౨. దుతియపణ్ణాసకం

(౬) ౧. గోతమీవగ్గో

౧. గోతమీసుత్తం

౫౧. ఏకం సమయం భగవా సక్కేసు విహరతి కపిలవత్థుస్మిం నిగ్రోధారామే. అథ ఖో మహాపజాపతీ [మహాపజాపతి (స్యా.) చూళవ. ౪౦౨] గోతమీ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితా ఖో మహాపజాపతీ గోతమీ భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సాధు, భన్తే, లభేయ్య మాతుగామో తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జ’’న్తి. ‘‘అలం, గోతమి! మా తే రుచ్చి మాతుగామస్స తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జా’’తి.

దుతియమ్పి ఖో మహాపజాపతీ గోతమీ భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సాధు, భన్తే, లభేయ్య మాతుగామో తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జ’’న్తి. ‘‘అలం, గోతమి! మా తే రుచ్చి మాతుగామస్స తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జా’’తి. ‘‘తతియమ్పి ఖో మహాపజాపతీ గోతమీ భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సాధు భన్తే, లభేయ్య మాతుగామో తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జ’’న్తి. ‘‘అలం, గోతమి! మా తే రుచ్చి మాతుగామస్స తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జా’’తి.

అథ ఖో మహాపజాపతీ గోతమీ ‘‘న భగవా అనుజానాతి మాతుగామస్స తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జ’’న్తి దుక్ఖీ దుమ్మనా అస్సుముఖీ రుదమానా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి.

అథ ఖో భగవా కపిలవత్థుస్మిం యథాభిరన్తం విహరిత్వా యేన వేసాలీ తేన చారికం పక్కామి. అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో యేన వేసాలీ తదవసరి. తత్ర సుదం భగవా వేసాలియం విహరతి మహావనే కూటాగారసాలాయం. అథ ఖో మహాపజాపతీ గోతమీ కేసే ఛేదాపేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా సమ్బహులాహి సాకియానీహి సద్ధిం యేన వేసాలీ తేన పక్కామి. అనుపుబ్బేన యేన వేసాలీ మహావనం కూటాగారసాలా తేనుపసఙ్కమి. అథ ఖో మహాపజాపతీ గోతమీ సూనేహి పాదేహి రజోకిణ్ణేన గత్తేన దుక్ఖీ దుమ్మనా అస్సుముఖీ రుదమానా బహిద్వారకోట్ఠకే అట్ఠాసి.

అద్దసా ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో మహాపజాపతిం గోతమిం సూనేహి పాదేహి రజోకిణ్ణేన గత్తేన దుక్ఖిం దుమ్మనం అస్సుముఖిం రుదమానం బహిద్వారకోట్ఠకే ఠితం. దిస్వాన మహాపజాపతిం గోతమిం ఏతదవోచ – ‘‘కిం ను త్వం, గోతమి, సూనేహి పాదేహి రజోకిణ్ణేన గత్తేన దుక్ఖీ దుమ్మనా అస్సుముఖీ రుదమానా బహిద్వారకోట్ఠకే ఠితా’’తి? ‘‘తథా హి పన, భన్తే ఆనన్ద, న భగవా అనుజానాతి మాతుగామస్స తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జ’’న్తి. ‘‘తేన హి త్వం, గోతమి, ముహుత్తం ఇధేవ తావ హోహి, యావాహం భగవన్తం యాచామి మాతుగామస్స తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జ’’న్తి.

అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఏసా, భన్తే, మహాపజాపతీ గోతమీ సూనేహి పాదేహి రజోకిణ్ణేన గత్తేన దుక్ఖీ దుమ్మనా అస్సుముఖీ రుదమానా బహిద్వారకోట్ఠకే ఠితా – ‘న భగవా అనుజానాతి మాతుగామస్స తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జ’న్తి. సాధు, భన్తే, లభేయ్య మాతుగామో తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జ’’న్తి. ‘‘అలం, ఆనన్ద! మా తే రుచ్చి మాతుగామస్స తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జా’’తి.

దుతియమ్పి ఖో…పే… తతియమ్పి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సాధు, భన్తే, లభేయ్య మాతుగామో తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జ’’న్తి. ‘‘అలం, ఆనన్ద! మా తే రుచ్చి మాతుగామస్స తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జా’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మతో ఆనన్దస్స ఏతదహోసి – ‘‘న భగవా అనుజానాతి మాతుగామస్స తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జం. యంనూనాహం అఞ్ఞేనపి పరియాయేన భగవన్తం యాచేయ్యం మాతుగామస్స తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జ’’న్తి. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘భబ్బో ను ఖో, భన్తే, మాతుగామో తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే అగారస్మా అనగారియం పబ్బజిత్వా సోతాపత్తిఫలం వా సకదాగామిఫలం వా అనాగామిఫలం వా అరహత్తఫలం వా సచ్ఛికాతు’’న్తి? ‘‘భబ్బో, ఆనన్ద, మాతుగామో తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే అగారస్మా అనగారియం పబ్బజిత్వా సోతాపత్తిఫలమ్పి సకదాగామిఫలమ్పి అనాగామిఫలమ్పి అరహత్తఫలమ్పి సచ్ఛికాతు’’న్తి. ‘‘సచే, భన్తే, భబ్బో మాతుగామో తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే అగారస్మా అనగారియం పబ్బజిత్వా సోతాపత్తిఫలమ్పి…పే… అరహత్తఫలమ్పి సచ్ఛికాతుం, బహుకారా, భన్తే, మహాపజాపతీ గోతమీ భగవతో మాతుచ్ఛా ఆపాదికా పోసికా ఖీరస్స దాయికా; భగవన్తం జనేత్తియా కాలఙ్కతాయ థఞ్ఞం పాయేసి. సాధు, భన్తే, లభేయ్య మాతుగామో తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జ’’న్తి.

‘‘సచే, ఆనన్ద, మహాపజాపతీ గోతమీ అట్ఠ గరుధమ్మే పటిగ్గణ్హాతి, సావస్సా హోతు ఉపసమ్పదా –

[పాచి. ౧౪౯; చూళవ. ౪౦౩] ‘‘వస్ససతూపసమ్పన్నాయ భిక్ఖునియా తదహూపసమ్పన్నస్స భిక్ఖునో అభివాదనం పచ్చుట్ఠానం అఞ్జలికమ్మం సామీచికమ్మం కత్తబ్బం. అయమ్పి ధమ్మో సక్కత్వా గరుం కత్వా [గరుకత్వా (సీ. స్యా. పీ.)] మానేత్వా పూజేత్వా యావజీవం అనతిక్కమనీయో.

‘‘న భిక్ఖునియా అభిక్ఖుకే ఆవాసే వస్సం ఉపగన్తబ్బం. అయమ్పి ధమ్మో సక్కత్వా గరుం కత్వా మానేత్వా పూజేత్వా యావజీవం అనతిక్కమనీయో.

‘‘అన్వడ్ఢమాసం భిక్ఖునియా భిక్ఖుసఙ్ఘతో ద్వే ధమ్మా పచ్చాసీసితబ్బా [పచ్చాసింసితబ్బా (సీ. స్యా. పీ.)] – ఉపోసథపుచ్ఛకఞ్చ, ఓవాదూపసఙ్కమనఞ్చ. అయమ్పి ధమ్మో సక్కత్వా గరుం కత్వా మానేత్వా పూజేత్వా యావజీవం అనతిక్కమనీయో.

‘‘వస్సంవుట్ఠాయ భిక్ఖునియా ఉభతోసఙ్ఘే తీహి ఠానేహి పవారేతబ్బం – దిట్ఠేన వా సుతేన వా పరిసఙ్కాయ వా. అయమ్పి ధమ్మో సక్కత్వా గరుం కత్వా మానేత్వా పూజేత్వా యావజీవం అనతిక్కమనీయో.

‘‘గరుధమ్మం అజ్ఝాపన్నాయ భిక్ఖునియా ఉభతోసఙ్ఘే పక్ఖమానత్తం చరితబ్బం. అయమ్పి ధమ్మో సక్కత్వా గరుం కత్వా మానేత్వా పూజేత్వా యావజీవం అనతిక్కమనీయో.

‘‘ద్వే వస్సాని ఛసు ధమ్మేసు సిక్ఖితసిక్ఖాయ సిక్ఖమానాయ ఉభతోసఙ్ఘే ఉపసమ్పదా పరియేసితబ్బా. అయమ్పి ధమ్మో సక్కత్వా గరుం కత్వా మానేత్వా పూజేత్వా యావజీవం అనతిక్కమనీయో.

‘‘న కేనచి పరియాయేన భిక్ఖునియా భిక్ఖు అక్కోసితబ్బో పరిభాసితబ్బో. అయమ్పి ధమ్మో సక్కత్వా గరుం కత్వా మానేత్వా పూజేత్వా యావజీవం అనతిక్కమనీయో.

‘‘అజ్జతగ్గే ఓవటో భిక్ఖునీనం భిక్ఖూసు వచనపథో, అనోవటో భిక్ఖూనం భిక్ఖునీసు వచనపథో. అయమ్పి ధమ్మో సక్కత్వా గరుం కత్వా మానేత్వా పూజేత్వా యావజీవం అనతిక్కమనీయో.

‘‘సచే, ఆనన్ద, మహాపజాపతీ గోతమీ ఇమే అట్ఠ గరుధమ్మే పటిగ్గణ్హాతి, సావస్సా హోతు ఉపసమ్పదా’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో సన్తికే ఇమే అట్ఠ గరుధమ్మే ఉగ్గహేత్వా యేన మహాపజాపతీ గోతమీ తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా మహాపజాపతిం గోతమిం ఏతదవోచ –

‘‘సచే ఖో త్వం, గోతమి, అట్ఠ గరుధమ్మే పటిగ్గణ్హేయ్యాసి, సావ తే భవిస్సతి ఉపసమ్పదా –

‘‘వస్ససతూపసమ్పన్నాయ భిక్ఖునియా తదహూపసమ్పన్నస్స భిక్ఖునో అభివాదనం పచ్చుట్ఠానం అఞ్జలికమ్మం సామీచికమ్మం కత్తబ్బం. అయమ్పి ధమ్మో సక్కత్వా గరుం కత్వా మానేత్వా పూజేత్వా యావజీవం అనతిక్కమనీయో…పే….

