౩. కారకకణ్డ
పఠమావిభత్తిరాసి
అథ నామవిభత్తీనం అత్థభేదా వుచ్చన్తే.
కస్మిం అత్థే పఠమా?
౨౮౯. పఠమత్థమత్తే [చం. ౨.౧.౯౩; పా. ౨.౩.౪౬].
నామస్స అభిధేయ్యమత్తే పఠమావిభత్తి హోతి.
రుక్ఖో, మాలా, ధనం.
ఏత్థ చ మత్తసద్దేన కత్తు, కమ్మాదికే విభత్యత్థే నివత్తేతి. తస్మా అత్థమత్తన్తి లిఙ్గత్థోయేవ వుచ్చతి.
తత్థ అనుచ్చారితే సతి సుణన్తస్స అవిదితో అత్థో లీనత్థో నామ. తం లీనమత్థం గమేతి బోధేతీతి లిఙ్గం, ఉచ్చారితపదం.
తం పన పకతిలిఙ్గం, నిప్ఫన్నలిఙ్గన్తి దువిధం. తత్థ విభత్తిరహితం పకతిలిఙ్గం ఇధాధిప్పేతం లిఙ్గ, విభత్తీనం విసుం విసుం విభాగట్ఠానత్తా.
లీనం అఙ్గన్తి లిఙ్గం. తత్థ ‘లీన’న్తి అపాకటం. ‘అఙ్గ’న్తి అవయవో. లిఙ్గం, నామం, పాటిపదికన్తి అత్థతో ఏకం.
లిఙ్గస్స అత్థో పరమత్థో, పఞ్ఞత్తిఅత్థోతి దువిధో. తథా విసేసనత్థో, విసేస్యత్థోతి.
తత్థ విసేసనత్థో నామ సకత్థో, తస్స తస్స సద్దస్స పటినియతో పాటిపుగ్గలికత్థోతి వుత్తం హోతి. సోయేవ తస్మిం తస్మిం అత్థే ఆదిమ్హి సద్దుప్పత్తియా చిరకాలఞ్చ సద్దపవత్తియా నిబద్ధకారణత్తా నిమిత్తత్థోతి చ వుచ్చతి. సో సుతి, జాతి, గుణ, దబ్బ, క్రియా, నామ, సమ్బన్ధవసేన సత్తవిధో హోతి.
విసేస్యత్థో నామ సామఞ్ఞత్థో, బహునిమిత్తానం సాధారణత్థోతి వుత్తం హోతి, సోయేవ తంతంనిమిత్తయోగా నేమిత్తకత్థోతి చ వుచ్చతి, సో జాతి, గుణ, దబ్బ, క్రియా, నామవసేన పఞ్చవిధో. గో, సుక్కో, దణ్డీ, పాచకో, తిస్సోతి.
తత్థ గోసద్దో యదా జాతిమత్తం వదతి గో జాతీతి, తదా సుతి విసేసనం. యదా దబ్బం వదతి గో గచ్ఛతీతి, తదా సుతి చ జాతి చ విసేసనం.
సుక్కసద్దో యదా గుణమత్తం వదతి సుక్కో గుణోతి, తదా సుతి విసేసనం. యదా గుణవిసేసం వదతి గోస్స సుక్కోతి, తదా సుతి చ గుణజాతి చ విసేసనం. యదా గుణవన్తం దబ్బం వదతి సుక్కో గోతి, తదా సుతి చ గుణజాతి చ గుణవిసేసో చ సమ్బన్ధో చ విసేసనం.
దణ్డీసద్దో యదా జాతిమత్తం వదతి దణ్డీ జాతీతి, తదా సుతి చ దబ్బఞ్చ విసేసనం. యదా దబ్బవన్తం దబ్బం వదతి దణ్డీ పురిసోతి, తదా సుతి చ దబ్బఞ్చ జాతి చ సమ్బన్ధో చ విసేసనం.
పాచకసద్దో యదా జాతిమత్తం వదతి పాచకో జాతీతి, తదా సుతి చ క్రియా చ విసేసనం. యదా క్రియానిప్ఫాదకం దబ్బం వదతి పాచకో పురిసోతి, తదా సుతి చ క్రియా చ జాతి చ క్రియాకారకసమ్బన్ధో చ విసేసనం.
తిస్ససద్దో యదా నామమత్తం వదతి తిస్సో నామన్తి, తదా సుతి విసేసనం. యదా నామవన్తం దబ్బం వదతి, తిస్సో భిక్ఖూతి, తదా సుతి చ నామజాతి చ సమ్బన్ధో చ విసేసనం.
సబ్బత్థ యం యం వదతీతి వుత్తం, తం తం విసేస్యన్తి చ దబ్బన్తి చ వేదితబ్బం. ఏత్థ చ సుతి నామ సద్దసభావా ఏవ హోతి, సద్దపక్ఖికా ఏవ. సబ్బో సద్దో పఠమం సత్తాభిధాయకోతి చ ఞాసే వుత్తం. తస్మా సబ్బత్థ సుతిట్ఠానే సత్తా ఏవ యుత్తా వత్తున్తి. సత్తాతి చ తస్స తస్స అత్థస్స వోహారమత్తేనపి లోకే విజ్జమానతా వుచ్చతి, తం తం సద్దం సుణన్తస్స చ ఞాణం తంతదత్థస్స అత్థితామత్తం సబ్బపఠమం జానాతి, తతో పరం జాతిసద్దే జాతిం జానాతి. గుణసద్దే గుణన్తి ఏవమాది సబ్బం వత్తబ్బం. లిఙ్గ, సఙ్ఖ్యా, పరిమాణానిపి విసేసనత్థే సఙ్గయ్హన్తి.
తత్థ లిఙ్గం నామ యే ఇత్థి, పురిసానం లిఙ్గ, నిమిత్త, కుత్తా’కప్పా నామ అభిధమ్మే వుత్తా, యే చ నపుంసకానం లిఙ్గ, నిమిత్త, కుత్తా’కప్పా నామ అవుత్తసిద్ధా, యే చ సద్దేసు చేవ అత్థేసు చ విసదా’విసదాకార, మజ్ఝిమాకారా సన్దిస్సన్తి, సబ్బమేతం లిఙ్గం నామ.
