౪. సమాసకణ్డ
అథ యుత్తత్థానం స్యాద్యన్తపదానం ఏకత్థీభావో వుచ్చతే. ఏకత్థీభావోతి చ ఇధ సమాసో వుచ్చతి. సో చ సమాసో ఛబ్బిధో అబ్యయీభావో, తప్పురిసో, కమ్మధారయో, దిగు, బహుబ్బీహి, ద్వన్దోతి.
అబ్యయీభావసమాస
తత్థ అబ్యయీభావో పఠమం వుచ్చతే. బ్యయో వుచ్చతి వికారో, నత్థి బ్యయో ఏతస్సాతి అబ్యయో, అబ్యయో హుత్వా భవతీతి అబ్యయీభావో, నానాలిఙ్గ, విభత్తి, వచనేసు రూపవికారరహితో హుత్వా భవతీతి అత్థో, సబ్బలిఙ్గ,-విభత్తి, వచనేసుపి యేభుయ్యేన ఏకరూపేన పవత్తతీతి వుత్తం హోతి.
అబ్యయన్తి వా ఉపసగ్గనిపాతానం ఏవ నామం, అయం పన పకతి అబ్యయం న హోతి, అసఙ్ఖ్యేహి సహ ఏకత్థతావసేన అబ్యయం హోతి, ఇతి అనబ్యయమ్పి అబ్యయం భవతీతి అబ్యయీభావో.
౩౩౧. స్యాదిస్యాదినేకత్థం [క. ౩౧౬; రూ. ౩౩౧; నీ. ౬౭౫; చం. ౨.౨.౧; పా. ౨.౧.౪].
అధికారసుత్తమిదం. స్యాది వుచ్చతి స్యాద్యన్తపదం, ‘స్యాదినా’తి స్యాద్యన్తపదేన, ఏకో అత్థో యస్స తం ఏకత్థం, స్యాదిపదం స్యాదిపదేన సహ ఏకత్థం హోతీతి అత్థో.
ఏత్థ చ ‘స్యాదీ’తి వచనేన ఉపసగ్గ, నిపాతేహి సద్ధిం సబ్బాని నామికపదాని నామపటిరూపకాని చ సఙ్గణ్హాతి, త్యాద్యన్తపదాని నివత్తేతి.
తత్థ నామపటిరూపకాని నామ ‘యేవావనకధమ్మా’ ఇచ్చాదీని. తథా సఞ్ఞాసద్దభావం పత్తాని ‘‘అత్థిపచ్చయో, నత్థిపచ్చయో, అత్థిఖీరా బ్రాహ్మణీ, అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞో, మక్ఖలిగోసాలో’’ ఇచ్చాదీసు ‘అత్థి’ ఇచ్చాదీని.
‘ఏకత్థ’న్తి ఏతేన ద్వన్దసమాసేపి పదానం ఏకకత్తు, ఏకకమ్మాదిభావేన ఏకత్థీభావో వుత్తో హోతీతి.
౩౩౨. అసఙ్ఖ్యం విభత్తిసమ్పత్తిసమీపసాకల్యాభావయథాపచ్ఛాయుగపదత్థే [క. ౩౧౯; రూ. ౩౩౦; నీ. ౬౯౬; చం. ౨.౨.౨; పా. ౨.౧.౬].
‘అసఙ్ఖ్య’న్తి ఉపసగ్గపదం నిపాతపదఞ్చ వుచ్చతి. తం ద్వయమ్పి హి ఏకత్త, బహుత్తసఙ్ఖ్యం పటిచ్చ రూపవికారరహితత్తా ‘అసఙ్ఖ్య’న్తి వుచ్చతి. విభత్యత్థే, సమ్పత్యత్థే, సమీపత్థే, సాకల్యత్థే, అభావత్థే, యథాత్థే, పచ్ఛాత్థే, యుగపదత్థే పవత్తం అసఙ్ఖ్యం నామ స్యాదిపదం అఞ్ఞేన స్యాదిపదేన సహ ఏకత్థం హోతి. అయఞ్చ సమాసో అన్వత్థవసేన ‘అసఙ్ఖ్యో’తి చ ‘అబ్యయీభావో’తి చ వుచ్చతి.
విభత్యత్థే తావ –
అధిత్థి. ఏత్థ చ అధితో సి, తస్స ‘అసఙ్ఖ్యేహి సబ్బాస’న్తి సుత్తేన లోపో, ఇత్థితో సు, ‘అధి ఇత్థీసూ’తి వాక్యం, తస్స చ అత్థం కథేన్తేన నిచ్చసమాసత్తా అఞ్ఞపదేన విగ్గహో కాతబ్బో ‘‘ఇత్థీసు పవత్తా కథా’’తి వా ‘‘ఇత్థీసు పవత్తో వచనపథో’’తి వా ‘‘ఇత్థీసు పవత్తం వచన’’న్తి వా, తతో పురిమసుత్తేన ఏకత్థసఞ్ఞా, ఇమినా సుత్తేన అసఙ్ఖ్యేకత్థసఞ్ఞా చ కరియతే, ఏకత్థసఞ్ఞాయ పన కతాయ వాక్యత్థాయ పయుత్తానం విభత్తీనం అత్థో ఏకత్థపదేన వుత్తో హోతి, తదా విభత్తియో వుత్తత్థా నామ.
ఇదాని వుత్తత్థానం అప్పయోగారహత్తా లోపవిధానమాహ.
౩౩౩. ఏకత్థతాయం [క. ౩౧౬; రూ. ౩౩౧; నీ. ౬౭౫; చం. ౨.౧.౩౯; పా. ౨.౪.౭౧; ౧.౨.౪౫, ౪౬].
ఏకో అత్థో యేసం తాని ఏకత్థాని, ‘అత్థో’తి చేత్థ పదన్తరే కత్తు, కమ్మాదిభావేన విధేయ్యో పధానత్థో ఏవ వేదితబ్బో. తథా హి ‘రాజపుత్తో’తి ఏత్థ పుత్తసద్దత్థో ఏవ తథావిధేయ్యో హోతి, న రాజసద్దత్థో, సబ్బఞ్చ వచనవాక్యం నామ విధేయ్యత్థేహి ఏవ సిజ్ఝతి, నో అఞ్ఞథా, యస్మా చ ‘రాజపుత్తో’తి ఏతం పుత్తసద్దత్థస్సేవ నామం హోతి, న రాజసద్దత్థస్స, తస్మా ఏకో పధానభూతో పుత్తసద్దత్థో ఏవ తేసం ద్విన్నం సద్దానం అత్థో నామ హోతి, న రాజసద్దత్థోతి, ఏకత్థానం భావో ఏకత్థతా, ఏకత్థీభావోతి వుత్తం హోతి. సో తివిధో సమాసో, తద్ధితో, ధాతుపచ్చయన్తో చాతి. తిస్సం తివిధాయం ఏకత్థతాయం సబ్బాసం వుత్తత్థానం స్యాదివిభత్తీనం లోపో హోతీతి ఇమినా సుస్స లోపో. బహులాధికారత్తా పన అలుత్తసమాసోపి దిస్సతి.
౩౩౪. తం నపుంసకం [క. ౩౨౦; రూ. ౩౩౫; నీ. ౬౯౮; చం. ౨.౨.౧౫; పా. ౨.౪.౧౮].
తం అసఙ్ఖ్యం నామ ఏకత్థం నపుంసకం హోతీతి ఇమినా అధిత్థీసద్దస్స నపుంసకభావం కత్వా తతో స్యాద్యుప్పత్తి.
౩౩౫. స్యాదీసు రస్సో [క. ౩౪౨; రూ. ౩౩౭; నీ. ౭౩౪; చం. ౨.౨.౮౪; పా. ౧.౨.౪౭].
నపుంసకస్స ఏకత్థస్స రస్సో హోతి స్యాదీసు విభత్తీసూతి ఇమినా ఈకారస్స రస్సో.
౩౩౬. పుబ్బస్మామాదితో [క. ౩౪౩; రూ. ౩౩౮; నీ. ౩౭౫; చం. ౨.౧.౪౦; పా. ౧.౧.౪౧].
