౪. దేవతావగ్గో

౧. సేఖసుత్తం

౩౧. ‘‘ఛయిమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా సేఖస్స భిక్ఖునో పరిహానాయ సంవత్తన్తి. కతమే ఛ? కమ్మారామతా, భస్సారామతా, నిద్దారామతా, సఙ్గణికారామతా, ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారతా, భోజనే అమత్తఞ్ఞుతా – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, ఛ ధమ్మా సేఖస్స భిక్ఖునో పరిహానాయ సంవత్తన్తి.

‘‘ఛయిమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా సేఖస్స భిక్ఖునో అపరిహానాయ సంవత్తన్తి. కతమే ఛ? న కమ్మారామతా, న భస్సారామతా, న నిద్దారామతా, న సఙ్గణికారామతా, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా, భోజనే మత్తఞ్ఞుతా – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, ఛ ధమ్మా సేఖస్స భిక్ఖునో అపరిహానాయ సంవత్తన్తీ’’తి. పఠమం.

౨. పఠమఅపరిహానసుత్తం

౩౨. అథ ఖో అఞ్ఞతరా దేవతా అభిక్కన్తాయ రత్తియా అభిక్కన్తవణ్ణా కేవలకప్పం జేతవనం ఓభాసేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితా ఖో సా దేవతా భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘ఛయిమే, భన్తే, ధమ్మా భిక్ఖునో అపరిహానాయ సంవత్తన్తి. కతమే ఛ? సత్థుగారవతా, ధమ్మగారవతా, సఙ్ఘగారవతా, సిక్ఖాగారవతా, అప్పమాదగారవతా, పటిసన్థారగారవతా [పటిసన్ధారగారవతా (క.)] – ఇమే ఖో, భన్తే, ఛ ధమ్మా భిక్ఖునో అపరిహానాయ సంవత్తన్తీ’’తి. ఇదమవోచ సా దేవతా. సమనుఞ్ఞో సత్థా అహోసి. అథ ఖో సా దేవతా ‘‘సమనుఞ్ఞో మే సత్థా’’తి భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా తత్థేవన్తరధాయి.

అథ ఖో భగవా తస్సా రత్తియా అచ్చయేన భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఇమం, భిక్ఖవే, రత్తిం అఞ్ఞతరా దేవతా అభిక్కన్తాయ రత్తియా అభిక్కన్తవణ్ణా కేవలకప్పం జేతవనం ఓభాసేత్వా యేనాహం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా మం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితా ఖో, భిక్ఖవే, సా దేవతా మం ఏతదవోచ – ‘ఛయిమే, భన్తే, ధమ్మా భిక్ఖునో అపరిహానాయ సంవత్తన్తి. కతమే ఛ? సత్థుగారవతా, ధమ్మగారవతా, సఙ్ఘగారవతా, సిక్ఖాగారవతా, అప్పమాదగారవతా, పటిసన్థారగారవతా – ఇమే ఖో, భన్తే, ఛ ధమ్మా భిక్ఖునో అపరిహానాయ సంవత్తన్తీ’తి. ఇదమవోచ, భిక్ఖవే, సా దేవతా. ఇదం వత్వా మం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా తత్థేవన్తరధాయీ’’తి.

‘‘సత్థుగరు ధమ్మగరు, సఙ్ఘే చ తిబ్బగారవో;

అప్పమాదగరు భిక్ఖు, పటిసన్థారగారవో;

అభబ్బో పరిహానాయ, నిబ్బానస్సేవ సన్తికే’’తి. దుతియం;

