పఞ్చికాటీకా

పణామాదికథా

విజ్జాధనస్స సమనుస్సరణమ్పి యస్స,

పఞ్ఞావిసుద్ధరతనానయనేకహేతు;

తం ధమ్మరాజమమలుజ్జలకిత్తిమాలం,

సామోదమాదరమయే హదయే నిధాయ.

లద్ధమ్మహోదయ మహాదయ (సమ్పసాదా) [జపసో (పోత్థకే)],

సక్కా(ది) సక్కతగుణం రతన (ద్వయఞ్చ) [త్తయతా (పోత్థకే)];

(యాపఞ్చికా) గురువరప్ప(భవాత్యగాహా) [హపా త్య గాయా (పోత్థకే)],

తం సాధు సిస్సజన మజ్జవగాహ యామ.

జయతీహ మహాపఞ్ఞో, సో మోగ్గల్లాయనో ముని;

యస్స సాధుగుణుబ్భూత,కిత్తి సబ్బత్థ పత్థటా.

ఇచ్చేవ మనవసేస మత్తనో భయాద్యూపద్దవోపఘాభకరసామత్థియ యోగేన సకలజ్ఝత్తికబాహియన్తరాయ నివారణ మధిప్పేతసిద్ధి విసేస మభికఙ్ఖియ రతనత్తయ విసయభూతం తంసాధనే కన్తనిదాన భూతస్స ఆలోకియయాతిసయగుణవిసేసయుత్తస్స మహతో ప్యతిమహనీయస్స రతనత్తయస్స సప్పసాదానురూపం పూజావిసయం తదనుస్స(రణం కత్వా) గురుసన్నియోగమనుట్ఠాతుం–

కిన్తేహి పాదసుస్సూసా, యేసం నత్థి గురూనిహ;

యే తప్పాదరజోకిణ్ణా, తేవ సాధూ వివేకినోతి.

వచనతో అత్తనో గురుపూజా పురస్సరం పఞ్చికావివరణం పథి’యా పఞ్చికా’తిఆదినా కతపటిఞ్ఞత్తా సమ్పతి మహాదయోతిఆదినో గన్థస్స సాధుజనవణ్ణనం వణ్ణనమారభిస్సామ.

నను చ వుత్తిగన్థస్స వణ్ణనాయం కతాభినివేసో-యమాచరియోతి కథమిహానధికతే మహాదయోతిఆదికే పటిపన్నోతి రతనత్తప్పణామగన్థకత్తుగన్థనిస్సయగన్థారమ్భఫలఅభిధేయ్యసఙ్ఖాత- పయోజనసోతుజనసముస్సాహనానం సన్దస్సనత్థం. తత్థ రతనత్తయప్పణామ కరణం అన్తరాయకరాపుఞ్ఞవిఘాతకరపుఞ్ఞవిసేసుప్పాదనేన కత్తు మిచ్ఛితస్స గన్థస్స అనన్తరాయేనం పరిసమాపనత్థం. వచీపణామో పనేత్థ సోతూనమ్పి యథావుత్తత్థనిప్ఫాదనకో ఆచరియేనాప్యయ మత్థో దస్సితోయేవ’తత్థ రతనత్తయప్పణామసన్దస్సన’న్తిఆదినా, వాచసికసత్థాధికారతోపి వచీపణామోతి కాయప్పణామో మనోపణామో చ. న కతో, గన్థకత్తుసన్దస్సనం గన్థస్స పమాణ భావవిభావనత్థం, గన్థనిస్సయసన్దస్సనం అత్తనియభావసన్ధస్సనేన తబ్బిసుద్ధిదస్సనత్థం, గన్థారమ్భఫలదస్సనం తప్పటిక్ఖేపకజననిసేధాయ, అభిధేయ్యసఙ్ఖాతయయోజనసన్దస్సనం వీమంసాపుబ్బకారీనం పయోజనో పాలమ్భపుబ్బికా సత్థే పవత్తతీతి సోతుజనసముస్సాహనం (కత్వా) ఆదరేన గన్థే పవత్తనత్థం, యదాహు –

సబ్బస్సేవ హి సత్థస్స, కమ్మస్సాపి చ కస్సచి;

కేనేతం గయ్హతే తావ, యావ-వుత్తమ్పయోజనంతి.

నను సత్థప్పయోజనానం సమ్బన్ధోపి వత్తబ్బో ఇదమస్స పయోజనన్తి యతో–

సిద్ధప్పయోజనం సిద్ధ,సమ్బన్ధం సోతుమిచ్ఛతి;

సోతాదో తేన వత్తబ్బో, సమ్బన్ధో సప్పయోజనోతి.

తత్రేదముత్తరం–

సత్తం పయోజనఞ్చేవ, ఉభో సమ్బన్ధనిస్సయా;

తం వుత్తన్తోగధత్తా న, భిన్నో వుత్తో పయోజనాతి.

పయోజనప్పయోజనమ్పన సామత్థియలద్ధబ్బం సయమాచరియేన ‘‘కో పన సద్దలక్ఖణస్స అజాననే దోసో’’తిఆదినా వుత్తనయేన విఞ్ఞాతబ్బం.

తత్థ‘మహాదయో’త్యాదినా గాథాద్వయేన రతనత్తయపణామో దస్సితో, ‘యో ఇద్ధిమన్తేసూ’తిఆదినా గన్థకత్తా, ‘సద్దసత్థ’న్తిఆదినా గన్థనిస్సయో, ‘సఙ్ఖేపనయేనా’తిచ ‘సారభూతం విపులత్థగా హిం అనాకుల’న్తి చ ఇమేహి గన్థారమ్భఫలం సోతుజనసముస్సాహనఞ్చ, అభిధేయ్యసఙ్ఖాతప్పయోజనమ్పన‘సంవణ్ణన’న్తి ఇమినా దస్సితం అన్వత్థ బ్యపదేసేన సంవణ్ణీయతి వివరిత్వా విత్థారేత్వా కథీయతి అత్థో ఏతాయాతి సంవణ్ణనాభి కత్వా, తమ్పన వివరిత్వా కథనం సద్దానుసాసనసత్థసన్నిస్సయత్తా అభిధేయ్యో నామ సముదితేన సత్థేన వచనీయత్థో తం [వచనీయత్థోతి (పోత్థకే)] వుత్తసద్దానుసిట్ఠిసఙ్ఖాతపయోజనమేవాతి అయమేత్థ సముదాయత్థో.

