౪. దీఘజాణుసుత్తం

౫౪. ఏకం సమయం భగవా కోలియేసు విహరతి కక్కరపత్తం నామ కోలియానం నిగమో. అథ ఖో దీఘజాణు కోలియపుత్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో దీఘజాణు కోలియపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘మయం, భన్తే, గిహీ కామభోగినో [కామభోగీ (సీ. స్యా. పీ.)] పుత్తసమ్బాధసయనం అజ్ఝావసామ, కాసికచన్దనం పచ్చనుభోమ, మాలాగన్ధవిలేపనం ధారయామ, జాతరూపరజతం సాదయామ. తేసం నో, భన్తే, భగవా అమ్హాకం తథా ధమ్మం దేసేతు యే అమ్హాకం అస్సు ధమ్మా దిట్ఠధమ్మహితాయ దిట్ఠధమ్మసుఖాయ, సమ్పరాయహితాయ సమ్పరాయసుఖాయా’’తి.

‘‘చత్తారోమే, బ్యగ్ఘపజ్జ, ధమ్మా కులపుత్తస్స దిట్ఠధమ్మహితాయ సంవత్తన్తి దిట్ఠధమ్మసుఖాయ. కతమే చత్తారో? ఉట్ఠానసమ్పదా, ఆరక్ఖసమ్పదా, కల్యాణమిత్తతా, సమజీవితా [సమజీవికతా (సీ.) అ. ని. ౮.౭౫]. కతమా చ, బ్యగ్ఘపజ్జ, ఉట్ఠానసమ్పదా? ఇధ, బ్యగ్ఘపజ్జ, కులపుత్తో యేన కమ్మట్ఠానేన జీవికం [జీవితం (క.)] కప్పేతి – యది కసియా, యది వణిజ్జాయ, యది గోరక్ఖేన, యది ఇస్సత్తేన [ఇస్సత్థేన (సీ. స్యా. పీ.)], యది రాజపోరిసేన, యది సిప్పఞ్ఞతరేన – తత్థ దక్ఖో హోతి అనలసో, తత్రుపాయాయ వీమంసాయ సమన్నాగతో, అలం కాతుం అలం సంవిధాతుం. అయం వుచ్చతి, బ్యగ్ఘపజ్జ, ఉట్ఠానసమ్పదా.

‘‘కతమా చ, బ్యగ్ఘపజ్జ, ఆరక్ఖసమ్పదా? ఇధ, బ్యగ్ఘపజ్జ, కులపుత్తస్స భోగా హోన్తి ఉట్ఠానవీరియాధిగతా బాహాబలపరిచితా, సేదావక్ఖిత్తా, ధమ్మికా ధమ్మలద్ధా. తే ఆరక్ఖేన గుత్తియా సమ్పాదేతి – ‘కిన్తి మే ఇమే భోగే నేవ రాజానో హరేయ్యుం, న చోరా హరేయ్యుం, న అగ్గి డహేయ్య, న ఉదకం వహేయ్య, న అప్పియా దాయాదా హరేయ్యు’న్తి! అయం వుచ్చతి, బ్యగ్ఘపజ్జ, ఆరక్ఖసమ్పదా.

‘‘కతమా చ, బ్యగ్ఘపజ్జ, కల్యాణమిత్తతా? ఇధ, బ్యగ్ఘపజ్జ, కులపుత్తో యస్మిం గామే వా నిగమే వా పటివసతి, తత్థ యే తే హోన్తి – గహపతీ వా గహపతిపుత్తా వా దహరా వా వుద్ధసీలినో, వుద్ధా వా వుద్ధసీలినో, సద్ధాసమ్పన్నా, సీలసమ్పన్నా, చాగసమ్పన్నా, పఞ్ఞాసమ్పన్నా – తేహి సద్ధిం సన్తిట్ఠతి సల్లపతి సాకచ్ఛం సమాపజ్జతి; యథారూపానం సద్ధాసమ్పన్నానం సద్ధాసమ్పదం అనుసిక్ఖతి, యథారూపానం సీలసమ్పన్నానం సీలసమ్పదం అనుసిక్ఖతి, యథారూపానం చాగసమ్పన్నానం చాగసమ్పదం అనుసిక్ఖతి, యథారూపానం పఞ్ఞాసమ్పన్నానం పఞ్ఞాసమ్పదం అనుసిక్ఖతి. అయం వుచ్చతి, బ్యగ్ఘపజ్జ, కల్యాణమిత్తతా.