౩. దుతియఅపరిహానసుత్తం

౩౩. ‘‘ఇమం, భిక్ఖవే, రత్తిం అఞ్ఞతరా దేవతా అభిక్కన్తాయ రత్తియా అభిక్కన్తవణ్ణా కేవలకప్పం జేతవనం ఓభాసేత్వా యేనాహం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా మం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితా ఖో, భిక్ఖవే, సా దేవతా మం ఏతదవోచ – ‘ఛయిమే, భన్తే, ధమ్మా భిక్ఖునో అపరిహానాయ సంవత్తన్తి. కతమే ఛ? సత్థుగారవతా, ధమ్మగారవతా, సఙ్ఘగారవతా, సిక్ఖాగారవతా, హిరిగారవతా, ఓత్తప్పగారవతా – ఇమే ఖో, భన్తే, ఛ ధమ్మా భిక్ఖునో అపరిహానాయ సంవత్తన్తీ’తి. ఇదమవోచ, భిక్ఖవే, సా దేవతా. ఇదం వత్వా మం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా తత్థేవన్తరధాయీ’’తి.

‘‘సత్థుగరు ధమ్మగరు, సఙ్ఘే చ తిబ్బగారవో;

హిరిఓత్తప్పసమ్పన్నో, సప్పతిస్సో సగారవో;

అభబ్బో పరిహానాయ, నిబ్బానస్సేవ సన్తికే’’తి. తతియం;

౪. మహామోగ్గల్లానసుత్తం

౩౪. ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. అథ ఖో ఆయస్మతో మహామోగ్గల్లానస్స రహోగతస్స పటిసల్లీనస్స ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది – ‘‘కతమేసానం దేవానం ఏవం ఞాణం హోతి – ‘సోతాపన్నా నామ [సోతాపన్నామ్హా (సీ.), సోతాపన్నామ్హ (స్యా. కం. పీ.)] అవినిపాతధమ్మా నియతా సమ్బోధిపరాయణా’’’తి? తేన ఖో పన సమయేన తిస్సో నామ భిక్ఖు అధునాకాలఙ్కతో అఞ్ఞతరం బ్రహ్మలోకం ఉపపన్నో హోతి. తత్రపి నం ఏవం జానన్తి – ‘‘తిస్సో బ్రహ్మా మహిద్ధికో మహానుభావో’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో – సేయ్యథాపి నామ బలవా పురిసో సమిఞ్జితం [సమ్మిఞ్జితం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] వా బాహం పసారేయ్య పసారితం వా బాహం సమిఞ్జేయ్య, ఏవమేవం – జేతవనే అన్తరహితో తస్మిం బ్రహ్మలోకే పాతురహోసి. అద్దసా ఖో తిస్సో బ్రహ్మా ఆయస్మన్తం మహామోగ్గల్లానం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం. దిస్వాన ఆయస్మన్తం మహామోగ్గల్లానం ఏతదవోచ – ‘‘ఏహి ఖో, మారిస మోగ్గల్లాన; స్వాగతం [సాగతం (సీ.)], మారిస మోగ్గల్లాన; చిరస్సం ఖో, మారిస మోగ్గల్లాన; ఇమం పరియాయమకాసి, యదిదం ఇధాగమనాయ. నిసీద, మారిస మోగ్గల్లాన, ఇదమాసనం పఞ్ఞత్త’’న్తి. నిసీది ఖో ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో పఞ్ఞత్తే ఆసనే. తిస్సోపి ఖో బ్రహ్మా ఆయస్మన్తం మహామోగ్గల్లానం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో తిస్సం బ్రహ్మానం ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో ఏతదవోచ –

‘‘కతమేసానం ఖో, తిస్స, దేవానం ఏవం ఞాణం హోతి – ‘సోతాపన్నా నామ అవినిపాతధమ్మా నియతా సమ్బోధిపరాయణా’’’తి? ‘‘చాతుమహారాజికానం ఖో, మారిస మోగ్గల్లాన, దేవానం ఏవం ఞాణం హోతి – ‘సోతాపన్నా నామ అవినిపాతధమ్మా నియతా సమ్బోధిపరాయణా’’’తి.