అయమ్పనేత్థ అవయవత్థో-యోతి అనియమవచనం ధమ్మరాజసద్దా పేక్ఖాయ చేత్థ పుల్లిఙ్గతా, తేనేత్థ వుచ్చమానగుణవిసేసా ధారపుగ్గలవిసేసనిదస్సనం, దయతి దుక్ఖం అపనేత్వా పరేసం సుఖం దదాతి, దయీయతి వా సప్పురిసేహి గమియ(తి స) సన్తానే పవత్తీయతి, దయతి వా పరదుక్ఖం హింసతి, దయతి వా పరదుక్ఖం గణ్హాతి తంవసేన అత్తనో హదయఖేదం కరోతీతి దయా, ‘‘దయ=దానగతి హింసాదానేసు’’ ఇచ్చస్మా ‘‘ఇత్థియమణత్తికయక్యాచే’’తి (౫-౪౯) అప్పచ్చయో, విసయమహన్తతాయ మహతీ పసత్థా వా దయా అస్సాతి మహాదయో, విసేసన సమాసే ‘‘సద్ధాదిత్వ’’ (౪-౮౪) వక్ఖమానపారమితాసమ్భరణదుక్ఖానుభవ నానమిదం హేతువచనం, కమ్మకిలేసేహి జనితాతి జనా సత్తలోకో, ఇమినా ఖీణాసవాపి సఙ్గయ్హన్తి తేసమ్పి దిట్ఠధమ్మికసుఖవిహారసఙ్ఖాత హితస్స దానతో, జనానం సమూహో జనతా తస్సా హితాయ అభివడ్ఢియా సకలవట్ట దుక్ఖనిస్సటనిబ్బానసుఖభాగియకరణాయాతి వుత్తం హోతి, అస్సచ’సమ్పూరయ’న్తి ఇమినా’దుక్ఖమనుభవీ’తి ఇమినా చ సమ్బన్ధో, సమ్బోధీతి ఏత్థ సంసద్దో సామన్తి ఇమమత్థం దీపేతి, తస్మా సంసయమేవ అనఞ్ఞబోధితో హుత్వా చత్తారి సచ్చాని బుజ్ఝతి పటివిజ్ఝతి ఏతాయాతి సమ్బోధి, సంపుబ్బా బుధధాతుతో ‘‘ఇ’’ఇతి ణ్వాది (కో) ఇప్పచ్చయో, సవాసనసకలసంకిలేసప్పహాయకం భగవతో అరహత్తమగ్గఞ్ఞాణం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణన్తిపి వదన్తి, సమ్పాపయతీతి సమ్పాపకం, సమ్బోధియా సమ్పాపకన్తి ఛట్ఠీసమాసో, కిన్తి ధమ్మజాతం ధమ్మసద్దేనేత్థ పారమిధమ్మా పఞ్చమహాపరిచ్చాగాదయో చ అధిప్పేతా, తేపి హి అత్తానం ధారేన్తం ధారేన్తి సమ్బోధి సమ్పాపనసామత్థియయోగేన పరేపి ధారేన్తి నామాతి ధమ్మాతి వుచ్చన్తి, ‘ధర=ధారణే’ఇచ్చస్మా ఖీసు, వియాదిసుత్తేన ణ్వాది(కో) మప్పచ్చయో, ధమ్మానంజాతం, ధమ్మాఏవవా జాతం, సమ్బోధిసమ్పాపకఞ్చ తం ధమ్మజాతం చేతి విసేసనసమాసో, ‘సమ్పూరయ’న్తి మస్సేతం కమ్మం, సమ్పూరయన్తి పయోగసమ్పత్తియోగా దీపఙ్కర (పాద)మూలే హత్థోపగతమ్పి నిబ్బానమ్పహాయ యథావుత్తకరుణాగుణయోగసీతలీభూతహదయతాయ ‘‘కథన్నామేతే అచ్చన్త దుస్సహవట్టదుక్ఖోపగతే సత్తే తంమహాదుక్ఖా మోచేస్సామీ’’తి వట్టదుక్ఖనిస్సరణేకహేతుతాయ సమ్మా పూరేన్తో వడ్ఢేన్తో వుడ్ఢిం విరూళ్హం వేపుల్లం గమేన్తోతి వుత్తం హోతి, హేతుయేవేదమపి దుక్ఖానుభవనస్స, మహాదయతా పనస్స పరమ్పరహేతు, దుట్ఠు ఖనతి కాయికం అస్సాదన్తి’దుపుబ్బా ఖనిస్మా’ ‘‘క్వీ’’తి (౫-౪) క్వి, దుక్ఖం కాయికదుక్ఖ వేదనా, కీదిసన్తి ఆహ-’అనన్తరూప’న్తి, సభావవచనో యం రూపసద్దో ‘‘పియరూప’’న్తిఆదీసువియ, తే చ దుక్ఖసభావా (అనన్తా) అనన్తకారణానం వసేన, తస్మా అనన్తం రూపం సభావో అస్సాతి అనన్తరూపం, తం దుక్ఖం అనుభవీ విన్దీ, కిమివాతి ఆహ-‘సుఖం వా’తి, సుట్ఠు ఖనతి కాయికం ఆబాధన్తి సుఖం, ఇవసద్దో సధమ్మత్తసఙ్ఖాతోపమాజోతకో, సధమ్మత్తఞ్హి ఉపమా, వుత్తఞ్హి ‘‘ఉపమానోపమేయ్యానం, సధమ్మత్తం సియో పమా’’తి, కిం వుత్తం హోతి ‘‘అనిట్ఠానుభవనసభావాయాపి దుక్ఖవేదనాయ అనుభవనసభావసామఞ్ఞేన అజ్ఝాసయసమ్పత్తివిసేసయోగా మహాకారుణికస్స సుఖేన సదిసతాపత్తిహోతీతి దుక్ఖమ్పి సమానం తం సుఖమివ విన్దీ’’తి. కథమఞ్ఞథా వట్టదుక్ఖతో సకలలోకస్స సముద్ధరణం సియాతి, అథవా సుఖమివ సుఖం విన్దన్తో వియ అనఞ్ఞవిన్దియమపి తాదిసం దుక్ఖం సకలలోకహితావ హితమనతాయ విన్దీతి అత్థో, తేనాహ ‘అఖిన్నరూపో’తి, అఖిన్నం పరిస్సమమప్పత్తం రూపం సభావో అస్సాతి విగ్గహో.

తం ధమ్మరాజన్తి యోతి అనియమనిద్దిట్ఠస్స వుత్తగుణవిసేసాధార పుగ్గలస్సనియమనవచనం, ధమ్మేన రాజతి నో అధమ్మేనాతి వా, అత్తనా పటివిద్ధస్స సామిభావేన ధమ్మస్స రాజా సామీతి వా, అత్తనా పటివిజ్ఝియమానే ధమ్మే పటివిజ్ఝన్తోవ తత్థ రాజతి దిప్పతీతి వా, పరూపకారవసేన తదత్థాయేవ పటిపన్నత్తా పరేసం ధమ్మం రాజేతి పకాసేతీతి వా ధమ్మరాజా, తం ధమ్మరాజం నమిత్వాతి సమ్బన్ధో, నమస్సిత్వాతి అత్థో, కీదిసన్తి ఆహ-‘జితమారవీరం సుధన్త సోవణ్ణనిభ’న్తి. తత్థ మారో చ సో వీరోచాతి మారవీరో జితో విద్తేధస్తబలో మారవీరో నాతి జితమారవీరో, తం, కిఞ్చాపి దేవపుత్తకిలేసాభిసఙ్ఖారమచ్చుక్ఖన్ధ మారా-నేన జితా ఏవ, తథాపి వీరసద్దసన్నిధానేన దేవపుత్తమారే గహితే తంవిజయా అఞ్ఞేపి జితా ఏవ నామ హోన్తీతి విఞ్ఞేయ్యం, సుట్ఠు ధన్తం ధమితం ఉద్ధరితం సుధన్తం, సువణ్ణమేవ సోవణ్ణం, సుధన్త చ తం సోవణ్ణఞ్చ, తస్సేవ నిభా సోభా అస్సేతి సమాసో, అథవా సుధన్తఞ్చ తం సువణ్ణం చేతి సమాసే తస్సిదన్తి ‘‘ణో’’తి (౪-౩౪) ణప్పచ్చయే ‘‘మజ్ఝే’’తి (౪-౧౨౬) మజ్ఝవుద్ధియం సుధన్తసోవణ్ణం పటిమారూపం, తేన నిభో సదిసో, తం.

ఏత్తావతా చ –

హేతు ఫలం పరత్థో చ, సబ్బోపి థుతిసఙ్గహో;

హేతు సమ్బోధితో, పుబ్బేవ, యమఞ్ఞం తతోపరీతి.