‘‘అజ్జతగ్గే ఓవటో భిక్ఖునీనం భిక్ఖూసు వచనపథో, అనోవటో భిక్ఖూనం భిక్ఖునీసు వచనపథో. అయమ్పి ధమ్మో సక్కత్వా గరుం కత్వా మానేత్వా పూజేత్వా యావజీవం అనతిక్కమనీయో. సచే ఖో త్వం, గోతమి, ఇమే అట్ఠ గరుధమ్మే పటిగ్గణ్హేయ్యాసి, సావ తే భవిస్సతి ఉపసమ్పదా’’తి.

‘‘సేయ్యథాపి, భన్తే ఆనన్ద, ఇత్థీ వా పురిసో వా దహరో యువా మణ్డనకజాతికో [మణ్డనకజాతియో (సీ. పీ.)] సీసంన్హాతో [సీసంనహాతో (సీ. పీ.), సీసనహాతో (స్యా.)] ఉప్పలమాలం వా వస్సికమాలం వా అధిముత్తకమాలం [అతిముత్తకమాలం (సీ.)] వా లభిత్వా ఉభోహి హత్థేహి పటిగ్గహేత్వా ఉత్తమఙ్గే సిరస్మిం పతిట్ఠాపేయ్య; ఏవమేవం ఖో అహం, భన్తే ఆనన్ద, ఇమే అట్ఠ గరుధమ్మే పటిగ్గణ్హామి యావజీవం అనతిక్కమనీయే’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘పటిగ్గహితా, భన్తే, మహాపజాపతియా గోతమియా అట్ఠ గరుధమ్మా యావజీవం అనతిక్కమనీయా’’తి.

‘‘సచే, ఆనన్ద, నాలభిస్స మాతుగామో తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జం, చిరట్ఠితికం, ఆనన్ద, బ్రహ్మచరియం అభవిస్స, వస్ససహస్సమేవ సద్ధమ్మో తిట్ఠేయ్య. యతో చ ఖో, ఆనన్ద, మాతుగామో తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో, న దాని, ఆనన్ద, బ్రహ్మచరియం చిరట్ఠితికం భవిస్సతి. పఞ్చేవ దాని, ఆనన్ద, వస్ససతాని సద్ధమ్మో ఠస్సతి.

‘‘సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, యాని కానిచి కులాని బహుత్థికాని [బహుకిత్థికాని (సీ. పీ.), బహుఇత్థికాని (స్యా.)] అప్పపురిసకాని, తాని సుప్పధంసియాని హోన్తి చోరేహి కుమ్భత్థేనకేహి; ఏవమేవం ఖో, ఆనన్ద, యస్మిం ధమ్మవినయే లభతి మాతుగామో అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జం, న తం బ్రహ్మచరియం చిరట్ఠితికం హోతి.

‘‘సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, సమ్పన్నే సాలిక్ఖేత్తే సేతట్ఠికా నామ రోగజాతి నిపతతి, ఏవం తం సాలిక్ఖేత్తం న చిరట్ఠితికం హోతి; ఏవమేవం ఖో, ఆనన్ద, యస్మిం ధమ్మవినయే లభతి మాతుగామో అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జం, న తం బ్రహ్మచరియం చిరట్ఠితికం హోతి.

‘‘సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, సమ్పన్నే ఉచ్ఛుక్ఖేత్తే మఞ్జిట్ఠికా [మఞ్జేట్ఠికా (సీ. స్యా.)] నామ రోగజాతి నిపతతి, ఏవం తం ఉచ్ఛుక్ఖేత్తం న చిరట్ఠితికం హోతి; ఏవమేవం ఖో, ఆనన్ద, యస్మిం ధమ్మవినయే లభతి మాతుగామో అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జం, న తం బ్రహ్మచరియం చిరట్ఠితికం హోతి.

‘‘సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, పురిసో మహతో తళాకస్స పటికచ్చేవ [పటిగచ్చేవ (సీ. పీ.)] ఆళిం బన్ధేయ్య యావదేవ ఉదకస్స అనతిక్కమనాయ; ఏవమేవం ఖో, ఆనన్ద, మయా పటికచ్చేవ భిక్ఖునీనం అట్ఠ గరుధమ్మా పఞ్ఞత్తా యావజీవం అనతిక్కమనీయా’’తి. పఠమం.

౨. ఓవాదసుత్తం

౫౨. ఏకం సమయం భగవా వేసాలియం విహరతి మహావనే కూటాగారసాలాయం. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కతిహి ను ఖో, భన్తే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు భిక్ఖునోవాదకో సమ్మన్నితబ్బో’’తి?

[పాచి. ౧౪౭] ‘‘అట్ఠహి ఖో, ఆనన్ద, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు భిక్ఖునోవాదకో సమ్మన్నితబ్బో. కతమేహి అట్ఠహి? ఇధానన్ద, భిక్ఖు సీలవా హోతి…పే… సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు; బహుస్సుతో హోతి…పే… దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధా; ఉభయాని ఖో పనస్స పాతిమోక్ఖాని విత్థారేన స్వాగతాని హోన్తి సువిభత్తాని సుప్పవత్తీని సువినిచ్ఛితాని సుత్తసో అనుబ్యఞ్జనసో; కల్యాణవాచో హోతి కల్యాణవాక్కరణో, పోరియా వాచాయ సమన్నాగతో విస్సట్ఠాయ [విసట్ఠాయ (క.)] అనేలగళాయ [అనేళగళాయ (సీ. క.)] అత్థస్స విఞ్ఞాపనియా; పటిబలో హోతి భిక్ఖునిసఙ్ఘస్స ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేతుం సమాదపేతుం సముత్తేజేతుం సమ్పహంసేతుం; యేభుయ్యేన భిక్ఖునీనం పియో హోతి మనాపో; న ఖో పనేతం భగవన్తం ఉద్దిస్స పబ్బజితాయ కాసాయవత్థనివసనాయ గరుధమ్మం అజ్ఝాపన్నపుబ్బో హోతి; వీసతివస్సో వా హోతి అతిరేకవీసతివస్సో వా. ఇమేహి ఖో, ఆనన్ద, అట్ఠహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు భిక్ఖునోవాదకో సమ్మన్నితబ్బో’’తి. దుతియం.

౩. సంఖిత్తసుత్తం

౫౩. [చూళవ. ౪౦౬] ఏకం సమయం భగవా వేసాలియం విహరతి మహావనే కూటాగారసాలాయం. అథ ఖో మహాపజాపతీ గోతమీ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితా ఖో సా మహాపజాపతీ గోతమీ భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘సాధు మే, భన్తే, భగవా సంఖిత్తేన ధమ్మం దేసేతు, యమహం భగవతో ధమ్మం సుత్వా ఏకా వూపకట్ఠా అప్పమత్తా ఆతాపినీ పహితత్తా విహరేయ్య’’న్తి. ‘‘యే ఖో త్వం, గోతమి, ధమ్మే జానేయ్యాసి – ‘ఇమే ధమ్మా సరాగాయ సంవత్తన్తి, నో విరాగాయ; సంయోగాయ సంవత్తన్తి, నో విసంయోగాయ; ఆచయాయ సంవత్తన్తి, నో అపచయాయ; మహిచ్ఛతాయ సంవత్తన్తి, నో అప్పిచ్ఛతాయ; అసన్తుట్ఠియా సంవత్తన్తి, నో సన్తుట్ఠియా; సఙ్గణికాయ సంవత్తన్తి, నో పవివేకాయ; కోసజ్జాయ సంవత్తన్తి, నో వీరియారమ్భాయ; దుబ్భరతాయ సంవత్తన్తి, నో సుభరతాయా’తి, ఏకంసేన, గోతమి, ధారేయ్యాసి – ‘నేసో ధమ్మో, నేసో వినయో, నేతం సత్థుసాసన’’’న్తి.

‘‘యే చ ఖో త్వం, గోతమి, ధమ్మే జానేయ్యాసి – ‘ఇమే ధమ్మా విరాగాయ సంవత్తన్తి, నో సరాగాయ; విసంయోగాయ సంవత్తన్తి, నో సంయోగాయ; అపచయాయ సంవత్తన్తి, నో ఆచయాయ; అప్పిచ్ఛతాయ సంవత్తన్తి, నో మహిచ్ఛతాయ; సన్తుట్ఠియా సంవత్తన్తి, నో అసన్తుట్ఠియా; పవివేకాయ సంవత్తన్తి, నో సఙ్గణికాయ; వీరియారమ్భాయ సంవత్తన్తి, నో కోసజ్జాయ; సుభరతాయ సంవత్తన్తి, నో దుబ్భరతాయా’తి, ఏకంసేన, గోతమి, ధారేయ్యాసి – ‘ఏసో ధమ్మో, ఏసో వినయో, ఏతం సత్థుసాసన’’’న్తి. తతియం.

౪. దీఘజాణుసుత్తం

౫౪. ఏకం సమయం భగవా కోలియేసు విహరతి కక్కరపత్తం నామ కోలియానం నిగమో. అథ ఖో దీఘజాణు కోలియపుత్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో దీఘజాణు కోలియపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘మయం, భన్తే, గిహీ కామభోగినో [కామభోగీ (సీ. స్యా. పీ.)] పుత్తసమ్బాధసయనం అజ్ఝావసామ, కాసికచన్దనం పచ్చనుభోమ, మాలాగన్ధవిలేపనం ధారయామ, జాతరూపరజతం సాదయామ. తేసం నో, భన్తే, భగవా అమ్హాకం తథా ధమ్మం దేసేతు యే అమ్హాకం అస్సు ధమ్మా దిట్ఠధమ్మహితాయ దిట్ఠధమ్మసుఖాయ, సమ్పరాయహితాయ సమ్పరాయసుఖాయా’’తి.