పుబ్బఅమాది నామ పుబ్బపదత్థపధానభూతో అసఙ్ఖ్యసమాసో వుచ్చతి, తతో పరాసం సబ్బాసం విభత్తీనం లోపో హోతి, ఆదిసద్దేన చేత్థ పఠమావిభత్తిపి గయ్హతి. అథ వా అమాది వుచ్చతి తప్పురిసో, తతో పుబ్బం నామ అసఙ్ఖ్యసమాసో, ఇతి అమాదితో పుబ్బభూతా అసఙ్ఖ్యేకత్థా పరాసం సబ్బాసం విభత్తీనం లోపో హోతీతి ఇమినా అధిత్థిసద్దతో సబ్బవిభత్తీనం లోపో.
అధిత్థి తిట్ఠతి, ఇత్థీసు పవత్తా కథా తిట్ఠతీతి అత్థో. అధిత్థి తిట్ఠన్తి, ఇత్థీసు పవత్తా కథాయో తిట్ఠన్తీతి అత్థో. ఏస నయో సేసవిభత్తీసు సేసవచనేసు సేసలిఙ్గేసు చ. ఏవం సబ్బలిఙ్గేసు సబ్బవిభత్తీసు సబ్బవచనేసు చ ఏకేనేవ రూపేన తిట్ఠతి, తస్మా అయం సమాసో రూపవికారరహితత్తా ‘అబ్యయీభావో’తి వుచ్చతి.
ఏత్థ చ విభత్యత్థో నామ ‘‘అధిత్థి, బహిగామం, ఉపరిగఙ్గ’’ మిచ్చాదీసు సమ్పత్యాదీహి విసేసత్థేహి రహితో కేవలో విభత్తీనం అత్థో వుచ్చతి. విగ్గహే పన ‘‘కథా, పవత్తా’’ ఇచ్చాదీని సమాససామత్థియేన విదితాని అత్థపదాని నామ, అధిసద్దస్స అత్థపదానీతిపి వదన్తి. ఏవం అధికుమారి, అధివధు, అధిజమ్బుఇచ్చాది.
అత్తని పవత్తో ధమ్మో, పవత్తా వాధమ్మాతి అత్థే విభత్తీనం లోపే కతే అధిఅత్తసద్దస్స నపుంసకభావం కత్వా తతో స్యాద్యుప్పత్తి, ‘పుబ్బస్మామాదితో’తి స్యాదీనం లోపే సమ్పత్తే –
౩౩౭. నాతోమపఞ్చమియా [క. ౩౪౧; రూ. ౩౩౬; నీ. ౭౩౩; చం. ౨.౧.౪౧; పా. ౨.౪.౮౩; ము. ౪.౩.౩౭౪].
అకారన్తమ్హా అసఙ్ఖ్యేకత్థా పరం సబ్బాసం విభత్తీనం లోపో న హోతి, పఞ్చమీవజ్జితానం విభత్తీనం అం హోతి.
అజ్ఝత్తం ధమ్మో జాయతి, అజ్ఝత్తం ధమ్మా జాయన్తి, అజ్ఝత్తం ధమ్మం పస్సతి, అజ్ఝత్తం ధమ్మే పస్సన్తి.
అపఞ్చమియాతి కిం? అజ్ఝత్తా అపేతి, అజ్ఝత్తేహి అపేతి.
౩౩౮. వా తతియాసత్తమీనం [క. ౩౪౧; రూ. ౩౩౬; నీ. ౭౩౩; చం. ౨.౧.౪౨; పా. ౨.౪.౮౪; ము. ౪.౩.౩౭౫].
అకారన్తమ్హా అసఙ్ఖ్యేకత్థా పరం తతియా, సత్తమీనం వికప్పేన అం హోతి.
అజ్ఝత్తం ధమ్మేన వత్తతి అజ్ఝత్తేన వా, అజ్ఝత్తం ధమ్మేహి వత్తతి అజ్ఝత్తేహి వా, అజ్ఝత్తం ధమ్మస్స దేతి, అజ్ఝత్తం ధమ్మానం దేతి, అజ్ఝత్తా ధమ్మా అపేతి, అజ్ఝత్తేహి ధమ్మేహి అపేతి, అజ్ఝత్తం ధమ్మస్స సన్తకం, అజ్ఝత్తం ధమ్మానం సన్తకం, అజ్ఝత్తం ధమ్మే తిట్ఠతి అజ్ఝత్తే వా, అజ్ఝత్తం ధమ్మేసు తిట్ఠతి అజ్ఝత్తేసు వా. ఏత్థ చ ‘అజ్ఝత్తం ధమ్మో’తి అజ్ఝత్తభూతో ధమ్మో, ‘అజ్ఝత్తం ధమ్మా’తి అజ్ఝత్తభూతా ధమ్మా ఇచ్చాదినా అత్థో వేదితబ్బో. అత్తానం అధికిచ్చ పవత్తో పవత్తాతి వా వుత్తేపి అత్తస్స ఆధారభావో సిజ్ఝతియేవ. ఏవం అధిచిత్తం, అత్తని విసుం విసుం పవత్తం పవత్తాని వా పచ్చత్తం. ఏత్థ చ ‘‘అజ్ఝత్తం అభినివిసిత్వా అజ్ఝత్తం వుట్ఠాతి, బహిద్ధా అభినివిసిత్వా అజ్ఝత్తం వుట్ఠాతీ’’తి [ధ. స. అట్ఠ. ౩౫౦; సం. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౩౨] పాఠో అత్థి, తస్మా పఞ్చమియా అంభావవజ్జనం అప్పకత్తాతి దట్ఠబ్బం. ‘‘అజ్ఝత్తా ధమ్మా, బహిద్ధా ధమ్మా’’తి [ధ. స. తికమాతికా ౨౦] పాఠో అత్థి, తస్మా పఠమాదీనమ్పి వికప్పో లబ్భతీతి.
సమ్పత్తిఅత్థే –
సమ్పన్నం బ్రహ్మం సబ్రహ్మం, ‘బ్రహ్మ’న్తి వేదో వుచ్చతి. ఏత్థ చ ‘అకాలే సకత్థస్సా’తి సుత్తేన సహసద్దస్స సాదేసో, భిక్ఖానం సమిద్ధి సుభిక్ఖం, ‘స్యాదీసు రస్సో’తి సుత్తేన కతనపుంసకస్స రస్సత్తం.
సమీపే –
నగరస్స సమీపం ఉపనగరం, కుమ్భస్స సమీపం ఉపకుమ్భం, మణికాయ సమీపం ఉపమణికం, వధుయా సమీపం ఉపవధు, గున్నం సమీపం ఉపగు, ‘గోస్సూ’తి సుత్తేన ఓస్స ఉత్తం.
సాకల్యే –
తిణేన సహ సకలం సతిణం, తిణేన సద్ధిం సకలం వత్థుం అజ్ఝోహరతీతి అత్థో. సహసద్దస్స సాదేసో.
అభావే –
మక్ఖికానం అభావో నిమ్మక్ఖికం, దరథానం అభావో నిద్దరథం, భిక్ఖానం అభావో దుబ్భిక్ఖం, అభావత్థోపి దుసద్దో అత్థి. యథా? దుస్సీలో దుప్పఞ్ఞోతి. ఏత్థ చ ‘సమ్పన్నం బ్రహ్మ’న్తిఆదినా సద్దబ్యాకరణేసు అత్థవచనం సద్దత్థవిభావనమత్తం. సుత్తన్తేసు పన ఇమేసం పదానం యుత్తం అభిధేయ్యత్థం ఞత్వా తదనురూపం అత్థవచనమ్పి వేదితబ్బం.
యథాసద్దత్థే –
రూపస్స సభావస్స యోగ్యం అనురూపం, అత్తానం అత్తానం పటిచ్చ పవత్తం పచ్చత్తం, అడ్ఢమాసం అడ్ఢమాసం అనుగతం అన్వడ్ఢమాసం, ఘరం ఘరం అనుగతం అనుఘరం, వస్సం వస్సం అనుగతం అనువస్సం, జేట్ఠానం అనుపుబ్బం అనుజేట్ఠం, సత్తియా అనురూపం యథాసత్తి, బలస్స అనురూపం యథాబలం, కమస్స అనురూపం యథాక్కమం. ఏవం యథాసఙ్ఖ్యం, యథాలాభం. సోతస్స పటిలోమం పటిసోతం, పటివాతం, పటిసద్దం.