ఏవం విసేసన, విసేస్యవసేన దువిధో అత్థో పుబ్బే వుత్తస్స సద్దలిఙ్గస్స అత్థో నామ, సో సలిఙ్గో, ససఙ్ఖ్యో, సపరిమాణో చాతి తివిధో హోతి.
తత్థ సలిఙ్గో యథా? సఞ్ఞా, ఫస్సో, చిత్తం. కఞ్ఞా, పురిసో, కులం. మాలా, రుక్ఖో, ధనన్తి.
ససఙ్ఖ్యో యథా? ఏకో, ద్వే, తయో, బహూ ఇచ్చాది.
సపరిమాణో యథా? విదత్థి, హత్థో, దోణో, ఆళ్హకం ఇచ్చాది.
అపి చ సుద్ధో, సంసట్ఠోతి దువిధో లిఙ్గత్థో. తత్థ కమ్మాదిసంసగ్గరహితో సుద్ధో నామ. సో సలిఙ్గో, ససఙ్ఖ్యో, సపరిమాణో, ఉపసగ్గత్థో, నిపాతత్థో, పాటి-పదికత్థోతి ఛబ్బిధో. అత్థి, సక్కా, లబ్భాఇచ్చాది ఇధ పాటిపదికం నామ. తున, త్వాన, త్వా, తవే, తుం, ఖత్తుంపచ్చయన్తాపి నిపాతేసు గయ్హన్తి.
సంసట్ఠో వుత్తసంసట్ఠో, అవుత్తసంసట్ఠోతి దువిధో. తత్థ వుత్తసంసట్ఠో చతుబ్బిధో సమాసేన వుత్తసంసట్ఠో, తద్ధితేన, ఆఖ్యాతేన, కితేనాతి. తత్థ సమాసేన వుత్తో ఛకారకసమ్బన్ధవసేన సత్తవిధో, భావేన సద్ధిం అట్ఠవిధో వా, తథా తద్ధితేన వుత్తో. ఆఖ్యాతేన వుత్తో కత్తు, కమ్మ, భావవసేన తివిధో. కితేన వుత్తో ఛకారక, భావవసేన సత్తవిధో. సబ్బో సుద్ధో చేవ వుత్తసంసట్ఠో చ పఠమాయ విసయో.
అవుత్తసంసట్ఠోపి కత్తుసంసట్ఠో, కమ్మసంసట్ఠోతిఆదినా అనేకవిధో. సో దుతియాదీనం ఏవ విసయోతి. ఏత్థ చ విభత్తియా వినా కేవలో సద్దో పయోగం నారహతీతి కత్వా పయోగారహత్థమేవ ఛబ్బిధే సుద్ధే చతుబ్బిధే చ వుత్తసంసట్ఠే పఠమా పయుజ్జతి, న అత్థజోతనత్థం.
కేనచి వాచకేన అవుత్తాని పన కమ్మాదీని విభత్తీహి వినా విదితాని న హోన్తీతికత్వా అత్థజోతనత్థమ్పి కమ్మాదీసు దుతియాదయో పయుజ్జన్తి. తస్మా అత్థమత్తేతి ఇధ దేసన్తరావచ్ఛేదకే విసయమత్తే భుమ్మం. కమ్మే దుతియాఇచ్చాదీసు పన నిప్ఫాదేతబ్బే పయోజనే భుమ్మన్తి ఏవం ద్విన్నం భుమ్మానం నానత్తం వేదితబ్బన్తి.
౨౯౦. ఆమన్తనే [క. ౨౮౫; రూ. ౭౦; నీ. ౫౭౮; చం. ౨.౧.౯౪; పా. ౨.౩.౪౭; ఆమన్తణే (బహూసు)].
పగేవ సిద్ధస్స వత్థునో నామేన వా నిపాతేన వా అత్తనో అభిముఖీకరణం ఆమన్తనం నామ. అధికామన్తనే అత్థమత్తే పఠమా హోతి. ఏత్థ చ ఆమన్తనపదం నామ క్రియాపేక్ఖం న హోతి, తస్మా కారకసఞ్ఞం న లభతి.
తం పన దువిధం సాదరా’నాదరవసేన. ఏహి సమ్మ, ఏహి జేతి.
తథా సజీవ, నిజ్జీవవసేన, భో పురిస, వదేహి భో సఙ్ఖ, వదేహి భో సఙ్ఖ [దీ. ని. ౨.౪౨౬]. ఉమ్ముజ్జ భో పుథుసిలే, ఉమ్ముజ్జ భో పుథుసిలేతి [సం. ని. ౪.౩౫౮].
తథా పచ్చక్ఖా’పచ్చక్ఖవసేన, భో పురిస, కహం ఏకపుత్తక, కహం ఏకపుత్తకాతి [సం. ని. ౨.౬౩; ధ. ప. అట్ఠ. ౧.౨].
తథా నియమా’నియమవసేన, భో పురిస, అచ్ఛరియం వత భో అబ్భుతం వత భో [దీ. ని. ౨.౧౯౨]. యత్ర హి నామ సఞ్ఞీ సమానోతిఆది [దీ. ని. ౨.౧౯౨]. ఇదం ఆమన్తనం నామ పగేవ సిద్ధే ఏవ హోతి, న విధాతబ్బే, న హి పగేవ రాజభావం వా భిక్ఖుభావం వా అప్పత్తం జనం ‘‘భో రాజా’’తి వా ‘‘భో భిక్ఖూ’’తి వా ఆమన్తేన్తీతి.
పఠమావిభత్తిరాసి నిట్ఠితో.
దుతియావిభత్తిరాసి
కస్మిం అత్థే దుతియా?
౨౯౧. కమ్మే దుతియా [క. ౨౯౭; రూ. ౨౮౪; నీ. ౫౮౦; చం. ౨.౧.౪౩; పా. ౧.౪.౪౯-౫౧].
