౧. విసేస్యాధీనవగ్గవణ్ణనా
౬౯౧. ఇహ వక్ఖమానే సామఞ్ఞకణ్డే సాఙ్గోపాఙ్గేహి అఙ్గఉపాఙ్గద్వయసహితేహి విసేస్యాధీనేహి విసేస్యాయత్తేహి విసేసనసద్దేహి సోభనాదీహి సంకిణ్ణేహి అఞ్ఞమఞ్ఞవిజాతియత్థేహి దబ్బక్రియాగుణాదీహి అనేకత్థేహి సమయవణ్ణాదీహి అబ్యయేహి చిరస్సమాదీహి చ కమా కమతో వగ్గా కథ్యన్తే, తే చ పుబ్బవగ్గసన్నిస్సయా, తథా హి సోభనాదయో దేవమనుస్సాదీసు విసేసనభావేన సమ్బన్ధా, క్రియాదయో తు తదాధారతాయ, సమయాదయో వాచకతాయ, చిరస్సమాదయో తంక్రియావిసేసనభావేన, తతోయేవ సాధారణత్తా సామఞ్ఞకణ్డమిదం.
౬౯౨. ఇహ సత్థే భియ్యో రూపన్తరా లిఙ్గవినిచ్ఛయో, సో అత్రాపి వగ్గే భియ్యో రూపన్తరాయేవాతి విప్పటిపత్తినిరాసత్థం బ్యాపకన్యాయమాహ ‘‘గుణి’’చ్చాదినా. తస్సత్థో – విసేసనభూతా సబ్బే గుణసద్దా, దబ్బసద్దా, క్రియాసద్దా చ విసేస్యాధీనభావేన హేతునాయేవ, న భియ్యో రూపన్తరాపి విసేసనసద్దేన సమలిఙ్గినో సియున్తి, యథా – సోభనా ఇత్థీ, సోభనో పురిసో, సోభనం చిత్తం.
౬౯౩-౬౯౬. సుభన్తం సోభనే. సుభ సోభనే, యు. రుచ దిత్తియం, ఇరో. సాధ సంసిద్ధియం, ఉ. మనం తోసేతీతి మనుఞ్ఞం. ఞా పరిమాణతోసననిసామనేసు, అన్తస్సుకారో, మనం ఆ భుసో తోసేతీతి వా మనుఞ్ఞం, తదా ‘‘మనో అఞ్ఞ’’న్తి ఛేదో, ఆలోపో. చర గతిభక్ఖనేసు, ణ్వు, చరతి చిత్తమేత్థాతి చారు. సుట్ఠు దరీయతే సున్దరం, దర దారణే. వగ్గ గమనే, ఉ, వగ్గు. మనో రమతి అస్మిం. కము ఇచ్ఛాయం, తో. హరతి చిత్తం హారీ, ణీ. మన ఞాణే, జు, మనో జవతి యస్మిం వా మఞ్జు, నలోపో. పియసీలయుత్తతాయ పేసలం, పియస్స పే, ఈస్సత్తం. భది కల్యాణే, దో. వా గతియం, మో. కల సఙ్ఖ్యానే, యాణో. మనం అప్పేతి వడ్ఢేతీతి మనాపం, మనో అప్పోతి యస్మిన్తి వా మనాపం, ఆప పాపుణనే, అపాదిపుబ్బో చ. లభితబ్బన్తి లద్ధం, తో, సకత్థే కో. సుభతీతి సుభం, సున్దరేన సభావేన భవతీతి వా సుభం.
పుఙ్గవన్తం ఉత్తమే, ఉబ్భుతో అత్యత్థం ఉత్తమో, ఉభసద్దతో ఉబ్భుతత్థతో విసేసత్థే తమో, ఉగ్గతతమత్తా వా ఉత్తమో. వర పత్థనాయం, పవరో. ఇట్ఠపచ్చయే వుడ్ఢస్స జాదేసో, జేట్ఠో. పకట్ఠం ముఖం ఆరమ్భో అస్స పముఖో. నత్థి ఉత్తరో ఉత్తమో యస్మా అనుత్తరో. పముఖో చ అనుత్తరో చాతి ద్వన్దో. అపాదిపుబ్బే వరో. ముఖమివ ముఖ్యో, ఇవత్థే యో. పదధాతీతి పధానం, యు. పముఖభావే తిట్ఠతీతి పామోక్ఖో, ఉభయత్రాపి వుడ్ఢి. పకట్ఠం రాతీతి పరం, ణో. ‘‘అగ్గ’’న్తి జానితబ్బన్తి అగ్గఞ్ఞం, ‘‘అగ్గ’’న్తి పమానితబ్బన్తి వా అగ్గఞ్ఞం. ఉత్తరో ఉత్తమసదిసో. పధానభావం నీతం పణీతం, నీ నయే, కమ్మని ణో. పరం పచ్చనీకం మారేతీతి పరమం, పకట్ఠభావే రమతీతివా పరమం, ణో. ఇయిట్ఠేసు పసత్థస్స, వుడ్ఢస్స చ సో, సేయ్యో, సేట్ఠో చ, ‘‘క్వచాసవణ్ణం లుత్తే’’తి ఇస్సే. గామం నేతీతి గామణి, ‘‘తస్సీలాదీసు ణీ త్వావీ చా’’తి ణీ, రస్సో, గామణి. సన్తతమతాయ సత్తమో, సన్తతో తమో, సన్తస్స చ సో. విసేసీయతేతి విసిట్ఠో, సిస విసేసనే, తో. అర గమనే, ణ్యో, ఇకారాగమో, అరియో. నత్థి అగ్గో యస్మా నాగో, దీఘాది, గలోపో చ. ఇ గతియం, ణ్వు, ఇస్సే, అలోపో చ, ఏకో, సదిసరహితతాయ వా ఏకీభావే తిట్ఠతీతి ఏకో, కో. ఉస్సాపేతి పచ్చనీకేతి ఉసభో, ఉస దాహే, అభో. అజ గమనే, అ, జస్స గో, ద్విత్తం, అగ్గో. ముచ మోచనే, హీనమజ్ఝిమభావేహి ముచ్చతీతి మోక్ఖో, తో, తస్స ఖో. మోక్ఖ మోచనే వా, అ. పధానభావం గచ్ఛతీతి పుఙ్గవో, యదాది, పుక్ఖలోప్యత్ర, పుస వుడ్ఢిమ్హి, అలో, సస్స ఖో, అసరూపద్విత్తం. ఏతే చుత్తమాదయో సమాసగాపి అసమాసగాపి ఉత్తమత్థవాచకా. అమరకోసే పన నాగోసభపుఙ్గవానం సమాసగత్తేయేవ ఉత్తమత్థవాచకతా వుత్తా, వుత్తఞ్చ –
‘‘ఉత్తరస్మిం పదే బ్యగ్ఘ-పుఙ్గవో’సభకుఞ్జరా;
సీహసద్దూలనాగాద్యా, పుమే సేట్ఠత్థగోచరా’’తి [అమర ౨౧.౫౯].
తస్సత్థో – బ్యగ్ఘాదయో కమ్మధారయసమాసే సతి ఉత్తరపదీభూతా సేట్ఠత్థవిసయా పుబ్బపదస్స సేట్ఠత్థవాచకా పుల్లిఙ్గా చ భవన్తి, యథా ‘‘పురిసబ్యగ్ఘో, మునిపుఙ్గవో’’ఇచ్చాది. సీహాదయో, ఆదినా వరాహపుణ్డరీకధోరయ్హసోవీరాదయో చ సమాసగా కమ్మధారయసమాసే ఉత్తరపదభూతా సేట్ఠత్థవాచకా పుమేవ భవన్తి, యథా ‘‘సక్యసీహో, కవికుఞ్జరో, పురిససద్దూలో, పురిసవరాహో’’ఇచ్చాది.