వుత్తహేతుఫలసత్తోపకారవసేన బుద్ధరతనస్స థుతిపుబ్బకమ్పణామం దస్సేత్వా ఇదాని ధమ్మరాజేన తేనాపి పూజనీయస్స ధమ్మరతనస్స నిపచ్చకారం దస్సేతుం‘ధమ్మఞ్చ మోహన్ధతమప్పధంసి’న్తి ఆహ, తత్థ చ సద్దో ‘ధమ్మఞ్చ నమిత్వా’తి [నమస్సిత్వా (పోత్థకే)] నమస్సనక్రియాయ ధమ్మం సమ్పిణ్డేతి, కిమ్భూతన్తి ఆహ, ‘మోహన్ధతమప్పధంసి’న్తి, ముయ్హతీతి మోహో=అఞ్ఞాణం, అన్ధయతి సమత్థచక్ఖువిఞ్ఞాణపరిహానేనాతి అన్ధం, అన్ధఞ్చ తం తమఞ్చేతి అన్ధతమం=బాళ్హతిమిరం, మోహోయేవ తంసదిసతాయ అన్ధతమన్తి మో హన్ధతమం, తం పధంసేతి పకారేన నాసేతి సీలేనాతి మోహన్ధతమప్పధంసీ, పసద్దస్సపకాసనత్థం హిత్వా పకారత్థస్సేవ గహణతో పరియత్తియా సహ–

సోతాపత్తాదయో మగ్గా,చత్తారో తప్ఫలానిచ;

చత్తారి అథ నిబ్బానం, ధమ్మా లోకుత్తరా నవాతి.

వుత్తనవలోకుత్తరమ్మో గహితాతి విఞ్ఞాతబ్బం, అఞ్ఞథా అరహత్తమగ్గోవ గయ్హేయ్య, కస్మా పనేత్థ మోహస్సేవ పహానం వుత్తం, నేతరేసన్తి తమ్మూలకత్తా సబ్బకిలేసానం, తప్పహానస్మిఞ్హి వుచ్చమానే తమ్ముఖేనేతరేసమ్పి పహానం వుత్తమేవ హోతీతి.

ఏవం ధమ్మరతనస్స నమక్కారం దస్సేత్వా ఇదాని తదాధారభూతసఙ్ఘరతనం నమస్సితుం ‘సఙ్ఘం తథా సఙ్ఘటితం గుణేహీ’తి వుత్తం, తత్థ తథాసద్దో సముచ్చయే వా, వచోయుత్తియం వా, వచోయుత్తిపక్ఖే చ సద్దో ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బో, కిలేసాదయో సంహనతి హింసతీతి సఙ్ఘో, సంపుబ్బతో హనతిస్మా క్విమ్హి ‘‘క్విమ్హి ఘోపరిపచ్చసమో హీ’’తి (౫.౧౦౦) హనస్స ఘో, కిలేసహింసనఞ్చేత్థ తదఙ్గాదివసేన గహితం, గుణేహీతి సామఞ్ఞనిద్దేసతో సమ్ముతిసఙ్ఘేన సద్ధిం

చత్తారో చ పటిపన్నా, చత్తారో చ ఫలేఠితా;

ఏస సఙ్ఘో ఉజుభూతో, పఞ్ఞాసీలసమాహితోతి.

వుత్తఅట్ఠఅరియపుగ్గలా గయ్హన్తి, గుణేహీతి లోకియలోకుత్తరేహి సీలాదిగుణేహి, సఙ్ఘటితన్తి సంహతం.

ఏవమనన్తరాయేన గన్థపరిసమాపనత్థమనన్త గుణవిసిట్ఠలోకత్తయగ్గసీఖామణిభూతస్స రతనత్తయస్స పణామం దస్సేత్వా ఇదాని గన్థ కత్తాదియథావుత్తత్థోపదస్సన పుబ్బఙ్గమమత్తనా సమారభితబ్బం గన్థ కరణం పటిఞ్ఞాతుకామో’యో ఇద్ధిమన్తేసూ’తిఆదిమాహ, తత్థ ‘యో’తి ఇమస్స ‘తన్నామధేయ్యేనా’తి ఇమినా సమ్బన్ధో, ఏతాయ సత్తా ఇజ్ఝన్తి ఇద్ధా వుద్ధా ఉక్కంసగతా హోన్తీతి ఇద్ధి=ఇద్ధివిధాదయో లోకియా లోకుత్తరా చ సా ఏతేసమత్థీతి ఇద్ధిమన్తో, తేసు ఇద్ధిమన్తేసు, ఇద్ధిమన్తానం మహాసావకానం మజ్ఝేతి అత్థో, మహత్తప్పత్తోతి మహత్తం మహన్తభావం గతో, తన్నామధేయ్యేనాతి తస్సేవ నామధేయ్యమస్సాతి తన్నామధేయ్యో, తేన, తపోధనేనాతి మునినా, కిం వుత్తం హోతి- ‘‘ఏతదగ్గం భిక్ఖవే మమ సావకానం భిక్ఖూనం ఇద్ధిమన్తానం యదిదం మోగ్గల్లానో’’తి భగవతా ఇద్ధిమన్తేసు ఏతదగ్గే ఠపితో మహామోగ్గల్లానత్థేరో నామ యో దుతియో అగ్గసావకో… (తేన సమాననామధేయ్యేనాతి) తమపదిసన్తో-యమాచరియో అనుద్ధతభావేన ఉజునాక్కమేన నామాదికమవత్వా వఙ్కవుత్తియా అత్తనో మోగ్గల్లానోతి నామం మహాసామిట్ఠానన్తరప్పత్తిం కాలోచితపఞ్ఞా వేయ్యత్తియం బుద్ధసాసనోపకారితాదిఞ్చ విభావేతి. ‘యం రచిత’న్తి సమ్బన్ధో, రచితన్తి కతం, కిన్తి ఆహ సద్దసత్థ’న్తి, సద్దసత్థం నామ సుత్త, సద్దలక్ఖణబ్యాకరణాద్యపరనామధేయ్యం, సుత్తం(హి) ‘సద్దా (లక్ఖీయన్తి) సాసీయన్తి అనుసాసీయన్తి పకతిప్పచ్చయాదివిభాగకప్పనాయ ఏతేనా’తి సద్దలక్ఖణన్తి చ ‘బ్యాకరీయన్తి సద్దనిప్ఫాదనవసేన కథీయన్తి ఏతేనా’తి బ్యాకరణన్తి చ వుచ్చతి, అపరమ్పన వుత్యాది తదుపకరణభావేన సద్దసత్థం సద్దలక్ఖణం బ్యాకరణన్తి చ వుచ్చతీతి దట్ఠబ్బం, అనునన్తి తబ్బిసేసనం, అసేసలక్ఖియోపసఙ్గాహకభావేన వత్తబ్బస్సాపరస్సాభావా సమ్పుణ్ణన్తి అత్థో, అథాతి అనన్తరత్థే నిపాతో, సద్దసత్థరచనానన్తరన్తి అత్థో, తస్సేతి సద్దసత్థస్స, వుత్తి చ సమాసా కతాతి సమ్బన్ధో, సుత్తం వివరీయతి ఏతాయాతి వుత్తి, సమస్సతే సఙ్ఖిపీయతీతి సమాసా.

తస్సాపీతి వుత్తియాపి, సఙ్గహేత్వా సద్దవసేన సఙ్కుచితం వియ కత్వా ఖిపనం సఙ్ఖేపో, తస్స నయో కమో సఙ్ఖేపనయో, తేన, భోవాతి యో సద్దసత్థస్స వుత్తియా చ కత్తా సో ఏవ, ఇదాని సుత్తవుత్తిరచనానన్తరమవసరప్పత్తే ఇమస్మిం కాలే, సమారభేయ్య సమ్మా ఆరమ్భం కరేయ్య బహున్నం క్రియాక్ఖణానమాదిభూతం క్రియాక్ఖణమనుతిట్ఠేయ్య, కిన్తి సంవణ్ణనం, సంవణ్ణీయతి అత్థో ఏతాయాతి సంవణ్ణనా, పఞ్చీయతి విపఞ్చీయతి బ్యత్తీ కరీయతి వుత్తి అత్థో ఏతాయాతి వా, తం పఞ్చయతీతి వా లద్ధనామపఞ్చికా, తం.