‘‘చత్తారోమే, బ్యగ్ఘపజ్జ, ధమ్మా కులపుత్తస్స దిట్ఠధమ్మహితాయ సంవత్తన్తి దిట్ఠధమ్మసుఖాయ. కతమే చత్తారో? ఉట్ఠానసమ్పదా, ఆరక్ఖసమ్పదా, కల్యాణమిత్తతా, సమజీవితా [సమజీవికతా (సీ.) అ. ని. ౮.౭౫]. కతమా చ, బ్యగ్ఘపజ్జ, ఉట్ఠానసమ్పదా? ఇధ, బ్యగ్ఘపజ్జ, కులపుత్తో యేన కమ్మట్ఠానేన జీవికం [జీవితం (క.)] కప్పేతి – యది కసియా, యది వణిజ్జాయ, యది గోరక్ఖేన, యది ఇస్సత్తేన [ఇస్సత్థేన (సీ. స్యా. పీ.)], యది రాజపోరిసేన, యది సిప్పఞ్ఞతరేన – తత్థ దక్ఖో హోతి అనలసో, తత్రుపాయాయ వీమంసాయ సమన్నాగతో, అలం కాతుం అలం సంవిధాతుం. అయం వుచ్చతి, బ్యగ్ఘపజ్జ, ఉట్ఠానసమ్పదా.

‘‘కతమా చ, బ్యగ్ఘపజ్జ, ఆరక్ఖసమ్పదా? ఇధ, బ్యగ్ఘపజ్జ, కులపుత్తస్స భోగా హోన్తి ఉట్ఠానవీరియాధిగతా బాహాబలపరిచితా, సేదావక్ఖిత్తా, ధమ్మికా ధమ్మలద్ధా. తే ఆరక్ఖేన గుత్తియా సమ్పాదేతి – ‘కిన్తి మే ఇమే భోగే నేవ రాజానో హరేయ్యుం, న చోరా హరేయ్యుం, న అగ్గి డహేయ్య, న ఉదకం వహేయ్య, న అప్పియా దాయాదా హరేయ్యు’న్తి! అయం వుచ్చతి, బ్యగ్ఘపజ్జ, ఆరక్ఖసమ్పదా.

‘‘కతమా చ, బ్యగ్ఘపజ్జ, కల్యాణమిత్తతా? ఇధ, బ్యగ్ఘపజ్జ, కులపుత్తో యస్మిం గామే వా నిగమే వా పటివసతి, తత్థ యే తే హోన్తి – గహపతీ వా గహపతిపుత్తా వా దహరా వా వుద్ధసీలినో, వుద్ధా వా వుద్ధసీలినో, సద్ధాసమ్పన్నా, సీలసమ్పన్నా, చాగసమ్పన్నా, పఞ్ఞాసమ్పన్నా – తేహి సద్ధిం సన్తిట్ఠతి సల్లపతి సాకచ్ఛం సమాపజ్జతి; యథారూపానం సద్ధాసమ్పన్నానం సద్ధాసమ్పదం అనుసిక్ఖతి, యథారూపానం సీలసమ్పన్నానం సీలసమ్పదం అనుసిక్ఖతి, యథారూపానం చాగసమ్పన్నానం చాగసమ్పదం అనుసిక్ఖతి, యథారూపానం పఞ్ఞాసమ్పన్నానం పఞ్ఞాసమ్పదం అనుసిక్ఖతి. అయం వుచ్చతి, బ్యగ్ఘపజ్జ, కల్యాణమిత్తతా.

‘‘కతమా చ, బ్యగ్ఘపజ్జ, సమజీవితా? ఇధ, బ్యగ్ఘపజ్జ, కులపుత్తో ఆయఞ్చ భోగానం విదిత్వా, వయఞ్చ భోగానం విదిత్వా, సమం జీవికం [సమజీవికం (స్యా.), సమజీవితం (క.)] కప్పేతి నాచ్చోగాళ్హం నాతిహీనం – ‘ఏవం మే ఆయో వయం పరియాదాయ ఠస్సతి, న చ మే వయో ఆయం పరియాదాయ ఠస్సతీ’తి. సేయ్యథాపి, బ్యగ్ఘపజ్జ, తులాధారో వా తులాధారన్తేవాసీ వా తులం పగ్గహేత్వా జానాతి – ‘ఏత్తకేన వా ఓనతం [ఓణతం (క.)], ఏత్తకేన వా ఉన్నత’న్తి [ఉణ్ణతన్తి (క.)]; ఏవమేవం ఖో, బ్యగ్ఘపజ్జ, కులపుత్తో ఆయఞ్చ భోగానం విదిత్వా, వయఞ్చ భోగానం విదిత్వా, సమం జీవికం కప్పేతి నాచ్చోగాళ్హం నాతిహీనం – ‘ఏవం మే ఆయో వయం పరియాదాయ ఠస్సతి, న చ మే వయో ఆయం పరియాదాయ ఠస్సతీ’తి. సచాయం, బ్యగ్ఘపజ్జ, కులపుత్తో అప్పాయో సమానో ఉళారం జీవికం [జీవితం (క.)] కప్పేతి, తస్స భవన్తి వత్తారో – ‘ఉదుమ్బరఖాదీవాయం [ఉదుమ్బరఖాదికం వాయం (సీ. పీ.), ఉదుమ్బరఖాదకం చాయం (స్యా.)] కులపుత్తో భోగే ఖాదతీ’తి. సచే పనాయం, బ్యగ్ఘపజ్జ, కులపుత్తో మహాయో సమానో కసిరం జీవికం [జీవితం (క.)] కప్పేతి, తస్స భవన్తి వత్తారో – ‘అజేట్ఠమరణంవాయం [అజద్ధుమారికం వాయం (సీ. పీ.), అద్ధమారకం చాయం (స్యా.), ఏత్థ జద్ధూతి అసనం = భత్తభుఞ్జనం, తస్మా అజద్ధుమారికన్తి అనసనమరణన్తి వుత్తం హోతి. మ. ని. ౧.౩౭౯ అధోలిపియా ‘‘అజద్ధుక’’న్తి పదం దస్సితం] కులపుత్తో మరిస్సతీ’తి. యతో చ ఖోయం, బ్యగ్ఘపజ్జ, కులపుత్తో ఆయఞ్చ భోగానం విదిత్వా, వయఞ్చ భోగానం విదిత్వా, సమం జీవికం కప్పేతి నాచ్చోగాళ్హం నాతిహీనం – ‘ఏవం మే ఆయో వయం పరియాదాయ ఠస్సతి, న చ మే వయో ఆయం పరియాదాయ ఠస్సతీ’తి. అయం వుచ్చతి, బ్యగ్ఘపజ్జ, సమజీవితా.

‘‘ఏవం సముప్పన్నానం, బ్యగ్ఘపజ్జ, భోగానం చత్తారి అపాయముఖాని హోన్తి – ఇత్థిధుత్తో, సురాధుత్తో, అక్ఖధుత్తో, పాపమిత్తో పాపసహాయో పాపసమ్పవఙ్కో. సేయ్యథాపి, బ్యగ్ఘపజ్జ, మహతో తళాకస్స చత్తారి చేవ ఆయముఖాని, చత్తారి చ అపాయముఖాని. తస్స పురిసో యాని చేవ ఆయముఖాని తాని పిదహేయ్య, యాని చ అపాయముఖాని తాని వివరేయ్య; దేవో చ న సమ్మా ధారం అనుప్పవేచ్ఛేయ్య. ఏవఞ్హి తస్స, బ్యగ్ఘపజ్జ, మహతో తళాకస్స పరిహానియేవ పాటికఙ్ఖా, నో వుద్ధి; ఏవమేవం, బ్యగ్ఘపజ్జ, ఏవం సముప్పన్నానం భోగానం చత్తారి అపాయముఖాని హోన్తి – ఇత్థిధుత్తో, సురాధుత్తో, అక్ఖధుత్తో, పాపమిత్తో పాపసహాయో పాపసమ్పవఙ్కో.

‘‘ఏవం సముప్పన్నానం, బ్యగ్ఘపజ్జ, భోగానం చత్తారి ఆయముఖాని హోన్తి – న ఇత్థిధుత్తో, న సురాధుత్తో, న అక్ఖధుత్తో, కల్యాణమిత్తో కల్యాణసహాయో కల్యాణసమ్పవఙ్కో. సేయ్యథాపి, బ్యగ్ఘపజ్జ, మహతో తళాకస్స చత్తారి చేవ ఆయముఖాని, చత్తారి చ అపాయముఖాని. తస్స పురిసో యాని చేవ ఆయముఖాని తాని వివరేయ్య, యాని చ అపాయముఖాని తాని పిదహేయ్య; దేవో చ సమ్మా ధారం అనుప్పవేచ్ఛేయ్య. ఏవఞ్హి తస్స, బ్యగ్ఘపజ్జ, మహతో తళాకస్స వుద్ధియేవ పాటికఙ్ఖా, నో పరిహాని; ఏవమేవం ఖో, బ్యగ్ఘపజ్జ, ఏవం సముప్పన్నానం భోగానం చత్తారి ఆయముఖాని హోన్తి – న ఇత్థిధుత్తో, న సురాధుత్తో, న అక్ఖధుత్తో, కల్యాణమిత్తో కల్యాణసహాయో కల్యాణసమ్పవఙ్కో. ఇమే ఖో, బ్యగ్ఘపజ్జ, చత్తారో ధమ్మా కులపుత్తస్స దిట్ఠధమ్మహితాయ సంవత్తన్తి దిట్ఠధమ్మసుఖాయ.

‘‘చత్తారోమే, బ్యగ్ఘపజ్జ, ధమ్మా కులపుత్తస్స సమ్పరాయహితాయ సంవత్తన్తి సమ్పరాయసుఖాయ. కతమే చత్తారో? సద్ధాసమ్పదా, సీలసమ్పదా, చాగసమ్పదా, పఞ్ఞాసమ్పదా. కతమా చ, బ్యగ్ఘపజ్జ, సద్ధాసమ్పదా? ఇధ, బ్యగ్ఘపజ్జ, కులపుత్తో సద్ధో హోతి, సద్దహతి తథాగతస్స బోధిం – ‘ఇతిపి సో భగవా…పే… సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా’తి. అయం వుచ్చతి, బ్యగ్ఘపజ్జ, సద్ధాసమ్పదా.