౬౯౭. చిత్తస్స, అక్ఖినో చ పీతిజనకం వత్థు అబ్యాసేకం, అసేచనఞ్చ నామ, న బ్యాసిఞ్చన్తి నక్ఖరన్తి నయనమనాని యస్మాతి అబ్యాసేకం, అసేచనఞ్చ, న బ్యాసిఞ్చన్తి చ యస్మిం ఆగన్తుకభూతాని అఞ్ఞరసానీతి వా అబ్యాసేకం, అసేచనఞ్చ. ణో, యు చ.
ఛక్కం ఇట్ఠే వత్థుమ్హి. ఇచ్ఛితబ్బం, ఏసితబ్బన్తి వా ఇట్ఠం, ఇసు ఇచ్ఛాయం, ఇస గవేసనే చ, తో. సుభత్తం గచ్ఛతీతి సుభగం, క్వి. హదయే సాధు, హదయస్స వా పియన్తి హజ్జం, ణో, దన్తస్స లోపో, ద్యస్స జ్జో. దయితబ్బం ఆదాతబ్బన్తి దయితం, తో. వల్ల సంవరణే, కమ్మని అభో. పియాయితబ్బన్తి పియం,పీ తప్పనకన్తీసు, ణ్యో, రస్సాది.
౬౯౮. తికం తుచ్ఛే. తుచ వినాసే, ఛో. రిచ వియోజనసమ్బజ్ఝనేసు, సమ్బజ్ఝనం మిస్సనం, తో, సకత్థే కో. సునస్స హితం సుఞ్ఞం, యో, న్యస్స ఞ్ఞో, సున గతియం వా, యో. ద్వయం అసారే. ఫల నిప్ఫత్తియం, ఉ, గు వా. పుబ్బత్ర గోన్తో, అస్సే, ఫేగ్గు.
తికం పవిత్తే. మేధ హింసాసఙ్గమేసు, మేధీయతే సఙ్గమీయతే మేజ్ఝం, ణ్యో, ఝస్స ఝో, అసరూపద్విత్తం. పు పవనే, తో, దీఘాది. వుడ్ఢావాదేసో, ఇకారాగమో చ. ద్వయం అవిరద్ధే. న విరజ్ఝతీతి అవిరద్ధో, రధ హింసాపరాధాపగమనేసు, తో. ‘‘ధఢభహేహి ధఢా చే’’తి తస్స ధో. పణ బ్యవహారథుతీసు, ణ్వు, విరద్ధవోహారేన న పణామేతీతి అపణ్ణకో.
౬౯౯-౭౦౧. ద్వయం జాత్యాచారాదినా అనిన్దితే. ఉపుబ్బో, పపుబ్బో చ కస విలేఖనే, హింసాయఞ్చ, తో, ‘‘సాదిసన్తపుచ్ఛభన్జహంసాదీహి ట్ఠో’’తి సహాదిబ్యఞ్జనేన తస్స ట్ఠో.
గారయ్హన్తం జాత్యాచారాదినా నిన్దితే. నిహీయతేతి నిహీనో, హా చాగే, ఇనో, దీఘో. అపాదిపుబ్బే హీనో. లమ నిన్దాయం, ణ్వు, లామకో. కిట గతియం, పతి నిపుబ్బో తు నిన్దాయం, ఠో, పతికిట్ఠం, నికిట్ఠఞ్చ. ఇత్తరసద్దో లామకత్థవాచకో పాటిపదికో, ‘‘జాత్యాచారాదీహి నిహీనోయ’’న్తి అవదితబ్బోతి అవజ్జో, తబ్భావత్థో చేత్థ అకారో. వద వియత్తియం వాచాయం, ణ్యో, ద్యస్స జ్జో. కుచ్ఛా సఞ్జాతా అస్స కుచ్ఛితో. అధోభాగే జాతో అధమో, ఓస్సత్తం. ఉమ నిన్దాయం, కమ్మే అ, సకత్థే కో, ఉస్సో, ఓమకో. గరహితబ్బోతి గారయ్హో, గరహ నిన్దాయం, ణ్యో, వణ్ణవిపరియయో.
ద్వయం మలయుత్తే. మలయుత్తతాయ మలీనో, ఇనో, దీఘో. అస్సత్థ్యత్థే ఈ, మసపచ్చయే మలీమసో, కచ్చరం, మలదూసితమ్పి, కుచ్ఛితం చరతీతి కచ్చరం.
తిపాదం విపులే. బ్రహ వుద్ధియం, రాజాది, బ్రహా. మహ పూజాయం, అన్తో. పుల మహత్తే, విపులం. సల గమనే, విసాలం, ణో. పథ సఙ్ఖ్యానే, ఉలో, అస్సు, పుథులం, ఉమ్హి పుథు. గర సేచనే, ఉ, గరు. అర గమనే, ఉ, అస్సు, ఉరు. తను విత్థారే, తో, ఇణ్ణాదేసో, తస్స థో, అస్సి, అసరూపద్విత్తం, విత్థిణ్ణం.
వఠరన్తం థూలే. పీ తప్పనకన్తీసు, ఇనో. థూల పరిబ్రూహనే, అ. పీధాతుతో ఈవరో, పీవరం. లపచ్చయే థుల్లం, రస్సాది. వద వియత్తియం వాచాయం, వదతీతి వఠరం, అరో, దస్స ఠో. థూలముపచితమంసవిపులాయతమంసాది.
ద్వయం సన్నిచితే. ఆనిపుబ్బో చి చయే, కమ్మే తో, ఆచితం, నిచితఞ్చ.
౭౦౨. సిలోకో సబ్బస్మిం. సరతీతి సబ్బం, వో, రస్స చ వో. సంపుబ్బో అసు ఖేపనే, తో, సమత్తం, అథ వా సమ తిమ వేకల్లబ్యే, తో, సమత్తం. న ఖియతీతి అఖిలం, లో, అఖిలం, నిఖిలఞ్చ తథా. సక సత్తియం, అలో, కలాభి అవయవేహి సహ వత్తతేతి వా సకలం. సేసతో అవసిట్ఠతో నిగ్గతం నిస్సేసం. కస గమనే, ఇనో, ణత్తం, కసిణం. న సేసం అవసిట్ఠం అసేసం. అగ్గేన సిఖరేన సఙ్గతం సమగ్గం. కతే సమాసే పుబ్బనిపాతో అభిధానా. ఊన పరిహానే, న ఊనం అస్మిం అనూనకం, కో.
౭౦౩. బహులన్తం బహుత్తే, భావేతి వడ్ఢేతీతి భూరి, భూ సత్తాయం, రి, భూరి, దీఘాది, రస్సన్తో, ఈమ్హి భూరీ, మేధా. పహు సత్తియం, తో, ఉకారాగమో, పపుబ్బో హూ సత్తాయం వా, రస్సో. పచి విత్థారే, ఉరో, పచురం. భీ భయే, భాయతి యస్మాతి భియ్యో, ద్విత్తం. సమ్పహోతీతి సమ్పహులం, లో. బహ వుడ్ఢియం, ఉ, బహు. యేభుయ్యసద్దో బహులత్థవాచకో పాటిపదికో. బహూ అత్థే లాభీతి బహులం.
ద్వయం బహిగతే. బహి జాతం బాహిరం, ఇరణ.
౭౦౪-౭౦౬. యేసం పదత్థానం మత్తం పమాణం సతాదితో పరం అధికం భవతి, తే పరోసతాదీ. ఆదినా పరోసహస్సాది. సతతో పరో పరోసతం. సహస్సతో పరో పరోసహస్సం, పరస్స పుబ్బనిపాతో అభిధానా పరసద్దా ఓకారాగమో. పజ్జం అప్పే. పరితో అత్తం ఖణ్డితం పరిత్తం. సుఖ తక్రియాయం, తక్రియా సుఖనం, ఉమో. సుచ సోచనే వా. ఖుద పిపాసాయం, దో, ఖుద్దం. థుచ పసాదే, ణో. అల భూసనపరియత్తినివారణేసు, పో, లస్స పో, అప్పం. కిస తనుకరణే, ణో. తను విత్థారే. చి చయే, ఉలో, ద్విత్తం, చుల్లం, నీచే పన చుల్లో. మా మానే, ఛదాదీహి తో. రస్సాది, మత్తా, ఇత్థియం. లిస అప్పీభావే, అ. లూ ఛేదనే, లుయతేతి లవో, అ. అణ గత్యత్థో, ఉ. కణ సద్దే, అ, కణో. లవాదీహి సహ కణో పుమే, వుత్తఞ్చ అమరకోసే ‘‘పుమే లవలేసకణాణవో’’తి [అమర ౨౧.౬౨].