కమ్మత్థే దుతియా హోతి. కరియతేతి కమ్మం, తం నిబ్బత్తికమ్మం, వికతికమ్మం, పత్తికమ్మన్తి తివిధం హోతి.
తత్థ నిబ్బత్తికమ్మం యథా? ఇద్ధిమా హత్థివణ్ణం మాపేతి, రాజా నగరం మాపేతి, మాతా పుత్తం విజాయతి, బీజం రుక్ఖం జనేతి, కమ్మం విపాకం జనేతి, ఆహారో బలం జనేతి, జనో పుఞ్ఞం కరోతి, పాపం కరోతి, బుద్ధో ధమ్మం దేసేసి, వినయం పఞ్ఞపేసి, భిక్ఖు ఝానం ఉప్పాదేతి, మగ్గం ఉప్పాదేతి ఇచ్చాది.
వికతికమ్మం యథా? గేహం కరోతి, రథం కరోతి, ఘటం కరోతి, పటం వాయతి, ఓదనం పచతి, భత్తం పచతి, కట్ఠం అఙ్గారం కరోతి, సువణ్ణం కటకం కరోతి, గేహం ఝాపేతి, రుక్ఖం ఛిన్దతి, పాకారం భిన్దతి, విహయో లునాతి, పాణం హనతి, భత్తం భుఞ్జతి ఇచ్చాది.
పత్తికమ్మం యథా? గామం గచ్ఛతి, గేహం పవిసతి, రుక్ఖం ఆరోహతి, నదిం తరతి, ఆదిచ్చం పస్సతి, ధమ్మం సుణాతి, బుద్ధం వన్దతి పయిరుపాసతి ఇచ్చాది.
పకతికమ్మం, వికతికమ్మన్తి దువిధం. సువణ్ణం కటకం కరోతి, కట్ఠం అఙ్గారం కరోతి, పురిసం ఠితం పస్సతి, పురిసం గచ్ఛన్తం పస్సతి, భిక్ఖుం పస్సతి సతం, సమ్పజానం, అభిక్కమన్తం, పటిక్కమన్తం, ఆలోకేన్తం, విలోకేన్తం, సమిఞ్జేన్తం, పసారేన్తం.
ఏత్థ ‘పురిసం, భిక్ఖు’న్తి పకతికమ్మం, ‘ఠితం, సతం’ఇచ్చాదీని వికతికమ్మాని.
ధాతుకమ్మం, కారితకమ్మన్తి దువిధం. గామం గచ్ఛతి, పురిసం గామం గమేతి.
ధాతుకమ్మఞ్చ ద్వికమ్మికధాతూనం దువిధం పధానకమ్మం, అప్పధానకమ్మన్తి. అజపాలో అజం గామం నేతి, పురిసో భారం గామం వహతి, హరతి, గామం సాఖం కడ్ఢతి, గావిం ఖీరం దోహతి, బ్రాహ్మణం కమ్బలం యాచతి, బ్రాహ్మణం భత్తం భిక్ఖతి, గావియో వజం అవరున్ధతి, భగవన్తం పఞ్హం పుచ్ఛతి, రుక్ఖం ఫలాని ఓచినాతి, సిస్సం ధమ్మం బ్రవీతి, భగవా భిక్ఖూ ఏతదవోచ [ఉదా. ౨౩ (థోకం విసదిసం)], సిస్సం ధమ్మం అనుసాసతి ఇచ్చాది.
ఏత్థ చ ‘అజం, ఖీరం’ ఇచ్చాది పధానకమ్మం నామ కత్తారా పరిగ్గహేతుం ఇట్ఠతరత్తా. ‘గామం, గావిం’ఇచ్చాది అప్పధానకమ్మం నామ తథా అనిట్ఠతరత్తా.
తత్థ పధానకమ్మం కథినకమ్మం నామ, కమ్మభావే థిరకమ్మన్తి వుత్తం హోతి. అప్పధానకమ్మం అకథినకమ్మం నామ, అథిరకమ్మన్తి వుత్తం హోతి. తఞ్హి కదాచి సమ్పదానం హోతి, కదాచి అపాదానం, కదాచి సామి, కదాచి ఓకాసో. యథా – సో మం దకాయ నేతి, గావితో ఖీరం దోహతి, గావియా ఖీరం దోహహి, గావియం ఖీరం దోహతి ఇచ్చాది.
కమ్మే దుతియాతి వత్తతే.
౨౯౨. గతిబోధాహారసద్దత్థా కమ్మక భజ్జాదీనం పయోజ్జే [క. ౩౦౦; రూ. ౨౮౬; నీ. ౫౮౭; చం. ౨.౧.౪౪; పా. ౧.౪.౫౨].
నిచ్చవిధిసుత్తమిదం. గమనత్థానం బోధనత్థానం ఆహారత్థానం సద్దత్థానం అకమ్మకానం భజ్జాదీనఞ్చ ధాతూనం పయోజ్జే కమ్మని దుతియా హోతి. ఏత్థ చ పయోజ్జకమ్మం నామ కారితకమ్మం వుచ్చతి.
పురిసో పురిసం గామం గమయతి, సామికో అజపాలం అజం గామం నయాపేతి, ఆచరియో సిస్సం ధమ్మం బోధేతి, పురిసో పురిసం భత్తం భోజేతి, ఆచరియో సిస్సం ధమ్మం పాఠేతి, పురిసో పురిసం సయాపేతి, అచ్ఛాపేతి, ఉట్ఠాపేతి, పురిసో పురిసం ధఞ్ఞం భజ్జాపేతి, కోట్టాపేతి, ఉద్ధరాపేతి.
ఏతేసమీతి కిం? పురిసో పురిసేన ఓదనం పాచేతి.
