.౧.౬౪; పా. ౪.౨.౬౯].
తన్నామభూతే నివాసే ఛట్ఠ్యన్తా ణో హోతి.
సివీనం నివాసో దేసో సేబ్యో. వసం అదేన్తి భక్ఖన్తీతి వసాదా, బ్యగ్ఘా సీహా వా, వసాదానం నివాసో దేసో వాసాదో.
౪౫౦. అనుభవే [క. ౩౫౨; రూ. ౩౭౬; నీ. ౭౬౫; చం. ౩.౧.౬౫; పా. ౪.౨.౭౦].
సమీపే భవం అనుభవం, ‘‘అదూరభవే’’తిపి పాఠో, తన్నామే అనుభవే దేసే ఛట్ఠ్యన్తా ణో హోతి.
విదిసాయ అనుభవం వేదిసం, నగరం, ఉదుమ్బరస్స అనుభవం ఓదుమ్బరం, విమానం.
౪౫౧. తేన నిబ్బత్తే [క. ౩౫౨; రూ. ౩౭౬; నీ. ౭౬౫; చం. ౩.౧.౬౬; పా. ౪.౨.౬౮].
తన్నామే తేన నిబ్బత్తే దేసే తతియన్తా ణో హోతి.
కుసమ్బేన నామ ఇసినా నిబ్బత్తా కోసమ్బీ, ఇత్థియం ఈ, నగరీ. ఏవం కాకన్దీ, మాకన్దీ, సహస్సేన ధనేన నిబ్బత్తా సాహస్సీ, పరిఖా, అయఞ్చ తతియా హేతుమ్హి కత్తరి కరణే చ యథాయోగం యుజ్జతి.
౪౫౨. తమిధత్థి [క. ౩౫౨; రూ. ౩౭౬; నీ. ౭౬౫; చం. ౩.౧.౬౭; పా. ౪.౨.౬౭].
తం ఇధ అత్థీతి అత్థే తన్నామే దేసే పఠమన్తా ణో హోతి.
ఉదుమ్బరా అస్మిం దేసే సన్తీతి ఓదుమ్బరో, బదరా అస్మిం దేసే సన్తీతి బాదరో. ఏవం పబ్బజో.
౪౫౩. తత్ర భవే [క. ౩౫౨; రూ. ౩౭౬; నీ. ౭౬౫; చం. ౩.౨.౪౮; పా. ౪.౨.౧౩౩].
తత్ర భవత్థే సత్తమ్యన్తా ణో హోతి.
ఉదకే భవో ఓదకో, మచ్ఛో, ఉరసి భవో ఓరసో, పుత్తో, సాగమో. నగరే భవో నాగరో. ఏవం జానపదో, మాగధో, కపిలవత్థుమ్హి భవో కాపిలవత్థవో, ‘ఉవణ్ణస్సావఙ…’తి ఉస్స అవత్తం. కోసమ్బియం భవో కోసమ్బో, మిత్తే భవా మేత్తా, పురే భవా పోరీ [దీ. ని. ౧.౯], వాచా, మనస్మిం భవో మానసో. ఏత్థ పన –
౪౫౪. మనాదీనం సక [క. ౪౦౪; రూ. ౩౭౦; నీ. ౮౫౯].
ణానుబన్ధే పచ్చయే పరే మనాదీనం అన్తే సాగమో హోతీతి సబ్బత్థ మనోగణాదీనం అన్తే సాగమో.
మానసో, రాగో, మానసా, తణ్హా, మానసం, సుఖం. ఏవం చేతసో, చేతసా, చేతసం. క్వచి మనో ఏవ మానసం, చేతో ఏవ చేతసోతిపి యుజ్జతి.
౪౫౫. అజ్జాదీహి తనో [క. ౩౫౨; రూ. ౩౭౬; నీ. ౭౬౫; చం. ౩.౧౫; పా. ౪.౨.౧౦౫].
తత్ర భవోతి అత్థే అజ్జాదీహి తనో హోతి.
అజ్జ భవో అజ్జతనో, అత్థో, అజ్జత్తనీ, విభత్తి, ద్విత్తం, అజ్జతనం, హితం, స్వే భవో స్వాతనో, మహావుత్తినా ఏస్స ఆత్తం. హియ్యో భవో హియ్యత్తనో, హియ్యత్తనో, హియ్యత్తనం, ఓస్స అత్తం ద్విత్తఞ్చ.
౪౫౬. పురాతో ణో చ [క. ౩౫౨; రూ. ౩౭౬; నీ. ౭౬౫].
తత్ర భవోతి అత్థే పురాసద్దమ్హా ణో చ తనో చ హోన్తి.
పురే భవో పురాణో, ఇధ ణో అనుబన్ధో న హోతి, పోరాణో వా, పురాతనో.