పచ్ఛాపదత్థే –
రథస్స పచ్ఛా అనురథం.
యుగభూతో పదత్థో యుగపదత్థో, సహభావీఅత్థద్వయస్సేతం నామం. తత్థ అసనిఫలేన సహ పవత్తం చక్కం సచక్కం, గదావుధేన యుగళపవత్తం వాసుదేవస్స చక్కావుధన్తిపి వదన్తి [యుగపదత్థే సచక్కం నిధేహి, (మోగ్గల్లానవుత్తియం). చక్కేన యుగపత ధేహి సచక్కం, (ముగ్ధబోధవుత్తియం). హే బిసణు! చక్కేన సహ యుగపదేకకాలే గదం ధారయ. (ముగ్ధబోధటీకాయం ౨౨౬ పిట్ఠే)], సహస్స సత్తం.
౩౩౯. యథా నతుల్యే [క. ౩౧౯; రూ. ౩౩౦; నీ. ౬౯౬; చం. ౨.౨.౩; పా. ౨.౧.౭].
తుల్యతో అఞ్ఞస్మిం అత్థే పవత్తో యథాసద్దో స్యాదినా సహ ఏకత్థో హోతి [మోగ్గల్లానే అఞ్ఞథావుత్తి దస్సితా].
యథాసత్తి, యథాబలం, యథాక్కమం, యే యే వుడ్ఢా యథావుడ్ఢం, వుడ్ఢానం పటిపాటి వా యథావుడ్ఢం.
నతుల్యేతి కిం? యథా దేవదత్తో, తథా యఞ్ఞదత్తో.
౩౪౦. యావావధారణే [క. ౩౧౯; రూ. ౩౩౦; నీ. ౬౯౬; చం. ౨.౨.౪; పా. ౨.౧.౮].
అవధారణం వుచ్చతి పరిచ్ఛిన్దనం, అవధారణే పవత్తో యావసద్దో స్యాదినా సహ ఏకత్థో భవతి.
యత్తకం అత్థో వత్తతీతి యావదత్థం, దాగమో. యత్తకం జీవో వత్తతీతి యావజీవం, యత్తకం ఆయు వత్తతీతి యావతాయుకం, తకార, కకారా ఆగమా.
౩౪౧. పరాపాబహితిరోపురేపచ్ఛా వా పఞ్చమ్యా [క. ౩౧౯; రూ. ౩౩౦; నీ. ౬౯౬; చం. ౨.౨.౭; పా. ౨.౧.౧౨, ౧౩; ‘పయ్యపా…’ (బహూసు)].
పరి, అప, ఆఇచ్చాదయో సద్దా పఞ్చమ్యన్తేన స్యాదినా సహ ఏకత్థా భవన్తి వా.
పబ్బతతో పరి సమన్తా వస్సీతి దేవో పరిపబ్బతం పరిపబ్బతా వా, పబ్బతం వజ్జేత్వా వస్సీతి అత్థో. పబ్బతతో బహిద్ధా అపపబ్బతం అపపబ్బతా వా, పాటలిపుత్తతో బహిద్ధా వస్సీతి దేవో ఆపాటలిపుత్తం ఆపాటలిపుత్తా వా, ఆకుమారేహి కచ్చాయనస్స యసో వత్తతీతి ఆకుమారం ఆకుమారా వా, ఆభవగ్గా భగవతో యసో వత్తతీతి ఆభవగ్గం ఆభవగ్గా వా, ఆపాణకోటియా సరణగమనం వత్తతీతి ఆపాణకోటికం, కాగమో. గామతో బహి బహిగామం బహిగామా వా, ఏవం బహినగరం, బహిలేణం, పబ్బతతో తిరో తిరోపబ్బతం తిరోపబ్బతా వా, ఏవం తిరోపాకారం, తిరోకుట్టం. ఏత్థ చ ‘తిరో’తి పరభాగో వుచ్చతి. భత్తమ్హా పురే పురేభత్తం పురేభత్తా వా, అరుణమ్హా పురే పురారుణం పురారుణా వా, భత్తస్స పచ్ఛా పచ్ఛాభత్తం పచ్ఛాభత్తా వా.
౩౪౨. సమీపాయామేస్వను [క. ౩౧౯; రూ. ౩౩౦; నీ. ౬౯౬; చం. ౨.౨.౯; పా. ౨.౧.౧౫, ౧౬].
సమీపే ఆయామే చ పవత్తో అనుసద్దో స్యాదినా సహ ఏకత్థో భవతి వా.
వనస్స సమీపం అనువనం, అసని అనువనం గతా, గఙ్గం అనుయాతా అనుగఙ్గం, బారాణసీ.
౩౪౩. ఓరో పరి పటి పారే మజ్ఝే హేట్ఠుద్ధాధోన్తో వా ఛట్ఠియా [క. ౩౧౯; రూ. ౩౩౦; నీ. ౬౯౬; చం. ౨.౨.౧౧; పా. ౨.౧.౧౮; ‘ఓరేపరి…’ (బహూసు)].
ఓరాదయో సద్దా ఛట్ఠీయన్తేన స్యాదినా సహ ఏకత్థా భవన్తి వా.
ఏత్థ చ ఓరే, పారే, మజ్ఝేసద్దేసు ‘తదమినాదీనీ’తి సుత్తేన ఏకారో, గఙ్గాయ ఓరం ఓరేగఙ్గం, సిఖరస్స ఉపరి ఉపరిసిఖరం. ఏవం ఉపరిపాసాదం, ఉపరిమఞ్చం, ఉపరిపబ్బతం, సోతస్స పటిలోమం పటిసోతం. ఏవం పటివాతం, యమునాయ పారం పారేయమునం, గఙ్గాయ మజ్ఝం మజ్ఝేగఙ్గం, పాసాదస్స హేట్ఠా హేట్ఠాపాసాదం, హేట్ఠామఞ్చం, గఙ్గాయ ఉద్ధం ఉద్ధంగఙ్గం, గఙ్గాయ అధో అధోగఙ్గం, పాసాదస్స అన్తో అన్తోపాసాదం. ఏవం అన్తోగామం, అన్తోనగరం, అన్తోవస్సం.
వాతి కిం? గఙ్గాఓరం, మజ్ఝేసముద్దస్మిం ఇచ్చాది.
౩౪౪. తిట్ఠగ్వాదీని [క. ౩౧౯; రూ. ౩౩౦; నీ. ౬౯౭; చం. ౨.౨.౧౦; పా. ౨.౧.౧౭].
తిట్ఠగుఇచ్చాదీని అసఙ్ఖ్యేకత్థే సిజ్ఝన్తి.
తిట్ఠన్తి గావో యస్మిం కాలే తిట్ఠగు, వహన్తి గావోయస్మిం కాలే వహగు, ‘గోస్సూ’తి సుత్తేన ఓస్స ఉత్తం. ఆయతిం యవో యస్మిం కాలేతి ఆయతియవో, ఖలే యవో యస్మిం కాలేతి ఖలేయవం. పుబ్బపదే విభత్తిఅలోపో. లునా యవా యస్మిం కాలేతి లునయవం, ఏత్థ ‘లునా’తి లావితా, లుయమానా యవా యస్మిన్తి లుయమానయవం ఇచ్చాది.