ఏత్థ చ గమనత్థాదీనం పయోజ్జే తతియాపి రూపసిద్ధియం [౧౪౧ పిట్ఠే] సద్దనీతియఞ్చ [సుత్త-౧౪౮ పిట్ఠే] వుత్తా. సద్దనీతియం తతియాపయోగేపి కమ్మత్థమేవ ఇచ్ఛతి. ఞాసాదీసు కత్వత్థం ఇచ్ఛన్తి.
యదా పన పఠమం పయోజకం అఞ్ఞో దుతియో పయోజేతి, తదా పఠమో పయోజ్జో నామ. తస్మిం తతియాఏవాతి వుత్తియం వుత్తం. అత్తనా విప్పకతం కుటిం పరేహి పరియోసాపేతి [పారా. ౩౬౩].
౨౯౩. హరాదీనం వా [క. ౩౦౦; రూ. ౨౮౬; నీ. ౫౮౭; చం. ౨.౧.౪౫; పా. ౧.౪.౫౩].
హరాదీనం పయోజ్జే కమ్మని వికప్పేన దుతియా హోతి.
సామికో పురిసం భారం హారేతి పురిసేన వా, పురిసం ఆహారం అజ్ఝోహారేతి పురిసేన వా, పురిసం కమ్మం కారేతి పురిసేన వా, రాజా పురిసం అత్తానం దస్సేతి పురిసేన వా, పురిసం బుద్ధం వన్దాపేతి పురిసేన వా.
౧౯౪. న ఖాదాదీనం [క. ౩౦౦; రూ. ౨౮౬; నీ. ౫౮౭; చం. ౨.౧.౪౭; పా. ౧.౪.౫౭].
ఖాదాదీనం పయోజ్జే కమ్మని న దుతియా హోతి.
సామికో పురిసేన ఖజ్జం ఖాదాపేతి, అద-భక్ఖనే, భత్తం ఆదేతి, సామికో దాసేన పురిసం అవ్హాపేతి, సద్దాయాపేతి, కన్దయతి, నాదయతి. ఏత్థ చ ‘సద్దాయాపేతీ’తి సద్దం కారాపేతి, నామధాతు చేసా. కన్ద, నదాపి సద్దత్థాయేవ.
౨౯౫. వహిస్సానియన్తుకే [క. ౩౦౦; రూ. ౨౮౬; నీ. ౫౮౭; చం. ౨.౧.౪౮; పా. ౧.౪.౫౨].
వహిస్సాతి ధాతునిద్దేసో ఇ-కారో, నియామేతి పయోజేతీతి నియన్తా, నత్థి నియన్తా ఏతస్సాతి అనియన్తుకో. యస్స అఞ్ఞేన పయోజకేన కిచ్చం నత్థి, సయమేవ ఞత్వా వహతి, సో అనియన్తుకో నామ, వహధాతుస్స తాదిసే అనియన్తుకే పయోజ్జే కమ్మని దుతియా న హోతి.
సామికో దాసేన భారం వాహేతి.
అనియన్తుకేతి కిం? బలీబద్దే భారం వాహేతి.
౨౯౬. భక్ఖిస్సాహింసాయం [క. ౩౦౦; రూ. ౨౮౬; నీ. ౫౮౭; చం. ౨.౧.౪౯; పా. ౧.౪.౫].
భక్ఖితుం ఇచ్ఛన్తస్స భక్ఖాపనం హింసా నామ న హోతి, అనిచ్ఛన్తస్స భక్ఖాపనం హింసా నామ, భక్ఖధాతుస్స పయోజ్జే కమ్మని అహింసావిసయే దుతియా న హోతి.
సామికో పురిసేన మోదకే భక్ఖాపేతి.
అహింసాయన్తి కిం? బలీబద్దే సస్సం భక్ఖాపేతి. ఏత్థ ‘సస్స’న్తి థూలతరం సస్సన్తి వదన్తి.
పాళియం ‘‘సబ్బేసం విఞ్ఞాపేత్వాన [అప. థేర ౧.౧.౪౩౮], తోసేన్తి సబ్బపాణినం [అప. థేర ౧.౧.౩౦౦]. థేరస్స పత్తో దుతియస్స గాహేతబ్బో’’ ఇచ్చాదినా [పారా. ౬౧౫] పయోజ్జే ఛట్ఠీపి దిస్సతి.
౨౯౭. ఝాదీహి యుత్తా [క. ౨౯౯; రూ. ౨౮౮; నీ. ౫౮౨, ౫౮౬; చం. ౨.౧.౫౦; పా. ౨.౩.౨].
ధీఇచ్చాదీహి నిపాతోపసగ్గేహి యుత్తా లిఙ్గమ్హా దుతియా హోతి.
ధీ బ్రాహ్మణస్స హన్తారం [ధ. ప. ౩౮౯], ధీరత్థు’మం పూతికాయం [జా. ౧.౩.౧౨౯], ధీరత్థు తం ధనలాభం [జా. ౧.౪.౩౬], ధీరత్థు బహుకే కామే. తతియాపి దిస్సతి, ధీరత్థు జీవితేన మే [జా. ౨.౧౭.౧౩౫]. అన్తరా చ రాజగహం అన్తరా చ నాళన్దం [దీ. ని. ౧.౧], అభితో గామం వసతి, పరితోగామం వసతి, నదిం నేరఞ్జరం పతి [సు. ని. ౪౨౭], ఏతేసు ఛట్ఠ్యత్థే దుతియా.
తథా పటిభాతి మం భగవా [ఉదా. ౪౫; సం. ని. ౧.౨౧౭], అపిస్సు మం తిస్సో ఉపమాయో పటిభంసు [మ. ని. ౧.౩౭౪], పటిభాతు తం భిక్ఖు ధమ్మో భాసితుం [మహావ. ౨౫౮]. పటిభన్తు తం చున్ద బోజ్ఝఙ్గా [సం. ని. ౩.౭౯] – ‘మ’న్తి మమ, ‘త’న్తి తవ, సమ్పదానత్థే దుతియా. ‘మ’న్తి మమఞాణే, ‘త’న్తి తవఞాణేతిపి వణ్ణేసుం. న ఉపాయమన్తరేన అత్థస్స సిద్ధి, నత్థి సమాదానమన్తరేన సిక్ఖాపటిలాభో, నేవిధ న హురం న ఉభయమన్తరేన, ఏసేవన్తో దుక్ఖస్స [మ. ని. ౩.౩౯౩; ఉదా. ౭౪]. తత్థ ‘అన్తరేనా’తి నిపాతపదమేతం, వజ్జేత్వాత్యత్థో. పుబ్బేన గామం, దక్ఖిణేన గామం, ఉత్తరేన గామం, గామస్స పుబ్బేతి అత్థో.