ఏవమత్తనా కరణీయసత్థమ్పటిజానిత్వా తదనన్తరం ‘‘ద్వే మే భిక్ఖవే పచ్చయా సమ్మాదిట్ఠియా ఉప్పాదాయ (కతమే ద్వే) పరతో చ ఘోసో (అజ్ఝత్తఞ్చ) యోనిసో మనసికారో’’తి వచనతో సమ్మాసవనపటిబద్ధా సబ్బాపి సాసన (ప్పటి) సమ్పత్తీతి సాసనప్పటిపత్తియా బ్యాకరణస్స మూలకారణత్తా తం సవనే సాధుజనే నియోజేన్తో ‘తం సారభూత’న్తిఆదిమాహ, తత్థ తన్తి యసద్దవిరహేపి అధికతత్తా సంవణ్ణనం పరామసతి, తం సుణన్తూ’తి సమ్బన్ధో, సాధూతి సవనక్రియావిసేసనం, అత్థానురూపం బ్యఞ్జనం, బ్యఞ్జనానురూపఞ్చ అత్థంసల్లక్ఖేత్వా అనఞ్ఞమనా హుత్వా సక్కచ్చం సుణన్తూతి అత్థో సువణ్ణభాజనే నిక్ఖిత్తసీహవసావియ అవినస్సమానం కత్వా హదయే ఠపనవసేన, సక్కచ్చసవనమేవ హి సోతూనమత్థావహం హోతీతి, సన్తోతి సవనక్రియాయ కత్తారో దస్సేతి, తథా సాతిసయబ్యాకరణం… తథావిధా ఏవ సప్పురిసా సాధుకం సోతుకామా హోన్తీతి, కిమ్భూతన్తి ఆహ ‘సారభూత’న్తిఆది, భూతసద్దో ఏత్థ ‘‘భూతస్మిం పాచిత్తియ’న్తిఆదీసు వియ విజ్జమానత్థో, ఫేగ్గుత్తాభావేన అపరిచ్చజనీయతాయ సారో థిరం సో అత్థో బ్యఞ్జనఞ్చ అస్సా అత్థీతి సారా చ సా భూతాచ, అథ వా లోకియలోకుత్తరగుణాతిసయసాధనేకసాధనభావతో సేట్ఠట్ఠేన సారఞ్చ సా భూతాచాతి సారభూతా, తం గన్థో యేవేత్థ సఙ్ఖేపితో, అత్థో పన నయగ్గాహితతాయపి సబ్బథా దస్సితోయేవాతి విపులం అత్థం గణ్హాతీతి విపులత్థగాహీ, తం, విధీయమానవణ్ణనాక్కమవిసేసేన బ్యాకులస్స వణ్ణనాక్కమస్స నిరసనతో నత్థి ఆకులం కిఞ్చి అస్సాతి అనాకులం, తం, ఇమినా చ కచ్చాయనవుత్తివణ్ణనాసు న తథాభావం దస్సేతి.

తదేవమధికతత్తాయేవాయమాచరియో గన్థారమ్భే’మహాదయో యో’తిఆదికే పటిపజ్జిత్వా దాని అత్తనా వణ్ణనీయస్స గన్థస్సాది భూతం వాక్యమనధికతపరిహారముఖేనేవోపన్యస్య బ్యాఖ్యాతుమాహ- ‘ఇధా’తిఆది, తత్థ ఇధాతి ఇమస్మిం మాగధికసద్దలక్ఖణవిరచనాధికారే, మాగధానం సద్దానం ఇదన్తి మాగధికం, మాగధికం సద్దలక్ఖణన్తి విసేసన సమాసో, విరచయితుకామోతి కత్తుకామో, రతింజనేతీతి రతనం, రమయతీ [ర తయతీ (పోత్థకే)] తి (వా) రతనం అనప్పచ్చయేన, అథవా యం లోకే చిత్తీకతాదికం రతనన్తి వుచ్చతి, ఇదమ్పి తం సదిసతాయ రతనన్తి వుచ్చతి, తథాచాహు–

చిత్తీకతం మహగ్ఘఞ్చ, అతులం దుల్లభదస్సనం;

అనోమసత్తపరిభోగం, రతనం తేన వుచ్చతీతి.

బుద్ధాదీనమేతమధివచనం, తయో అవయవా అస్సాతి తయం, సముదాయో, రతనానం తయం రతనత్తయం, అవయవవినిమ్ముత్తస్స పన సముదాయస్స అభావతో తీణి ఏవ రతనాని వుచ్చన్తి, పణమనం పణామో, రతనత్తయగుణనిన్నతా, పణమన్తి ఏతాయాతి వా పణామో, పణామక్రియానిప్ఫాదికా కుసలచేతనా, రతనత్తయస్స పణామోతి ఛట్ఠీసమాసో, అభిధీయతి పటిపాదీయతీత్యభిధేయ్యో సముదితేన సత్థేన వచనీయత్థో, యేన చ యో పటిపాదీయతి సో తస్స అత్థో హోతీతి, సో చ పకతిప్పచ్చయాదివిభాగకప్పనాయ సద్దానం సఙ్ఖరణం, సద్దసత్థేన హి సద్దసఙ్ఖరణమేవ పటిపాదీయతి, (రతనత్తయప్పణామో చ అభిధేయ్యో చ) రతనత్తయప్పణామాభిధేయ్యన్తి చత్థసమాసో, తస్స సన్దస్సనం అత్థో యస్సాతి అఞ్ఞపదత్థో, కిన్తం వాక్యం, తా వాతి వాక్యాలఙ్కారే, ననుచేవమధికతత్తేపి అభిధేయ్యమత్తమేవదస్సేతబ్బం సియా కిం వాచాపణామేన, కాయమనోమయేనాపి పుఞ్ఞాతి సయప్పత్తియా అభిసమీహితత్థసిద్ధి హోతేవాతి చోదనం మనసి నిధాయ వచీపణామస్స పరత్థసన్నిస్సయతఞ్చ తస్సేవ విభాగేన పయోజనఞ్చ దస్సేతుమాహ- ‘తత్థ’ఇచ్చాది, గుణసద్దో ఏత్థ ‘‘సతగుణా దక్ఖిణా పాటికఙ్ఖా’’తిఆదీసు వియ ఆనిసంసట్ఠో, గుణానమానిసంసానం అనుకూలం అనుగుణం, హేతుమన్తవిసేసనమేతం, పధానభావం నీతం పణీతం అతిఉత్తమన్తి అత్థో, అతీసయేన పణీతం పణీతతరం, చిత్తస్ససన్తానం పబన్ధో చిత్తసన్తానం, పణీతతరఞ్చ తం చిత్తసన్తానఞ్చ, అనుగుణఞ్చ తం పణీతతరచిత్తసన్తానఞ్చాతి విసేసనసమాసో, తప్పణామకరణేన అనుగుణ…పే… సన్తానం యేసన్తి అఞ్ఞపదత్థో, తేసం, యథా తే సోతారో రతనత్తయస్స పణామకరణేన పుఞ్ఞాతిసయప్పటిలాభా అనేకానిసంసాతిసయప్పటిలాభానుకూల చిత్తసన్తానతాయ పధానతరచిత్తసన్తానా హోన్తి, తథా పవత్తానన్తి అధిప్పాయో, ఇదమ్పి అధిగతా…పే… న్తరాధానన్తీమేసం హేతుభావేన తిట్ఠతి, అధిగతా పత్తా అనేకే బహూ ఆనిసంసవిసేసా ఆయు వణ్ణసుఖబలపటిభానాదయో యేసన్తి విగ్గహో, విసోసితా సుక్ఖాపితా అన్తరాయా భయాదయో అజ్ఝత్తికా బాహియా వా యేసం తథావిధానం సోతూనం, ఏతేపి అభి,పే,ద్ధత్థన్తి ఇచ్చస్స హేతూ, అభిసమీహితస్స అనుట్ఠితస్స కతనిట్ఠితస్స గన్థస్స అవబోధోయేవ ఫలం, తస్స సిజ్ఝనత్థం, కిన్తం రతనత్తయప్పణామసన్దస్సనం.