తథా పాతో నహానం యస్మిం కాలేతి పాతనహానం. ఏవం సాయనహానం, పాతో కమ్మకరణకాలో యస్మిన్తి పాతకాలం. ఏవం సాయకాలం, పాతో వస్సతి మేఘో యస్మిన్తి పాతమేఘం. ఏవం సాయమేఘం, పాతో గన్తబ్బో మగ్గో యస్మిన్తి పాతమగ్గం. ఏవం సాయమగ్గం ఇచ్చాది. మహావుత్తినా పాతోసద్దస్స పాతత్తం. ఏత్థ చ ‘తిట్ఠగు’ ఇచ్చాదీని విగ్గహత్థవసేన అఞ్ఞపదత్థే సిద్ధాని వియ దిస్సన్తి, అఞ్ఞపదస్స పన లిఙ్గాదీనం వసేన తేసం రూపవికారో నామ నత్థి, తస్మా అబ్యయరూపత్తా ఇధ గహితాని, సబ్బఞ్చేతం అసఙ్ఖ్యసమాసపదం నామ నపుంసకం ఏవ హోతి, రస్సన్తమేవ హోతి. సబ్బవిభత్తీనఞ్చ అకారన్తమ్హా బహులం అం హోతి, ఇకారుకారన్తేహి లోపో హోతి.
అబ్యయీభావసమాసో నిట్ఠితో.
తప్పురిససమాస
దుతియాతప్పురిస
అథ అమాదిసమాసో వుచ్చతే, సో తప్పురిసోతి చ వుచ్చతి. తస్స పురిసో తప్పురిసో, తప్పురిససద్దేన సదిసత్తా అయం సమాసో తప్పురిసోతి వుచ్చతి. యథా హి తప్పురిససద్దో విసేసనపదత్థం జహిత్వా విసేస్యపదత్థే తిట్ఠతి, ఏవం అయం సమాసోపీతి.
౩౪౫. అమాది [క. ౩౨౭; రూ. ౩౫౧; నీ. ౭౦౪; చం. ౨.౨.౧౬].
అమాదివిభత్తియుత్తం స్యాద్యన్తపదం పఠమన్తేన స్యాద్యన్తపదేన సహ ఏకత్థం భవతి, అయఞ్చ సమాసో అన్వత్థవసేన ‘‘అమాదిసమాసో’’తి చ ‘‘తప్పురిససమాసో’’తి చ వుచ్చతి. ఇమినా అమాదిసహితస్స వాక్యస్స అమాదేకత్థసఞ్ఞం కత్వా వుత్తత్థానం విభత్తీనం లోపో, తతో ఏకత్థపదన్తే స్యాద్యుప్పత్తి హోతి.
సో పన సమాసో దుతియాతప్పురిసో, తతియాతప్పురిసో, చతుత్థీతప్పురిసో, పఞ్చమీతప్పురిసో, ఛట్ఠీతప్పురిసో, సత్తమీతప్పురిసోతి ఛబ్బిధో. ఏకమేకస్మిఞ్చేత్థ ‘‘నిచ్చసమాసో, అనిచ్చసమాసో’’తి చ ‘‘లుత్తసమాసో, అలుత్తసమాసో’’తి చ దువిధో.
తత్థ దుతియాతప్పురిసో కత్తువాచకేసు గత, నిస్సిత,-అతీత, అతిక్కన్త, పత్త, ఆపన్నఇచ్చాదీసు పరేసు హోతి.
గామం గతోతి గామగతో గామం గతో వా. ఏవం అరఞ్ఞగతో, భూమిగతో, రాజానం నిస్సితోతి రాజనిస్సితో. ఏవం అత్థనిస్సితో, ధమ్మనిస్సితో. భవం అతీతో భవాతీతో. ఏవం భయాతీతో, కాలాతీతో, ఖణాతీతో, పమాణం అతిక్కన్తోతి పమాణాతిక్కన్తో, సుఖం పత్తోతి సుఖప్పత్తో. ఏవం దుక్ఖప్పత్తో, సోతం ఆపన్నోతి సోతాపన్నో. ఏవం నిరోధసమాపన్నో, అద్ధానమగ్గం పటిపన్నోతి అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నో, రుక్ఖం ఆరూళ్హోతి రుక్ఖారూళ్హో, రథారూళ్హో, ఓఘం తిణ్ణోతి ఓఘతిణ్ణో ఓఘం తిణ్ణో వా ఇచ్చాది.
కమ్ముపపదవిహితేహి కితన్తపదేహి పన నిచ్చసమాసోయేవ, కుమ్భం కరోతీతి కుమ్భకారో, రథకారో, పత్తం గణ్హాతీతి పత్తగ్గాహో, అత్థం కామేతీతి అత్థకామో, ధమ్మకామో, వినయం ధారేతీతి వినయధరో, ధమ్మధరో, బ్రహ్మం చరతి సీలేనాతి బ్రహ్మచారీ, భవపారం గచ్ఛతి సీలేనాతి భవపారగూ, సబ్బం జానాతీతి సబ్బఞ్ఞూ, అత్థఞ్ఞూ, ధమ్మఞ్ఞూఇచ్చాది.
బహులాధికారత్తా త, తవన్తు, తావీ, అన్త, మాన, తున, త్వాన, త్వా, తుం, తవేపచ్చయన్తేసు పరేసు సమాసో న హోతి, వస్సం వుత్థో, ఓదనం భుత్తో, ఓదనం భుత్తవా, ఓదనం భుత్తావీ, ధమ్మం సుణన్తో, ధమ్మం సుణమానో ధమ్మం సోతున, ధమ్మం సుత్వాన, ధమ్మం సుత్వా, ధమ్మం సోతుం, ధమ్మం సోతవే.
ఇతి దుతియాతప్పురిసో.
తతియాతప్పురిస
తతియాతప్పురిసో కమ్మవాచకేసు కితన్తేసు చ సమ్పన్న, సహగతాదీసు చ పుబ్బ, సదిస, సమ, ఊనత్థ, కలహ, నిపుణ,-మిస్సక, సఖిలాదీసు చ పరేసు హోతి.
బుద్ధేన భాసితో బుద్ధభాసితో. ఏవం బుద్ధదేసితో, బుద్ధపఞ్ఞత్తో, బుద్ధరక్ఖితో, సత్థారా వణ్ణితో సత్థువణ్ణితో, విఞ్ఞూహి గరహితో విఞ్ఞుగరహితో, విఞ్ఞుపసత్థో, ఇస్సరేన కతం ఇస్సరకతం, అత్తనా కతం సయంకతం, పరేహి కతం పరంకతం, బిన్దాగమో. సుకేహి ఆహటం సుకాహటం, రఞ్ఞా హతో రాజహతో, రోగేన పీళితో రోగపీళితో, అగ్గినా దడ్ఢో అగ్గిదడ్ఢో, సప్పేన దట్ఠో సప్పదట్ఠో, సల్లేన విద్ధో సల్లవిద్ధో, ఇచ్ఛాయ అపకతో అభిభూతో ఇచ్ఛాపకతో.
సీలేన సమ్పన్నో సీలసమ్పన్నో. ఏవం సుఖసహగతం, ఞాణసమ్పయుత్తం, మిత్తసంసగ్గో, పియసమ్పయోగో, పియవిప్పయోగో, జాతియా అన్ధో జచ్చన్ధో, గుణహీనో, గుణవుడ్ఢో, చతువగ్గేన సఙ్ఘేన కరణీయం కమ్మం చతువగ్గకరణీయం. ఏవం పఞ్చవగ్గకరణీయం, కాకేహి పేయ్యా కాకపేయ్యా, నదీ.
ఏకక్ఖరేసు పరపదేసు నిచ్చసమాసో, ఉరేన గచ్ఛతీతి ఉరగో, పాదేన పివతీతి పాదపో ఇచ్చాది.
క్వచి మజ్ఝేపదలోపో, గుళేన సంసట్ఠో ఓదనో గుళోదనో. ఏవం ఖీరోదనో, అస్సేన యుత్తో రథో అస్సరథో. ఏవం ఆజఞ్ఞరథో, మగ్గేన సమ్పయుత్తం చిత్తం మగ్గచిత్తం, జమ్బుయా పఞ్ఞాతో దీపో జమ్బుదీపో, ఏకేన అధికా దస ఏకాదస ఇచ్చాది.