ఉపసగ్గపుబ్బానం అకమ్మకధాతూనం పయోగే ఆధారే దుతియా, పథవిం అధిసేస్సతి, గామం అధితిట్ఠతి, రుక్ఖం అజ్ఝావసతి, మఞ్చం వా పీఠం వా అభినిసీదేయ్య వా అభినిపజ్జేయ్య వా [పాచి. ౧౩౦], గామం ఉపవసతి, గామం అనువసతి, పబ్బతం అధివసతి, ఘరం ఆవసతి, అగారం అజ్ఝావసతి [దీ. ని. ౧.౨౫౮; పారా. ౫౧౯], ఉపోసథం ఉపవసతి, కామావచరం ఉపపజ్జతి, రూపావచరం ఉపపజ్జతి, అరూపావచరం ఉపపజ్జతి, సక్కస్స సహబ్యతం ఉపపజ్జతి, నిపన్నం వా ఉపనిపజ్జేయ్య [దీ. ని. ౩.౨౮౨], నిసిన్నం వా ఉపనిసీదేయ్య [దీ. ని. ౩.౨౮౨], ఠితం వా ఉపతిట్ఠేయ్య [దీ. ని. ౩.౨౮౨] ఇచ్చాది.
తప్పాన, చారేపి దుతియా, నదిం పివతి, సముద్దం పివతి, గామం చరతి, అరఞ్ఞం చరతి, నదియం, గామేతి అత్థో.
కాల, దిసాసుపి ఆధారే ఏవ దుతియా, తం ఖణం, తం ముహుత్తం, తం కాలం, ఏకమన్తం [ఖు. పా. ౫.౧], ఏకం సమయం [ఖు. పా. ౫.౧; దీ. ని. ౧.౧], పుబ్బణ్హసమయం [పారా. ౧౬], సాయన్హసమయం, తం దివసం, ఇమం రత్తిం [దీ. ని. ౩.౨౮౫], దుతియమ్పి, తతియమ్పి, చతుత్థం వా పఞ్చమం వా అప్పేతి, తతో పుబ్బం, తతో పరం, పురిమం దిసం [దీ. ని. ౨.౩౩౬], దక్ఖిణం దిసం [దీ. ని. ౨.౩౩౬], పచ్ఛిమం దిసం [దీ. ని. ౨.౩౩౬], ఉత్తరం దిసం [దీ. ని. ౨.౩౩౬], ఇమా దస దిసాయో, కతమం దిసం తిట్ఠతి నాగరాజా [జా. ౧.౧౬.౧౦౪], ఇమాసు దిసాసు కతమాయ దిసాయ తిట్ఠతి ఛద్దన్తనాగరాజాతి అత్థోఇచ్చాది.
౨౯౮. లక్ఖణిత్థమ్భూతవిచ్ఛాస్వభినా [క. ౨౯౯; రూ. ౨౮౮; నీ. ౫౮౨, ౫౮౬; చం. ౨.౧.౫౪; పా. ౧.౪.౯౦, ౯౧; ౨.౩.౮].
లక్ఖణాదీసు అత్థేసు పవత్తేన అభినా యుత్తా లిఙ్గమ్హా దుతియా హోతి.
లక్ఖీయతి లక్ఖితబ్బం అనేనాతి లక్ఖణం. అయం పకారో ఇత్థం, ఈదిసో విసేసోతి అత్థో. ఇత్థం భూతో పత్తోతి ఇత్థమ్భూతో. భిన్నే అత్థే బ్యాపితుం ఇచ్ఛా విచ్ఛా.
తత్థ లక్ఖణే –
రుక్ఖమభి విజ్జోతతే విజ్జు, రుక్ఖం అభి బ్యాపేత్వా విజ్జోతతేతి అత్థో, విజ్జోభాసేన బ్యాపితో రుక్ఖో విజ్జుప్పాదస్స లక్ఖణం సఞ్ఞాణం హోతి.
ఇత్థమ్భూతే –
సాధు దేవదత్తో మాతరమభి, మాతరం అభి విసిట్ఠం కత్వా సాధూతి అత్థో, దేవదత్తో సక్కచ్చం మాతుపట్ఠానే అగ్గపురిసోతి వుత్తం హోతి. తం ఖో పన భవన్తం గోతమం ఏవం కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో [పారా. ౧]. ఏత్థ చ ‘అబ్భుగ్గతో’తి అభి విసిట్ఠం కత్వా ఉగ్గతోతి అత్థో, అయం కిత్తిసద్దో భోతో గోతమస్స సకలలోకగ్గభావం పకాసేత్వా ఉగ్గతోతి వుత్తం హోతి, కిత్తిసద్దసమ్బన్ధే పన తస్స ఖో పన భోతో గోతమస్సాతి అత్థో.
విచ్ఛాయం –
రుక్ఖం రుక్ఖం అభి విజ్జోతతే చన్దో, బ్యాపేత్వా విజ్జోతతేత్యత్థో.
ఏత్థ చ లక్ఖణాదిఅత్థా అభిసద్దేన జోతనీయా పిణ్డత్థా ఏవ, న వచనీయత్థా, బ్యాపనాదిఅత్థా ఏవ వచనీయత్థాతి.
౨౯౯. పతిపరీహి భాగే చ [క. ౨౯౯; రూ. ౨౮౮; నీ. ౫౮౨, ౫౮౬; చం. ౨.౧.౫౫; పా. ౧.౪.౯౦].