ఞత్తన్తం సమీపే. సఙ్గతా ఆపో యస్మిం సమీపం, ఆస్సీ. పాదితో యదాదినా కటో, నికటో, నత్థి కటో ఆవరణం ఏతస్సాతి వా నికటో. సదస్మా తో, ఆసన్నో. కణ్ఠం సమీపం ఉపగతం ఉపకట్ఠో. ‘‘కణ్ఠో గలే సన్నిట్ఠానే, సద్దే మదనపాదపే’’తి హి నానత్థసఙ్గహో, ఇధ పన కణ్ఠస్స కట్ఠాదేసో, ణలోపో వా. అభ్యాసీదతీతి అభ్యాసో. ‘‘అభ్యాసో తు సమీపమ్హి, పుమా అభ్యసనేపి చే’’తి [చిన్తామణిటీకా ౨౧.౬౭] రభసో. సహ అన్తేన సన్తికం, సకత్థే ఇకో. విదూరపటిపక్ఖత్తా అవిదూరం. సఙ్గతం అన్తం సామన్తం, ససద్దస్స దీఘో, నిగ్గహీతస్స మో, సం నిపుబ్బోపి కట్ఠసద్దో సమీపత్థోయేవాతి దస్సనత్థం ఉదాహటం, కస విలేఖనే వా, తో, సన్నికట్ఠం. అన్తికభావం ఉపగతం ఉపన్తికం. సహ కాసేన వత్తతే సకాసం, కాస దిత్తియం. అన్తయోగా అన్తికం, ఇకో. ఞాయతేతి ఞత్తం, తో, సకాససద్దేన సనిడసదేససవిధసమరియాదసవేసాపి గయ్హన్తి. సహ నిడేన, సహ దేసేన, సహ విధాయ, సహ మరియాదాయ, సహ వేసేన వత్తతేతి విగ్గహో, బ్యుప్పత్తినిమిత్తం, రూళ్హీసద్దా పన ఏతే.
ద్వయం దూరమత్తే. దుక్ఖేన అరతి యం దూరం. విపపుబ్బో కట్ఠసద్దో దూరే, సకత్థే కో, విప్పకట్ఠకం.
౭౦౭. తికం ఘనే, నత్థి అన్తరం ఛిద్దం యస్స. హనతిస్మా అ, హస్స ఘో చ, ఘనం. సము ఉపసమే, దో, సన్దం. పాదో విరళే. విరమతీతి విరళం, అ, వణ్ణవికారో. పియో లవో అప్పో యస్మిం పేలవం, పియస్స పే, పిలి గమనే వా, అవో. తను అప్పాదీసుపి.
ద్వయం దీఘే. యత ఆయతనే, ఆయతం. ఇ గమనే వా, తో, భూవాది, ఇస్సే, ఏ అయ, దీఘాది. ది ఖయే, ఘో, దీఘాది. తికం వట్టలే. నిగ్గతం తలం అస్మాతి నిత్తలం. వట్ట వట్టనే, వట్టం, లతాది. ఉలపచ్చయే వట్టులం.
౭౦౮. ఉచ్ఛితన్తం ఉన్నతే. చి చయే, ఉచ్చినోతీతి ఉచ్చో, అ. ఉన్నమతీతి ఉన్నతో. తుజ హింసాయం, ఫలనే చ, అ, తుఙ్గో. ఉగ్గతం అగ్గం అస్స ఉదగ్గో. ఉద్ధం సితో ఉచ్ఛితో, సి సేవాయం, తో, సస్స ఛో, అసరూపద్విత్తం, ఉచ్ఛితో. పంసుపి, పకట్ఠో అంసు దిత్తి యస్స పంసు.
తికం వామనే. ఉద్ధం న అఞ్చతీతి నీచో, అఞ్చ గమనే, ణో, అకారఞకారానం లోపో, నిసద్దో అత్ర నిసేధే. రస సద్దే, సో, రస్సో. వా గమనే, మనో, వామనో.
తికం ఉజుమ్హి. న జిమ్హం కుటిలం అజిమ్హం. తస్మిం అవఙ్కతాయ పకట్ఠో గుణో యస్స పగుణో. అజ గమనే, ఉ, అస్సు, ఉజు.
౭౦౯. ఛక్కం వఙ్కే. అలధాతుమ్హా అరో, ళత్తం. వేల గమనే, తో, ద్విత్తాది, విరూపేన ఇలయతీతి వా వేల్లితం, తో, ఇల గమనే. వఙ్క కోటిల్యే, అ. కుట ఛేదనే, ఇలో, కుట కోటిల్యే వా. హా చాగే, కత్తరి మో, ద్విత్తం, వణ్ణవిపరియయాది, జిమ్హం. కుఞ్చ కోటిల్యే, తో. వక్కమ్పి, వక్క గమనే.
పఞ్చకం ధువే. ధు గతిథేరియేసు, అ, ఉవాదేసో. సస్సతే నిచ్చే భవో సస్సతో. నిచ్చో వుత్తో [అభిధానప్పదీపికాటీకా]. సదా కాలే భవో సదాతనో. సనసద్దో నిచ్చత్థో సత్తమ్యన్తో నిపాతో, సనంసద్దో వా [అభిధానప్పదీపికాటీకా], తత్ర భవో సనన్తనో, ఉభయత్రాపి భవత్థే తనో, పుబ్బే నిగ్గహీతాగమో.
౭౧౦. ఏకేనేవ భావాదిరూపేన కాలస్స బ్యాపకో నిబ్బానాకాసాదికూటట్ఠోతి పకాసితో. మాయానిచ్చలయన్తాదీసు కూటం వక్ఖతి [అభిధానప్పదీపికాటీకా]. నిచ్చలో తిట్ఠతీతి కూటట్ఠో, పబ్బతో, కూటట్ఠో వియ సదా తిట్ఠతీతి కూటట్ఠో.
ద్వయం లహుకే. లఙ్ఘ గతి సోసనేసు, ఉ, ఘస్స హత్తం, నిగ్గహీతలోపో, లహు, లఘుపి. సంపుబ్బే, సత్థికకపచ్చయే చ సల్లహుకం. తికం సఙ్ఖ్యాతే. ఖ్యా కథనే. గణ సఙ్ఖ్యానే. మా పరిమాణే, సబ్బత్ర తో.
౭౧౧. తికం తిఖిణే. తిజ నిసానే, హో, వణ్ణవికారో, తిణ్హం. తిజ నిసానే, ఇనో, జస్స ఖో, ణత్తం, తిఖిణం. తిజతోయేవ వో, జస్స వో, బత్తం, తిబ్బం. తికం చణ్డే. చణ్డ కోపే, చణ్డం. ఉజ్జ బలపాలనేసు, అ, జ్జస్స గ్గో, ఉగ్గం. ఖర వినాసే, అ, ఖరం.
చతుక్కం జఙ్గమే. గము గమనే, ద్విత్తాది, జఙ్గమం. చర గమనే, అ, చరం. తసతి చలతీతి తసం, తస ఉబ్బేగే, ఉబ్బేగో భయం, చలనఞ్చ. చరభిస్మా చరో, మజ్ఝే దీఘో, చరాచరం, అబ్భాసన్తే వా రాగమో, చరాచరం, సబ్బత్ర అపచ్చయో. ఇఙ్గమ్పి, ఇఙ్గతీతి ఇఙ్గో, ఇఙ్గ గమనే.