‘‘కతమా చ, బ్యగ్ఘపజ్జ, సీలసమ్పదా? ఇధ, బ్యగ్ఘపజ్జ, కులపుత్తో పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతి…పే… సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానా పటివిరతో హోతి. అయం వుచ్చతి, బ్యగ్ఘపజ్జ, సీలసమ్పదా.

‘‘కతమా చ, బ్యగ్ఘపజ్జ, చాగసమ్పదా? ఇధ, బ్యగ్ఘపజ్జ, కులపుత్తో విగతమలమచ్ఛేరేన చేతసా అగారం అజ్ఝావసతి ముత్తచాగో పయతపాణి వోస్సగ్గరతో యాచయోగో దానసంవిభాగరతో. అయం వుచ్చతి, బ్యగ్ఘపజ్జ, చాగసమ్పదా.

‘‘కతమా చ, బ్యగ్ఘపజ్జ, పఞ్ఞాసమ్పదా? ఇధ, బ్యగ్ఘపజ్జ, కులపుత్తో పఞ్ఞవా హోతి, ఉదయత్థగామినియా పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో అరియాయ నిబ్బేధికాయ సమ్మా దుక్ఖక్ఖయగామినియా. అయం వుచ్చతి, బ్యగ్ఘపజ్జ, పఞ్ఞాసమ్పదా. ఇమే ఖో, బ్యగ్ఘపజ్జ, చత్తారో ధమ్మా కులపుత్తస్స సమ్పరాయహితాయ సంవత్తన్తి సమ్పరాయసుఖాయా’’తి.

‘‘ఉట్ఠాతా కమ్మధేయ్యేసు, అప్పమత్తో విధానవా;

సమం కప్పేతి జీవికం [జీవితం (క.)], సమ్భతం అనురక్ఖతి.

‘‘సద్ధో సీలేన సమ్పన్నో, వదఞ్ఞూ వీతమచ్ఛరో;

నిచ్చం మగ్గం విసోధేతి, సోత్థానం సమ్పరాయికం.

‘‘ఇచ్చేతే అట్ఠ ధమ్మా చ, సద్ధస్స ఘరమేసినో;

అక్ఖాతా సచ్చనామేన, ఉభయత్థ సుఖావహా.

‘‘దిట్ఠధమ్మహితత్థాయ, సమ్పరాయసుఖాయ చ;

ఏవమేతం గహట్ఠానం, చాగో పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీ’’తి. చతుత్థం;

౫. ఉజ్జయసుత్తం

౫౫. అథ ఖో ఉజ్జయో బ్రాహ్మణో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఉజ్జయో బ్రాహ్మణో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘మయం, భో గోతమ, పవాసం గన్తుకామా. తేసం నో భవం గోతమో అమ్హాకం తథా ధమ్మం దేసేతు – యే అమ్హాకం అస్సు ధమ్మా దిట్ఠధమ్మహితాయ, దిట్ఠధమ్మసుఖాయ, సమ్పరాయహితాయ, సమ్పరాయసుఖాయా’’తి.

‘‘చత్తారోమే, బ్రాహ్మణ, ధమ్మా కులపుత్తస్స దిట్ఠధమ్మహితాయ సంవత్తన్తి, దిట్ఠధమ్మసుఖాయ. కతమే చత్తారో? ఉట్ఠానసమ్పదా, ఆరక్ఖసమ్పదా, కల్యాణమిత్తతా, సమజీవితా. కతమా చ, బ్రాహ్మణ, ఉట్ఠానసమ్పదా? ఇధ, బ్రాహ్మణ, కులపుత్తో యేన కమ్మట్ఠానేన జీవికం కప్పేతి – యది కసియా, యది వణిజ్జాయ, యది గోరక్ఖేన, యది ఇస్సత్తేన, యది రాజపోరిసేన, యది సిప్పఞ్ఞతరేన – తత్థ దక్ఖో హోతి అనలసో, తత్రుపాయాయ వీమంసాయ సమన్నాగతో, అలం కాతుం అలం సంవిధాతుం. అయం వుచ్చతి, బ్రాహ్మణ, ఉట్ఠానసమ్పదా.

‘‘కతమా చ, బ్రాహ్మణ, ఆరక్ఖసమ్పదా? ఇధ, బ్రాహ్మణ, కులపుత్తస్స భోగా హోన్తి ఉట్ఠానవీరియాధిగతా, బాహాబలపరిచితా, సేదావక్ఖిత్తా, ధమ్మికా ధమ్మలద్ధా. తే ఆరక్ఖేన గుత్తియా సమ్పాదేతి – ‘కిన్తి మే ఇమే భోగే నేవ రాజానో హరేయ్యుం, న చోరా హరేయ్యుం, న అగ్గి డహేయ్య, న ఉదకం వహేయ్య, న అప్పియా దాయాదా హరేయ్యు’న్తి. అయం వుచ్చతి, బ్రాహ్మణ, ఆరక్ఖసమ్పదా.

‘‘కతమా చ, బ్రాహ్మణ, కల్యాణమిత్తతా? ఇధ, బ్రాహ్మణ, కులపుత్తో యస్మిం గామే వా నిగమే వా పటివసతి తత్ర యే తే హోన్తి – గహపతీ వా గహపతిపుత్తా వా దహరా వా వుద్ధసీలినో, వుద్ధా వా వుద్ధసీలినో, సద్ధాసమ్పన్నా, సీలసమ్పన్నా, చాగసమ్పన్నా, పఞ్ఞాసమ్పన్నా – తేహి సద్ధిం సన్తిట్ఠతి సల్లపతి సాకచ్ఛం సమాపజ్జతి; యథారూపానం సద్ధాసమ్పన్నానం సద్ధాసమ్పదం అనుసిక్ఖతి, యథారూపానం సీలసమ్పన్నానం సీలసమ్పదం అనుసిక్ఖతి, యథారూపానం చాగసమ్పన్నానం చాగసమ్పదం అనుసిక్ఖతి, యథారూపానం పఞ్ఞాసమ్పన్నానం పఞ్ఞాసమ్పదం అనుసిక్ఖతి. అయం వుచ్చతి, బ్రాహ్మణ, కల్యాణమిత్తతా.

‘‘కతమా చ, బ్రాహ్మణ, సమజీవితా? ఇధ, బ్రాహ్మణ, కులపుత్తో ఆయఞ్చ భోగానం విదిత్వా వయఞ్చ భోగానం విదిత్వా సమం జీవికం కప్పేతి నాచ్చోగాళ్హం నాతిహీనం – ‘ఏవం మే ఆయో వయం పరియాదాయ ఠస్సతి, న చ మే వయో ఆయం పరియాదాయ ఠస్సతీ’తి. సేయ్యథాపి, బ్రాహ్మణ, తులాధారో వా తులాధారన్తేవాసీ వా తులం పగ్గహేత్వా జానాతి – ‘ఏత్తకేన వా ఓనతం, ఏత్తకేన వా ఉన్నత’న్తి; ఏవమేవం ఖో, బ్రాహ్మణ, కులపుత్తో ఆయఞ్చ భోగానం విదిత్వా వయఞ్చ భోగానం విదిత్వా సమం జీవికం కప్పేతి నాచ్చోగాళ్హం నాతిహీనం – ‘ఏవం మే ఆయో వయం పరియాదాయ ఠస్సతి, న చ మే వయో ఆయం పరియాదాయ ఠస్సతీ’తి. సచాయం, బ్రాహ్మణ, కులపుత్తో అప్పాయో సమానో ఉళారం జీవికం కప్పేతి, తస్స భవన్తి వత్తారో – ‘ఉదుమ్బరఖాదీవాయం కులపుత్తో భోగే ఖాదతీ’తి. సచే పనాయం, బ్రాహ్మణ, కులపుత్తో మహాయో సమానో కసిరం జీవికం కప్పేతి, తస్స భవన్తి వత్తారో – ‘అజేట్ఠమరణంవాయం కులపుత్తో మరిస్సతీ’తి. యతో చ ఖోయం, బ్రాహ్మణ, కులపుత్తో ఆయఞ్చ భోగానం విదిత్వా వయఞ్చ భోగానం విదిత్వా సమం జీవికం కప్పేతి నాచ్చోగాళ్హం నాతిహీనం – ‘ఏవం మే ఆయో వయం పరియాదాయ ఠస్సతి, న చ మే వయో ఆయం పరియాదాయ ఠస్సతీ’తి, అయం వుచ్చతి, బ్రాహ్మణ, సమజీవితా.

‘‘ఏవం సముప్పన్నానం, బ్రాహ్మణ, భోగానం చత్తారి అపాయముఖాని హోన్తి – ఇత్థిధుత్తో, సురాధుత్తో, అక్ఖధుత్తో, పాపమిత్తో పాపసహాయో పాపసమ్పవఙ్కో. సేయ్యథాపి, బ్రాహ్మణ, మహతో తళాకస్స చత్తారి చేవ ఆయముఖాని, చత్తారి చ అపాయముఖాని. తస్స పురిసో యాని చేవ ఆయముఖాని తాని పిదహేయ్య, యాని చ అపాయముఖాని తాని వివరేయ్య; దేవో చ న సమ్మా ధారం అనుప్పవేచ్ఛేయ్య. ఏవఞ్హి తస్స బ్రాహ్మణ, మహతో తళాకస్స పరిహానియేవ పాటికఙ్ఖా, నో వుద్ధి; ఏవమేవం ఖో, బ్రాహ్మణ, ఏవం సముప్పన్నానం భోగానం చత్తారి అపాయముఖాని హోన్తి – ఇత్థిధుత్తో, సురాధుత్తో, అక్ఖధుత్తో, పాపమిత్తో పాపసహాయో పాపసమ్పవఙ్కో.

