౨౬. ఇత్థి

ఇత్థివిధీసు ‘‘పుథుస్స పథవపుథవా’’తి (౩-౩౯) సుత్తపరియన్తేసు. ఇత్థియన్తి ఇదం నామవిసేసనం వా సియా పచ్చయత్థవిసేసనం వా, తత్థ నామవిసేసనమేవిదం న పచ్చయత్థవిసేసనన్తి దస్సేతుమాహ- ‘నామే’చ్చాది. అకారన్తతో నామస్మాతి ఏకత్తాదిమహన్తత్థవాచితో అకారన్తతో నామస్మా. ఇత్థత్తన్తి ఏత్థ ఇత్థీతి ఇత్థిలిఙ్గం వుచ్చతి. ఇత్థియేవ హి ఏసాతి లిఙ్గీయతి సఙ్కేతీయతీతి లిఙ్గం. ఇత్థియా ఏసాతి పసిద్ధిమతో అత్థస్స భావో సామఞ్ఞం బాలయువత్తాది లక్ఖణం ఇత్థత్తం. కిమేత్థ లిఙ్గం నామ–

ఏసేసో ఏతమితి చ,

పసిద్ధి అత్థేసు యేసు లోకస్స;

థీపుం నపుంసకానీతి,

వుచ్చన్తే తాని నామాని.

అత్థేసు యేసు ఏసా ఏసో ఏతన్తి పసిద్ధి లోకస్స హోతి ఏతాని యథాక్కమం ఇత్థిపురిసనపుంసకలిఙ్గానీతి లోకేన వుచ్చన్తీతి అత్థో. ఏవఞ్చకత్వా వుచ్చతే ‘‘లిఙ్గం నానుసాసనీయం లోకనిస్స యత్తా లిఙ్గస్సా’’తి. తత్థ గోఇచ్చాదీస్వేసా ఏసోతి పసిద్ధియా ఇత్థిలిఙ్గత్తం, అచ్చిఆదీస్వేసా ఏతన్తి పసిద్ధియా ఇత్థినపుంసకత్తం, తటోభటీ తటమిచ్చాదీస్వేసో ఏసాఏతన్తి పసిద్ధియా పుమిత్థినపుంసకత్తం, మాలాఇచ్చాదీస్వేసాతి పసిద్ధియా ఇత్థత్తం, రుక్ఖోచ్చాదీస్వేసోతి పసిద్ధియా పుల్లిఙ్గత్తం, కులమిచ్చాదో ఏతన్తి పసిద్ధియా నపుంసకత్తం. సమాసస్సాప్యేవం దట్ఠబ్బం, జోతకాతి దస్సేతీతి సమ్బన్ధో. జోతకా ఇత్థత్తస్సేతి పకరణతో విఞ్ఞాయతి. తతో వేచ్చాదినా పచ్చయత్థభావినో యే దోసా తేసమేత్థనావకాసోతి దస్సేతి. సమానాధికరణత్తం బహువచనమ్పి హోతీతిసమ్బన్ధో. ఇమినా ఇదం దీపేతి ‘‘ఇత్థత్తస్స పచ్చయత్థత్తే సతి పధానత్తాస్స బ్యతిరేకలక్ఖణాయ ఛట్ఠియా ‘కుమారిత్తం (దేవదత్తాయా’తిభవితబ్బం, తతో చ న సియా కుమారీ) దేవదత్తా’తి సమానాధికరణత్తం, తథా కుమారియోతి బహువచనమ్పి ఇత్థత్తస్సేకత్తా. పకతియత్థ విసేసనపక్ఖే తు పకతియా ఇత్థత్తవిసిట్ఠం దబ్బమేవోచ్చతే, ఆఆదయో తు జోతకతాతి తత్థ బ్యతిరేకాభావా ఛట్ఠియా అప్పసఙ్గో చ బహువచనమ్పి అనేకత్తావ దబ్బస్స యుత్తన్తి యథావుత్తదోసావసరాభావా ఇట్ఠత్థసిద్ధీ’’తి. అఞ్ఞేతి జయాదిచ్చ జినిన్దబుద్ధ్యాచరియాదయో దస్సేతి.