‘‘సబ్బేసఞ్ఞేవ ను ఖో, తిస్స, చాతుమహారాజికానం దేవానం ఏవం ఞాణం హోతి – ‘సోతాపన్నా నామ అవినిపాతధమ్మా నియతా సమ్బోధిపరాయణా’’’తి? ‘‘న ఖో, మారిస మోగ్గల్లాన, సబ్బేసం చాతుమహారాజికానం దేవానం ఏవం ఞాణం హోతి – ‘సోతాపన్నా నామ అవినిపాతధమ్మా నియతా సమ్బోధిపరాయణా’తి. యే ఖో తే, మారిస మోగ్గల్లాన, చాతుమహారాజికా దేవా బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన అసమన్నాగతా ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన అసమన్నాగతా సఙ్ఘే అవేచ్చప్పసాదేన అసమన్నాగతా అరియకన్తేహి సీలేహి అసమన్నాగతా న తేసం దేవానం ఏవం ఞాణం హోతి – ‘సోతాపన్నా నామ అవినిపాతధమ్మా నియతా సమ్బోధిపరాయణా’తి. యే చ ఖో తే, మారిస మోగ్గల్లాన, చాతుమహారాజికా దేవా బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతా, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతా, సఙ్ఘే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతా అరియకన్తేహి సీలేహి సమన్నాగతా, తేసం ఏవం ఞాణం హోతి – ‘సోతాపన్నా నామ అవినిపాతధమ్మా నియతా సమ్బోధిపరాయణా’’’తి.

‘‘చాతుమహారాజికానఞ్ఞేవ ను ఖో, తిస్స, దేవానం ఏవం ఞాణం హోతి – ‘సోతాపన్నా నామ అవినిపాతధమ్మా నియతా సమ్బోధిపరాయణా’తి ఉదాహు తావతింసానమ్పి దేవానం…పే… యామానమ్పి దేవానం… తుసితానమ్పి దేవానం… నిమ్మానరతీనమ్పి దేవానం… పరనిమ్మితవసవత్తీనమ్పి దేవానం ఏవం ఞాణం హోతి – ‘సోతాపన్నా నామ అవినిపాతధమ్మా నియతా సమ్బోధిపరాయణా’’’తి? ‘‘పరనిమ్మితవసవత్తీనమ్పి ఖో, మారిస మోగ్గల్లాన, దేవానం ఏవం ఞాణం హోతి – ‘సోతాపన్నా నామ అవినిపాతధమ్మా నియతా సమ్బోధిపరాయణా’’’తి.

‘‘సబ్బేసఞ్ఞేవ ను ఖో, తిస్స, పరనిమ్మితవసవత్తీనం దేవానం ఏవం ఞాణం హోతి – ‘సోతాపన్నా నామ అవినిపాతధమ్మా నియతా సమ్బోధిపరాయణా’’’తి? ‘‘న ఖో, మారిస మోగ్గల్లాన, సబ్బేసం పరనిమ్మితవసవత్తీనం దేవానం ఏవం ఞాణం హోతి – ‘సోతాపన్నా నామ అవినిపాతధమ్మా నియతా సమ్బోధిపరాయణా’తి. యే ఖో తే, మారిస మోగ్గల్లాన, పరనిమ్మితవసవత్తీ దేవా బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన అసమన్నాగతా, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన అసమన్నాగతా, సఙ్ఘే అవేచ్చప్పసాదేన అసమన్నాగతా, అరియకన్తేహి సీలేహి అసమన్నాగతా, న తేసం దేవానం ఏవం ఞాణం హోతి – ‘సోతాపన్నా నామ అవినిపాతధమ్మా నియతా సమ్బోధిపరాయణా’తి. యే చ ఖో తే, మారిస మోగ్గల్లాన, పరనిమ్మితవసవత్తీ దేవా బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతా, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతా, సఙ్ఘే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతా, అరియకన్తేహి సీలేహి సమన్నాగతా తేసం ఏవం ఞాణం హోతి – ‘సోతాపన్నా నామ అవినిపాతధమ్మా నియతా సమ్బోధిపరాయణా’’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో తిస్సస్స బ్రహ్మునో భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా – ‘‘సేయ్యథాపి నామ బలవా పురిసో సమిఞ్జితం వా బాహం పసారేయ్య, పసారితం వా బాహం సమిఞ్జేయ్య, ఏవమేవం – ‘బ్రహ్మలోకే అన్తరహితో జేతవనే పాతురహోసీ’’’తి. చతుత్థం.