పుబ్బాదీసు – మాసేన పుబ్బో మాసపుబ్బో, మాతరా సదిసో మాతుసదిసో. ఏవం మాతుసమో, పితుసమో, ఏకేన ఊనా వీసతి ఏకూనవీసతి, సీలేన వికలో సీలవికలో, అసినా కలహో అసికలహో, వాచాయ నిపుణో వాచానిపుణో. ఏవం యావకాలికసమ్మిస్సం, వాచాసఖిలో, సత్థారా సదిసో సత్థుకప్పో, పుఞ్ఞేన అత్థో పుఞ్ఞత్థో, పుఞ్ఞేన అత్థికో పుఞ్ఞత్థికో. ఏవం సేయ్యత్థికో, మహగ్ఘత్థికో, గుణేన అధికో గుణాధికో ఇచ్చాది.
బహులాధికారా క్వచి సమాసో న హోతి, ఫరసునా ఛిన్నం, కాకేహి పాతబ్బా, దస్సనేన పహాతబ్బా ధమ్మా, భావనాయ పహాతబ్బా ధమ్మా ఇచ్చాది.
ఇతి తతియాతప్పురిసో.
చతుత్థీతప్పురిస
చతుత్థీతప్పురిసో తదత్థే వా అత్థ, హిత, దేయ్యాదీసు వా పరేసు హోతి.
కథినస్స దుస్సం కథినదుస్సం, కథినత్థాయ ఆభటం దుస్సన్తి అత్థో. ఏవం కథినచీవరం, కథినాయ దుస్సం, కథినాయ చీవరన్తిపి యుజ్జతి, కథినత్థారాయాతి అత్థో. చీవరాయ దుస్సం చీవరదుస్సం. ఏవం చీవరమూలం [చీవరమూల్యం (రూ. నీ.)], సఙ్ఘస్స ఆభటం భత్తం సఙ్ఘభత్తం, సఙ్ఘత్థాయ వా పటియత్తం భత్తం సఙ్ఘభత్తం. ఏవం ఆగన్తుకభత్తం, గమికభత్తం, గిలానభత్తం.
సఙ్ఘస్స అత్థో సఙ్ఘత్థో, లోకస్స హితో లోకహితో, బుద్ధస్స దేయ్యం బుద్ధదేయ్యం, బుద్ధస్స పణామో బుద్ధప్పణామో. ఏవం బుద్ధథోమనా, బుద్ధుపట్ఠానం, సుత్తస్స అనులోమం సుత్తానులోమం. ఏవం సుత్తానురూపం, సుత్తానుకూలం, సుత్తానుగుణం, ఠానస్స అరహం ఠానారహం, రఞ్ఞో అరహం రాజారహం. ఏవం రాజగ్ఘం, రాజదేయ్యం, కత్తుం కామేతీతి కత్తుకామో. ఏవం గన్తుకామో, కథేతుకామో, దట్ఠుకామో, సోతుకామో. ఏత్థ చ తుమన్తస్స అసఙ్ఖ్యత్తా ‘అసఙ్ఖ్యేహి సబ్బాస’న్తి తతో నిచ్చం చతుత్థీలోపో హోతి, సమాసే కతే నిచ్చం నిగ్గహీతలోపో చ. ‘‘సఙ్ఘస్స దాతబ్బం, సఙ్ఘస్స దాతుం’’ ఇచ్చాదీసు సమాసో న హోతి.
ఇతి చతుత్థీతప్పురిసో.
పఞ్చమీతప్పురిస
పఞ్చమీతప్పురిసో అపగమన, భయ, విరతి, మోచనాదిఅత్థేసు పరేసు హోతి.
మేథునా అపేతోతి మేథునాపేతో, పలాసతో అపగతోతి పలాసాపగతో, నగరమ్హా నిగ్గతోతి నగరనిగ్గతో, పిణ్డపాతతో పటిక్కన్తోతి పిణ్డపాతప్పటిక్కన్తో. ఏవం గామనిక్ఖన్తో, రుక్ఖపతితో, సాసనమ్హా చుతోతి సాసనచుతో, ఆపత్తియా వుట్ఠానం ఆపత్తివుట్ఠానం, ఉదకతో ఉగ్గతో ఉదకుగ్గతో, భవతో నిస్సటో భవనిస్సటో, ఖన్ధసఙ్గహతో నిస్సటన్తి ఖన్ధసఙ్గహనిస్సటం, చోరమ్హా భీతోతి చోరభీతో, పాపతో భాయతి సీలేనాతి పాపభీరుకో, పాపతో జిగుచ్ఛతి సీలేనాతి పాపజిగుచ్ఛీ, వట్టతో నిబ్బిన్దతీతి వట్టనిబ్బిన్నో, కాయదుచ్చరితతో విరతి కాయదుచ్చరితవిరతి. ఏవం వచీదుచ్చరితవిరతి, బన్ధనా ముత్తో బన్ధనముత్తో. ఏవం బన్ధనమోక్ఖో, కమ్మతో సముట్ఠితం కమ్మసముట్ఠితం. ఏవం కమ్మజాతం, కమ్మసమ్భూతం, కమ్మనిబ్బత్తం, లోకతో అగ్గో లోకగ్గో. ఏవం లోకజేట్ఠో, లోకుత్తమో, సబ్బేహి జేట్ఠో సబ్బజేట్ఠో, సబ్బేహి కనిట్ఠో సబ్బకనిట్ఠో. ఏవం సబ్బహీనో, సబ్బపచ్ఛిమో, ఉక్కట్ఠతో ఉక్కట్ఠోతి ఉక్కట్ఠుక్కట్ఠో, ఓమకతో ఓమకోతి ఓమకోమకో.
క్వచి నిచ్చసమాసో హోతి, మాతితో జాతో మాతుజో. ఏవం పితుజో, కమ్మజం, చిత్తజం, ఉతుజం ఇచ్చాది.
ఇతి పఞ్చమీతప్పురిసో.
ఛట్ఠీతప్పురిస
రఞ్ఞో పుత్తో రాజపుత్తో. ఏవం రాజపురిసో, బుద్ధసావకో, సముద్దఘోసో, ధఞ్ఞానం రాసి ధఞ్ఞరాసి, మత్తికాయ పత్తోతి మత్తికాపత్తో, వికారసమ్బన్ధే ఛట్ఠీ, మత్తికామయపత్తోతి అత్థో. ఏవం సువణ్ణకటాహం, సువణ్ణభాజనం, పానీయస్స థాలకం పానీయథాలకం.
సమాసమజ్ఝే ఈ, ఊనం బహులం రస్సత్తం, దణ్డినో కులం దణ్డికులం, హత్థిపదం, ఇత్థిరూపం, నదికూలం, నదితీరం, భిక్ఖునీనం సఙ్ఘో భిక్ఖునిసఙ్ఘో, జమ్బుయా సాఖా జమ్బుసాఖా ఇచ్చాది.
అన్త, మాన, నిద్ధారణియ, పూరణ, భావ, సుహితత్థేహి సమాసో న హోతి, మమం అనుకుబ్బన్తో, మమం అనుకురుమానో, గున్నం కణ్హా సమ్పన్నఖీరతమా. విభత్తావధిఛట్ఠియా పన హోతియేవ, నరానం ఉత్తమో నరుత్తమో, నరసేట్ఠో, నరవరో, గణానం ఉత్తమో గణుత్తమో, ద్విపదానం ఉత్తమో ద్విపదుత్తమో ఇచ్చాది. సిస్సానం పఞ్చమో సిస్సో, కప్పస్స తతియో భాగో, పక్ఖస్స అట్ఠమీ, పటస్స సుక్కతా, రూపస్స లహుతా, రూపస్స ముదుతా, రూపస్స కమ్మఞ్ఞతా. క్వచి హోతి, కాయలహుతా, చిత్తలహుతా, బుద్ధసుబుద్ధతా. ధమ్మసుధమ్మతా, ఫలానం సుహితో, ఫలానం తిత్తో, ఫలానం అసితో, కరణత్థే ఛట్ఠీ.