సచ్చం పునపి సచ్చన్తి, భుజముక్ఖిప్ప వుచ్చతే;

సకత్థో నత్థీ నత్థేవ,పరస్సత్థమకుబ్బతోతి.

వచనతో పరత్థోవ సప్పురిసేహి కత్తబ్బో, పరత్థే సమ్పాదితే పన సకత్థో సమ్పన్నోవ నామ సియాతి మనసి కత్వా ఆహ- ‘ఏతదేవా’తిఆది. కాయమనోసమాచరణేన సమ్పజ్జమానఞ్చ వచీసమాచరణేన సమ్పజ్జతేవాతి అనేనేవ వాక్యేన విఞ్ఞాయతీతి అవగన్తబ్బం, బుద్ధి పుబ్బా యస్మిం కరణే తం బుద్ధి పుబ్బం, తం సీలేన కరోన్తా బుద్ధిపుబ్బకారినో, అభిధేయ్యస్స అధిగమో జాననం పుబ్బో యస్స సో అభిధేయ్యాధిగమపుబ్బకో, అవతారో పవత్తి, ఏకదేసదస్సనే ‘‘సముద్దో దిట్ఠో’’తి వియ ఏకదేసేపి సముదాయవోహారదస్సనతో పచ్ఛిమ పాదేనాతి వుత్తం, పచ్ఛిమపాదస్సేకదేసభూతేన ‘సద్దలక్ఖణ’మిచ్చనేనాతి అత్థో, సాధియం సద్దానం సఙ్ఖరణం, సాధనం బ్యాకరణం, తం లక్ఖణం సభావో అస్సాతి సాధియసాధనలక్ఖణో, సాధియస్సేదం సాధనం, సాధనస్స చేదం సాధియన్తి ఏవమస్సేదమ్భావహేతుసభావో సమ్బన్ధోతి వుత్తం హోతి, పయోజనం అభిధేయ్యసద్దోపదస్సితం సద్దసఙ్ఖరణం, తత్థ సమ్బన్ధస్సన్తోగధత్తం… సాధియోపదస్సనముఖేన సాధనస్సాపి దస్సితత్తా నిస్సయోపదస్సనతో, ఉస్సుక్కం సమ్మావాయామం, బుద్ధత్తం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, పూరేత్వాతి–

మనుస్సత్తం లిఙ్గసమ్పత్తి, హేతు సత్థారదస్సనం;

పబ్బజ్జా గుణసమ్పత్తి, అధికారో చ ఛన్దతా;

అట్ఠధమ్మసమోధానా, అభినీహారో సమిజ్ఝతీతి.

వుత్తఅట్ఠధమ్మసమన్నాగతేన అభినీహారేన సమన్నాగతా హుత్వా యథావుత్తే పారమితాదయో ధమ్మే పూరేత్వాతి అత్థో, ఆగతాతి సత్తత్తింసబోధిపక్ఖియధమ్మానుబ్రూహనేన ఆగతా, ఇధాతి ఇమస్మిం లోకే, ఆగతాతి పత్తా ఉప్పన్నా, తథాగతోతి యథా సమ్పతి జాతా తే భగవన్తో సత్తపదవీతిహారేన గతా, తథా అయమ్పి ఉత్తరాభిముఖం గతోతి అత్థో, ముహుత్తజాతోవాతి సమ్పతిజాతో ఏవ, జాతసమనన్తరమేవాతి వుత్తం హోతి, విక్కమీతి అగమాసి, సత్త పదాని గన్త్వాన దిసా విలోకేసీతి ఇదం ‘‘ధమ్మతా ఏసా భిక్ఖవే సమ్పతి జాతో బోధిసత్తా సమేహి పాదేహి పతిట్ఠహిత్వా’’తి ఏవ మాదికాయ పాళియా సత్తపదవీతిహారూపరిఠితస్స సబ్బదిసానువిలోకనస్స వుత్తత్తా వుత్తం, దిసా విలోకేసి సమన్తతోతి ఇదమ్పన ‘సమేహి పాదేహి ఫుసీ వసున్ధర’న్తి ఏతస్స అనన్తరం దట్ఠబ్బం… పాదేహి వసున్ధరాఫుసనానన్తరమేవ దసదిసావలోకితత్తా, అట్ఠఙ్గాని నామ–

విసట్ఠం మఞ్జు విఞ్ఞేయ్యం, సవనీయా-విసారినో;

బిన్దు గమ్భీరనిన్నాది,చ్చేవమట్ఠఙ్గికో సరోతి.

వుత్తాని అట్ఠఙ్గాని, తథాగతోతి ఇమస్సేవ విసుం అత్థపరియాయం దస్సేతుం ‘అథవా’తిఆదిమాహ, అరియేన సేతునాతి సమథవిపస్సనాసఙ్ఖాతేన ఉత్తమేన మగ్గేన, ఏవమాదినాతిఆదిసద్దేన తేసం తేసం ధమ్మానం సభావసరసలక్ఖణం తథం ఆగతో యథావతో అధిగతో’యేగత్యత్థా తే బుద్ధ్యత్థా, యే బుద్ధ్యా తే గత్యత్థా’తితథాగతోతి ఏవమాదిం సఙ్గణ్హాతి, తత్థతత్థాతి తేసు తేసు దీఘాగమాదీసు, తథాగతభావోతి తథాగతోతి భవనం నిప్ఫత్తి నమస్సనకిరియాభిసమ్బన్ధాతి’నమస్సిత్వా’తి ఏత్థ నమస్సనకిరియాయ అభిసమ్బన్ధా ఇమినా తథాగతాదీనం కమ్మత్తం విభావేతి, నమస్సనకిరియావిసేసనత్తాతి ‘నమస్సిత్వా’తి నమస్సనం కత్వాతి వుత్తం నామ సియాతి నమస్సనన్తి వుత్తనమస్సనకిరియాయ విసేసనత్తా, బోధియాతి బోధివుచ్చతి చతూసు మగ్గేసు ఞాణం, తం భగవా ఏత్థ పత్తోతి (బోధి, తస్సా) బోధిరుక్ఖస్సాతి అత్థో, మూలేతి మూలసమీపే ‘‘యావ మజ్ఝన్హికే కాలే ఛాయా ఫరతి నివాతే పణ్ణాని పతన్తి ఏతావతా రుక్ఖమూలం’’తిఆదీసు వియ, నను అఞ్ఞేపి ఖీణాసవా ‘అగ్గమగ్గేనే’చ్చాదినా వక్ఖమాన నయేన నిప్ఫన్నా ఏవాతి అనుయోగం మనసికత్వా వుత్తం ‘సహేవ వాసనాయా’తి, న హి భగవన్తం ఠపేత్వా అఞ్ఞే సహ వాసనాయ కిలేసే పహాతుం సక్కోన్తి, ఏతేన అఞ్ఞేహి అసాధారణం భగవతో అరహత్తన్తి దస్సేతి, తేనేవ ఇద్ధసద్దస్స అత్థం దస్సేన్తో’తేపి హి’చ్చాదికం వక్ఖతి, కాపనాయం వాసనా నామ పహీనకిలేసస్సాపి అప్పహీనకిలేసస్స పయోగసదిసపయోగహేతుభూతో కిలేసనిహితో సామత్థియవిసేసో’ఆయస్మతో పిలిన్దవచ్ఛస్స వసలసముదాచారనిమిత్తం వియ’, అగ్గమగ్గేనాతి అరహత్తమగ్గేన, సబ్బకిలేసే రాగాదికే, అరహత్తం అగ్గఫలం, సమ్ముతి ఉపపత్తిదేవభావతో అఞ్ఞేన విసుద్ధి దేవభావేనాతినిప్ఫన్నత్తా ఆహ-‘విసుద్ధిదేవభావేనా’తి, సకలకిలేసకాలుస్సియాపగమేన విసుద్ధిప్పత్తియా సబ్బఞ్ఞుగుణా లఙ్కారేన విసుద్ధిదేవభావేనాతి అత్థో.