లక్ఖణి’త్థమ్భూత, విచ్ఛాసు చ భాగే చ పవత్తేహి పతి, పరీహి యుత్తా లిఙ్గమ్హా దుతియా హోతి.
లక్ఖణే –
రుక్ఖం పతి విజ్జోతతే విజ్జు, రుక్ఖం పరి విజ్జోతతే విజ్జు. తత్థ ‘పతీ’తి పటిచ్చ, ‘పరీ’తి ఫరిత్వా.
ఇత్థమ్భూతే –
సాధు దేవదత్తో మాతరం పతి, సాధు దేవదత్తో మాతరం పరి.
విచ్ఛాయం –
రుక్ఖం రుక్ఖం పతి విజ్జోతతే చన్దో, రుక్ఖం రుక్ఖం పరి విజ్జోతతే చన్దో.
భాగే –
తం దీయతు, యదేత్థ మం పతి సియా, తం దీయతు, యదేత్థ మం పరి సియా. తత్థ ‘పతీ’తి పటిచ్చ, ‘పరీ’తి పరిచ్చ, ఉద్దిస్సాతి అత్థో, ‘ఠపిత’న్తి పాఠసేసో. ఏత్థ మం ఉద్దిస్స యం వత్థు ఠపితం సియా, తం మే దీయతూత్యత్థో, ఏతేసు బహూసు భాగేసు యో మమ భాగో, సో మయ్హం దీయతూతి వుత్తం హోతీతి.
౩౦౦. అనునా [క. ౨౯౯; రూ. ౨౮౮; నీ. ౫౮౨, ౫౮౬; చం. ౨.౧.౫౬; పా. ౧.౪.౮౪, ౯౦].
లక్ఖణి’త్థమ్భూత, విచ్ఛాసు చ భాగే చ పవత్తేన అనునా యుత్తా లిఙ్గమ్హా దుతియా హోతి.
లక్ఖణే –
రుక్ఖం అను విజ్జోతతే విజ్జు, రుక్ఖం అను ఫరిత్వాతి అత్థో. చతురాసీతిసహస్సాని, సమ్బుద్ధమనుపబ్బజుం [బు. వం. ౨౧.౫], ‘సమ్బుద్ధ’న్తి బోధిసత్తం, అను గన్త్వా పబ్బజింసూతి అత్థో, విపస్సిబోధిసత్తే పబ్బజితే సతి తానిపి చతురాసీతికులపుత్తసహస్సాని పబ్బజింసూతి వుత్తం హోతి. సచ్చక్రియమను వుట్ఠి పావస్సి, ‘అనూ’తి అన్వాయ, పటిచ్చాతి అత్థో, సచ్చక్రియాయ సతి సచ్చక్రియహేతు దేవో పావస్సీతి వుత్తం హోతి. ‘‘హేతు చ లక్ఖణం భవతీ’’తి వుత్తియం వుత్తం. సచ్చక్రియాయ సహేవాతిపి యుజ్జతి. ‘‘సహ సచ్చే కతే మయ్హ’’న్తి [చరియా. ౩.౮౨] హి వుత్తం.
ఇత్థమ్భూతే –
సాధు దేవదత్తో మాతరమను. తత్థ ‘అనూ’తి అన్వాయ పటిచ్చ.
విచ్ఛాయం –
రుక్ఖం రుక్ఖం అను విజ్జోతతే చన్దో. తత్థ ‘అనూ’తి అను ఫరిత్వా.
భాగే –
యదేత్థ మం అను సియా, తం దీయతు. తత్థ ‘అనూ’తి అన్వాయ. సేసం వుత్తనయమేవ.
౩౦౧. సహత్థే [క. ౨౯౯; రూ. ౨౮౮; నీ. ౫౮౨, ౫౮౬; చం. ౨.౧.౫౭; పా. ౧.౪.౮౫].
సహత్థే అనునా యుత్తా లిఙ్గమ్హా దుతియా హోతి.
పబ్బతం అను తిట్ఠతి [పబ్బతమనుసేనా తిట్ఠతి (మోగ్గల్లానవుత్తియం)]. నదిం అన్వావసితా బారాణసీ. ‘అనూ’తి అనుగన్త్వా, నదియా సహ ఆబద్ధా తిట్ఠతీతి వుత్తం హోతి.
౩౦౨. హీనే [క. ౨౯౯; రూ. ౨౮౮; నీ. ౫౮౨, ౫౮౬; చం. ౨.౧.౫౮; పా. ౧.౪.౮౬].
హీనే పవత్తేన అనునా యుత్తా లిఙ్గమ్హా దుతియా హోతి.
అను సారిపుత్తం పఞ్ఞవన్తో, అనుగతా పచ్ఛతో గతాతి అత్థో, సబ్బే పఞ్ఞవన్తో సారిపుత్తతో హీనాతి వుత్తం హోతి.
౩౦౩. ఉపేన [క. ౨౯౯; రూ. ౨౮౮; నీ. ౫౮౨, ౫౮౬; చం. ౨.౧.౫౯; పా. ౧.౪.౮౭].
హీనే ఉపేన యుత్తా లిఙ్గమ్హా దుతియా హోతి.
ఉప సారిపుత్తం పఞ్ఞవన్తో, ఉపేచ్చ గతా సమీపే గతాతి అత్థో, హీనాత్వేవ వుత్తం హోతి.
ఏత్థ చ అభిఇచ్చాదయో కమ్మప్పవచనీయాతి సద్దసత్థేసు వుత్తా. తత్థ పకారేన వుచ్చతీతి పవచనీయం, పకారో చ లక్ఖణి’త్థమ్భూత, విచ్ఛాదికో పిణ్డత్థో వుచ్చతి, కమ్మన్తి బ్యాపనాదిక్రియా, కమ్మం పవచనీయం యేహి తే కమ్మప్పవచనీయా.
తత్థ బ్యాపనాదిక్రియావిసేసవాచీహి ఉపసగ్గేహి సమ్బన్ధేసతి కమ్మత్థే దుతియా హోతి, అసమ్బన్ధే పన ఆధార, సామ్యాదిఅత్థేసు హోతి, లక్ఖణాదయో పన సామత్థియసిద్ధా పిణ్డత్థా ఏవాతి.