‘‘భటో రఞ్ఞో పుత్తో దేవదత్తస్సా’’తి ఏత్థ ‘రాజపుత్తో’తి న హోతి అఞ్ఞమఞ్ఞానపేక్ఖత్తా. ‘‘దేవదత్తస్స కణ్హా దన్తా’’తి ఏత్థ ‘దేవదత్తకణ్హదన్తా’తి న హోతి అఞ్ఞసాపేక్ఖత్తా [నీ. ౬౯౦]. అఞ్ఞసాపేక్ఖత్తేపి నిచ్చం సమ్బన్ధీపేక్ఖసద్దానం సమాసో హోతి వాక్యే వియ సమాసేపి సమ్బన్ధస్స విదితత్తా. వుత్తఞ్చ ‘‘సతిపి సాపేక్ఖత్తే గమకత్తా సమాసో హోతీ’’తి [క. ౩౨౮; రూ. ౩౫౨; నీ. ౬౯౧], దేవదత్తగురుకులం, రాజదాసీపుత్తో, దేవదాసీపుత్తో ఇచ్చాది. తత్థ దేవదత్తస్స గురు దేవదత్తగురు, తస్స కులం దేవదత్తగురుకులన్తి విగ్గహో. గురునో కులం గురుకులం, దేవదత్తస్స గురుకులం దేవదత్తగురుకులన్తిపి వదన్తి. ‘‘రఞ్ఞో మాగధస్స బిమ్బిసారస్స పుత్తో’’తి ఏత్థపి అఞ్ఞసాపేక్ఖత్తా ‘బిమ్బిసారపుత్తో’తి న హోతి, రఞ్ఞో గో చ అస్సో చ పురిసో చాతి అత్థే ‘రాజగవస్సపురిసా’తి హోతి ద్వన్దతో పుబ్బపదస్స ద్వన్దపదేహిపి పచ్చేకం సమ్బన్ధస్స విదితత్తా. తథా ద్వన్దతో పరపదస్సపి, నరానఞ్చ దేవానఞ్చ సారథి నరదేవసారథి.
ఇతి ఛట్ఠీతప్పురిసో.
సత్తమీతప్పురిస
సత్తమీతప్పురిసే రూపే సఞ్ఞా రూపసఞ్ఞా. ఏత్థ చ కారకానం క్రియాసాధనలక్ఖణత్తా క్రియాపదేహేవ సమ్బన్ధో హోతి, తస్మా అక్రియవాచకేన పరపదేన సద్ధిం సమాసే జాతే మజ్ఝే అనురూపం క్రియాపదం విఞ్ఞాయతి, యథా ‘అస్సేన యుత్తో రథో అస్సరథో’ ఇతి ‘రూపే సఞ్ఞా’తి రూపే ఉప్పన్నా సఞ్ఞాతి అత్థో. చక్ఖుస్మిం విఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణం, ధమ్మే రతో ధమ్మరతో. ఏవం ధమ్మరుచి, ధమ్మగారవో, దానే అజ్ఝాసయో దానజ్ఝాసయో. ఏవం దానాధిముత్తి, వట్టే భయం వట్టభయం, వట్టదుక్ఖం, గామే సూకరో గామసూకరో, వనమహింసో, సముద్దమచ్ఛో, ఇత్థీసు ధుత్తో ఇత్థిధుత్తో, ఇత్థిసోణ్డో.
ఉపపదకితన్తేసు నిచ్చసమాసో [నీ. ౬౮౨], వనే చరతీతి వనచరో, కామావచరో, కుచ్ఛిమ్హి సయతీతి కుచ్ఛిస్సయో, గబ్భే సేతీతి గబ్భసేయ్యో, థలే తిట్ఠతీతి థలట్ఠో, జలట్ఠో, పబ్బతట్ఠో, పఙ్కే జాతం పఙ్కజం. ఏవం అత్రజో, ఖేత్రజో ఇచ్చాది. ఇధ న హోతి [నీ. ౬౮౧], భోజనే మత్తఞ్ఞుతా, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో, ఆసనే నిసిన్నో, ఆసనే నిసీదితబ్బం.
ఇతి సత్తమీతప్పురిసో.
లుత్తతప్పురిస
తప్పురిసపదానం మహావుత్తిసుత్తేన క్వచి విపల్లాసో.
ఉపరిగఙ్గా, హేట్ఠానదీ, అన్తోవిహారో, అన్తోసమాపత్తి, హంసానం రాజా రాజహంసో హంసరాజా వా, మాసస్స అడ్ఢం అడ్ఢమాసం, కహాపణస్స అడ్ఢం అడ్ఢకహాపణం, అడ్ఢమాసం, రత్తియా అడ్ఢం అడ్ఢరత్తం. ఏవం పుబ్బరత్తం, పరరత్తం, ఇస్స అత్తం. కాయస్స పుబ్బభాగో పుబ్బకాయో, పరకాయో, అహస్స పుబ్బో పుబ్బణ్హో, మజ్ఝణ్హో, సాయన్హో, పుబ్బేదిట్ఠో దిట్ఠపుబ్బో, తథాగతం దిట్ఠపుబ్బో థేరో, తథాగతో దిట్ఠపుబ్బో థేరేన ఇచ్చాది.
ఇతి లుత్తతప్పురిసో.
అలుత్తతప్పురిస
ఇదాని అలుత్తతప్పురిసా వుచ్చన్తే.
దీపఙ్కరో, పభఙ్కరో, అమతన్దదో, పురిన్దదో, వేస్సన్తరో, అత్తన్తపో, పరన్తపో, రణఞ్జహో, జుతిన్ధరో, విజ్జన్ధరో, దస్సనేనపహాతబ్బధమ్మో, కుతోజో, తతోజో, ఇతోజో, భయతో ఉపట్ఠానం భయతుపట్ఠానం, కటత్తాకమ్మం, కటత్తారూపం, పరస్సపదం, అత్తనోపదం, దేవానమిన్దో, దేవానంపియతిస్సో, గవమ్పతిత్థేరో, పుబ్బేనివాసో, మజ్ఝేకల్యాణం, దూరేరూపం, సన్తికేరూపం, దూరేనిదానం, సన్తికేనిదానం, అన్తేవాసికో, జనేసుతో, కామేసుమిచ్ఛాచారో ఇచ్చాది [క. ౩౨౭; రూ. ౩౫౧; నీ. ౬౮౬].
ఇతి అలుత్తతప్పురిసో.
సబ్బో చాయం అమాదితప్పురిసో అభిధేయ్యవచనో పరపదలిఙ్గో చ.
అమాదితప్పురిసో నిట్ఠితో.
కమ్మధారయసమాస
అథ కమ్మధారయసఞ్ఞితో పఠమాతప్పురిసో వుచ్చతే.
కమ్మమివ ద్వయం ధారేతీతి కమ్మధారయో. యథా కమ్మం క్రియఞ్చ పయోజనఞ్చ ద్వయం ధారేతి కమ్మే సతి తస్స ద్వయస్స సమ్భవతో, తథా అయం సమాసో ఏకస్స అత్థస్స ద్వే నామాని ధారేతి ఇమస్మిం సమాసే సతి ఏకత్థజోతకస్స నామద్వయస్స సమ్భవతోతి [క. ౩౨౪; రూ. ౩౩౯; నీ. ౭౦౨].
అపి చ కత్తబ్బన్తి కమ్మం, ధారేతబ్బన్తి ధారియం, కమ్మఞ్చ తం ధారియఞ్చాతి కమ్మధారియం, యంకిఞ్చి హితకమ్మం, కమ్మధారియసద్దసదిసత్తా సబ్బో చాయం సమాసో కమ్మధారయోతి వుచ్చతి ఇస్స అత్తం కత్వా. యథా హి కమ్మధారియసద్దో ఏకస్స అత్థస్స ద్వే నామాని ధారేతి, తథా అయం సమాసోపీతి. సో ఏవ ఉత్తరపదత్థపధానతాసఙ్ఖాతేన తప్పురిసలక్ఖణేన యుత్తత్తా ‘తప్పురిసో’తి చ వుచ్చతి. భిన్నపవత్తినిమిత్తానం ద్విన్నం పదానం విసేసనవిసేసితబ్బభావేన ఏకస్మిం అత్థే పవత్తి తుల్యాధికరణతా నామ, తేన తుల్యాధికరణలక్ఖణేన యుత్తత్తా ‘తుల్యాధికరణసమాసో’తి చ వుచ్చతి. సో ఏవ చ విసేసనపదవసేన గుణవిసేసదీపనత్తా ‘విసేసనసమాసో’తి చ వుచ్చతి. తస్మిం విసేసనసమాసే –
౩౪౬. విసేసనమేకత్థేన [క. ౩౨౪; రూ. ౩౩౯; నీ. ౭౦౨; చం. ౨.౨.౧౮; పా. ౨.౧.౫౭].