‘ఇధ=సంసిద్ధియం’ ఇద్ధవన్తో ఇద్ధాత్తప్పచ్చయేన, ‘గుణ=ఆమన్తణే’ భూవాదిసేసో, గుణీయన్తి పరిచీయన్తి సేయ్యత్తికేహీతి గుణా కప్పచ్చయేన, తేపీతి సావకపచ్చేకబుద్ధాపి, హి సద్దో హేతుమ్హి, యస్మా అగ్గం…పే… అనూనగుణా, తస్మాతి అత్థో, సబ్బఞ్ఞుతాదీనన్తిఆదికం తేసం సబ్బఞ్ఞుబుద్ధేహి ఊనగుణతాయ హేతువచనం, కేచి ‘సిద్ధో మిద్ధగుణో అస్సాతి సిద్ధమిద్ధగుణన్తి దుట్ఠమత్థం పరికప్పేత్వా వాక్యమిదం దూసేన్తి, తే పన ‘మిద్ధో నామ కోచి గుణో నత్థీ’తి చ, ‘తథాగతో నామ మిద్ధ గుణో న హోతీ’తి చ, ‘తాదిసో చే సియా న ఞాణనిస్సితపూజా పకతోపయోగినీ భవతీ’తి చ అజానిత్వా వదథ తుమ్హేహి వత్వా ఉయ్యోజేతబ్బా, మఙ్గలత్థఞ్చేత్థాదో సిద్ధసద్దోపాదానం, మఙ్గలాదీని హి సత్థాన్యబ్యాహతప్పసరాని హోన్త్యాయస్మన్తబ్యాఖ్యాతుసోతుకాని చ, ధమ్మసఙ్ఘానమ్పీతి ఇమినా అవయవేన విగ్గహేపి సముదాయస్స సమాసత్థత్తా అఞ్ఞపదత్థసమాసోయం తగ్గుణసంవిఞ్ఞాణోతి దీపేతి, తేనాహ- ‘అఞ్ఞపదత్థే’చ్చాది, గుణీభూతానమ్పీతి అప్పధానభూతానమ్పి విసేసనభూతానమ్పి అఞ్ఞపదత్థస్స పధానత్తా, కిరియాతిసమ్బన్ధో వగమ్యతే ధమ్మసఙ్ఘానం గుణీభూతానమ్పి తదవినాభావిత్తేన నమస్సనాతిసమ్బన్ధా, తదేవ సమత్థేతి ‘తథాహ’చ్చాదినా, పుత్తేన సహ వత్తమానోతి తగ్గుణసంవిఞ్ఞాణఅఞ్ఞపదత్థసమాసత్తా తుల్యముభిన్నమ్పి ఆగమనన్తి పుత్తోపి ఆగతోతి పతీయతే, తత్థాతి నిద్ధారణే సత్తధీ, అత్తానన్తి ధమ్మం దస్సేతి, ధారేన్తేతి అత్తని ఠపేన్తే పవత్తేన్తే ఉప్పాదేన్తే, చత్తారోపి అపాయా సామఞ్ఞవసేన’అపాయే’తి వుత్తా, కిలేసవట్ట కమ్మవట్ట విపాకవట్టవసేన తయో వట్టా, తేసు దుక్ఖం, తస్మిం, ధారేతీతి వుత్తధారణం నామ అత్థతో అపాయాదినిబ్బత్తకకిలేసవిద్ధంసనం, తఞ్చ యథారూపం కిలేససముచ్ఛిన్దనతప్పటిప్పస్సద్ధి ఆలమ్బనభావేన హోతీతి ఆహ- ‘సో…పే… వసేనా’తి, నవన్నమ్పి, తే సమధిగమహేతుతాయ ధమ్మోయేవ నామాతి ‘దసా’తిఆది వుత్తం, తత్థ కారణమాహ- ‘తమ్మూలకత్తా’తిఆది, తమ్మూలకత్తాతి తం కారణత్తా, సీలదిట్ఠిసామఞ్ఞేనాతి అరియేన సీలేన అరియాయ చ దిట్ఠియా సమానభావేన, అరియానఞ్హి సీలదిట్ఠియో మగ్గేనాగతత్తా సబ్బథా సమానావ, తేన తే యత్థకత్థచి ఠితాపి సహగతావాతి సంహతోతి ఇమస్మిం అత్థే సఙ్ఘోతి పదసిద్ధి దట్ఠబ్బా, అధిప్పేతవసేన పనేతం వుత్తం, లోకియసీలదిట్ఠియా సామఞ్ఞేన సంహతత్తా సమ్ముతిసఙ్ఘోపి పణామారహోయేవాతి దట్ఠబ్బం.

అథ కేతే సద్దా, యేసమిదం లక్ఖణం భాసిస్సన్తి పటిఞ్ఞాతన్తి ఆహ-‘సద్దా ఘటపటాదయో’తి, ఆదిసద్దేన రుక్ఖాదయో, నను సన్తి మేఘసద్దసముద్దసద్దాదయోపీతి న నిరత్థకానమిధానుపయోగిత్తా, యే లోకసఙ్కేతానురోధేనాత్థప్పకాసకా తేసం సాత్థకానమే విదం లక్ఖణన్తి, అపిచ ‘సద్దా ఘటపటాదయో’తి వదన్తో వేదికానం వియ ఉన్తి [ఞత్థి (పోత్థకే)] ఆదీనం అనుపుబ్బీనియమావత్థానమసమ్భవా తదనుక్కమేన నిప్ఫాదియమాననమ్పి సద్దానం లోకియత్తానభివత్తనఞ్చ బోధేతీతి దట్ఠబ్బం, ను తత్థ పకాసకత్థం సద్దస్స సముదాయవసేన వా సియా పచ్చేకవణ్ణవసేన వా, తత్థ యది పచ్చేకవణ్ణా పకాసయేయ్యుం, ఘటసద్దే ఘకారోయేవ ఘటత్థం, పకాసయేయ్య, తథా చాఞ్ఞేసమకారాదీనమనత్థ కతా సియా, అథ సముదితా పకాసయేయ్యుం, తదా వణ్ణానముచ్చారణానన్తరవినాసిత్తా సముదాయోయేవ న సియా, తథా సతి కథ మత్థం సద్దో పకాసయతీతి చే కమేన సోతచిత్తాదిగహితక్ఖర పాళియా చ యో సద్దోతి విఞ్ఞేయ్యో సాత్థకో చిత్తగోచరో, చిత్తగోచరస్సాపి సద్దస్స పన బాలజనప్పబోధాయ కప్పనామత్తేన పకత్యాదివిభాగతో, న సభావేనాన్వాఖ్యానం, తేనాహ-‘పకత్యా’ది ఆది, నను గోఇచ్చాదిసాధుసద్దనియమే సతి గోతాదయో అసాధు సద్దాతి విఞ్ఞాయన్తి గన్తబ్బమగ్గనియమే అగన్తబ్బమగ్గో వియ, గోతాది అసాధుసద్దనియమే వా గోఇచ్చాదయో సద్దా సాధవోతి అగన్తబ్బమగ్గనియమే గన్తబ్బమగ్గో వియ, కిం సద్దానమన్వాఖ్యానేనా తిదమాసఙ్కియ పయోజనమాహ- ‘లక్ఖణాభిధానంచే’చ్చాది, సద్దానమ్పటిపత్తియం పటిపదపాఠస్సానూపాయత్తం దస్సేతుమాహ- ‘అఞ్ఞథే’చ్చాది, అఞ్ఞథాతి అసతి లక్ఖణాభిధానే, సక్కతాదీతిఆదిసద్దేన పాకతాదిం సఙ్గణ్హాతి, బహువిధత్తం సక్కతపాకతపేసాచికఅపబ్భంసవసేన, మగధేసు విదితాతి ఇమస్మిం అత్థే ‘‘అఞ్ఞస్మి’’న్తి (౪-౧౨౧) మాగధానం ఇదన్తి అత్థే ‘‘ణో’’తి (౪-౩౪) ణప్పచ్చయే మాగధా మాగధన్తి చ పదనిప్ఫత్తి వేదితబ్బాతి దస్సేతుమాహ- ‘మగధేస్మి’చ్చాది, మగధేసు విదితాతిఆదినో అధిప్పాయం వివరితుమాహ- ‘ఇదం వుత్తం హోతీ’తిఆది, తత్థ ఇదన్తి ఇదాని వక్ఖమానం మాగధం…పే… హోతీతి ఏతం వుత్తం హోతీతి మగధేసు…పే… లక్ఖణం మాగధన్తి వదతా పకాసితం హోతీతి అత్థో, హిసద్దో’మగధేస్వి’చ్చాదినా వుత్తం సమత్థయతి, లక్ఖణం విసేసయతాతి సద్దలక్ఖణ సద్దస్స ఉత్తరపదత్థప్పధానత్తా మాగధన్తి ఇమినా లక్ఖణం విసేసయతా బ్యవచ్ఛేదయతా వుత్తికారేన, అత్థతోతి సామత్థియతో, సద్దే చ విసేసితో హోతీతి సద్దలక్ఖణసద్దో మాగధే ఏవ [సద్దేఏవ (పోత్థకే)] బ్యవచ్ఛేదితో హోతి, అయమేత్థాధిప్పాయో ‘మగధేసు విదితా మాగధాతి సద్దే గహేత్వా తేసమిదం మాగధన్తి మాగధసద్దేన యస్మా సద్దలక్ఖణసద్దే లక్ఖణం విసేసితం, తస్మా సద్దలక్ఖణసద్దే సద్దో యది అమాగధో కథం లక్ఖణం మాగధం సియాతి సామత్థియా సద్దోపి విసేసితో హోతీ’తి, నను మాగధన్తి లక్ఖణస్స మాగధ సద్దసమ్బన్ధిత్తఝాపనతో సద్దలక్ఖణన్తి ఏత్థ సద్దసద్దస్స నిరత్థక తాపత్తి హోతీతి, న హోతి గమ్మమానత్థస్స సద్దస్స పయోగమ్పతి కామచారత్తా సద్దలక్ఖణసద్దస్స వా సమాసత్థే నిరుళ్హత్తా ‘‘తత్రిదం సుగతస్స సుగతచీవరప్పమాణ’’న్తిఆదీసు వియ, కోపనాతిఆదిసద్దలక్ఖణన్తి ఇమినా అభిధేయ్యసఙ్ఖాతపయోజనస్స దస్సితత్తా తప్పయోజనపుచ్ఛనపరా చోదనా, వుచ్చతేచ్చాది పరిహారో, యథా సబ్బథాత్తపరహితకామేన.