‘‘ఏవం సముప్పన్నానం, బ్రాహ్మణ, భోగానం చత్తారి ఆయముఖాని హోన్తి – న ఇత్థిధుత్తో, న సురాధుత్తో, న అక్ఖధుత్తో, కల్యాణమిత్తో కల్యాణసహాయో కల్యాణసమ్పవఙ్కో. సేయ్యథాపి, బ్రాహ్మణ, మహతో తళాకస్స చత్తారి చేవ ఆయముఖాని చత్తారి చ అపాయముఖాని. తస్స పురిసో యాని చేవ ఆయముఖాని తాని వివరేయ్య, యాని చ అపాయముఖాని తాని పిదహేయ్య; దేవో చ సమ్మా ధారం అనుప్పవేచ్ఛేయ్య. ఏవఞ్హి తస్స, బ్రాహ్మణ, మహతో తళాకస్స వుద్ధియేవ పాటికఙ్ఖా, నో పరిహాని; ఏవమేవం ఖో, బ్రాహ్మణ, ఏవం సముప్పన్నానం భోగానం చత్తారి ఆయముఖాని హోన్తి – న ఇత్థిధుత్తో…పే… కల్యాణసమ్పవఙ్కో. ఇమే ఖో, బ్రాహ్మణ, చత్తారో ధమ్మా కులపుత్తస్స దిట్ఠధమ్మహితాయ సంవత్తన్తి దిట్ఠధమ్మసుఖాయ.

‘‘చత్తారోమే, బ్రాహ్మణ, కులపుత్తస్స ధమ్మా సమ్పరాయహితాయ సంవత్తన్తి సమ్పరాయసుఖాయ. కతమే చత్తారో? సద్ధాసమ్పదా, సీలసమ్పదా, చాగసమ్పదా, పఞ్ఞాసమ్పదా. కతమా చ, బ్రాహ్మణ, సద్ధాసమ్పదా? ఇధ, బ్రాహ్మణ, కులపుత్తో సద్ధో హోతి, సద్దహతి తథాగతస్స బోధిం – ‘ఇతిపి సో భగవా…పే… సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా’తి. అయం వుచ్చతి, బ్రాహ్మణ, సద్ధాసమ్పదా.

‘‘కతమా చ, బ్రాహ్మణ, సీలసమ్పదా? ఇధ, బ్రాహ్మణ, కులపుత్తో పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతి…పే… సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానా పటివిరతో హోతి. అయం వుచ్చతి, బ్రాహ్మణ, సీలసమ్పదా.

‘‘కతమా చ, బ్రాహ్మణ, చాగసమ్పదా? ఇధ, బ్రాహ్మణ, కులపుత్తో విగతమలమచ్ఛేరేన చేతసా అగారం అజ్ఝావసతి ముత్తచాగో పయతపాణి వోస్సగ్గరతో యాచయోగో దానసంవిభాగరతో. అయం వుచ్చతి, బ్రాహ్మణ, చాగసమ్పదా.

‘‘కతమా చ, బ్రాహ్మణ, పఞ్ఞాసమ్పదా? ఇధ, బ్రాహ్మణ, కులపుత్తో పఞ్ఞవా హోతి…పే… సమ్మా దుక్ఖక్ఖయగామినియా. అయం వుచ్చతి, బ్రాహ్మణ, పఞ్ఞాసమ్పదా. ఇమే ఖో, బ్రాహ్మణ, చత్తారో ధమ్మా కులపుత్తస్స సమ్పరాయహితాయ సంవత్తన్తి సమ్పరాయసుఖాయా’’తి.

‘‘ఉట్ఠాతా కమ్మధేయ్యేసు, అప్పమత్తో విధానవా;

సమం కప్పేతి జీవికం, సమ్భతం అనురక్ఖతి.

‘‘సద్ధో సీలేన సమ్పన్నో, వదఞ్ఞూ వీతమచ్ఛరో;

నిచ్చం మగ్గం విసోధేతి, సోత్థానం సమ్పరాయికం.

‘‘ఇచ్చేతే అట్ఠ ధమ్మా చ, సద్ధస్స ఘరమేసినో;

అక్ఖాతా సచ్చనామేన, ఉభయత్థ సుఖావహా.

‘‘దిట్ఠధమ్మహితత్థాయ, సమ్పరాయసుఖాయ చ;

ఏవమేతం గహట్ఠానం, చాగో పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీ’’తి. పఞ్చమం;

౬. భయసుత్తం

౫౬. ‘‘‘భయ’న్తి [చూళని. ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేస ౧౩౭], భిక్ఖవే, కామానమేతం అధివచనం. ‘దుక్ఖ’న్తి, భిక్ఖవే, కామానమేతం అధివచనం. ‘రోగో’తి, భిక్ఖవే, కామానమేతం అధివచనం. ‘గణ్డో’తి, భిక్ఖవే, కామానమేతం అధివచనం. ‘సల్ల’న్తి, భిక్ఖవే, కామానమేతం అధివచనం. ‘సఙ్గో’తి, భిక్ఖవే, కామానమేతం అధివచనం. ‘పఙ్కో’తి, భిక్ఖవే, కామానమేతం అధివచనం. ‘గబ్భో’తి, భిక్ఖవే, కామానమేతం అధివచనం. కస్మా చ, భిక్ఖవే, ‘భయ’న్తి కామానమేతం అధివచనం? యస్మా చ కామరాగరత్తాయం, భిక్ఖవే, ఛన్దరాగవినిబద్ధో దిట్ఠధమ్మికాపి భయా న పరిముచ్చతి, సమ్పరాయికాపి భయా న పరిముచ్చతి, తస్మా ‘భయ’న్తి కామానమేతం అధివచనం. కస్మా చ, భిక్ఖవే, ‘దుక్ఖ’న్తి…పే… ‘రోగో’తి… ‘గణ్డో’తి… ‘సల్ల’న్తి… ‘సఙ్గో’తి… ‘పఙ్కో’తి… ‘గబ్భో’తి కామానమేతం అధివచనం? యస్మా చ కామరాగరత్తాయం, భిక్ఖవే, ఛన్దరాగవినిబద్ధో దిట్ఠధమ్మికాపి గబ్భా న పరిముచ్చతి, సమ్పరాయికాపి గబ్భా న పరిముచ్చతి, తస్మా ‘గబ్భో’తి కామానమేతం అధివచనం’’.

‘‘భయం దుక్ఖఞ్చ రోగో చ, గణ్డో సల్లఞ్చ సఙ్గో చ;

పఙ్కో గబ్భో చ ఉభయం, ఏతే కామా పవుచ్చన్తి;

యత్థ సత్తో పుథుజ్జనో.

‘‘ఓతిణ్ణో సాతరూపేన, పున గబ్భాయ గచ్ఛతి;

యతో చ భిక్ఖు ఆతాపీ, సమ్పజఞ్ఞం [సమ్పజఞ్ఞో (స్యా. క.) సం. ని. ౪.౨౫౧ పస్సితబ్బం] న రిచ్చతి.

‘‘సో ఇమం పలిపథం దుగ్గం, అతిక్కమ్మ తథావిధో;

పజం జాతిజరూపేతం, ఫన్దమానం అవేక్ఖతీ’’తి. ఛట్ఠం;

౭. పఠమఆహునేయ్యసుత్తం

౫౭. ‘‘అట్ఠహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు ఆహునేయ్యో హోతి పాహునేయ్యో దక్ఖిణేయ్యో అఞ్జలికరణీయో అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్స. కతమేహి అట్ఠహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలవా హోతి …పే… సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు; బహుస్సుతో హోతి…పే… దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధా; కల్యాణమిత్తో హోతి కల్యాణసహాయో కల్యాణసమ్పవఙ్కో; సమ్మాదిట్ఠికో హోతి, సమ్మాదస్సనేన సమన్నాగతో; చతున్నం ఝానానం ఆభిచేతసికానం దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానం నికామలాభీ హోతి అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ; అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో…పే… ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి; దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన…పే… యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి; ఆసవానం ఖయా…పే… సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, అట్ఠహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు ఆహునేయ్యో హోతి…పే… అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సా’’తి. సత్తమం.

౮. దుతియఆహునేయ్యసుత్తం

౫౮. ‘‘అట్ఠహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు ఆహునేయ్యో హోతి…పే… అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్స. కతమేహి అట్ఠహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలవా హోతి …పే… సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు; బహుస్సుతో హోతి…పే… దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధా; ఆరద్ధవీరియో విహరతి థామవా దళ్హపరక్కమో అనిక్ఖిత్తధురో కుసలేసు ధమ్మేసు; ఆరఞ్ఞికో హోతి పన్తసేనాసనో; అరతిరతిసహో హోతి, ఉప్పన్నం అరతిం అభిభుయ్య అభిభుయ్య విహరతి; భయభేరవసహో హోతి, ఉప్పన్నం భయభేరవం అభిభుయ్య అభిభుయ్య విహరతి; చతున్నం ఝానానం ఆభిచేతసికానం దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానం నికామలాభీ హోతి అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ; ఆసవానం ఖయా…పే… సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, అట్ఠహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు ఆహునేయ్యో…పే… అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సా’’తి. అట్ఠమం.

౯. పఠమపుగ్గలసుత్తం

౫౯. ‘‘అట్ఠిమే భిక్ఖవే, పుగ్గలా ఆహునేయ్యా పాహునేయ్యా దక్ఖిణేయ్యా అఞ్జలికరణీయా అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్స? కతమే అట్ఠ? సోతాపన్నో, సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో, సకదాగామీ, సకదాగామిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో, అనాగామీ, అనాగామిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో, అరహా, అరహత్తాయ పటిపన్నో. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, అట్ఠ పుగ్గలా ఆహునేయ్యా…పే… అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సా’’తి.

‘‘చత్తారో చ పటిపన్నా, చత్తారో చ ఫలే ఠితా;

ఏస సఙ్ఘో ఉజుభూతో, పఞ్ఞాసీలసమాహితో.