విసేసనభూతం స్యాద్యన్తపదం ఏకత్థేన విసేస్యభూతేన స్యాద్యన్తపదేన సద్ధిం ఏకత్థం హోతి.
ఏత్థ చ విసేసీయతి దబ్బం విసిట్ఠం కరీయతి ఏతేనాతి విసేసనం. ఏకో అత్థో యస్సాతి ఏకత్థం, ‘ఏకో’తి సమానో, ‘అత్థో’తి అభిధేయ్యత్థో, నేమిత్తకత్థో, సోయేవ ద్విన్నం పవత్తినిమిత్తానం అధిట్ఠానట్ఠేన ‘అధికరణ’న్తి చ వుచ్చతి. పవత్తినిమిత్తానఞ్చ అధిట్ఠానత్తే సతి పదానమ్పి అధిట్ఠానతా సిద్ధా హోతి. ఇతి ఏకత్థన్తి తుల్యాధికరణం, సమానాధికరణన్తి వుత్తం హోతి, తేన ఏకత్థేన. ‘ఏకత్థం హోతీ’తి ఏకత్థీభూతం హోతీతి అత్థో.
సో చ సమాసో నవవిధో విసేసనపుబ్బపదో, విసేసనుత్తరపదో, విసేసనోభయపదో, ఉపమానుత్తరపదో, సమ్భావనాపుబ్బపదో, అవధారణపుబ్బపదో, ననిపాతపుబ్బపదో, కునిపాతపుబ్బపదో, పాదిపుబ్బపదో చాతి.
తత్థ విసేసనపుబ్బపదో యథా? మహాపురిసో, మహానదీ, మహబ్భయం. ఏత్థ చ ‘‘సా సేనా దిస్సతే మహా [జా. ౨.౨౨.౭౭౧], బారాణసిరజ్జం నామ మహా’’తి [జా. అట్ఠ. ౧.౧.మహాసీలవజాతకవణ్ణనా] పాళి దిస్సతి. తస్మా సమాసేపి తిలిఙ్గే నిపాతరూపో మహాసద్దో యుజ్జతి. మహా చ సో పురిసో చాతి మహాపురిసో, మహా చ సా నదీ చాతి మహానదీ, మహా చ తం భయఞ్చాతి మహబ్భయం, ద్విత్తం సంయోగే చ రస్సత్తం. మహాసద్దవేవచనేన మహన్తసద్దేనపి వాక్యం దస్సేతుం యుజ్జతి, మహన్తో పురిసో మహాపురిసో, మహన్తీ నదీ మహానదీ, మహన్తం భయం మహబ్భయన్తి. చ, తసద్దేహి చ సద్ధిం పరిపుణ్ణం కత్వా దస్సేతుం యుజ్జతి, మహన్తో చ సో పురిసో చాతి మహాపురిసో, మహన్తీ చ సా నదీ చాతి మహానదీ, మహన్తఞ్చ తం భయఞ్చాతి మహబ్భయన్తి. మహన్తసద్దో వా మహా హోతి, ‘ట న్తన్తూన’న్తి సుత్తేన ఉత్తరపదే పరే న్తస్స సబ్బస్స అత్తం, మహావుత్తినా దీఘో చ.
ఏత్థ చ ద్వీహి చసద్దేహి ద్విన్నం పదానం సకత్థనానాత్తం దీపేతి. తంసద్దేన సకత్థనానాత్తేపి సకత్థానం అధికరణభూతస్స దబ్బత్థస్స ఏకత్తం దీపేతి. ఇమస్మిం బ్యాకరణే విసుం రూపవిధానకిచ్చం నామ నత్థి, తంతంసుత్తవిధానఞ్చ తదనురూపం దస్సితవిగ్గహవాక్యఞ్చ దిస్వా తస్స తస్స సిద్ధపదస్స అత్థబ్యఞ్జనవినిచ్ఛయే ఞాతే రూపవిధానకిచ్చం సిద్ధం హోతి, సన్తో చ సో పురిసో చాతి సప్పురిసో, సేతహత్థీ, నీలుప్పలం, లోహితచన్దనం.
విసదిసలిఙ్గ, వచనాపి సద్దా ఏకత్థా హోన్తి, వినయో చ సో పరియత్తి చాతి వినయపరియత్తి, వినయో చ సో పిటకఞ్చాతి వినయపిటకం, అవిజ్జా చ సా పచ్చయో చాతి అవిజ్జాపచ్చయో, అవిజ్జా చ సా నీవరణఞ్చాతి అవిజ్జానీవరణం. ఏవం ఇత్థిరతనం, సీలఞ్చ తం గుణో చాతి సీలగుణో, సీలఞ్చ తం పతిట్ఠా చాతి సీలపతిట్ఠా ఇచ్చాది.
తథా వీసతి చ సా పురిసా చాతి వీసతిపురిసా, సతఞ్చ తం పురిసా చాతి సతపురిసా, సఙ్ఖారా చ తే పచ్చయో చాతి సఙ్ఖారపచ్చయో, అఙ్గా చ తే జనపదఞ్చాతి అఙ్గజనపదం, మగధా చ తే రట్ఠఞ్చాతి మగధరట్ఠం. ఏవం కాసిరట్ఠం ఇచ్చాది.
ఇధ న హోతి [రూ. ౩౪౧; నీ. ౬౮౧], పుణ్ణో మన్తానీపుత్తో, చిత్తో గహపతి, సక్కో దేవరాజా, బ్రహ్మా సహమ్పతి ఇచ్చాది.
క్వచి నిచ్చసమాసో, కణ్హసప్పో, లోహితమాలం ఇచ్చాది.
విసేసనుత్తరపదో యథా? సారిపుత్తత్థేరో, బుద్ధఘోసాచరియో, ఆచరియగుత్తిలో వా, మహోసధపణ్డితో, పురిసుత్తమో, పురిసవరో, పురిసవిసేసో ఇచ్చాది.
విసేసనోభయపదో యథా? ఛిన్నఞ్చ తం పరూళ్హఞ్చాతి ఛిన్నపరూళ్హం, సీతఞ్చ తం ఉణ్హఞ్చాతి సీతుణ్హం, ఖఞ్జో చ సో ఖుజ్జో చాతి ఖఞ్జఖుజ్జో. ఏవం అన్ధబధిరో, కతఞ్చ తం అకతఞ్చాతి కతాకతం, ఛిద్దావఛిద్దం, ఛిన్నభిన్నం, సిత్తఞ్చ తం సమ్మట్ఠఞ్చాతి సిత్తసమ్మట్ఠం, సన్తస్స భావో సచ్చం, అఖేమట్ఠేన దుక్ఖఞ్చ తం అవిపరీతట్ఠేన సచ్చఞ్చాతి దుక్ఖసచ్చం ఇచ్చాది.
ఉపమానుత్తరపదో యథా? సీహో వియాతి సీహో, ముని చ సో సీహో చాతి మునిసీహో. ఏవం మునిపుఙ్గవో, బుద్ధనాగో, బుద్ధాదిచ్చో, రంసి వియాతి రంసి, సద్ధమ్మో చ సో రంసి చాతి సద్ధమ్మరంసి. ఏవం వినయసాగరో, సమణపదుమో, సమణపుణ్డరీకో ఇచ్చాది.