౪౫౭. అమాత్వచ్చో [క. ౩౫౨; రూ. ౩౭౬; నీ. ౭౬౫; చం. ౩.౨.౧౩; పా. ౪.౨.౧౦౪].
అమాసద్దమ్హా భవత్థే అచ్చో హోతి. ‘అమా’తి సహత్థవాచీ.
రాజకిచ్చేసు రఞ్ఞా సహ భవతీతి అమచ్చో [దీ. ని. టీ. ౧.౩౩౯].
౪౫౮. మజ్ఝాదీహిమో [క. ౩౫౩; రూ. ౩౭౮; నీ. ౭౬౭; చం. ౩.౨.౮౨; పా. ౪.౩.౮, ౨౨; ‘మజ్ఝాదిత్విమో’ (బహూసు)].
మజ్ఝాదీహి భవత్థే ఇమో హోతి.
మజ్ఝే భవో మజ్ఝిమో. ఏవం అన్తిమో, హేట్ఠిమో, ఉపరిమో, ఓరిమో, పచ్ఛిమో, అబ్భన్తరిమో, పచ్చన్తిమో, పురత్థిమో.
౪౫౯. కణ ణేయ్య ణేయ్యక యియా [క. ౩౫౨; రూ. ౩౭౬; నీ. ౭౬౫; చం. ౩.౨.౪, ౫, ౬ …పే… ౪.౨.౯౪, ౯౫, ౯౭, ౧౧౯-౧౩౦].
భవత్థే సత్తమ్యన్తా ఏతే పఞ్చ పచ్చయా హోన్తి.
కణ-కుసినారాయం భవో కోసినారకో, మగధేసు భవో మాగధకో, ఆరఞ్ఞకో, విహారో.
ణేయ్య-గఙ్గాయం భవో గఙ్గేయ్యో, పబ్బతేయ్యో, వనే భవో వానేయ్యో.
ణేయ్యక-కోసలేయ్యకో, బారాణసేయ్యకో, చమ్పేయ్యకో, మిథిలేయ్యకో, ఇధ న వుద్ధి.
య-గామే భవో గమ్మో, దివే భవో దిబ్బో,
ఇయ-గామియో, గామికో, యస్స కత్తం, ఉదరే భవో ఓదరియో, ఓదరికో, దివే భవో దివియో, పఞ్చాలియో, బోధిపక్ఖియో, లోకియో.
౪౬౦. ణికో [క. ౩౫౧; రూ. ౩౭౪; నీ. ౭౬౪; చం. ౩.౨.౪౦, ౪౧, ౪౨; పా. ౪.౨.౧౨౬, ౧౨౭, ౧౨౮].
భవత్థే సత్తమ్యన్తా ణికో హోతి.
సారదికో, దివసో, సారదికా, రత్తి, సారదికం, పుప్ఫం. భవసద్దేన చేత్థ అఞ్ఞేపి అత్థే ఉపలక్ఖేతి, పబ్బతతో పక్ఖన్దా నదీ పబ్బతేయ్యా, కిమీనం కోసే జాతం కోసేయ్యం, వత్థం. ఏవం సివేయ్యం, బారాణసేయ్యం.
౪౬౧. తమస్స సిప్పం సీలం పణ్యం పహరణం పయోజనం [క. ౩౫౧; రూ. ౩౭౪; నీ. ౭౬౪; చం. ౩.౪.౪౯-౬౬ …పే… ౪.౪.౪౭-౬౫].
తమస్స సిప్పం, తమస్స సీలం, తమస్స పణ్యం, తమస్స పహరణం, తమస్స పయోజనన్తి అత్థేసు పఠమన్తా ణికో హోతి.
సిప్పే – వీణావాదనమస్స సిప్పం వేణికో. ఏత్థ చ వీణాసద్దేన వీణావాదనం వుచ్చతి. ఏకత్థీభావసామత్థియఞ్హేతం. ఏవం సబ్బత్థ. ఏవం మోదిఙ్గికో, పాణవికో, వంసికో.
సీలే-పంసుకూలధారణం అస్స సీలం పంసుకూలికో, పంసుకూలం ధారేతుం సీలమస్సాతి వా పంసుకూలికో. సీలసద్దేన చేత్థ వత, ధమ్మ, సాధుకారాపి గయ్హన్తి, పంసుకూలం ధారేతి సీలేనాతి పంసుకూలికోతిపి యుజ్జతి. ఏవం తేచీవరికో, పిణ్డం పిణ్డం పతతీతి పిణ్డపాతో, పిణ్డాచారేన లద్ధభోజనం, పిణ్డపాతయాపనం అస్స సీలన్తి పిణ్డపాతికో, పిణ్డపాతేన యాపేతుం సీలఞ్చ వతఞ్చ ధమ్మో చ గరుకారో చ అస్సాతి పిణ్డపాతికో.