౫. విజ్జాభాగియసుత్తం

౩౫. ‘‘ఛయిమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా విజ్జాభాగియా. కతమే ఛ? అనిచ్చసఞ్ఞా, అనిచ్చే దుక్ఖసఞ్ఞా, దుక్ఖే అనత్తసఞ్ఞా, పహానసఞ్ఞా, విరాగసఞ్ఞా, నిరోధసఞ్ఞా – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, ఛ ధమ్మా విజ్జాభాగియా’’తి. పఞ్చమం.

౬. వివాదమూలసుత్తం

౩౬. [దీ. ని. ౩.౩౨౫; మ. ని. ౩.౪౪; చూళవ. ౨౧౬] ‘‘ఛయిమాని, భిక్ఖవే, వివాదమూలాని. కతమాని ఛ? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కోధనో హోతి ఉపనాహీ. యో సో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కోధనో హోతి ఉపనాహీ సో సత్థరిపి అగారవో విహరతి అప్పతిస్సో, ధమ్మేపి అగారవో విహరతి అప్పతిస్సో, సఙ్ఘేపి అగారవో విహరతి అప్పతిస్సో, సిక్ఖాయపి న పరిపూరకారీ హోతి. యో సో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సత్థరి అగారవో విహరతి అప్పతిస్సో, ధమ్మే అగారవో విహరతి అప్పతిస్సో, సఙ్ఘే అగారవో విహరతి అప్పతిస్సో, సిక్ఖాయ న పరిపూరకారీ సో సఙ్ఘే వివాదం జనేతి, యో హోతి వివాదో బహుజనాహితాయ బహుజనాసుఖాయ బహునో జనస్స అనత్థాయ అహితాయ దుక్ఖాయ దేవమనుస్సానం. ఏవరూపం చే తుమ్హే, భిక్ఖవే, వివాదమూలం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా సమనుపస్సేయ్యాథ. తత్ర తుమ్హే, భిక్ఖవే, తస్సేవ పాపకస్స వివాదమూలస్స పహానాయ వాయమేయ్యాథ. ఏవరూపం చే తుమ్హే, భిక్ఖవే, వివాదమూలం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా న సమనుపస్సేయ్యాథ, తత్ర తుమ్హే, భిక్ఖవే, తస్సేవ పాపకస్స వివాదమూలస్స ఆయతిం అనవస్సవాయ పటిపజ్జేయ్యాథ. ఏవమేతస్స పాపకస్స వివాదమూలస్స పహానం హోతి. ఏవమేతస్స పాపకస్స వివాదమూలస్స ఆయతిం అనవస్సవో హోతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు మక్ఖీ హోతి పళాసీ…పే… ఇస్సుకీ హోతి మచ్ఛరీ… సఠో హోతి మాయావీ… పాపిచ్ఛో హోతి మిచ్ఛాదిట్ఠి… సన్దిట్ఠిపరామాసీ హోతి ఆధానగ్గాహీ దుప్పటినిస్సగ్గీ. యో సో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సన్దిట్ఠిపరామాసీ హోతి ఆధానగ్గాహీ దుప్పటినిస్సగ్గీ, సో సత్థరిపి అగారవో విహరతి అప్పతిస్సో, ధమ్మేపి అగారవో విహరతి అప్పతిస్సో, సఙ్ఘేపి అగారవో విహరతి అప్పతిస్సో, సిక్ఖాయపి న పరిపూరకారీ హోతి. యో సో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సత్థరి అగారవో విహరతి అప్పతిస్సో, ధమ్మే…పే… సఙ్ఘే అగారవో విహరతి అప్పతిస్సో, సిక్ఖాయ న పరిపూరకారీ, సో సఙ్ఘే వివాదం జనేతి, యో హోతి వివాదో బహుజనాహితాయ బహుజనాసుఖాయ బహునో జనస్స అనత్థాయ అహితాయ దుక్ఖాయ దేవమనుస్సానం. ఏవరూపం చే తుమ్హే, భిక్ఖవే, వివాదమూలం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా సమనుపస్సేయ్యాథ. తత్ర తుమ్హే, భిక్ఖవే, తస్సేవ పాపకస్స వివాదమూలస్స పహానాయ వాయమేయ్యాథ. ఏవరూపం చే తుమ్హే, భిక్ఖవే, వివాదమూలం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా న సమనుపస్సేయ్యాథ. తత్ర తుమ్హే, భిక్ఖవే, తస్సేవ పాపకస్స వివాదమూలస్స ఆయతిం అనవస్సవాయ పటిపజ్జేయ్యాథ. ఏవమేతస్స పాపకస్స వివాదమూలస్స పహానం హోతి. ఏవమేతస్స పాపకస్స వివాదమూలస్స ఆయతిం అనవస్సవో హోతి. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, ఛ వివాదమూలానీ’’తి. ఛట్ఠం.