సమ్భావనాపుబ్బపదో యథా? హేతు హుత్వా పచ్చయో హేతుపచ్చయో. ఏవం ఆరమ్మణపచ్చయో, మనుస్సభూతో, దేవభూతో, ధమ్మో ఇతి సఙ్ఖాతో ధమ్మసఙ్ఖాతో, ధమ్మసమ్మతో, ధమ్మసఞ్ఞితో, ధమ్మలక్ఖితో, ఏవ ఇతి సఙ్ఖాతో సద్దో ఏవసద్దో. ఏవం చసద్దో, వాసద్దో, అరియభూతో సఙ్ఘో అరియసఙ్ఘో. ఏవం బుద్ధముని, పచ్చేకముని ఇచ్చాది. ఏత్థ చ సమ్భావనా నామ సామఞ్ఞభూతస్స ఉత్తరపదత్థస్స దళ్హం కత్వా థోమనా సరూపవిసేసదీపనా, న గుణమత్తదీపనాతి అధిప్పాయో. గరూ పన ‘‘ధమ్మో ఇతి బుద్ధి ధమ్మబుద్ధి. ఏవం ధమ్మసఞ్ఞా, అనిచ్చసఞ్ఞా, ధాతుసఞ్ఞా, మాతుసఞ్ఞా, పాణసఞ్ఞితా, అత్తదిట్ఠి’’ ఇచ్చాదీనిపి ఏత్థ ఆహరన్తి, ఇమాని పన ‘‘సరణం ఇతి గతో ఉపగతో సరణఙ్గతో’’తి పదం వియ ఇతిలుత్తాని పఠమాతప్పురిసపదాని నామ యుజ్జన్తీతి [రూ. ౩౪౩; నీ. ౭౦౨].
అవధారణపుబ్బపదో యథా? గుణో ఏవ ధనం న మణిసువణ్ణాదీతి గుణధనం. ఏవం సద్ధాధనం, సీలధనం, చక్ఖు ఏవ ద్వారం న గామద్వారాదీతి చక్ఖుద్వారం. ఏవం చక్ఖువత్థు, చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖాయతనం, చక్ఖుధాతు, ఖన్ధా ఏవ భారా ఖన్ధభారా. ఏత్థ చ యది భరితబ్బట్ఠేన భారా నామ సియుం, పఞ్చక్ఖన్ధా ఏవ భారా నామ సియుం, న సీసభార, అంసభారాదయో. ఖన్ధా హి నిచ్చభారా హోన్తి, ఇతరే తావకాలికా, ఖన్ధమూలికా చాతి. ఏవం అతిసయత్థసమ్భావనత్థం ఖన్ధా ఏవ భారాతి అవధారణవాక్యం పయుజ్జతి, న సీసభారాదీనం సబ్బసో భారభావపటిక్ఖిపనత్థన్తి. ఏవం సబ్బత్థ, అవిజ్జా ఏవ మలం న కంసమలాదికన్తి అవిజ్జామలం, అవిజ్జా ఏవ ఆసవో న మధ్వాసవాదికోతి అవిజ్జాసవో. ఏవం తణ్హాసల్లం, పఞ్ఞాసత్థం, పఞ్ఞాలోకో, పఞ్ఞాపజ్జోతో, రాగగ్గి, దోసగ్గి, మోహగ్గి ఇచ్చాది. గరూ పన ‘‘ధనం వియాతి ధనం, సద్ధా ఏవ అరియానం ధనం సద్ధాధనం, సత్థం వియాతి సత్థం, పఞ్ఞా ఏవ సత్థం పఞ్ఞాసత్థ’’న్తి యోజేన్తి, ఏవం సతి అతిసయసమ్భావనత్థో న సిజ్ఝతి [రూ. ౩౪౩; నీ. ౭౦౨].
౩౪౭. ననిపాతపుబ్బపదే నఉ [క. ౩౨౬; రూ. ౩౪౧; నీ. ౭౦౭].
ఞానుబన్ధో పటిసేధమ్హా అఞ్ఞనకార నివత్తనత్థో, నఉఇచ్చేతం స్యాద్యన్తం అఞ్ఞేన స్యాద్యన్తేన సహ ఏకత్థం హోతి. ఇమినా నఞే కత్థసఞ్ఞం కత్వా –
౩౪౮. ట నఉస్స [క. ౩౩౩; రూ. ౩౪౪; నీ. ౭౧౭; చం. ౨.౨.౨౦; పా. ౨.౨.౬; ‘‘నఉ’’ (బహూసు)].
ఉత్తరపదే పరే నఉఇచ్చేతస్స టానుబన్ధో అ హోతీతి నస్స అత్తం.
న బ్రాహ్మణో అబ్రాహ్మణో. ఏత్థ సియా – కిం విజ్జమానస్స వాయం నిసేధో, ఉదాహు అవిజ్జమానస్స వాతి, కిఞ్చేత్థ – యది విజ్జమానస్స నిసేధో, ఏవం సతి లోకే విజ్జమానా సబ్బే బ్రాహ్మణా అబ్రాహ్మణా నామ భవేయ్యుం. తస్మా ‘‘ఇధ జనో న బ్రాహ్మణో, తత్థ జనో న బ్రాహ్మణో’’తిఆదినా దేసాదినియమం వినా లోకే విజ్జమానస్స బ్రాహ్మణస్స నిసేధో న యుజ్జతి, అథ లోకే అవిజ్జమానస్స నిసేధో, ఏవఞ్చ సతి కిం అవిజ్జమానస్స నిసేధేన నిసేధనీయస్సేవ అవిజ్జమానత్తాతి? వుచ్చతే – తంసదిసాదిఅత్థేసు తబ్బోహారస్సేవాయం నిసేధో. తథా హి బ్రాహ్మణసదిసే అబ్రాహ్మణే కేసఞ్చి బ్రాహ్మణసఞ్ఞా సణ్ఠాతి, సఞ్ఞానురూపఞ్చ బ్రాహ్మణవోహారో తస్మిం పవత్తతి, ఏవం పవత్తస్స అబ్రాహ్మణే బ్రాహ్మణవోహారస్స అయం పటిసేధో హోతి. యథా తం? లోకస్మిం బాలజనానం మిచ్ఛాసఞ్ఞావసేన మిచ్ఛావోహారో పవత్తతియేవ ‘‘రూపం అత్తా, వేదనా అత్తా’’ ఇచ్చాది, తేసం తస్స మిచ్ఛాభావఖ్యాపనత్థం పటిసేధో యోజియతి ‘‘రూపం అనత్తా, వేదనా అనత్తా’’ [మహావ. ౨౦] ఇచ్చాది. ఏత్తావతా సుద్ధబ్రాహ్మణసద్దస్సపి మిచ్ఛావసేన తంసదిసే అత్థే పవత్తిసమ్భవో సిద్ధో హోతి, నకారస్స చ తదత్థజోతకమత్తతా సిద్ధా హోతి, ఏవఞ్చ సతి ఉత్తరపదత్థపధానతాసఙ్ఖాతం తప్పురిసలక్ఖణమ్పి ఇధ న విరుజ్ఝతి, తస్మా అబ్రాహ్మణోతి బ్రాహ్మణసదిసోతి వుత్తం హోతి. ఏస నయో తదఞ్ఞ, తబ్బిరుద్ధ, తదభావత్థాదీసు.
తత్థ తదఞ్ఞత్థే –
సఙ్ఖతా ధమ్మా అసఙ్ఖతా ధమ్మా [ధ. స. దుకమాతికా ౮]. ఏత్థ చ న సఙ్ఖతా అసఙ్ఖతా, సఙ్ఖతధమ్మేహి అఞ్ఞే ధమ్మాతి అత్థో.
తబ్బిరుద్ధే –
అకుసలో, కుసలపటిపక్ఖో ధమ్మోతి అత్థో.
తదభావే –
న కత్వా అకత్వా, కరణేన సబ్బసో వినాతి అత్థో.
దువిధో పటిసేధో పసజ్జపటిసేధో, పయిరుదాసపటిసేధో చాతి.
తత్థ అత్తనా యుత్తపదత్థం పసజ్జ లగ్గేత్వా పటిసేధేతీతి పసజ్జపటిసేధో, తదభావమత్తజోతకో నకారో, క్రియామత్తనిసేధోతి వుత్తం హోతి. అకత్వా, అకాతుం, అకరోన్తో, న కరోతి, న కాతబ్బం ఇచ్చాది.