౭౧౨-౭౧౩. ద్వయం చలనమత్తే. కమ్ప చలనే. చల కమ్పనే, సబ్బత్ర కత్తరి యు.
ద్వయం అధికే. అతిరిచ్చతీతి అతిరిత్తో, రిచ వియోజనసమ్పటిచ్ఛనగతీసు, తో, భుజాది. అధి ఏతి గచ్ఛతీతి అధికో, ఇ గమనే, కో.
జఙ్గమా పాణితో అఞ్ఞో థావరో నామ, తిట్ఠతీతి థావరో, ఠా గతినివత్తియం, వరో, వణ్ణవికారో, థావరో, ఠావరోపీత్యేకే.
చతుక్కం లోలే. లోల ఉమ్మాదనే. చల కమ్పనే, ద్విత్తాది, చఞ్చలం. తర ప్లవనతరణేసు, తరం లాతీతి తరలం, ఏతే చలనమత్తేపి.
చతుక్కం పురాణే. పురే భవో పురాణో, యదాదినా నపచ్చయో, ణత్తం. పురా భవో పురాతనో, తనపచ్చయో. సనంసద్దో ఇహ సత్తమ్యన్తో పురాణత్థే నిపాతో. తత్ర భవో సనన్తనో, పుబ్బే వియ సనంసద్దో వా, తత్రాపి పుబ్బే వియ నిగ్గహీతాగమో. చిరంసద్దో నిపాతో సత్తమ్యన్తో పురాణత్థో ఇహ గయ్హతే, తత్ర భవో చిరన్తనో. నిగ్గహీతలోపో చిరకాలాదీసు.
చతుక్కం అభినవే. పతితో అగ్గో యస్స పచ్చగ్ఘో, గస్స ఘో, బహుకో వా అగ్ఘో యస్స పచ్చగ్ఘో, అనేకత్థత్తా హి ఉపసగ్గనిపాతానం బహుకత్థో ఏత్థ పతిసద్దో. నవసద్దాసకత్థే తనో, నవస్స నుభావో చ. నవో ఏవ అభినవో, ను థుతియం, అ, నవో.
౭౧౪-౭౧౫. పఞ్చకం కక్ఖళే. కన్తతీతి కురూరం, ఊరో, కన్తస్స చ కురాదేసో, కర హింసాయం వా, ఊరో, అస్సు. కఠ కిచ్ఛజీవనే, ముద్ధజదుతియన్తో ధాతు, ఇనో, వణ్ణవిపరియయే కథినన్తిపి. దల విదారణే, హో, ళత్తం, బహ వుద్ధిమ్హి వా, బస్స దో, ళన్తో చ, దళ్హం దహ భస్మీకరణే వా, అ, ళన్తో చ. నిట్ఠాతీతి నిట్ఠురం, ఠా గతినివత్తియం, ఉరో. కక్ఖ హసనే, అలో, ళత్తం. కఠోరం, జరఠం, ముత్తిమం, ముత్తమ్పి, కఠ కిచ్ఛజీవనే, ఓరో. జర జీరణే, భూవాది, ఠో. ముత్తి కథిన్యం, తంయోగా ముత్తిమం. అపచ్చయే ముత్తం.
సత్తకం అన్తే. అమ గమనే, తో, అన్తో, అనిత్థీ. పరిపుబ్బో పరియన్తో. పపుబ్బో పన్తో. పచ్ఛా భవో పచ్ఛిమో. అన్తే భవో అన్తిమో, ఇమో. జఘనే సాధు జిఘఞ్ఞం, యో, అస్సి. చరతిస్మా ఇమో. చరిమం, చరసద్దా వా ఇమో.
చతుక్కం పఠమే. పుబ్బ పూరణే, అ. అగ్గం సేట్ఠేపి వుత్తం. పఠ వియత్తియం వాచాయం, అమో, పథ సఙ్ఖ్యానే వా, అమో, వణ్ణవికారో, పఠమం, పథమన్తిపి. ఆదీయతే పఠమం గణ్హీయతేతి ఆది, ఇ, పుమే, సోసద్దో ఆదిస్స పుల్లిఙ్గత్తజోతకో, పురిమం, పురత్థాపి, భవత్థే ఇమత్థా.
ద్వయం అనుచ్ఛవికే. పటిగ్గహితో రూపో పతిరూపో. ఛవియా అనురూపం అనుచ్ఛవికం, సకత్థే కో.
ద్వయం నిరత్థకే. మూహ వేచిత్తే, అ, హస్స ఘో. నత్థి అత్థో యస్స, సకత్థే కో.
౭౧౬. ద్వయం పాకటే. విసిట్ఠో అత్తా యస్స బ్యత్తం. పుట పకాసనే, పుట వికాసనే వా.
తికం ముదుమ్హి. ముద మోదనే, ఉ, ముద సంసగ్గే వా. సోభనం కుమారం కన్తి యస్స. కు సద్దే, అలో, మన్తో చ.
ద్వయం ఇన్ద్రియగ్గయ్హే. అక్ఖం ఇన్ద్రియం పతిగతం నిస్సితం, అక్ఖేన వా పతిగతం పచ్చక్ఖం, కతే సమాసే పతిసద్దస్స పుబ్బనిపాతో అభిధానతో. ఇన్ద్రియం చక్ఖాదికం, తేన గయ్హం ఇన్ద్రియగ్గయ్హం.
ద్వయం అపచ్చక్ఖే. పచ్చక్ఖవిపరీతం అపచ్చక్ఖం, పరమాణ్వాది. ఇన్ద్రియం అతిక్కన్తం అతిన్ద్రియం.
౭౧౭. చతుక్కం అఞ్ఞత్థే. ఇతరసద్దో పాటిపదికో అఞ్ఞత్థవాచకో, ఇదంసద్దా వా తరో అఞ్ఞత్థే, దంలోపో చ. అఞ్ఞసద్దా సకత్థే తరో. ఏకో సేట్ఠేపి వుత్తో. అఞ్ఞసద్దో పాటిపదికో భిన్నత్థో, న ఞాయతేతి వా అఞ్ఞో.
తికం నానప్పకారే. బహవో విధా పకారా అస్స బహువిధో. విచిత్తా విధా యస్స వివిధో.
ద్వయం అనివారితే. నత్థి బాధో నిసేధో యస్స అబాధం. నత్థి అగ్గళం అస్స.
౭౧౮. చతుక్కం అసహాయే. అసహాయత్థే ఏకతో ఆకీ, చ్చో, కో చ, ఏకాకీ, ఏకచ్చో. అఞ్ఞత్థేపి ఏకకో వుత్తో. సమా తుల్యత్థా.
అనేకసమ్బన్ధిని సాధారణాదిద్వయం. సహ ఆధారణేన వత్తతీతి సాధారణం, యదాది, థియం సాధారణీ, సాధారణా చ. సమానమేవ సామఞ్ఞం, యో, సామఞ్ఞా ఇత్థియం.
ద్వయం అప్పావకాసే. సమ్బాధతే అస్మిం, రో. సంసద్దా కటో, యదాది, సఙ్కటం, సహ ఆవరణేన వత్తతీతి వా సఙ్కటం, సహత్థో సంసద్దో.
౭౧౯. వామం కళేవరం వామకాయో సబ్యం నామ. ‘‘సబ్యం వామే చ దక్ఖిణే’’తి [చిన్తామణిటీకా ౨౧.౮౪] హి అజయో, సవ గతియం, యో. దక్ఖిణం కళేవరం అపసబ్యం, సబ్యతో అపగతం అపసబ్యం.
ద్వయం విపరీతే. పటికూలతి ఆవరతీతి పటికూలం, కూల ఆవరణే. అపసబ్యం దక్ఖిణేపి వుత్తం.
దురధిగమన్తో పథం గహనం, యథా – గహనమేతం సత్థం, దుబ్బివేకమిచ్చత్థో. గచ్ఛన్తం హన్తీతి గహనం, గహణమ్పి, యదాది. కల గమనే, ఇలో, కలిం లాతీతి వా కలిలం.