‘‘కతమా చ, బ్యగ్ఘపజ్జ, సమజీవితా? ఇధ, బ్యగ్ఘపజ్జ, కులపుత్తో ఆయఞ్చ భోగానం విదిత్వా, వయఞ్చ భోగానం విదిత్వా, సమం జీవికం [సమజీవికం (స్యా.), సమజీవితం (క.)] కప్పేతి నాచ్చోగాళ్హం నాతిహీనం – ‘ఏవం మే ఆయో వయం పరియాదాయ ఠస్సతి, న చ మే వయో ఆయం పరియాదాయ ఠస్సతీ’తి. సేయ్యథాపి, బ్యగ్ఘపజ్జ, తులాధారో వా తులాధారన్తేవాసీ వా తులం పగ్గహేత్వా జానాతి – ‘ఏత్తకేన వా ఓనతం [ఓణతం (క.)], ఏత్తకేన వా ఉన్నత’న్తి [ఉణ్ణతన్తి (క.)]; ఏవమేవం ఖో, బ్యగ్ఘపజ్జ, కులపుత్తో ఆయఞ్చ భోగానం విదిత్వా, వయఞ్చ భోగానం విదిత్వా, సమం జీవికం కప్పేతి నాచ్చోగాళ్హం నాతిహీనం – ‘ఏవం మే ఆయో వయం పరియాదాయ ఠస్సతి, న చ మే వయో ఆయం పరియాదాయ ఠస్సతీ’తి. సచాయం, బ్యగ్ఘపజ్జ, కులపుత్తో అప్పాయో సమానో ఉళారం జీవికం [జీవితం (క.)] కప్పేతి, తస్స భవన్తి వత్తారో – ‘ఉదుమ్బరఖాదీవాయం [ఉదుమ్బరఖాదికం వాయం (సీ. పీ.), ఉదుమ్బరఖాదకం చాయం (స్యా.)] కులపుత్తో భోగే ఖాదతీ’తి. సచే పనాయం, బ్యగ్ఘపజ్జ, కులపుత్తో మహాయో సమానో కసిరం జీవికం [జీవితం (క.)] కప్పేతి, తస్స భవన్తి వత్తారో – ‘అజేట్ఠమరణంవాయం [అజద్ధుమారికం వాయం (సీ. పీ.), అద్ధమారకం చాయం (స్యా.), ఏత్థ జద్ధూతి అసనం = భత్తభుఞ్జనం, తస్మా అజద్ధుమారికన్తి అనసనమరణన్తి వుత్తం హోతి. మ. ని. ౧.౩౭౯ అధోలిపియా ‘‘అజద్ధుక’’న్తి పదం దస్సితం] కులపుత్తో మరిస్సతీ’తి. యతో చ ఖోయం, బ్యగ్ఘపజ్జ, కులపుత్తో ఆయఞ్చ భోగానం విదిత్వా, వయఞ్చ భోగానం విదిత్వా, సమం జీవికం కప్పేతి నాచ్చోగాళ్హం నాతిహీనం – ‘ఏవం మే ఆయో వయం పరియాదాయ ఠస్సతి, న చ మే వయో ఆయం పరియాదాయ ఠస్సతీ’తి. అయం వుచ్చతి, బ్యగ్ఘపజ్జ, సమజీవితా.

‘‘ఏవం సముప్పన్నానం, బ్యగ్ఘపజ్జ, భోగానం చత్తారి అపాయముఖాని హోన్తి – ఇత్థిధుత్తో, సురాధుత్తో, అక్ఖధుత్తో, పాపమిత్తో పాపసహాయో పాపసమ్పవఙ్కో. సేయ్యథాపి, బ్యగ్ఘపజ్జ, మహతో తళాకస్స చత్తారి చేవ ఆయముఖాని, చత్తారి చ అపాయముఖాని. తస్స పురిసో యాని చేవ ఆయముఖాని తాని పిదహేయ్య, యాని చ అపాయముఖాని తాని వివరేయ్య; దేవో చ న సమ్మా ధారం అనుప్పవేచ్ఛేయ్య. ఏవఞ్హి తస్స, బ్యగ్ఘపజ్జ, మహతో తళాకస్స పరిహానియేవ పాటికఙ్ఖా, నో వుద్ధి; ఏవమేవం, బ్యగ్ఘపజ్జ, ఏవం సముప్పన్నానం భోగానం చత్తారి అపాయముఖాని హోన్తి – ఇత్థిధుత్తో, సురాధుత్తో, అక్ఖధుత్తో, పాపమిత్తో పాపసహాయో పాపసమ్పవఙ్కో.