ఇత్థియమభిధేయ్యాయన్తి ఇత్థిలిఙ్గసఙ్ఖాతే ఇత్థత్తే అత్థభూతే, యథేవహీతిఆదినా ఉపమావసేన యథావుత్తమేవత్థం విభావేతి. తత్థ ఇత్థత్తమిచ్చాదినా పరోపవణ్ణితపక్ఖస్సాయుత్తత్తన్నిచ్ఛిన్దేతి, నో పపజ్జతే [నోపపజ్జేయ్య (పఞ్చికా)] దేవదత్తాసద్దవచనీయస్సాపి ఇత్థత్తతో అబ్యతిరిత్తత్తా ‘ఇత్థత్తం దేవదత్తాయా’తి భిన్నాధికరణతా న యుజ్జతే, అనుపపత్తిమేవ సమత్థేతి ‘దేవదత్తాయాతి’చ్చాదినా. సమానాధికరణత్తమేవ సియా ఇత్థిసద్దవచనీయతో అనఞ్ఞత్తా దేవదత్తా సద్దవచనీయస్స ఇత్థీ దేవదత్తాతి.

అతోఏవాతి ఇత్థత్తే ఆవిధానతోయేవ. తబ్బతోత్థస్సాతి ఇదం జయాదిచ్చాదిమతానుగామినా [నుగామీ పన (పోత్థకే)] వుత్తం, తథా హి తే ఏవం లిఙ్గలక్ఖణ మాహు (పా, ౪-౧-౩ కాసికాయం) ‘‘సామఞ్ఞవిసేసా ఇత్థత్తాదయో గోత్తాదయో వియ బహుప్పకారబ్యత్తియోతి [సామఞ్ఞాని చ తుల్యజాతియపదత్థసాధారణత్తా తాని విసేసా చ అఞ్ఞ మఞ్ఞేహి విజాతియేతి చ విసిస్సన్తే బ్యావత్తన్తేతి సామఞ్ఞవిసేసా. బ్యఞ్జీయన్తిఆ ఏతేహీతి బ్యత్తియో సామఞ్ఞవిసేసానం నిస్సయా, బహుప్పకారా బ్యత్తి యో యేసం సామఞ్ఞవిసేసానం తే తథావుత్తాతి– (కాసికావివరణ పఞ్జికా.)] తే హ్యేవం మఞ్ఞన్తే ‘‘యథా గోత్తాదయో సమానజాతియేసు సబ్బేస్వనువత్తన్తే, విజాతియేహి పన నివత్తన్తే, తథా ఇత్థత్తాదయోపి. విచిత్తత్తా పన సామఞ్ఞవిసేసనిస్సయానం బ్యఞ్జకానం కోచియేవ సామఞ్ఞవిసేసో కేనచిదేవ నిస్సయేన బ్యఞ్జతే, న సబ్బో సబ్బేన (పతి) నియతవిసయత్తా భావసత్తీనం, తత్థ యేనత్థేన ఇత్థత్తమేవ బ్యఞ్జతే న పుమత్తం నాపి నపుంసకత్తం, సా ఇత్థియేవ భవతి న పుమా నాపి నపుంసకం. యేన పుమత్తమేవ బ్యఞ్జతే, సో పుమాయేవ. యేన తు నపుంసకత్తం తం నపుంసకమేవ. యో తు ద్విన్నం తిణ్ణం (వా) బ్యఞ్జకో, సో ద్విలిఙ్గో తిలిఙ్గో వే’’తి (పా, ౪-౧-౩ కాసికావివరణపఞ్జికా) తస్మా పబ్బతో యథా వుత్తఇత్థత్తవతో అత్థస్స అభిధేయ్యస్సాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

అథేచ్చాదినా యథావుత్తదోసపరిహారాయ జినిన్దబుద్ధినా యదుపవణ్ణి తం తం పరికప్పేతి. సో ఏవ చరహిచ్చాదినా ఉపహాసపుబ్బకముత్తర మాచిక్ఖతే. మసిమక్ఖితకుక్కుటోవియాతి యదా కోచి అఞ్ఞకుక్కుటో అఞ్ఞస్మా భీతో సియా, తదా విజయినో కుక్కుటస్స ముఖం మసియా మక్ఖేత్వా ఉపనేన్తి సో పఠమం తతో భీతోపి పున అఞ్ఞోతి మన్త్వా యుజ్ఝితుముస్సహతే. యథాత్ర సోవ కుక్కుటో బ్యాజే నోపదస్సితో, తథా త్రామీత్యత్థో.