౩౦౪. కాలద్ధానమచ్చన్తసంయోగే [క. ౨౯౮; రూ. ౨౮౭; నీ. ౫౮౧; పా. ౨.౩.౫]
కాలస్స వా అద్ధునో వా దబ్బ, గుణ, క్రియాహి అచ్చన్తం నిరన్తరం సంయోగే కాల’ద్ధానవాచీహి లిఙ్గేహి పరం దుతియా హోతి.
కాలే –
సత్తాహం గవపానం, మాసం మంసోదనం, సరదం రమణీయా నదీ, సబ్బకాలం రమణీయం నన్దనం, మాసం సజ్ఝాయతి, వస్ససతం జీవతి, తయో మాసే అభిధమ్మం దేసేతి.
అద్ధానే –
యోజనం వనరాజి, యోజనం దీఘో పబ్బతో, కోసం సజ్ఝాయతి.
అచ్చన్తసంయోగేతి కిం? మాసే మాసే భుఞ్జతి, యోజనే యోజనే విహారో.
ఏత్థ చ క్రియావిసేసనమ్పి కత్తారా సాధేతబ్బత్తా కమ్మగతికం హోతి, తస్మా తమ్పి ‘కమ్మే దుతియా’తి ఏత్థ కమ్మసద్దేన గయ్హతి.
సుఖం సేతి, దుక్ఖం సేతి, సీఘం గచ్ఛతి, ఖిప్పం గచ్ఛతి, దన్ధం గచ్ఛతి, ముదుం పచతి, గరుం ఏస్సతి, లహుం ఏస్సతి, సన్నిధికారకం భుఞ్జతి, సమ్పరివత్తకం ఓతాపేతి, కాయప్పచాలకం గచ్ఛతి [పాచి. ౫౯౦], హత్థప్పచాలకం గచ్ఛతి, సీసప్పచాలకం గచ్ఛతి [పాచి. ౫౯౪-౫౯౫], సురుసురుకారకం భుఞ్జతి [పాచి. ౬౨౭], అవగణ్డకారకం భుఞ్జతి [పాచి. ౬౨౨], పిణ్డుక్ఖేపకం భుఞ్జతి [పాచి. ౬౨౦], హత్థనిద్ధునకం భుఞ్జతి [పాచి. ౬౨౩], హత్థనిల్లేహకం భుఞ్జతి [పాచి. ౬౨౮], చన్దిమసూరియా సమం పరియాయన్తి, విసమం పరియాయన్తి ఇచ్చాది.
దుతియావిభత్తిరాసి నిట్ఠితో.
తతియావిభత్తిరాసి
కస్మిం అత్థే తతియా?
౩౦౫. కత్తుకరణేసు తతియా [క. ౨౮౬, ౨౮౮; రూ. ౨౯౧, ౨౯౩; నీ. ౫౯౧, ౫౯౪; చం. ౨.౧.౬౨-౩; పా. ౨.౩.౧౮].
కత్తరి కరణే చ తతియా హోతి. కత్తాతి చ కారకోతి చ అత్థతో ఏకం ‘‘కరోతీతి కత్తా, కరోతీతి కారకో’’తి, తస్మా ‘‘కత్తుకారకో’’తి వుత్తే ద్విన్నం పరియాయసద్దానం వసేన అయమేవ క్రియం ఏకన్తం కరోతి, సామీ హుత్వా కరోతి, అత్తప్పధానో హుత్వా కరోతీతి విఞ్ఞాయతి, తతో క్రియా నామ కత్తునో ఏవ బ్యాపారో, న అఞ్ఞేసన్తి చ, అఞ్ఞే పన క్రియాసాధనే కత్తునో ఉపకారకత్తా కారకా నామాతి చ, తథా అనుపకారకత్తా అకారకా నామాతి చ విఞ్ఞాయన్తీతి.
తత్థ కత్తా తివిధో సయంకత్తా, పయోజకకత్తా, కమ్మకత్తాతి.
తత్థ ధాత్వత్థం సయం కరోన్తో సయంకత్తా నామ, పురిసో కమ్మం కరోతి.
పరం నియోజేన్తో పయోజకకత్తా నామ, పురిసో దాసం కమ్మం కారేతి.
కమ్మకత్తా నామ పయోజ్జకకత్తాపి వుచ్చతి, పురిసో దాసేన కమ్మం కారేతి దాసస్స వా, యో చ అఞ్ఞేన కతం పయోగం పటిచ్చ కమ్మభూతోపి సుకరత్తా వా కమ్మభావేన అవత్తుకామతాయ వా అజాననతాయ వా వఞ్చేతుకామతాయ వా కత్తుభావేన వోహరీయతి, సో కమ్మకత్తా నామ, కుసూలో సయమేవ భిజ్జతి, ఘటో సయమేవ భిజ్జతి. అపిచ సుకరో వా హోతు దుక్కరో వా, యో కమ్మరూపక్రియాపదే పఠమన్తో కత్తా, సో కమ్మకత్తాతి వుచ్చతి. సద్దరూపేన కమ్మఞ్చ తం అత్థరూపేన కత్తా చాతి కమ్మకత్తా, కుసూలో భిజ్జతి, ఘటో భిజ్జతి, పచ్చతి మునినో భత్తం, థోకం థోకం ఘరే ఘరే ఇచ్చాది.