‘‘ఏవం సముప్పన్నానం, బ్యగ్ఘపజ్జ, భోగానం చత్తారి ఆయముఖాని హోన్తి – న ఇత్థిధుత్తో, న సురాధుత్తో, న అక్ఖధుత్తో, కల్యాణమిత్తో కల్యాణసహాయో కల్యాణసమ్పవఙ్కో. సేయ్యథాపి, బ్యగ్ఘపజ్జ, మహతో తళాకస్స చత్తారి చేవ ఆయముఖాని, చత్తారి చ అపాయముఖాని. తస్స పురిసో యాని చేవ ఆయముఖాని తాని వివరేయ్య, యాని చ అపాయముఖాని తాని పిదహేయ్య; దేవో చ సమ్మా ధారం అనుప్పవేచ్ఛేయ్య. ఏవఞ్హి తస్స, బ్యగ్ఘపజ్జ, మహతో తళాకస్స వుద్ధియేవ పాటికఙ్ఖా, నో పరిహాని; ఏవమేవం ఖో, బ్యగ్ఘపజ్జ, ఏవం సముప్పన్నానం భోగానం చత్తారి ఆయముఖాని హోన్తి – న ఇత్థిధుత్తో, న సురాధుత్తో, న అక్ఖధుత్తో, కల్యాణమిత్తో కల్యాణసహాయో కల్యాణసమ్పవఙ్కో. ఇమే ఖో, బ్యగ్ఘపజ్జ, చత్తారో ధమ్మా కులపుత్తస్స దిట్ఠధమ్మహితాయ సంవత్తన్తి దిట్ఠధమ్మసుఖాయ.

‘‘చత్తారోమే, బ్యగ్ఘపజ్జ, ధమ్మా కులపుత్తస్స సమ్పరాయహితాయ సంవత్తన్తి సమ్పరాయసుఖాయ. కతమే చత్తారో? సద్ధాసమ్పదా, సీలసమ్పదా, చాగసమ్పదా, పఞ్ఞాసమ్పదా. కతమా చ, బ్యగ్ఘపజ్జ, సద్ధాసమ్పదా? ఇధ, బ్యగ్ఘపజ్జ, కులపుత్తో సద్ధో హోతి, సద్దహతి తథాగతస్స బోధిం – ‘ఇతిపి సో భగవా…పే… సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా’తి. అయం వుచ్చతి, బ్యగ్ఘపజ్జ, సద్ధాసమ్పదా.

‘‘కతమా చ, బ్యగ్ఘపజ్జ, సీలసమ్పదా? ఇధ, బ్యగ్ఘపజ్జ, కులపుత్తో పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతి…పే… సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానా పటివిరతో హోతి. అయం వుచ్చతి, బ్యగ్ఘపజ్జ, సీలసమ్పదా.

‘‘కతమా చ, బ్యగ్ఘపజ్జ, చాగసమ్పదా? ఇధ, బ్యగ్ఘపజ్జ, కులపుత్తో విగతమలమచ్ఛేరేన చేతసా అగారం అజ్ఝావసతి ముత్తచాగో పయతపాణి వోస్సగ్గరతో యాచయోగో దానసంవిభాగరతో. అయం వుచ్చతి, బ్యగ్ఘపజ్జ, చాగసమ్పదా.

‘‘కతమా చ, బ్యగ్ఘపజ్జ, పఞ్ఞాసమ్పదా? ఇధ, బ్యగ్ఘపజ్జ, కులపుత్తో పఞ్ఞవా హోతి, ఉదయత్థగామినియా పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో అరియాయ నిబ్బేధికాయ సమ్మా దుక్ఖక్ఖయగామినియా. అయం వుచ్చతి, బ్యగ్ఘపజ్జ, పఞ్ఞాసమ్పదా. ఇమే ఖో, బ్యగ్ఘపజ్జ, చత్తారో ధమ్మా కులపుత్తస్స సమ్పరాయహితాయ సంవత్తన్తి సమ్పరాయసుఖాయా’’తి.

‘‘ఉట్ఠాతా కమ్మధేయ్యేసు, అప్పమత్తో విధానవా;

సమం కప్పేతి జీవికం [జీవితం (క.)], సమ్భతం అనురక్ఖతి.

‘‘సద్ధో సీలేన సమ్పన్నో, వదఞ్ఞూ వీతమచ్ఛరో;

నిచ్చం మగ్గం విసోధేతి, సోత్థానం సమ్పరాయికం.

‘‘ఇచ్చేతే అట్ఠ ధమ్మా చ, సద్ధస్స ఘరమేసినో;

అక్ఖాతా సచ్చనామేన, ఉభయత్థ సుఖావహా.

‘‘దిట్ఠధమ్మహితత్థాయ, సమ్పరాయసుఖాయ చ;

ఏవమేతం గహట్ఠానం, చాగో పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీ’’తి. చతుత్థం;