‘‘యజమానానం మనుస్సానం, పుఞ్ఞపేక్ఖాన పాణినం;

కరోతం ఓపధికం పుఞ్ఞం, సఙ్ఘే దిన్నం మహప్ఫల’’న్తి. నవమం;

౧౦. దుతియపుగ్గలసుత్తం

౬౦. ‘‘అట్ఠిమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా ఆహునేయ్యా…పే… అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్స. కతమే అట్ఠ? సోతాపన్నో, సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో…పే… అరహా, అరహత్తాయ పటిపన్నో. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, అట్ఠ పుగ్గలా ఆహునేయ్యా…పే… అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సా’’తి.

‘‘చత్తారో చ పటిపన్నా, చత్తారో చ ఫలే ఠితా;

ఏస సఙ్ఘో సముక్కట్ఠో, సత్తానం అట్ఠ పుగ్గలా.

‘‘యజమానానం మనుస్సానం, పుఞ్ఞపేక్ఖాన పాణినం;

కరోతం ఓపధికం పుఞ్ఞం, ఏత్థ దిన్నం మహప్ఫల’’న్తి. దసమం;

గోతమీవగ్గో పఠమో.

తస్సుద్దానం –

గోతమీ ఓవాదం సంఖిత్తం, దీఘజాణు చ ఉజ్జయో;

భయా ద్వే ఆహునేయ్యా చ, ద్వే చ అట్ఠ పుగ్గలాతి.

(౭) ౨. భూమిచాలవగ్గో

౧. ఇచ్ఛాసుత్తం

౬౧. [అ. ని. ౮.౭౭] ‘‘అట్ఠిమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే అట్ఠ? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పవివిత్తస్స విహరతో నిరాయత్తవుత్తినో ఇచ్ఛా ఉప్పజ్జతి లాభాయ. సో ఉట్ఠహతి ఘటతి వాయమతి లాభాయ. తస్స ఉట్ఠహతో ఘటతో వాయమతో లాభాయ లాభో నుప్పజ్జతి. సో తేన అలాభేన సోచతి కిలమతి పరిదేవతి, ఉరత్తాళిం కన్దతి, సమ్మోహం ఆపజ్జతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే – ‘భిక్ఖు ఇచ్ఛో విహరతి లాభాయ, ఉట్ఠహతి ఘటతి వాయమతి లాభాయ, న చ లాభీ, సోచీ చ పరిదేవీ చ, చుతో చ సద్ధమ్మా’’’.

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పవివిత్తస్స విహరతో నిరాయత్తవుత్తినో ఇచ్ఛా ఉప్పజ్జతి లాభాయ. సో ఉట్ఠహతి ఘటతి వాయమతి లాభాయ. తస్స ఉట్ఠహతో ఘటతో వాయమతో లాభాయ లాభో ఉప్పజ్జతి. సో తేన లాభేన మజ్జతి పమజ్జతి పమాదమాపజ్జతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే – ‘భిక్ఖు ఇచ్ఛో విహరతి లాభాయ, ఉట్ఠహతి ఘటతి వాయమతి లాభాయ, లాభీ చ మదీ చ పమాదీ చ, చుతో చ సద్ధమ్మా’’’.

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పవివిత్తస్స విహరతో నిరాయత్తవుత్తినో ఇచ్ఛా ఉప్పజ్జతి లాభాయ. సో న ఉట్ఠహతి న ఘటతి న వాయమతి లాభాయ. తస్స అనుట్ఠహతో అఘటతో అవాయమతో లాభాయ లాభో నుప్పజ్జతి. సో తేన అలాభేన సోచతి, కిలమతి, పరిదేవతి, ఉరత్తాళిం కన్దతి, సమ్మోహం ఆపజ్జతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే – ‘భిక్ఖు ఇచ్ఛో విహరతి లాభాయ, న ఉట్ఠహతి న ఘటతి న వాయమతి లాభాయ, న చ లాభీ, సోచీ చ పరిదేవీ చ, చుతో చ సద్ధమ్మా’’’.

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పవివిత్తస్స విహరతో నిరాయత్తవుత్తినో ఇచ్ఛా ఉప్పజ్జతి లాభాయ. సో న ఉట్ఠహతి, న ఘటతి, న వాయమతి లాభాయ. తస్స అనుట్ఠహతో, అఘటతో, అవాయమతో లాభాయ లాభో ఉప్పజ్జతి. సో తేన లాభేన మజ్జతి, పమజ్జతి, పమాదమాపజ్జతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే – ‘భిక్ఖు ఇచ్ఛో విహరతి లాభాయ, న ఉట్ఠహతి న ఘటతి న వాయమతి లాభాయ, లాభీ చ మదీ చ, పమాదీ చ, చుతో చ సద్ధమ్మా’’’.

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పవివిత్తస్స విహరతో నిరాయత్తవుత్తినో ఇచ్ఛా ఉప్పజ్జతి లాభాయ. సో ఉట్ఠహతి ఘటతి వాయమతి లాభాయ. తస్స ఉట్ఠహతో ఘటతో వాయమతో లాభాయ లాభో నుప్పజ్జతి. సో తేన అలాభేన న సోచతి న కిలమతి న పరిదేవతి, న ఉరత్తాళిం కన్దతి, న సమ్మోహం ఆపజ్జతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే – ‘భిక్ఖు ఇచ్ఛో విహరతి లాభాయ, ఉట్ఠహతి ఘటతి వాయమతి లాభాయ, న చ లాభీ, న చ సోచీ న చ పరిదేవీ, అచ్చుతో చ సద్ధమ్మా’’’.

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పవివిత్తస్స విహరతో నిరాయత్తవుత్తినో ఇచ్ఛా ఉప్పజ్జతి లాభాయ. సో ఉట్ఠహతి ఘటతి వాయమతి లాభాయ. తస్స ఉట్ఠహతో ఘటతో వాయమతో లాభాయ లాభో ఉప్పజ్జతి. సో తేన లాభేన న మజ్జతి, న పమజ్జతి, న పమాదమాపజ్జతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే – ‘భిక్ఖు ఇచ్ఛో విహరతి లాభాయ, ఉట్ఠహతి ఘటతి వాయమతి లాభాయ, లాభీ చ, న చ మదీ న చ పమాదీ, అచ్చుతో చ సద్ధమ్మా’’’.

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పవివిత్తస్స విహరతో నిరాయత్తవుత్తినో ఇచ్ఛా ఉప్పజ్జతి లాభాయ. సో న ఉట్ఠహతి, న ఘటతి, న వాయమతి లాభాయ. తస్స అనుట్ఠహతో, అఘటతో, అవాయమతో లాభాయ లాభో నుప్పజ్జతి. సో తేన అలాభేన న సోచతి, న కిలమతి, న పరిదేవతి, న ఉరత్తాళిం కన్దతి, న సమ్మోహం ఆపజ్జతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే – ‘భిక్ఖు ఇచ్ఛో విహరతి లాభాయ, న ఉట్ఠహతి, న ఘటతి, న వాయమతి లాభాయ, న చ లాభీ, న చ సోచీ న చ పరిదేవీ, అచ్చుతో చ సద్ధమ్మా’’’.

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పవివిత్తస్స విహరతో నిరాయత్తవుత్తినో ఇచ్ఛా ఉప్పజ్జతి లాభాయ. సో న ఉట్ఠహతి, న ఘటతి, న వాయమతి లాభాయ. తస్స అనుట్ఠహతో అఘటతో అవాయమతో లాభాయ లాభో ఉప్పజ్జతి. సో తేన లాభేన న మజ్జతి, న పమజ్జతి, న పమాదమాపజ్జతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే – ‘భిక్ఖు ఇచ్ఛో విహరతి లాభాయ, న ఉట్ఠహతి, న ఘటతి, న వాయమతి లాభాయ, లాభీ చ, న చ మదీ న చ పమాదీ, అచ్చుతో చ సద్ధమ్మా ’. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, అట్ఠ పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’న్తి. పఠమం.

౨. అలంసుత్తం

౬౨. ‘‘ఛహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అలం అత్తనో అలం పరేసం. కతమేహి ఛహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఖిప్పనిసన్తి చ హోతి కుసలేసు ధమ్మేసు; సుతానఞ్చ ధమ్మానం ధారణజాతికో [ధారకజాతికో (సీ. స్యా. పీ.) అ. ని. ౮.౭౮] హోతి; ధాతానఞ్చ [ధతానఞ్చ (సీ. స్యా. పీ.)] ధమ్మానం అత్థూపపరిక్ఖితా [అత్థూపవరిక్ఖీ (సీ. స్యా. పీ.)] హోతి; అత్థమఞ్ఞాయ ధమ్మమఞ్ఞాయ ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో చ హోతి; కల్యాణవాచో చ హోతి కల్యాణవాక్కరణో, పోరియా వాచాయ సమన్నాగతో విస్సట్ఠాయ అనేలగళాయ అత్థస్స విఞ్ఞాపనియా; సన్దస్సకో చ హోతి సమాదపకో [సమాదాపకో (?)] సముత్తేజకో సమ్పహంసకో సబ్రహ్మచారీనం. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, ఛహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అలం అత్తనో అలం పరేసం.

‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అలం అత్తనో అలం పరేసం. కతమేహి పఞ్చహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న హేవ ఖో ఖిప్పనిసన్తి చ హోతి కుసలేసు ధమ్మేసు; సుతానఞ్చ ధమ్మానం ధారణజాతికో హోతి; ధాతానఞ్చ ధమ్మానం అత్థూపపరిక్ఖితా హోతి; అత్థమఞ్ఞాయ ధమ్మమఞ్ఞాయ ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో చ హోతి; కల్యాణవాచో చ హోతి…పే… అత్థస్స విఞ్ఞాపనియా; సన్దస్సకో చ హోతి సమాదపకో సముత్తేజకో సమ్పహంసకో సబ్రహ్మచారీనం. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అలం అత్తనో అలం పరేసం.