పియో చ గరు భావనీయో, వత్తా చ వచనక్ఖమో;

గమ్భీరఞ్చ కథం కత్తా,నోచా ఠానే నియోజకోతి.

వుత్తేహి తతో పరేహి చ పసత్థతరేహి గుణవిసేసేహి సముపేతం గురుం.

తస్మా అక్ఖరకోసల్లం, సమ్పాదేయ్య హితత్థికో;

ఉపట్ఠహం గురుం సమ్మా, ఉట్ఠానాదీహి పఞ్చహీతి.

వచనతో ఉట్ఠాన-ఉపట్ఠాన-పరిచరియా-సుస్సూసా సక్కచ్చసిప్పపటిగ్గహణేహి సమ్మా ఉపట్ఠహన్తేన సవన,ఉగ్గహన-ధారణ-పరిపుచ్ఛా-భావనా హి కఙ్ఖావిచ్ఛేదం కత్వా విఞ్ఞాతబ్బం సద్దలక్ఖణం, తథా అవిఞ్ఞాతం సద్దలక్ఖణమనేనాతి అవిఞ్ఞాతసద్దలక్ఖణో పుగ్గలో, హిసద్దో అవధారణే, సో ‘ధమ్మవినయేసు కుసలో న హోతీ’తి ఏత్థ దట్ఠబ్బో, కుసలో దక్ఖో న హోతి, తత్థ ధమ్మవినయేసు సుత్తన్తాతాభిధమ్మసఙ్ఖాతేసు ధమ్మేసు చేవ వినయే చ, కస్మా–

యో నిరుత్తిం న సిక్ఖేయ్య, సిక్ఖన్తో పిటకత్తయం;

పదేపదే వికఙ్ఖేయ్య, వనే అన్ధగజో యథాతి.

వచనతో, అయమేత్థాధిప్పాయో ‘‘యథా వుత్తనయేన సమ్భూతపద బ్యామోహవసేన పదత్థేపి బ్యామోహసమ్భవతో సుత్తన్తోపదస్సితాయ దిట్ఠివినివేట్ఠనాయ చ అభిధమ్మాగతే నామరూపపరిచ్ఛేదే చ వినయ నిద్దిట్ఠే సంవరాసంవరే చ అకోసల్లం సియా’’తి, యథాధమ్మన్తి ధమ్మవినయ సద్దస్స యో-త్థో వినయసుత్తాభిధమ్మసఙ్ఖాతో, తస్స సో-త్థో, తదనతిక్కమేన, పటిపజ్జితుమసక్కోన్తోతి తత్థతత్థేవ వుత్తాసు అధిసీల అధిచిత్త అధిపఞ్ఞాసిక్ఖాసు పవత్తితుం అసమత్థో, కుసలో పన సమత్థో పఞ్ఞావిసేసాలోకపటిలాభతో, వుత్తం హి–

యావ తిట్ఠన్తి సుత్తన్తా, వినయో యావ దిప్పతి;

తావ దక్ఖన్తి ఆలోకం, సూరియే అబ్భుగ్గతే యథాతి.

పటిపత్తిన్తి పటిపజ్జీయతీతి పటిపత్తీతి యథావుత్తం తివిధమ్పి పటిపత్తిం, విరాధేత్వాతి నాసేత్వా, నస్సతి హి పటిపత్తి తేసుయేవా కో సల్లతమగతత్తా, తథా చాహు–

సుత్తన్తేసు అసన్తేసు, పముట్ఠే వినయమ్హి చ;

తమో భవిస్సతి లోకే, సూరియే అత్థఙ్గతే యథాతి.

సంసారదుక్ఖస్సేవ భాగీ హోతి… యథావుత్తా-నుక్కమపరిచ్చాగేన అనురూపపటిపత్తియా పటిలభితబ్బత్తా అధిగమవిసయస్స [విసథత్తా (పోత్థకే)] యో గక్ఖేమస్స, వుత్తఞ్హి తస్సానులోమపటిపత్తిమూలకత్తం–

సుత్తన్తే రక్ఖితే సన్తే, పటిపత్తి హోతి రక్ఖితా;

పటిపత్తియం ఠితో ధీరో, యోగక్ఖేమా న ధంసతీతి.