౭౨౦-౭౨౧. ద్వయం బహుప్పకారే. ఉచ్చఞ్చ తం అవచఞ్చేతి ఉచ్చావచం, కమ్మధారయో. బహవో భేదా అస్స.
తికం జనాదినిరన్తరగతే. సఙ్క సఙ్కాయం, తో. కిర పక్ఖేపవిక్ఖిపనేసు, తో, ఇణ్ణాదేసో. సఙ్క సఙ్కాయం, ఉలో, సఙ్కులం, సంపుబ్బో కుల సన్తానే వా, రో.
సిలోకో ఛేకే. కతో అభ్యాసితో హత్థో పదత్థో యేన కతహత్థో. కుస సిలేసనే, అలో. పకట్ఠా వీణా అస్స. అభిజానాతి అభిఞ్ఞో. సిక్ఖ విజ్జోపాదానే, తో. పుణ కమ్మని సుభే, రో. పట గమనే, ఉ. ఛిది ద్విధాకరణే, కత్తరి అ, దస్స కో. చత యాచనే, ఉరో. దల దిత్తియం, ఖో, లస్స కో, దక్ఖ వుడ్ఢియం వా, అ, దక్ఖ వుడ్ఢిహింసాగతిసీఘేసు వా. పిస హింసాబలదాననికేతనేసు, అలో, పేసలో. కతముఖో, కతీపి, కతసద్దో అభ్యాసితత్థో, కతం అబ్యాసితం ముఖం ఉపాయో అనేనాతి కతముఖో. కతం అస్సత్థీతి కతీ.
సత్తకం బాలే. బల పాణనే, బలతీతి బాలో, అస్సాసితపస్సాసితమత్తేన జీవతి, న పఞ్ఞాజీవితేనాత్యత్థో. దా కుచ్ఛాయం గతియం వా, తు, ద్విత్తం, రస్సాది. జల ధఞ్ఞే, అ, ళత్తం. మూహ వేచిత్తే, లో, వణ్ణవిపరియయో, మూళ్హో. మన్ద జళత్తే. బాల్యయోగా బాలిసో, ఇసో. అఞ్ఞో, యథాజాతోపి, న జానాతీతి అఞ్ఞో. యాదిసో జాతో వివేకో యథాజాతో.
౭౨౨. తికం భాగ్యసమ్పన్నే. పుఞ్ఞం, సుకతఞ్చ యస్మిం అత్థి పుఞ్ఞవా, సుకతీ, వన్తు, ఈ చ. ధనం గహణం లద్ధోతి ధఞ్ఞో, యో. ద్వయం మహావీరియే. మహాధితి మహావీరియో. ద్వయం మహిచ్ఛే. మహాసయోపి.
ద్వయం బహులహదయే, పసత్థహదయే చ. హదయం బహులం, పసత్థఞ్చ యస్స హదయీ, హదయాలు చ, తబ్బహులే ఈ, ఆలు చ, సుహదయోపి.
౭౨౩. ద్వయం హట్ఠచిత్తే. ‘‘హాసమనో వికుబ్బానో, పమానో హట్ఠమానసో’’తి [అమర ౨౧.౭] అమరసీహో. ద్వయం దుమ్మనే. దుట్ఠం, దుక్ఖితం వా మనో యస్స. విరూపం మనో యస్స. అన్తమనోపి.
చతుక్కం బహుప్పదే. యాచకానం వదం వచనం జానాతీతి వదానియో, వదఞ్ఞూ చ, ఇయో, రూ చ, పుబ్బత్రఞ్ఞస్స నాదేసో, మజ్ఝదీఘో చ. దానే సోణ్డో పసుతో. సోణ్డసద్దోత్ర మజ్జమదేత్యేకే, థూలలక్ఖోప్యత్ర, దానత్థం థూలం లక్ఖం అస్స.
౭౨౪. సిలోకో పాకటమత్తే. ఖ్యా పకాసనే, తో. పతిపుబ్బో ఇ గమనే, తో. అభిముఖం ఏతీతి పతీతో. ఞా అవబోధనే, తో, పఞ్ఞాతో, అభిఞ్ఞాతో చ. పథ ఖ్యానే. సు గతిబుద్ధీసు, తో, సుతో, విస్సుతో చ, సు సవనే వా, కమ్మే తో. విద ఞాణే, విదితో. సిధు సంరాధే, తో, సిధ సంసిద్ధియం వా. కట గతియం, దస్సనం కటతీతి పాకటో, ఉపసగ్గస్స దీఘో.
౭౨౫. తిపాదం ఇస్సరే. ఈస ఇస్సరియే, ఈసతీతి ఇస్సరో, అరో, రస్సాది, ద్విత్తం. నీ నయే, ణ్వు, నాయకో. సం ధనం అస్సత్థీతి సామీ, దీఘాది, రస్సన్తే సామిపి. పా రక్ఖణే,తి, రస్సాది, పతి. అధిపుబ్బే అధిపతి. ఈస ఇస్సరియే, అ, ఈసో. పభవతీతి పభు, ఉ, పభూపి. అయ గమనే, యో, అయ్యో. అధిపాతీతి అధిపో, రో. అధిభవతీతి అధిభూ, క్వి. నీ నయే, రితు, నేతా.
తికం బహుధనే. ఇభం అరహతీతి ఇబ్భో, వో, వణ్ణవిపరియయో. ఝే చిన్తాయం, అ, అజ్ఝాయతి ధనం అడ్ఢో, ఝస్స ఢో, అసరూపద్విత్తం, రస్సాది చ. ధనా అతిసయే ఈ, ధనీ.
౭౨౬. ద్వయం దక్ఖిణేయ్యే. దానం పటిగ్గణ్హితుం అరహతీతి దానారహో, దక్ఖ వుద్ధియం, సీఘత్థే చ, దక్ఖన్తి భోగసమ్పదాదీహి యాయ, సా దక్ఖిణా, ఇణో, తం అరహతీతి దక్ఖిణేయ్యో.
ద్వయం స్నేహవతి. సినిహ పీతియం, ధో, హస్స దో, సినిద్ధో, వచ్ఛో సినేహో యస్సత్థి వచ్ఛలో, లో.
పమాణికో పరిక్ఖకో, పరిక్ఖతే అవధారయతే పమాణేహి అత్థన్తి పరిక్ఖకో, ఇక్ఖ దస్సనఙ్కేసు, ణ్వు. కారణం జానాతీతి కారణికో, ఇకో.
ద్వయం ఆసత్తే. సన్జ సఙ్గే, తో. తం తం వత్థు పరం పధానం అస్స తప్పరో.
౭౨౭. తికం కారుణికే. కరుణా సీలం అస్స కారుణికో. దయా కరుణా యస్సత్థి దయాలు, ఆలు. దుక్ఖితేసు సుట్ఠు రమతీతి సూరతో, ఉపసగ్గస్స దీఘతా.
ఇట్ఠత్థే అభిమతప్పయోజనే ఉయ్యుతో పుగ్గలో ఉస్సుకో నామ, ఉట్ఠానం సుట్ఠు కాయతీతి ఉస్సుకో, హసాద్యనుట్ఠేయం.
యో ఆలస్యావసాదీహి అనుతిట్ఠతి, సో దీఘసుత్తో, దీఘఞ్చ తం సుత్తఞ్చ, తమివ చరతీతి దీఘసుత్తం, దీఘసుత్తపరియన్తికం కారియం కరోతీతి దీఘసుత్తో. చిరేన క్రియానుట్ఠానం అస్స.
౭౨౮. ద్వయం పరాయత్తే, పరస్మిం, పరేన వా అధీనో పరాధీనో, అఝన్తా సకత్థే ఇనో యదాదినా. పరతన్తో, పరవా, అత్తవాపి [నాథవా (అమర ౨౧.౨౬], తన్తయతీతి తన్తో, తన్త కుటుమ్బధారణే, అ, పరో తన్తో నియామకో యస్స. పరో సేట్ఠో నాయకో, అత్తా చ అత్థీతి పరవా, అత్తవా చ, వన్తు.