౭. ఛళఙ్గదానసుత్తం

౩౭. ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన వేళుకణ్డకీ [వేళుకణ్డకియా (అ. ని. ౭.౫౩; ౨.౧౩౪; సం. ని. ౨.౧౭౩)] నన్దమాతా ఉపాసికా సారిపుత్తమోగ్గల్లానప్పముఖే భిక్ఖుసఙ్ఘే ఛళఙ్గసమన్నాగతం దక్ఖిణం పతిట్ఠాపేతి. అద్దసా ఖో భగవా దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన వేళుకణ్డకిం నన్దమాతరం ఉపాసికం సారిపుత్తమోగ్గల్లానప్పముఖే భిక్ఖుసఙ్ఘే ఛళఙ్గసమన్నాగతం దక్ఖిణం పతిట్ఠాపేన్తిం. దిస్వా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఏసా, భిక్ఖవే, వేళుకణ్డకీ నన్దమాతా ఉపాసికా సారిపుత్తమోగ్గల్లానప్పముఖే భిక్ఖుసఙ్ఘే ఛళఙ్గసమన్నాగతం దక్ఖిణం పతిట్ఠాపేతి’’.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, ఛళఙ్గసమన్నాగతా దక్ఖిణా హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, దాయకస్స తీణఙ్గాని హోన్తి, పటిగ్గాహకానం తీణఙ్గాని. కతమాని దాయకస్స తీణఙ్గాని? ఇధ, భిక్ఖవే, దాయకో పుబ్బేవ దానా సుమనో హోతి, దదం చిత్తం పసాదేతి, దత్వా అత్తమనో హోతి. ఇమాని దాయకస్స తీణఙ్గాని.

‘‘కతమాని పటిగ్గాహకానం తీణఙ్గాని? ఇధ, భిక్ఖవే, పటిగ్గాహకా వీతరాగా వా హోన్తి రాగవినయాయ వా పటిపన్నా, వీతదోసా వా హోన్తి దోసవినయాయ వా పటిపన్నా, వీతమోహా వా హోన్తి మోహవినయాయ వా పటిపన్నా. ఇమాని పటిగ్గాహకానం తీణఙ్గాని. ఇతి దాయకస్స తీణఙ్గాని, పటిగ్గాహకానం తీణఙ్గాని. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, ఛళఙ్గసమన్నాగతా దక్ఖిణా హోతి.