ఏతావతా అవిఞ్ఞాతసద్దలక్ఖణస్స సకత్థపరిహానిం దస్సేత్వా ఇదాని సకత్థసమ్పత్తిమూలికా పరత్థసమ్పత్తీతి తదభావా తాదిసో పుగ్గలో పరేసమ్పి పచ్చయో భవితుం న సక్కోతీతి దస్సేతుం ‘నచా’తిఆది వుత్తం, పతిట్ఠాతి ధారణం, తఞ్చేత్థ తేసం తేసం కుల పుత్తానం ధమ్మవినయసిక్ఖాపనం తంతం కమ్మతో నిత్థరణాది చ, తదుభయ మేవా-న్హసఙ్గికం పతిట్ఠం, ముఖ్యభూతమ్పన తమ్మూలకే సుపరిసుద్ధసీలే పతిట్ఠాపనమేవ, తదుపకరణత్థో సిక్ఖాపనాది, ఇధ పన తం సాధనభూతో పుగ్గలో ఉపచారతో పతిట్ఠాతి గహేతబ్బో, హిసద్దో యథావుత్త సమత్థనత్థే నిపాతో, సద్దలక్ఖణఞ్ఞూయేవాతి అవధారణమ్పన తేసు తబ్బిదూయేవ సమత్థోతి దస్సనత్థం పకరణవసేన వుత్తం, అత్తనో పన సుగుత్తసీలక్ఖన్ధవిరహేన కదాచి కోచి యథావుత్తానం పతిట్ఠాభవితుం న సక్కోతి… తమ్మూలకత్తా సద్ధమ్మట్ఠితియా సపరపతిట్ఠా భావస్స చ, తేనేవ వినయధరే ఆనిసంసం దస్సేన్తేన భగవతా తప్పధానం తప్పముఖంవ కత్వా ‘‘పఞ్చిమే భిక్ఖవే ఆనిసంసా వినయధర పుగ్గలే, కతమే పఞ్చ అత్తనో సీలక్ఖన్ధో సుగుత్తో హోతి సు రక్ఖితో, కుక్కుచ్చపకతానం పటిసరణం హోతి, విసారదో సఙ్ఘ మజ్ఝే విహరతి, పచ్చత్త్థికే సహధమ్మేన సునిగ్గహితం నిగ్గణ్హాతి, సద్ధమ్మట్ఠితియా పటిపన్నో చ హోతీ’’తి వుత్తం, అత్థానురూపన్తి అత్తనో వచనీయస్సత్థస్స వాచకత్తేన యోగ్యం, బ్యఞ్జనానురూపన్తి అత్తనో వాచకస్స వచనీయత్తేన యోగ్యం, పరివాసాదీసూతిఆదిసద్దేన అబ్భానాదిం సఙ్గణ్హాతి, తంతంకమ్మన్తి పరివాసాదికం తంతంకమ్మం, అఞ్ఞోతి అసద్దలక్ఖణఞ్ఞూ, న కేవలమనేన సకత్థపరత్థావ నాసితా, అథ ఖోతి విధో సద్ధమ్మోపి నాసితోయేవాతి వత్థుమాహ ‘అజానన్తో పనా’తిఆది, అయథాపటిపజ్జమానోతి సద్దలక్ఖణఞ్ఞునా యథా యేన పకారేన అత్థానురూపం బ్యఞ్జనే బ్యఞ్జనానురూపఞ్చ అత్థే పటిపజ్జితబ్బం, తథా అప్పటిపజ్జమానో, తథా చ వక్ఖతి– తథా హి సో సద్దలక్ఖణ మజానన్తో’తిఆది. తివిధమ్పి సద్ధమ్మన్తి పరియత్తిపటిపత్తిఅధిగమవసేనతి విధమేవ సద్ధమ్మం, తత్థ తిపిటకబుద్ధవచనం పరియత్తిసద్ధమ్మో నామ, తేరస ధుతగుణా చుద్దస ఖన్ధకవత్తాని ద్వే అసీతి మహావత్తానీతి అయం పటిపత్తిసద్ధమ్మో నామ, చత్తారో మగ్గా చత్తారి చ ఫలాని అయం అధిగమసద్ధమ్మో నామ, తథాహిచ్చాదినా వుత్తమత్థం సమత్థేతి, తమ్పి పాళియా థిరీకాతుం ‘వుత్తం హేత’న్తిఆదిమాహ, తత్థ ధమ్మాతి హేతూ, సద్ధమ్మస్సాతి యథావుత్తస్స తివిధస్స సద్ధమ్మస్స, పదబ్యఞ్జనన్తి పదఞ్చ బ్యఞ్జనఞ్చ తం, తత్థ పదం నామ స్యాద్యన్తం త్యాద్యన్తఞ్చ, బ్యఞ్జీయతి అత్థో ఏతేనాతి బ్యఞ్జనం-వాక్యం అథవా పజ్జతే గమ్యతే అత్థో ఏతేనాతి పదం-స్యాద్యన్తాది, వాక్యంవ బ్యఞ్జనం, సిథిలధనితాదిపదమేవవా వుత్తనయేన బ్యఞ్జనన్తి పదబ్యఞ్జనం, తం, దున్నిక్ఖిత్తం దుట్ఠు నిక్ఖిత్తం ఠపితం విరాధేత్వా కథితం, అత్థో చ దున్నీతోతి దున్నిక్ఖిత్తత్తాయేవ పదబ్యఞ్జనస్స తబ్బచనీయోపి దుట్ఠువిఞ్ఞాతో హోతి, వుత్తపటిపక్ఖతోతి ‘అవిఞ్ఞాతసద్దలక్ఖణోహి’చ్చాదినా వుత్తస్స విఞ్ఞాతసద్దలక్ఖణత్తాదినా పటిపక్ఖభావతో, భావప్పధానో హి అయం నిద్దేసో,త్తప్పచ్చయలోపో వా, న హి అత్తావ అత్తనా వేదితబ్బోతి యుత్తన్తి.

తదేవన్తిఆదినా యథావుత్తం నిగమేత్వా సఞ్ఞావిధానే పయోజనం దస్సేతి, తన్తి హేత్వత్థే నిపాతో, యస్మా సద్దలక్ఖణస్స జాననంసాని సంసం తస్మాతి అత్థో, ఏవన్తి నిదస్సనత్థే నిపాతో, ఏవం సప్పయోజనన్తి సమ్బన్ధో, తదేవన్తి వా నిపాతసముదాయో యం, వుత్తేన పకారేనేత్యస్మిం అత్థే వత్తతే. ననుచ సఞ్ఞీనం సఞ్ఞానం వత్తబ్బత్తే ‘‘అఆదయో తితాలీసవణ్ణా’’తిఆదీనం వాక్యానం విసుంవిసుం మహన్తత్తా కుతో లాఘవం సత్థస్సాతి మఞ్ఞమానో ‘తథాహి’చ్చాదినా సఞ్ఞావిధానే లాఘవసబ్భావం సమత్థేతి, హోతేవాతి అవధారణేన కత్థచి పరసత్థే వియ నో న హోతీతి దస్సేతి, పటిపత్తిలాఘవమ్పి చేత్థ హోతేవ, తథాహి ‘‘వణ్ణపరేన సవణ్ణోపి’’చ్చాదో (౧-౨౪) వణ్ణాదిసఞ్ఞాసముద్ధరితా నాత్తానమత్తావగమేతుమలన్తి పరే పుచ్ఛిత్వా జానితబ్బా అస్స, తతో సఞ్ఞా-వసేయా, తతోస్స సఞ్ఞాతి సఞ్ఞాసఞ్ఞీవివేచనం తదనుట్ఠానన్తి పరమ్పరాపేక్ఖాయ భవితబ్బం పటిపత్తి గారవాభావా. ఇదాని సఙ్ఖేపతో సత్థక్కమం దస్సేతుమాహ-ఏవం తావి’చ్చాది, తావాతి పఠమం, ఉపయుజ్జమానత్తాతి బ్యాపారియమానత్తా, విసయో గోచరో యత్థేతే స్యాదయో విధీ యన్తే, సహ విసయేనాతి సవిసయా, పఠమం కరీయతీతి పకతి యతో స్యాదయో విధీయన్తే, సహ పకతియాతి సప్పకతికా, లిఙ్గాదికన్తి ఆదిసద్దేన‘సలభచ్ఛాయ’మిచ్చాదో ఏకత్తాది, లిఙ్గేభవా లిఙ్గికా-ఇత్థివిధయో, ఏకత్థీభావో సమాసో, తేన, సామఞ్ఞతో సమానత్తా, సమానత్తన్తుణాదివుత్తియా ‘‘రాజాదివిసిట్ఠే పురిసా దోవియ’వసిట్ఠాదివిసిట్ఠే అపచ్చాదిమ్హి అత్థే పవత్తనతో.

ఇతి మోగ్గల్లానపఞ్చికాటీకాయం సారత్థవిలాసినియం

రతనత్తయపణామాదికథా సమత్తా.