‘‘చతూహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అలం అత్తనో నాలం పరేసం. కతమేహి చతూహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఖిప్పనిసన్తి చ హోతి కుసలేసు ధమ్మేసు; సుతానఞ్చ ధమ్మానం ధారణజాతికో హోతి; ధాతానఞ్చ ధమ్మానం అత్థూపపరిక్ఖితా హోతి; అత్థమఞ్ఞాయ ధమ్మమఞ్ఞాయ ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో చ హోతి; నో చ కల్యాణవాచో హోతి కల్యాణవాక్కరణో, పోరియా వాచాయ సమన్నాగతో విస్సట్ఠాయ అనేలగళాయ అత్థస్స విఞ్ఞాపనియా; నో చ సన్దస్సకో హోతి సమాదపకో సముత్తేజకో సమ్పహంసకో సబ్రహ్మచారీనం. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, చతూహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అలం అత్తనో నాలం పరేసం.

‘‘చతూహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అలం పరేసం నాలం అత్తనో. కతమేహి చతూహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఖిప్పనిసన్తి చ హోతి కుసలేసు ధమ్మేసు; సుతానఞ్చ ధమ్మానం ధారణజాతికో హోతి; నో చ ధాతానం ధమ్మానం అత్థూపపరిక్ఖితా హోతి; న చ అత్థమఞ్ఞాయ ధమ్మమఞ్ఞాయ ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో హోతి; కల్యాణవాచో చ హోతి కల్యాణవాక్కరణో…పే… అత్థస్స విఞ్ఞాపనియా; సన్దస్సకో చ హోతి…పే… సబ్రహ్మచారీనం. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, చతూహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అలం పరేసం, నాలం అత్తనో.

‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అలం అత్తనో నాలం పరేసం. కతమేహి తీహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న హేవ ఖో ఖిప్పనిసన్తి చ హోతి కుసలేసు ధమ్మేసు; సుతానఞ్చ ధమ్మానం ధారణజాతికో హోతి; ధాతానఞ్చ ధమ్మానం అత్థూపపరిక్ఖితా హోతి; అత్థమఞ్ఞాయ ధమ్మమఞ్ఞాయ ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో చ హోతి; నో చ కల్యాణవాచో హోతి కల్యాణవాక్కరణో, పోరియా వాచాయ సమన్నాగతో విస్సట్ఠాయ అనేలగళాయ అత్థస్స విఞ్ఞాపనియా; నో చ సన్దస్సకో హోతి సమాదపకో సముత్తేజకో సమ్పహంసకో సబ్రహ్మచారీనం. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అలం అత్తనో, నాలం పరేసం.

‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అలం పరేసం, నాలం అత్తనో. కతమేహి తీహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న హేవ ఖో ఖిప్పనిసన్తి చ హోతి కుసలేసు ధమ్మేసు; సుతానఞ్చ ధమ్మానం ధారణజాతికో హోతి; నో చ ధాతానం ధమ్మానం అత్థూపపరిక్ఖితా హోతి; నో చ అత్థమఞ్ఞాయ ధమ్మమఞ్ఞాయ ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో హోతి; కల్యాణవాచో చ హోతి…పే… అత్థస్స విఞ్ఞాపనియా; సన్దస్సకో చ హోతి సమాదపకో సముత్తేజకో సమ్పహంసకో సబ్రహ్మచారీనం. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అలం పరేసం, నాలం అత్తనో.

‘‘ద్వీహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అలం అత్తనో, నాలం పరేసం. కతమేహి ద్వీహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న హేవ ఖో ఖిప్పనిసన్తి చ హోతి కుసలేసు ధమ్మేసు; నో చ సుతానం ధమ్మానం ధారణజాతికో హోతి; ధాతానఞ్చ ధమ్మానం అత్థూపపరిక్ఖితా హోతి; అత్థమఞ్ఞాయ ధమ్మమఞ్ఞాయ ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో చ హోతి; నో చ కల్యాణవాచో హోతి…పే… అత్థస్స విఞ్ఞాపనియా; నో చ సన్దస్సకో హోతి…పే… సబ్రహ్మచారీనం. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, ద్వీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అలం అత్తనో, నాలం పరేసం.

‘‘ద్వీహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అలం పరేసం, నాలం అత్తనో. కతమేహి ద్వీహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న హేవ ఖో ఖిప్పనిసన్తి చ హోతి కుసలేసు ధమ్మేసు; నో చ సుతానం ధమ్మానం ధారణజాతికో హోతి; నో చ ధాతానం ధమ్మానం అత్థూపపరిక్ఖితా హోతి; నో చ అత్థమఞ్ఞాయ ధమ్మమఞ్ఞాయ ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో హోతి; కల్యాణవాచో చ హోతి కల్యాణవాక్కరణో, పోరియా వాచాయ సమన్నాగతో విస్సట్ఠాయ అనేలగళాయ అత్థస్స విఞ్ఞాపనియా; సన్దస్సకో చ హోతి సమాదపకో సముత్తేజకో సమ్పహంసకో సబ్రహ్మచారీనం. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, ద్వీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అలం పరేసం, నాలం అత్తనో’’తి. దుతియం.

౩. సంఖిత్తసుత్తం

౬౩. అథ ఖో అఞ్ఞతరో భిక్ఖు యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి…పే… ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సాధు మే, భన్తే, భగవా సంఖిత్తేన ధమ్మం దేసేతు, యమహం భగవతో ధమ్మం సుత్వా ఏకో వూపకట్ఠో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరేయ్య’’న్తి. ‘‘ఏవమేవం పనిధేకచ్చే మోఘపురిసా మమఞ్ఞేవ అజ్ఝేసన్తి. ధమ్మే చ భాసితే మమఞ్ఞేవ అనుబన్ధితబ్బం మఞ్ఞన్తీ’’తి. ‘‘దేసేతు మే, భన్తే, భగవా సంఖిత్తేన ధమ్మం, దేసేతు సుగతో సంఖిత్తేన ధమ్మం. అప్పేవ నామాహం భగవతో భాసితస్స అత్థం ఆజానేయ్యం, అప్పేవ నామాహం భగవతో భాసితస్స దాయాదో అస్స’’న్తి. ‘‘తస్మాతిహ తే, భిక్ఖు ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘అజ్ఝత్తం మే చిత్తం ఠితం భవిస్సతి సుసణ్ఠితం, న చ ఉప్పన్నా పాపకా అకుసలా ధమ్మా చిత్తం పరియాదాయ ఠస్సన్తీ’తి. ఏవఞ్హి తే, భిక్ఖు, సిక్ఖితబ్బం’’.

‘‘యతో ఖో తే, భిక్ఖు, అజ్ఝత్తం చిత్తం ఠితం హోతి సుసణ్ఠితం, న చ ఉప్పన్నా పాపకా అకుసలా ధమ్మా చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తి, తతో తే, భిక్ఖు, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘మేత్తా మే చేతోవిముత్తి భావితా భవిస్సతి బహులీకతా యానీకతా వత్థుకతా అనుట్ఠితా పరిచితా సుసమారద్ధా’తి. ఏవఞ్హి తే, భిక్ఖు, సిక్ఖితబ్బం.

‘‘యతో ఖో తే, భిక్ఖు, అయం సమాధి ఏవం భావితో హోతి బహులీకతో, తతో త్వం, భిక్ఖు, ఇమం సమాధిం సవితక్కమ్పి సవిచారం [సవితక్కసవిచారమ్పి (క.)] భావేయ్యాసి, అవితక్కమ్పి విచారమత్తం [అవితక్కవిచారమత్తమ్పి (క.) విసుద్ధి. ౧.౨౭౧ పస్సితబ్బం] భావేయ్యాసి, అవితక్కమ్పి అవిచారం [అవితక్కఅవిచారమ్పి (క.)] భావేయ్యాసి, సప్పీతికమ్పి భావేయ్యాసి, నిప్పీతికమ్పి భావేయ్యాసి, సాతసహగతమ్పి భావేయ్యాసి, ఉపేక్ఖాసహగతమ్పి భావేయ్యాసి.

‘‘యతో ఖో, తే భిక్ఖు, అయం సమాధి ఏవం భావితో హోతి సుభావితో, తతో తే, భిక్ఖు, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘కరుణా మే చేతోవిముత్తి… ముదితా మే చేతోవిముత్తి… ఉపేక్ఖా మే చేతోవిముత్తి భావితా భవిస్సతి బహులీకతా యానీకతా వత్థుకతా అనుట్ఠితా పరిచితా సుసమారద్ధా’తి. ఏవఞ్హి తే, భిక్ఖు, సిక్ఖితబ్బం.

‘‘యతో ఖో తే, భిక్ఖు, అయం సమాధి ఏవం భావితో హోతి సుభావితో, తతో త్వం, భిక్ఖు, ఇమం సమాధిం సవితక్కసవిచారమ్పి భావేయ్యాసి, అవితక్కవిచారమత్తమ్పి భావేయ్యాసి, అవితక్కఅవిచారమ్పి భావేయ్యాసి, సప్పీతికమ్పి భావేయ్యాసి, నిప్పీతికమ్పి భావేయ్యాసి, సాతసహగతమ్పి భావేయ్యాసి, ఉపేక్ఖాసహగతమ్పి భావేయ్యాసి.

‘‘యతో ఖో తే, భిక్ఖు, అయం సమాధి ఏవం భావితో హోతి సుభావితో, తతో తే, భిక్ఖు, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘కాయే కాయానుపస్సీ విహరిస్సామి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్స’న్తి. ఏవఞ్హి తే, భిక్ఖు, సిక్ఖితబ్బం.

‘‘యతో ఖో తే, భిక్ఖు, అయం సమాధి ఏవం భావితో హోతి బహులీకతో, తతో త్వం, భిక్ఖు, ఇమం సమాధిం సవితక్కసవిచారమ్పి భావేయ్యాసి, అవితక్కవిచారమత్తమ్పి భావేయ్యాసి, అవితక్కఅవిచారమ్పి భావేయ్యాసి, సప్పీతికమ్పి భావేయ్యాసి, నిప్పీతికమ్పి భావేయ్యాసి, సాతసహగతమ్పి భావేయ్యాసి, ఉపేక్ఖాసహగతమ్పి భావేయ్యాసి.