ఆయత్తతామత్తే చతుక్కం. యత పయతనే, ఆపుబ్బో అవసీభావే, తో. అన్తేన సమీపేన సహాతి సన్తకో, సకత్థే కో. పరిగ్గయ్హతే ‘‘సక’’న్తి కరీయతేతి పరిగ్గహో. అధిగతో ఇనో పభూ యేనాతి అధీనో.
సేన అత్తనా ఈరితం సీలం అస్సాతి సేరీ, తస్మిం సేరిని చ సచ్ఛన్దో వత్తతి, సస్స అత్తనో ఛన్దో యస్సత్థీతి సచ్ఛన్దో, అ. సవసో, సయంవసీ, నిరవగ్గహోపి.
౭౨౯. గుణదోసే అనిసమ్మ అనుపపరిక్ఖిత్వా యో కరోతి, సో జమ్మో, జమ అదనే, మో.
ద్వయం అతితణ్హే. లుభ లోభే, అ, ద్విత్తం, భస్స పో, లోలుపో, లోలుభోపి.
తికం లుద్ధే. గిధ అభికఙ్ఖాయం, తో. లుభ గిద్ధియం, తో. లోల ఉమ్మాదనే, అ, లోలో. అథ మహాతణ్హాతితణ్హగిద్ధానం కో భేదో? మహాతణ్హో నానారమ్మణం ఇచ్ఛతి, అతితణ్హో ఏకస్మిమ్పి ఆరమ్మణే అనేకవారం, అధికఞ్చ తసతి, గిద్ధో పన ఉభయథాపీతి అయమేతేసం విసేసో.
యో క్రియాసు మన్దో, సో కుణ్ఠో, కుణ్ఠ పటిఘాతే, ఆలస్యే చ, అ.
౭౩౦. పఞ్చకం కామకే. కము ఇచ్ఛాయం, చురాది, రితు, కామయితా, కారితలోపే కమితా. యుమ్హి కామనో, కమనోపి. ణీపచ్చయే కామీ, ణుకపచ్చయే కాముకో, అనుకో, అభికోప్యత్ర, అనుకామయతే అనుకో, క్వి. అభికామయతే అభికో, క్వి. అతికోపి.
ద్వయం మత్తే. సుణ్డా సురా, తత్ర కుసలో సోణ్డో, పానాగారం వా సుణ్డా, తత్ర భవో, ఠితం వా సోణ్డో. మద ఉమ్మాదే, తో. ఉక్కటో, ఖివోపి, మదేన ఉద్ధతో ఉక్కటో, యదాదినా ఉతో కటో మత్తత్థే [పాణిని ౫.౨.౨౯]. ఖివ మదే, అ.
తికం వచనకారిని. పవత్తినివత్తీసు విధాతుం సక్యో విధేయ్యో, ఇయ్యో. ఆదేసితం, ఆదరేన వా సుణోతీతి అస్సవో, రస్సాది, అ. సున్దరం వచో ఆచరియాదీనం ఏతస్మిం హేతుభూతేతి సుబ్బచో. వినయగ్గాహీపి, వినయం విధిపటిసేధవచనం గహేతుం సీలో వినయగ్గాహీ.
౭౩౧. తఙ్ఖణుప్పత్తిఞాణం పటిభా, తాయ యుత్తో పగబ్భో, సీఘమేవ గబ్భతీతి పగబ్భో, గబ్భ ధారణే.
తికం భీరుకే. భీ భయం సీలో యస్స భీసీలో. భాయతీతి భీరు, భీ భయే, రు. రుకపచ్చయే భీరుకో, సకత్థే వా కో.
ద్వయం అసూరే. న వీరో సూరో అవీరో. కుచ్ఛితతరత్తా కాతరో, కుస్స కాదేసో.
ద్వయం హింసాసీలే, హననసీలో హింసాసీలో, ఘాతుకో, ఉకో, హనస్స ఘాతో. సరారు, హింసోపి.
౭౩౨. తికం కోధయుత్తే. కుధ కోపే, కుజ్ఝనసీలో కోధనో, యు. దుస దోసే, దోసనో, పటిఘో, యు. కుప కోపే, కుపతీతి కోపీ, ణీ. అమరిసనోపి, నత్థి మరిసనం ఖమా అస్స అమరిసనో, మరిస అసహనే.
ద్వయం అధికకోధయుత్తే. చణ్డతేతి చణ్డో, అ, చణ్డ కోపే. అతిరేకం కుజ్ఝతీతి అచ్చన్తకోధనో. అచ్చన్తకోపనోపి, తదా కుపతో యు.
పఞ్చకం ఖన్తియుత్తే. సహ ఖమనే, యు. ఖము సహనే, యు. తుమ్హి ఖన్తా, సత్థాది. తితిక్ఖా యస్సత్థీతి తితిక్ఖవా. మన్తుమ్హి ఖన్తిమా, సవిభత్తిస్స న్తుస్స ఆ.
౭౩౩. ద్వయం సద్ధాయుత్తే. హి పదపూరణే. సద్ధా యస్సత్థీతి సద్ధాలు. సద్ధా రతనత్తయాదీసు పసాదో, తణ్హా, ఆదరో చ. ద్వయం ధజయుత్తే. చిహనే చ పటాకాయం, ధజో సోఫే చ సోణ్డికే, సోఫో పుల్లిఙ్గం.
ద్వయం నిద్దాసీలే. నిద్దా ఏవ సీలం యస్స సో నిద్దాసీలో. ద్వయం పభాయుత్తే. భా దిత్తిమ్హి, సరపచ్చయో, రస్సాది, ద్విత్తఞ్చ, భస్సరో, భాసా రతి యస్సాతి వా భస్సరో, రస్సాది ఏవ. సస్స ద్విత్తాభావే భాసురో, అస్సు, భాస దిత్తియం వా, ఉరో, అథ వా ద్వయం బహుకథాయుత్తే, భాసాసు సబ్బాసు బహూసు కథాసు రమతీతి భస్సరో, క్వి, భాసతీతి వా భస్సరో, అరో, రస్సాది, ద్విత్తఞ్చ, భాసాసు రమతీతి వా భాసరో, క్వి, మజ్ఝరస్సో, భాసతీతి వా భాసరో, అరో, ఇమస్మిం పక్ఖే అస్సుత్తాభావో.
౭౩౪. తికం నగ్గే. న గచ్ఛతీతి నగ్గో, ద్విత్తం, లగ్గ సఙ్గే వా, నత్తం, నజి లజి బిలే వా, ణో, జస్స గో, ద్విత్తం. దిసా ఏవ అమ్బరం వత్థం ఏతస్స, న పకతివత్థన్తి దిగమ్బరో. సస్స గో. నత్థి వత్థం ఏతస్స, అథ వా దిగమ్బరా వత్థా, అఞ్ఞతిత్థికో అవత్థో చాతి ఏతే ద్వే నగ్గో నామ, నగ్గా నామాతి వా, ‘‘తే ఇత్థిఖ్యా పో, సత్త పకరణాని అభిధమ్మో నామా’’త్యాదీసు వియ సఞ్ఞాసఞ్ఞీసద్దానం వచనభేదస్సాపి సమ్భవతో. నగ్గో చ నగ్గో చ నగ్గా, పురిమస్మిం పక్ఖే పన సామఞ్ఞతాయ ఏకవచననిద్దేసో.
ద్వయం భక్ఖకే. ఘస అదనే, మరో, ఘస్మరో. భక్ఖ అదనే, ణ్వు.
వత్తుం సోతుఞ్చ అకుసలో, వచనే సవనే చ అకుసలో ఏళమూగో నామ, ఏళో బధిరో, మూగో అవచనో, కమ్మధారయో, సఠేపి ఏళమూగో.