‘‘ఏవం ఛళఙ్గసమన్నాగతాయ, భిక్ఖవే, దక్ఖిణాయ న సుకరం పుఞ్ఞస్స పమాణం గహేతుం – ‘ఏత్తకో పుఞ్ఞాభిసన్దో కుసలాభిసన్దో సుఖస్సాహారో సోవగ్గికో సుఖవిపాకో సగ్గసంవత్తనికో ఇట్ఠాయ కన్తాయ మనాపాయ హితాయ సుఖాయ సంవత్తతీ’తి. అథ ఖో అసఙ్ఖ్యేయ్యో [అసఙ్ఖేయ్యో (సీ. స్యా. కం. పీ.)] అప్పమేయ్యో మహాపుఞ్ఞక్ఖన్ధోత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, మహాసముద్దే న సుకరం ఉదకస్స పమాణం గహేతుం – ‘ఏత్తకాని ఉదకాళ్హకానీతి వా ఏత్తకాని ఉదకాళ్హకసతానీతి వా ఏత్తకాని ఉదకాళ్హకసహస్సానీతి వా ఏత్తకాని ఉదకాళ్హకసతసహస్సానీ’తి వా. అథ ఖో అసఙ్ఖ్యేయ్యో అప్పమేయ్యో మహాఉదకక్ఖన్ధోత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి. ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, ఏవం ఛళఙ్గసమన్నాగతాయ దక్ఖిణాయ న సుకరం పుఞ్ఞస్స పమాణం గహేతుం – ‘ఏత్తకో పుఞ్ఞాభిసన్దో కుసలాభిసన్దో సుఖస్సాహారో సోవగ్గికో సుఖవిపాకో సగ్గసంవత్తనికో ఇట్ఠాయ కన్తాయ మనాపాయ హితాయ సుఖాయ సంవత్తతీ’తి. అథ ఖో అసఙ్ఖ్యేయ్యో అప్పమేయ్యో మహాపుఞ్ఞక్ఖన్ధోత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతీ’’తి.

[పే. వ. ౩౦౫ పేతవత్థుమ్హిపి] ‘‘పుబ్బేవ దానా సుమనో, దదం చిత్తం పసాదయే;

దత్వా అత్తమనో హోతి, ఏసా యఞ్ఞస్స [పుఞ్ఞస్స (క.)] సమ్పదా.

‘‘వీతరాగా [వీతరాగో (స్యా. కం. క.) ఏవం అనన్తరపదత్తయేపి] వీతదోసా, వీతమోహా అనాసవా;

ఖేత్తం యఞ్ఞస్స సమ్పన్నం, సఞ్ఞతా బ్రహ్మచారయో [బ్రహ్మచారినో (స్యా. కం.)].

‘‘సయం ఆచమయిత్వాన, దత్వా సకేహి పాణిభి;

అత్తనో పరతో చేసో, యఞ్ఞో హోతి మహప్ఫలో.

[అ. ని. ౪.౪౦] ‘‘ఏవం యజిత్వా మేధావీ, సద్ధో ముత్తేన చేతసా;

అబ్యాపజ్జం సుఖం లోకం, పణ్డితో ఉపపజ్జతీ’’తి. సత్తమం;

౮. అత్తకారీసుత్తం

౩౮. అథ ఖో అఞ్ఞతరో బ్రాహ్మణో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో బ్రాహ్మణో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అహఞ్హి, భో గోతమ, ఏవంవాదీ ఏవందిట్ఠి – ‘నత్థి అత్తకారో, నత్థి పరకారో’’’తి. ‘‘మాహం, బ్రాహ్మణ, ఏవంవాదిం ఏవందిట్ఠిం అద్దసం వా అస్సోసిం వా. కథఞ్హి నామ సయం అభిక్కమన్తో, సయం పటిక్కమన్తో ఏవం వక్ఖతి – ‘నత్థి అత్తకారో, నత్థి పరకారో’’’తి!