ఏత్థ చ సద్దత్థో దువిధో పరమత్థో, పఞ్ఞత్తత్థోతి. తత్థ పరమత్థో ఏకన్తేన విజ్జమానోయేవ. పఞ్ఞత్తత్థో పన కోచి విజ్జమానోతి సమ్మతో. యథా? రాజపుత్తో, గోవిసాణం, చమ్పకపుప్ఫన్తి. కోచి అవిజ్జమానోతి సమ్మతో. యథా? వఞ్ఝాపుత్తో, ససవిసాణం, ఉదుమ్బరపుప్ఫన్తి. సద్దో చ నామ వత్తిచ్ఛాపటిబద్ధవుత్తీ హోతి, వత్తమానో చ సద్దో అత్థం న దీపేతీతి నత్థి, సఙ్కేతే సతి సుణన్తస్స అత్థవిసయం బుద్ధిం న జనేతీతి నత్థీతి అధిప్పాయో. ఇతి అవిజ్జమానసమ్మతోపి అత్థో సద్దబుద్ధీనం విసయభావేన విజ్జమానో ఏవ హోతి. ఇతరథా ‘వఞ్ఝాపుత్తో’తి పదం సుణన్తస్స తదత్థవిసయం చిత్తం నామ న పవత్తేయ్యాతి, సద్దబుద్ధీనఞ్చ విసయభావేన విజ్జమానో నామ అత్థో సద్దనానాత్తే బుద్ధినానాత్తే చ సతి నానా హోతి, విసుం విసుం విజ్జమానో నామ హోతీతి అధిప్పాయో. ఏవం సద్దబుద్ధివిసయభావేన విజ్జమానఞ్చ నానాభూతఞ్చ అత్థం పటిచ్చ కారకనానాత్తం క్రియాకారకనానాత్తఞ్చ హోతి, న పన సభావతో విజ్జమానమేవ నానాభూతమేవ చ అత్థన్తి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం. తస్మా ‘‘సంయోగో జాయతే’’ ఇచ్చాదీసు సద్దబుద్ధీనం నానాత్తసిద్ధేన అత్థనానాత్తేన ద్విన్నం సద్దానం ద్విన్నం అత్థానఞ్చ క్రియాకారకతాసిద్ధి వేదితబ్బాతి.
కయిరతే అనేనాతి కరణం, క్రియాసాధనే కత్తునో సహకారీకారణన్తి వుత్తం హోతి. తం దువిధం అజ్ఝత్తికకరణం, బాహిరకరణన్తి.
తత్థ కత్తునో అఙ్గభూతం కరణం అజ్ఝత్తికం నామ, పురిసో చక్ఖునా రూపం పస్సతి, మనసా ధమ్మం విజానాతి, హత్థేన కమ్మం కరోతి, పాదేన మగ్గం గచ్ఛతి, రుక్ఖో ఫలభారేన ఓణమతి.
కత్తునో బహిభూతం బాహిరం నామ, పురిసో యానేన గచ్ఛతి, ఫరసునా [పరసునా (సక్కతగన్థేసు)] ఛిన్దతి, రుక్ఖో వాతేన ఓణమతి.
౩౦౬. సహత్థేన [క. ౨౮౭; రూ. ౨౯౬; నీ. ౫౯౨; చం. ౨.౧.౬౫; పా. ౨.౩.౧౯].
సహసద్దస్స అత్థో యస్స సోతి సహత్థో, సహత్థేన సద్దేన యుత్తా లిఙ్గమ్హా తతియా హోతి. సహసద్దస్స అత్థో నామ సమవాయత్థో.
సో తివిధో దబ్బసమవాయో, గుణసమవాయో, క్రియాసమవాయోతి. పుత్తేన సహ ధనవా పితా, పుత్తేన సహ థూలో పితా, పుత్తేన సహ ఆగతో పితా. సహ, సద్ధిం, సమం, నానా, వినాఇచ్చాదికో సహత్థసద్దో నామ.
నిసీది భగవా సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన [మహావ. ౫౯], సహస్సేన సమం మితా [సం. ని. ౧.౩౨], పియేహి నానాభావో వినాభావో [దీ. ని. ౨.౧౮౩, ౨౦౭], సఙ్ఘో సహ వా గగ్గేన వినా వా గగ్గేన ఉపోసథం కరేయ్య [మహావ. ౧౬౭].
౩౦౭. లక్ఖణే [రూ. ౧౪౭ పిట్ఠే; నీ. ౫౯౮; చం. ౨.౧.౬౬; పా. ౨.౩.౨౧].
లక్ఖణం వుచ్చతి ఇత్థమ్భూతలక్ఖణం, తస్మిం తతియా హోతి.
అస్సుపుణ్ణేహి నేత్తేహి, పితరం సో ఉదిక్ఖతి [జా. ౨.౨౨.౨౧౨౩]. బ్రహ్మభూతేన అత్తనా విహరతి [అ. ని. ౩.౬౭], అసమ్భిన్నేన విలేపనేన రాజానమదక్ఖి, తిదణ్డకేన పరిబ్బాజకమదక్ఖి, ఊనపఞ్చబన్ధనేన పత్తేన అఞ్ఞం పత్తం చేతాపేతి [పారా. ౬౧౨ (థోకం విసదిసం)], భిక్ఖు పాసాదికేన అభిక్కన్తేన పటిక్కన్తేన ఆలోకితేన విలోకితేన సమిఞ్జితేన పసారితేన గామం పిణ్డాయ పావిసి, సా కాళీ దాసీ భిన్నేన సీసేన లోహితేన గలన్తేన పతివిస్సకానం ఉజ్ఝాపేసి [మ. ని. ౧.౨౨౬], ఉక్ఖిత్తకాయ అన్తరఘరే గచ్ఛన్తి [పాచి. ౫౮౪], పల్లత్థికాయ అన్తరఘరే నిసీదన్తి [పాచి. ౫౯౯].
అఙ్గవికారోపి ఇధ సఙ్గయ్హతి [క. ౨౯౧; రూ. ౨౯౯; నీ. ౬౦౩], అక్ఖినా కాణం పస్సతి, ‘అక్ఖీ’తి ఇదం ‘కాణ’న్తి పదే విసేసనం, వికలేన చక్ఖుఅఙ్గేన సో కాణో నామ హోతి. హత్థేన కుణిం పస్సతి, పాదేన ఖఞ్జం పస్సతి.
౩౦౮. హేతుమ్హి [క. ౨౮౯; రూ. ౨౯౭; నీ. ౬౦౧].