౭౩౫. ముఖరాదయో తయో అప్పియవాదిని. వాఝావాఝేసు ముఖం అస్సత్థి, నిన్దాయం రో. నిన్దితం ముఖం యస్స దుమ్ముఖో. అబద్ధం అనగ్గళం ముఖం యస్స అబద్ధముఖో.
బహు చ గారయ్హఞ్చ వచో యస్స సో వాచాలో నామ. కుచ్ఛితా వాచా అస్స సన్తీతి వాచాలో, నిన్దాయం లో.
ద్వయం సువచనే. వదతీతి వత్తా, పసంసాయం తు. వదతీతి వదో. సో పదపూరణే.
౭౩౬. తికం అత్తనియే. నేతబ్బోతి నియో, నియో ఏవ నిజో, నీ నయే, ణ్యో, యస్స జో, సమీపే జాయతీతి వా నిజో. సస్స అత్తనో అయం సకో, ఇదమత్థే కో, సో ఏవ వా సకో, సస్సాయం సకో, ణో. అత్తని జాతో అత్తనియో, అనియో.
తికం అచ్ఛరియే. విపుబ్బో మహ పూజాయం, భూవాది, ణ్యో, మన్తలోపో, విమ్హయో. ఆపుబ్బో చర గతిభక్ఖనేసు, అ, చరస్స చ్ఛరియో, రస్సాది చ, అచ్ఛరియో. న భవిత్థాతి అబ్భుతో, అసరూపద్విత్తం, రస్సో చ, అభూతోపి [సద్దనీతిపదమాలాయం ౩౪౦.౧ పిట్ఠేసు పస్సితబ్బం].
సోకాదీహి ఇతికత్తబ్బతాపటిపత్తిసుఞ్ఞో విహత్థో, బ్యాకులో చ. విక్ఖిత్తో హత్థో యస్స విహత్థో. కుల సఙ్ఖ్యానే విఆపుబ్బో.
కతసన్నాహో వధుద్యతో హన్తుముద్యతో ఉయ్యుతో ఆతతాయీ నామ. ‘‘వధుయ్యుత్తో’’తిపి పాఠో. ఆపుబ్బో తా పాలనే, ణీ, ద్విత్తం, ఆకారన్తానమాయో, ఆతతాయీ.
౭౩౭. సీసచ్ఛేజ్జమ్హి సీసచ్ఛేదారహే వజ్ఝో. హన్తబ్బోతి వజ్ఝో, హన హింసాయం, ణ్యో, హనస్స వధో, ఝస్స ఝో. అసరూపద్విత్తం, వజ్ఝో.
తికం వక్కాసయే. నికన్తతీతి నికతో, కన్త ఛేదనే, అ, నలోపో. సఠ కేతవే, అ. నత్థి ఉజుతా యస్స అనుజు.
తికం భేదకారకే. సూచ పేసుఞ్ఞే, ణ్వు. పిసి సఞ్చుణ్ణనే, పిసి అవయవే వా, పిసతీతి పిసుణో, యదాదినా ఉనో, ణత్తం. కణ్ణే జపతీతి, అలుత్తసమాసో, అరుచితబ్బరోచకేపి కణ్ణేజపో.
ద్వయం పహరణసీలే. ధుబ్బీ హింసాయం, తో, భుజాది. వఞ్చయతే విప్పలపతేతి వఞ్చకో, వఞ్చ గమనే.
౭౩౮. అరియాసామఞ్ఞేన చ బాలపురిసస్స లక్ఖణమాహ. హి పదపూరణే. యో పురిసో యో జనో, జనపరియాయో చేత్థ పురిససద్దో ‘‘ద్వే మహాపురిసా అభినిక్ఖన్తా’’త్యాదీసు వియ, అనిసమ్మ అనుపపరిక్ఖిత్వా వధబన్ధనాదికిచ్చం కరోతి, సో ఖలు ఏకన్తతో ‘‘చపలో’’తి విఞ్ఞేయ్యో, కస్మా? అవినిచ్ఛితకారిత్తా సమ్మా అవినిచ్ఛితస్స కారియస్స కరణసీలత్తా. చప కక్కరణే, చప సన్తానే వా, అలో, చపలో.
౭౩౯. చతుక్కం కదరియే. కుచ్ఛితం దదాతీతి ఖుద్దో, దో, కస్స ఖో, అదానసీలతాయ సమ్పరాయేసు ఖుద్దం బుభుక్ఖిస్సామీతి వా ఖుద్దో, ఖుద బుభుక్ఖాయం, దో అనాగతత్థే. పరానుపభోగేన అత్థసఞ్చయసీలత్తా కుచ్ఛితో అరియో అత్థపతి కదరియో, అదాయకత్తా కుచ్ఛితం ఠానం అరతీతి వా కదరియో, ఇయో. దానాదీసు నమనాభావేన థద్ధేన మచ్ఛేరయుత్తచిత్తేన సహితతాయ థద్ధమచ్ఛరీ, ఈ. కుచ్ఛితో పణో యస్స కపణో, కిపచానో, మితప్పచోపి. కుచ్ఛితం పచానోతి దుతియాసమాసో. మితం పచతీతి మితప్పచో, ణో.
అద్ధం దలిద్దే. నత్థి కిఞ్చనం అప్పమత్తకమ్పి ధనం యస్స అకిఞ్చనో. దలిద్ద దుగ్గతియం, అ, దల విదారణే వా, ఇదో, ద్విత్తం. దీన దుగ్గతభావే, దీనో, ది ఖయే వా, ఈనో. నత్థి ధనం అస్స. నిన్దితం గమనం అస్స దుగ్గతో.
౭౪౦. యం కమ్మం ‘‘ఇదమహం ఉప్పాదేస్సామీ’’తి అసమ్భావితం అచిన్తితమేవ హుత్వా సమ్పత్తం, తం ‘‘కాకతాలీయ’’న్త్యుచ్చతే. తాలస్స ఇదం ఫలం తాలం, కాకో చ తాలఞ్చ కాకతాలాని, తేహి సదిసం కమ్మం కాకతాలియం, కాకస్స, తాలఫలస్స ఉడ్డనపతనసదిసం కమ్మన్త్యత్థో.
చతుక్కం యాచకే. యాచనం కరోతీతి యాచనకో, యాచతీతి వా, యాచ యాచనే, యు. సకత్థే కో. అత్థ యాచనాయం, అత్థనం అత్థో, సో అస్సత్థీతి అత్థీ. ణ్వు, యాచకో. ‘‘మాదిసస్స ధనం దత్వా రాజా సగ్గం గమిస్సతీ’’త్యాదినా దానఫలం వణ్ణేత్వా వకతి యాచతీతి వనిబ్బకో, వణ్ణస్స వని, వక ఆదానే, ఆదానమేత్థ యాచనమేవ.
౭౪౧. కిఞ్చిదూనకన్తం పతిపాదేన నామం. పక్ఖిసప్పమచ్ఛాదయో అణ్డతో జాతత్తా అణ్డజా. నరాదయో పన గబ్భాసయసఙ్ఖాతజలాబుతో, తత్ర వా జాతత్తా జలాబుజా. కిమి చ డంసా చ ఆదినా మకసమఙ్గురాదయో చ సేదజా, సేదకారణత్తా ఉస్మా సేదో, తతో జాతా సేదజా. దేవో చ ఆదినా బ్రహ్మనేరయికాదయో చ ఓపపాతికా, ఉపగన్త్వా పతతీతి ఉపపాతీ, ణీ, సోళసవస్సుద్దేసికాదికో అత్తభావో, సో యేసమత్థి, తే ఓపపాతికా.
౭౪౨. జణ్ణుమత్తే జణ్ణుప్పమాణయుత్తే ఉదకాదిమ్హి జణ్ణుతగ్ఘో, జణ్ణుప్పమాణో జణ్ణుతగ్ఘో, పమాణత్థే తగ్ఘో, జణ్ణుప్పమాణో జణ్ణుమత్తో, పమాణత్థే మత్తో [మోగ్గల్లానే ౪.౪౭ సుత్తే పస్సితబ్బం], తస్మిం.