‘పణ్య’న్తి విక్కేయ్యవత్థు వుచ్చతి, గన్ధో పణ్యం అస్సాతి గన్ధికో. ఏవం తేలికో, గోళికో.
పహరన్తి ఏతేనాతి పహరణం, ఆవుధభణ్డం, చాపో పహరణమస్సాతి చాపికో. ఏవం తోమరికో, ముగ్గరికో.
పయోజనం వుచ్చతి ఫలం, ఉపధి పయోజనమస్సాతి ఓపధికం [అ. ని. ౮.౫౯], పుఞ్ఞం, సతం పయోజనమస్సాతి సాతికం. ఏవం సాహస్సికం [జా. ౨.౨౧.౪౧౫].
౪౬౨. తం హన్తారహతి గచ్ఛతుఞ్ఛతి చరతి [క. ౩౫౧; రూ. ౩౭౪; నీ. ౭౬౪; చం. ౩.౪.౨౭-౪౩; పా. ౪.౪.౨౮-౪౬].
తం హన్తి, తం అరహతి, తం గచ్ఛతి, తం ఉఞ్ఛతి, తం చరతీతి అత్థేసు దుతియన్తా ణికో హోతి.
పక్ఖీహి పక్ఖినో హన్తీతి పక్ఖికో. ఏవం సాకుణికో [అ. ని. ౨.౨౬౩ (సాకునికోతిపి దిస్సతి)], మాయూరికో, మచ్ఛేహి మచ్ఛే హనతీతి మచ్ఛికో. ఏవం ధేనుకో, మగేహి మగే హనతీతి మాగవికో, మజ్ఝే వాగమో. ఏవం హారిణికో, ‘హరిణో’తి మగో ఏవ. సూకరికో, ఇధ న వుద్ధి.
సతం అరహతీతి సాతికం. ఏవం సాహస్సికం.
పరదారం గచ్ఛతీతి పారదారికో, పరదారికో వా. ఏవం పథికో, మగ్గికో.
బదరే ఉఞ్ఛతి గవేసతీతి బాదరికో. ఏవం ఆమలకికో.
ధమ్మం చరతీతి ధమ్మికో. ఏవం అధమ్మికో.
౪౬౩. తేన కతం కీతం బన్ధం అభిసఙ్ఖతం సంసట్ఠం హతం హన్తి జితం జయతి దిబ్బతి ఖణతి తరతి చరతి వహతి జీవతి [క. ౩౫౦; రూ. ౩౭౩; నీ. ౩౬౪; చం. ౩.౪.౧-౨౬; పా. ౪.౪.౧-౨౭].
తేన కతం, తేన కీతం…పే… తేన జీవతి ఇచ్చత్థేసు తతియన్తా ణికో హోతి.
కాయేన కతం కాయికం. ఏవం వాచసికం, మానసికం, వాతేన కతో వాతికో, ఆబాధో.
సతేన మూలేన కీతం భణ్డం సాతికం. ఏవం సాహస్సికం.
వరత్తాయ యోత్తాయ బన్ధితో వారత్తికో, అయసా బన్ధితో ఆయసికో, సాగమో. ఏవం పాసికో.
ఘతేన అభిసఙ్ఖతం సంసట్ఠం వా ఘాతికం. ఏవం గోళికం, దాధికం, మారిచికం.
జాలేన హతో జాలికో, మచ్ఛో.
జాలేన హన్తీతి జాలికో, జాలకేవట్టో. ఏవం బాళిసికో [సం. ని. ౨.౧౫౮].
అక్ఖేహి జితం ధనం అక్ఖికం. ఏవం సాలాకికం.
అక్ఖేహి జయతి దిబ్బతీతి వా అక్ఖికో.
ఖణిత్తియా ఖణతీతి ఖాణిత్తికో. ఏవం కుద్దాలికో, ఇధ న వుద్ధి.
ఉళుమ్పేన తరతీతి ఓళుమ్పికో, ఉళుమ్పికో వా. ఏవం నావికో [జా. ౨.౨౦.౧౪౯], గోపుచ్ఛికో.
సకటేన చరతీతి సాకటికో. ఏవం రథికో, యానికో, దణ్డికో,
ఖన్ధేన వహతీతి ఖన్ధికో. ఏవం అంసికో, సీసికో, ఇధ న వుద్ధి.
వేతనేన జీవతీతి వేతనికో. ఏవం భతికో, కసికో, కయికో, విక్కయికో, భతికాదీసు న వుద్ధి.
౪౬౪. తస్స సంవత్తతి [క. ౩౫౧; రూ. ౩౭౪; నీ. ౭౬౫; చం. ౩.౪.౬౭-౬౯; పా. ౪.౪.౬౬-౬౮].
తస్స సంవత్తతీతి అత్థే చతుత్థ్యన్తా ణికో హోతి.