౮. లక్ఖణి

లక్ఖణాదీస్వత్థేసుతి నామస్సా [కస్సా (పోత్థకే)] యమత్థనిద్దేసోతి ఆహ ‘అభినాయో యుత్తో’చ్చాది, తేనాతి అభినా యుత్తస్సాత్థనిద్దేస కారణేన, లక్ఖణసద్దేన హేతు వత్తుమిచ్ఛితోతి ఆహ-‘తత్థే’చ్చాది, దువిధో హేతు, వుత్తఞ్హి సుబోధాలఙ్కారే ‘‘జనకో ఞాపకో చేతి, దువిధా హేతవో సియు’’న్తి (౨౫౨), సముపలక్ఖయతీతి సముపలక్ఖణం, సఙ్కేతమత్తం ఞాపకం, న తు జనకం, సఙ్కేతోపి లక్ఖణముచ్చతే లక్ఖీయతే కారియమానేనాతి కత్వా, జనకస్సాప్యత్ర లక్ఖణత్తేన గహణే పయోజనం ‘‘అనునా’’ (౨-౧౦) ఇచ్చత్ర దట్ఠబ్బం. కఞ్చిపకారన్తి ఇమినా ఇత్థంసద్దస్స అత్థం వదతి. పత్తోతి ఇమినా భూతసద్దస్స, ఏత్థ హి భూధాతు పత్తియం వత్తతే, రుక్ఖోలక్ఖణన్తి రుక్ఖో ఞాపకహేతూతి అత్థో… రుక్ఖేన విజ్జుయా ఞాపీయమానత్తా, ఆచరియజినిన్దబుద్ధి పన అఞ్ఞథా వణ్ణయతి, తస్సేదం మతం-

క్రియాయ జోతకో నాయం, సమ్బన్ధస్స న వాచకో;

నాపి క్రియన్తరాపేక్ఖీ, సమ్బన్ధస్స తు భేదకోతి.

అయమేత్థ అత్థో ‘‘అయమభి అభినన్దతిత్యాదీసు వియ కిరియాయ జోతకో న హోతి, ఛట్ఠీ వియ సమ్బన్ధస్స వాచకో న హోతి, నిక్కోసమ్బీత్యత్ర గమనకిరియాపేక్ఖీ నిసద్దో వియ నాపి కిరియన్తరా పేక్ఖీ, కిఞ్చరహి సమ్బన్ధస్స తు భేదకో విసేసకో భవతీ’’తి తముపదస్సేతుమాహ-‘అఞ్ఞే త్వి’చ్చాది, ఏత్థ ఇతిసద్దో నిదస్సనే, రుక్ఖమ్పత్వా విజ్జోతతే ఇతిఏవం పత్తికిరియాయ పత్వాతివుత్తరుక్ఖపాపనకిరియాయ జనితోతి అత్థో, తథాహి రుక్ఖస్స విజ్జుయా పాపనాభావే విజ్జుయా లక్ఖియాయ తల్లణస్స చ రుక్ఖస్స యో లక్ఖియలక్ఖణభావో సమ్బన్ధో, సో కేన సమ్పాదితో భవేయ్య, నను సమ్బన్ధే అభినా జోతీయమానే రుక్ఖస్స లక్ఖణవుత్తితా కథం జోతీయతీతి ఆహ-‘లక్ఖణత్థోచ విసయభావేనా’తి, తథాచేత్యాదినా తస్మిం పక్ఖే సమ్భావితం దోసముబ్భావయతి, తత్రాయ మిచ్చాదినా యథావుత్తదోసపరిహారాయ పరేహేవాభిధీయమానమ్పరిహారమాహ, పరిహారోపదస్సనేనాస్సాపి పక్ఖస్సాదుట్ఠతాఖ్యాపనేనేసోపి పక్ఖో-బ్భుపగతోత్యవసేయో, అతోయేవుపరి యథావుత్త పక్ఖనిస్సయేనేవ బ్యాఖ్యాయతే, దేవదత్తస్స సాధుత్తసఙ్ఖాతఇత్థమ్పకారప్పత్తియా విసయభావేనావట్ఠితా మాతా తత్థ వత్తతి నామాతి ఆహ-‘మాతుయా’తిఆది, మాతా చ ఇత్థమ్భూతే పవత్తా విసయ భావేన దేవదత్తో చ తత్థ విసయీభావేన, తేసఞ్చ విసయవిసయీభావలక్ఖణో సమ్బన్ధో ఇత్థమ్పత్తిలక్ఖణాయ కిరియాయ జాతో, సో మాతుసమ్బన్ధో హోతి కారణవసేన, సోచాతినా జోతీయతీతి మాతు తేనాభినా యోగోతి ఆహ-‘య్వాయ’చ్చాది, మాతుసమ్బన్ధోఇతి యోజనా, ఇత్థమ్పత్తియాతి ఇత్థమ్పత్తిలక్ఖణాయ కిరియాయ కరణభూతాయ, ఏవం మఞ్ఞతే ‘‘కిఞ్చాపి సో సమ్బన్ధో దేవదత్తేనాప్యవినాభావీతి తస్స సోభినా జోతీయతే, తథాపి మాతుసమ్బన్ధోభినా జోతీయతీతి ‘మాతు తేన యోగో’తి చ (వుచ్చతి)… సద్దసత్తియా తగ్గతాయేవ దుతియాయ ఉభయగతస్సాపి సమ్బన్ధస్స జోతనతో’’తి రుక్ఖో రుక్ఖో తిట్ఠతీతి సమ్బన్ధో, ఠితిమ్పటిచ్చాతి ఠితిన్నిస్సాయ ఏసం రుక్ఖానం యో చ సమ్బన్ధోతి యోజనా, రుక్ఖానన్తి ఇమినా రుక్ఖా కిరియాయ పరే సమ్బన్ధినోతి ఞాపేతి, ఠితిమ్పటిచ్చాతి ఇమినా పన తిట్ఠతిసద్దవచనీయా సాధ్యరూపా ఠితికిరియా రుక్ఖతో పరే సమ్బన్ధీతి, అచేతనానం రుక్ఖానమపేక్ఖావిరహేపి లోకమ్పతీతివసేన ‘పిపతీసా’దీనం విఞ్ఞాయమానత్తా విఞ్ఞాయమానఠానాపేక్ఖణకిరియాయసాధ్యసాధనలక్ఖణో సమ్బన్ధో జాతోతి విఞ్ఞేయ్యం, సో చ రుక్ఖసమ్బన్ధో-భినా జోతీయతీతి ఆహ-‘సో’తిఆది, ద్విబ్బచనేనేవ జోతనీయాతి విచ్ఛాత్థే వుత్తిమత్తే సతీపి విభత్తియా [విచ్ఛత్థే వుత్కిమత్తేత్యాదివచనం విచారేరేతబ్బంవితత్తియా అబిసద్దస్సచ విచ్ఛత్థే వుత్తియా అభావా, లక్ఖణిత్థమ్భూతి హి పకతివిసేసనం] జోతేతుమసమత్థత్తా విచ్ఛాయ జోతనాయ ద్విబ్బవచనం కత్తబ్బమేవాతి అధిప్పాయో.