కిఞ్చిదూనకే అప్పమత్తకయుత్తే కప్పో [పాణిని ౫.౪.౬౭], ఊనస్స అప్పకతాయ కప్పీయతి ఏకాదివసేన పరిచ్ఛిజ్జతీతి కప్పో, కప్ప పరిచ్ఛేదనే.
చతుక్కం పరియాపన్నే. అన్తో గచ్ఛతీతి అన్తగ్గతం, ‘‘లోపఞ్చ తత్రాకారో’’తి ఓలోపే అఆగమో, ద్విత్తం. అన్తోగతమ్పి. పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఆపన్నం గహితం పరియాపన్నం. గాధ పతిట్ఠాయం, అన్తో ఓగాధతీతి అన్తోగధం, రస్సో, ఓగాధతీతి ఓగధం.
౭౪౩. ద్వయం సాధితే. రాధ సాధ సిద్ధియం, కమ్మని తో.
ద్వయం కుథితే. పచ పాకే, అతీతే కత్తరి తో, తస్స క్కో, చలోపో. కుథ నిప్పక్కే, తో.
ఆపదం బ్యసనం పత్తో ఆపన్నో నామ, అతిపీళనం ఆపజ్జతీతి ఆపన్నో, ‘‘ఆ తుకోధముదాట్టీసూ’’తి హి ఏకక్ఖరకోసో [ఏకక్ఖరకోస ౧౪ గాథా] . పద గమనే, ‘‘ఆపన్నో చ విపత్తిమ్హి, పత్తే చ వాచ్చలిఙ్గికో’’తి నానత్థసఙ్గహో.
ద్వయం పరేసమవసగతే. నత్థి వసో ఆయత్తో పరేసం ఏతస్మిం సేరీభూతేతి వివసో, అవసో చ.
౭౪౪. ఛక్కం ఖిత్తే. నుద పేరణే, నుద ఖేపే వా, తో, తస్స ఇన్నో. అనిన్నాదేసే భుజాది, నుత్తో. నుతోపి. అసు ఖేపనే, తో, భుజాది, అత్తో. ఖిప పేరణే, తో.
ఈర గతియం, కమ్పనే చ, ఇతో, ఈరితో. ఆపుబ్బో విధ పేరణే, తో, ఆవిద్ధో.
చతుక్కం కమ్పితే. కమ్ప చలనే, ధూ విధుననే, కమ్పనే చ. ధూతో, ఆధూతో, చల కమ్పనే, చలితో. వేల్లితో, పేఖితోపి. వేల్ల చలనత్థో. పేఖ గత్యత్థో, పేఖితో.
ద్వయం నిసితే. నిసి నిసానే. తిజ నిసానే, నిసానం తిక్ఖకరణం, ఉభయత్రాపి కమ్మని తో.
౭౪౫-౭౪౬. తికం పత్తబ్బే. పత గమనే, తబ్బో. గము గతియం, ణ్యో, మ్యస్స మ్మో వా, గమ్మం, గమ్యం, ద్యస్స జ్జో, ఆపజ్జం.
ద్వయం పరిణతే. పచినో అనేకత్థత్తా ఇహ పరిణతత్థో. నము నమనే, భూవాది, కత్తరి తో, సమా ద్వే తుల్యత్థా.
పఞ్చకం వేఠితే. వేఠ వేఠనే. వలమివ వలయం, కుణ్డలాకారం వలయం కతం వలయితం, నామధాతు, కారితన్తా తో. రుధ ఆవరణే, రుద్ధం. సంపుబ్బో వు సంవరణే, సంవుతం. సమన్తతో వుతం ఆవుతం, వు సంవరణే, సబ్బత్ర కమ్మని తో.
ద్వయం పరిఖాదినా పరిక్ఖిత్తే. పరి సమన్తతో కరీయతేతి పరిక్ఖిత్తం, పరిక్ఖతమ్పి. వు సంవరణే, నివుతం.
తికం విత్థతే. సర గతియం, తో, తస్స టో, రలోపో, విసటం. తను విత్థారే, తో, తస్స తో, నలోపో, విత్థతం, తతం.
ద్వయం లేపనీయే. లిప లేపనే, దిహ ఉపలేపనే, ఉభయత్రాపి కమ్మని తో.
ద్వయం గుళ్హే. గుహ సంవరణే, ళో, గుళ్హో. గుప గోపనే, గుత్తో.
ద్వయం పోసనీయే. పుస పోసనే, తో, సతానం ట్ఠో, ట్ఠాభావే పోసితో.
౭౪౭. ద్వయం సలజ్జే. లజ్జ పీళే, పీళో లజ్జావ. హీళ నిన్దాలజ్జాసు, హీళితో.
ద్వయం సద్దే. సన ధన సద్దే, సనితం, ధనితం.
పఞ్చకం బన్ధనీయే. సన్దనం బన్ధనం, తంయోగా వన్తు. సన్దానవన్తం కతం సన్దానితం, నామధాతుమ్హా తో, వన్తులోపో. సన్దానం సజ్జా, తమస్సాతి వా, ఇతో. సి బన్ధనే, తో. బన్ధ బన్ధనే, బద్ధో. కీల బన్ధనే. యము ఉపరమే, సంపుబ్బో బన్ధనే, సబ్బత్ర కమ్మని తో. మూతం, ఉద్దితం, సద్దితమ్పి. మూ బన్ధనే. దా అవఖణ్డనే. ఉ సంపుబ్బో బన్ధనే. వుత్తఞ్చ ‘‘ఉద్దానన్తు చ బన్ధన’’న్తి.
౭౪౮. తికం సిద్ధే. సిధ సంసిద్ధిమ్హి. పద గమనే, నిపుబ్బో సిద్ధియం. వత్త వత్తనే, వత్తనంప్యత్ర సిజ్ఝనం నిపుబ్బత్తా.
తికం విదారితే. దర భిద విదారణే, ఇన్నాదేసో. భిన్నం. అనిన్నాదేసే తు భేదితం.
ద్వయం తిణాదీహి ఛాదనీయే. ఛద సంవరణే, తో, తస్స సధాత్వన్తస్స అన్నాదేసో.
తికం ఛిన్దితే. విధ వేధనే. ఛిద్ద కణ్ణభేదే, చురాది. విధ వేధనే, సబ్బత్ర కమ్మే తో, అపరద్వయే చ సఞ్జాతత్థే ఇతో.
౭౪౯. తికం ఆనీతే. హర హరణే, భర ధారణపోసనేసు, ఆపుబ్బో నీ నయే.
ద్వయం దమయుత్తే. దము దమనే, కత్తరి తో. పక్కమాదీహి న్తో. అన్తాదేసే దమితో. కమ్మసాధనోప్యయం.
ద్వయం సన్తే. సము ఉపసమే, కత్తరితో. అన్తాదేసే సమితో, కమ్మసాధనోప్యయం.
ద్వయం పుణ్ణే. పూర పూరణే, తరాదీహి ఇణ్ణో, ద్వీసుపి కత్తుకమ్మసాధనాని లబ్భన్తి.
౭౫౦. తిపాదం పూజితే. చాయ పూజానిసామనేసు. మహ పూజాయం, పూజ పూజనే, అరహ పూజాయం, అరహితో. అచ్చ పూజాయం. మాన పూజాయం. చి చయే, అపపుబ్బో పూజనే. నమస్సితోపి, నమస్సధాతు పూజాయం.
ద్వయం తచ్ఛితే దారుఆదిమ్హి. తచ్ఛ తనుకరణే, తనుకరీయతేతి తనూకతో, దీఘో.
౭౫౧. ద్వయం అగ్గిఆదీహి తత్తే. తప ధూప సన్తాపే.
ద్వయం రాజాదీనం సన్తికే భజనాదివసేన ఉపగతే. చర గత్యత్థో, ఉపచరితో. ఆస ఉపవేసనే, ఉపాసితో.