‘‘యతో ఖో తే, భిక్ఖు, అయం సమాధి ఏవం భావితో హోతి సుభావితో, తతో తే, భిక్ఖు, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘వేదనాసు వేదనానుపస్సీ విహరిస్సామి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్స’న్తి; చిత్తే చిత్తానుపస్సీ విహరిస్సామి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్స’న్తి; ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరిస్సామి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్స’న్తి. ఏవఞ్హి తే, భిక్ఖు, సిక్ఖితబ్బం.

‘‘యతో ఖో తే, భిక్ఖు, అయం సమాధి ఏవం భావితో హోతి బహులీకతో, తతో త్వం, భిక్ఖు, ఇమం సమాధిం సవితక్కసవిచారమ్పి భావేయ్యాసి, అవితక్కవిచారమత్తమ్పి భావేయ్యాసి, అవితక్కఅవిచారమ్పి భావేయ్యాసి, సప్పీతికమ్పి భావేయ్యాసి, నిప్పీతికమ్పి భావేయ్యాసి, సాతసహగతమ్పి భావేయ్యాసి, ఉపేక్ఖాసహగతమ్పి భావేయ్యాసి.

‘‘యతో ఖో తే, భిక్ఖు, అయం సమాధి ఏవం భావితో హోతి సుభావితో, తతో త్వం, భిక్ఖు, యేన యేనేవ గగ్ఘసి ఫాసుంయేవ గగ్ఘసి, యత్థ యత్థ ఠస్ససి ఫాసుంయేవ ఠస్ససి, యత్థ యత్థ నిసీదిస్ససి ఫాసుంయేవ నిసీదిస్ససి, యత్థ యత్థ సేయ్యం కప్పేస్ససి ఫాసుంయేవ సేయ్యం కప్పేస్ససీ’’తి.

అథ ఖో సో భిక్ఖు భగవతా ఇమినా ఓవాదేన ఓవదితో ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి. అథ ఖో సో భిక్ఖు ఏకో వూపకట్ఠో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరన్తో నచిరస్సేవ – యస్సత్థాయ కులపుత్తా సమ్మదేవ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజన్తి, తదనుత్తరం – బ్రహ్మచరియపరియోసానం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహాసి. ‘‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’’తి అబ్భఞ్ఞాసి. అఞ్ఞతరో చ పన సో భిక్ఖు అరహతం అహోసీతి. తతియం.

౪. గయాసీససుత్తం

౬౪. ఏకం సమయం భగవా గయాయం విహరతి గయాసీసే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి…పే… ‘‘పుబ్బాహం, భిక్ఖవే, సమ్బోధా అనభిసమ్బుద్ధో బోధిసత్తోవ సమానో ఓభాసఞ్ఞేవ ఖో సఞ్జానామి, నో చ రూపాని పస్సామి’’.

‘‘తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతదహోసి – ‘సచే ఖో అహం ఓభాసఞ్చేవ సఞ్జానేయ్యం రూపాని చ పస్సేయ్యం; ఏవం మే ఇదం ఞాణదస్సనం పరిసుద్ధతరం అస్సా’’’తి.

‘‘సో ఖో అహం, భిక్ఖవే, అపరేన సమయేన అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరన్తో ఓభాసఞ్చేవ సఞ్జానామి, రూపాని చ పస్సామి; నో చ ఖో తాహి దేవతాహి సద్ధిం సన్తిట్ఠామి సల్లపామి సాకచ్ఛం సమాపజ్జామి.

‘‘తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతదహోసి – ‘సచే ఖో అహం ఓభాసఞ్చేవ సఞ్జానేయ్యం, రూపాని చ పస్సేయ్యం, తాహి చ దేవతాహి సద్ధిం సన్తిట్ఠేయ్యం సల్లపేయ్యం సాకచ్ఛం సమాపజ్జేయ్యం; ఏవం మే ఇదం ఞాణదస్సనం పరిసుద్ధతరం అస్సా’’’తి.

‘‘సో ఖో అహం, భిక్ఖవే, అపరేన సమయేన అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరన్తో ఓభాసఞ్చేవ సఞ్జానామి, రూపాని చ పస్సామి, తాహి చ దేవతాహి సద్ధిం సన్తిట్ఠామి సల్లపామి సాకచ్ఛం సమాపజ్జామి; నో చ ఖో తా దేవతా జానామి – ఇమా దేవతా అముకమ్హా వా అముకమ్హా వా దేవనికాయాతి.

‘‘తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతదహోసి – ‘సచే ఖో అహం ఓభాసఞ్చేవ సఞ్జానేయ్యం, రూపాని చ పస్సేయ్యం, తాహి చ దేవతాహి సద్ధిం సన్తిట్ఠేయ్యం సల్లపేయ్యం సాకచ్ఛం సమాపజ్జేయ్యం, తా చ దేవతా జానేయ్యం – ఇమా దేవతా అముకమ్హా వా అముకమ్హా వా దేవనికాయా’తి; ఏవం మే ఇదం ఞాణదస్సనం పరిసుద్ధతరం అస్సా’’’తి.

‘‘సో ఖో అహం, భిక్ఖవే, అపరేన సమయేన అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరన్తో ఓభాసఞ్చేవ సఞ్జానామి, రూపాని చ పస్సామి, తాహి చ దేవతాహి సద్ధిం సన్తిట్ఠామి సల్లపామి సాకచ్ఛం సమాపజ్జామి, తా చ దేవతా జానామి – ‘ఇమా దేవతా అముకమ్హా వా అముకమ్హా వా దేవనికాయా’తి; నో చ ఖో తా దేవతా జానామి – ‘ఇమా దేవతా ఇమస్స కమ్మస్స విపాకేన ఇతో చుతా తత్థ ఉపపన్నా’తి…పే… తా చ దేవతా జానామి – ‘ఇమా దేవతా ఇమస్స కమ్మస్స విపాకేన ఇతో చుతా తత్థ ఉపపన్నా’తి; నో చ ఖో తా దేవతా జానామి – ‘ఇమా దేవతా ఇమస్స కమ్మస్స విపాకేన ఏవమాహారా ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదినియో’తి …పే… తా చ దేవతా జానామి – ‘ఇమా దేవతా ఇమస్స కమ్మస్స విపాకేన ఏవమాహారా ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదినియో’తి; నో చ ఖో తా దేవతా జానామి – ‘ఇమా దేవతా ఏవందీఘాయుకా ఏవంచిరట్ఠితికా’తి…పే… తా చ దేవతా జానామి – ‘ఇమా దేవతా ఏవందీఘాయుకా ఏవంచిరట్ఠితికా’తి; నో చ ఖో తా దేవతా జానామి యది వా మే ఇమాహి దేవతాహి సద్ధిం సన్నివుత్థపుబ్బం యది వా న సన్నివుత్థపుబ్బన్తి.

‘‘తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతదహోసి – ‘సచే ఖో అహం ఓభాసఞ్చేవ సఞ్జానేయ్యం, రూపాని చ పస్సేయ్యం, తాహి చ దేవతాహి సద్ధిం సన్తిట్ఠేయ్యం సల్లపేయ్యం సాకచ్ఛం సమాపజ్జేయ్యం, తా చ దేవతా జానేయ్యం – ‘ఇమా దేవతా అముకమ్హా వా అముకమ్హా వా దేవనికాయా’తి, తా చ దేవతా జానేయ్యం – ‘ఇమా దేవతా ఇమస్స కమ్మస్స విపాకేన ఇతో చుతా తత్థ ఉపపన్నా’తి, తా చ దేవతా జానేయ్యం – ‘ఇమా దేవతా ఏవమాహారా ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదినియో’తి, తా చ దేవతా జానేయ్యం – ‘ఇమా దేవతా ఏవందీఘాయుకా ఏవంచిరట్ఠితికా’తి, తా చ దేవతా జానేయ్యం యది వా మే ఇమాహి దేవతాహి సద్ధిం సన్నివుత్థపుబ్బం యది వా న సన్నివుత్థపుబ్బన్తి; ఏవం మే ఇదం ఞాణదస్సనం పరిసుద్ధతరం అస్సా’’’తి.

‘‘సో ఖో అహం, భిక్ఖవే, అపరేన సమయేన అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరన్తో ఓభాసఞ్చేవ సఞ్జానామి, రూపాని చ పస్సామి, తాహి చ దేవతాహి సద్ధిం సన్తిట్ఠామి సల్లపామి సాకచ్ఛం సమాపజ్జామి, తా చ దేవతా జానామి – ‘ఇమా దేవతా అముకమ్హా వా అముకమ్హా వా దేవనికాయా’తి, తా చ దేవతా జానామి – ‘ఇమా దేవతా ఇమస్స కమ్మస్స విపాకేన ఇతో చుతా తత్థ ఉపపన్నా’తి, తా చ దేవతా జానామి – ‘ఇమా దేవతా ఏవమాహారా ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదినియో’తి, తా చ దేవతా జానామి – ‘ఇమా దేవతా ఏవందీఘాయుకా ఏవంచిరట్ఠితికా’తి, తా చ దేవతా జానామి యది వా మే దేవతాహి సద్ధిం సన్నివుత్థపుబ్బం యది వా న సన్నివుత్థపుబ్బన్తి.

‘‘యావకీవఞ్చ మే, భిక్ఖవే, ఏవం అట్ఠపరివట్టం అధిదేవఞాణదస్సనం న సువిసుద్ధం అహోసి, నేవ తావాహం, భిక్ఖవే, ‘సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో’తి [అభిసమ్బుద్ధో (సీ. స్యా. పీ.)] పచ్చఞ్ఞాసిం. యతో చ ఖో మే, భిక్ఖవే, ఏవం అట్ఠపరివట్టం అధిదేవఞాణదస్సనం సువిసుద్ధం అహోసి, అథాహం, భిక్ఖవే, ‘సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో’తి పచ్చఞ్ఞాసిం; ఞాణఞ్చ పన మే దస్సనం ఉదపాది; అకుప్పా మే చేతోవిముత్తి [విముత్తి (క. సీ. క.)]; అయమన్తిమా జాతి నత్థి దాని పునబ్భవో’’తి. చతుత్థం.