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, బ్రాహ్మణ, అత్థి ఆరబ్భధాతూ’’తి? ‘‘ఏవం, భో’’. ‘‘ఆరబ్భధాతుయా సతి ఆరబ్భవన్తో సత్తా పఞ్ఞాయన్తీ’’తి? ‘‘ఏవం, భో’’. ‘‘యం ఖో, బ్రాహ్మణ, ఆరబ్భధాతుయా సతి ఆరబ్భవన్తో సత్తా పఞ్ఞాయన్తి, అయం సత్తానం అత్తకారో అయం పరకారో’’.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, బ్రాహ్మణ, అత్థి నిక్కమధాతు…పే… అత్థి పరక్కమధాతు… అత్థి థామధాతు… అత్థి ఠితిధాతు… అత్థి ఉపక్కమధాతూ’’తి? ‘‘ఏవం, భో’’. ‘‘ఉపక్కమధాతుయా సతి ఉపక్కమవన్తో సత్తా పఞ్ఞాయన్తీ’’తి? ‘‘ఏవం, భో’’. ‘‘యం ఖో, బ్రాహ్మణ, ఉపక్కమధాతుయా సతి ఉపక్కమవన్తో సత్తా పఞ్ఞాయన్తి, అయం సత్తానం అత్తకారో అయం పరకారో’’.

‘‘మాహం, బ్రాహ్మణ [తం కిం మఞ్ఞసి బ్రాహ్మణ మాహం (క.)], ఏవంవాదిం ఏవందిట్ఠిం అద్దసం వా అస్సోసిం వా. కథఞ్హి నామ సయం అభిక్కమన్తో సయం పటిక్కమన్తో ఏవం వక్ఖతి – ‘నత్థి అత్తకారో నత్థి పరకారో’’’తి.

‘‘అభిక్కన్తం, భో గోతమ…పే… అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి! అట్ఠమం.

౯. నిదానసుత్తం

౩౯. ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, నిదానాని కమ్మానం సముదయాయ. కతమాని తీణి? లోభో నిదానం కమ్మానం సముదయాయ, దోసో నిదానం కమ్మానం సముదయాయ, మోహో నిదానం కమ్మానం సముదయాయ. న, భిక్ఖవే, లోభా అలోభో సముదేతి; అథ ఖో, భిక్ఖవే, లోభా లోభోవ సముదేతి. న, భిక్ఖవే, దోసా అదోసో సముదేతి; అథ ఖో, భిక్ఖవే, దోసా దోసోవ సముదేతి. న, భిక్ఖవే, మోహా అమోహో సముదేతి; అథ ఖో, భిక్ఖవే, మోహా మోహోవ సముదేతి. న, భిక్ఖవే, లోభజేన కమ్మేన దోసజేన కమ్మేన మోహజేన కమ్మేన దేవా పఞ్ఞాయన్తి, మనుస్సా పఞ్ఞాయన్తి, యా వా పనఞ్ఞాపి కాచి సుగతియో. అథ ఖో, భిక్ఖవే, లోభజేన కమ్మేన దోసజేన కమ్మేన మోహజేన కమ్మేన నిరయో పఞ్ఞాయతి తిరచ్ఛానయోని పఞ్ఞాయతి పేత్తివిసయో పఞ్ఞాయతి, యా వా పనఞ్ఞాపి కాచి దుగ్గతియో. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి నిదానాని కమ్మానం సముదయాయ.

‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, నిదానాని కమ్మానం సముదయాయ. కతమాని తీణి? అలోభో నిదానం కమ్మానం సముదయాయ, అదోసో నిదానం కమ్మానం సముదయాయ, అమోహో నిదానం కమ్మానం సముదయాయ. న, భిక్ఖవే, అలోభా లోభో సముదేతి; అథ ఖో, భిక్ఖవే, అలోభా అలోభోవ సముదేతి. న, భిక్ఖవే, అదోసా దోసో సముదేతి; అథ ఖో, భిక్ఖవే, అదోసా అదోసోవ సముదేతి. న, భిక్ఖవే, అమోహా మోహో సముదేతి; అథ ఖో, భిక్ఖవే, అమోహా అమోహోవ సముదేతి. న, భిక్ఖవే, అలోభజేన కమ్మేన అదోసజేన కమ్మేన అమోహజేన కమ్మేన నిరయో పఞ్ఞాయతి తిరచ్ఛానయోని పఞ్ఞాయతి పేత్తివిసయో పఞ్ఞాయతి, యా వా పనఞ్ఞాపి కాచి దుగ్గతియో. అథ ఖో, భిక్ఖవే, అలోభజేన కమ్మేన అదోసజేన కమ్మేన అమోహజేన కమ్మేన దేవా పఞ్ఞాయన్తి, మనుస్సా పఞ్ఞాయన్తి, యా వా పనఞ్ఞాపి కాచి సుగతియో. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి నిదానాని కమ్మానం సముదయాయా’’తి. నవమం.

౧౦. కిమిలసుత్తం

౪౦. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా కిమిలాయం విహరతి నిచులవనే. అథ ఖో ఆయస్మా కిమిలో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా కిమిలో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కో ను ఖో, భన్తే, హేతు కో పచ్చయో యేన తథాగతే పరినిబ్బుతే సద్ధమ్మో న చిరట్ఠితికో హోతీ’’తి? ‘‘ఇధ, కిమిల, తథాగతే పరినిబ్బుతే భిక్ఖూ భిక్ఖునియో ఉపాసకా ఉపాసికాయో సత్థరి అగారవా విహరన్తి అప్పతిస్సా, ధమ్మే అగారవా విహరన్తి అప్పతిస్సా, సఙ్ఘే అగారవా విహరన్తి అప్పతిస్సా, సిక్ఖాయ అగారవా విహరన్తి అప్పతిస్సా, అప్పమాదే అగారవా విహరన్తి అప్పతిస్సా, పటిసన్థారే [పటిసన్ధారే (క.) అ. ని. ౫.౨౦౧; ౭.౫౯] అగారవా విహరన్తి అప్పతిస్సా. అయం ఖో, కిమిల, హేతు అయం పచ్చయో యేన తథాగతే పరినిబ్బుతే సద్ధమ్మో న చిరట్ఠితికో హోతి’’.

‘‘కో పన, భన్తే, హేతు కో పచ్చయో యేన తథాగతే పరినిబ్బుతే సద్ధమ్మో చిరట్ఠితికో హోతీ’’తి? ‘‘ఇధ, కిమిల, తథాగతే పరినిబ్బుతే భిక్ఖూ భిక్ఖునియో ఉపాసకా ఉపాసికాయో సత్థరి సగారవా విహరన్తి సప్పతిస్సా, ధమ్మే సగారవా విహరన్తి సప్పతిస్సా, సఙ్ఘే సగారవా విహరన్తి సప్పతిస్సా, సిక్ఖాయ సగారవా విహరన్తి సప్పతిస్సా, అప్పమాదే సగారవా విహరన్తి సప్పతిస్సా, పటిసన్థారే సగారవా విహరన్తి సప్పతిస్సా. అయం ఖో, కిమిల, హేతు అయం పచ్చయో యేన తథాగతే పరినిబ్బుతే సద్ధమ్మో చిరట్ఠితికో హోతీ’’తి. దసమం.

౧౧. దారుక్ఖన్ధసుత్తం

౪౧. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం ఆయస్మా సారిపుత్తో రాజగహే విహరతి గిజ్ఝకూటే పబ్బతే. అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ సమ్బహులేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం గిజ్ఝకూటా పబ్బతా ఓరోహన్తో అద్దస అఞ్ఞతరస్మిం పదేసే మహన్తం దారుక్ఖన్ధం. దిస్వా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘పస్సథ నో, ఆవుసో, తుమ్హే అముం మహన్తం దారుక్ఖన్ధ’’న్తి? ‘‘ఏవమావుసో’’తి.

‘‘ఆకఙ్ఖమానో, ఆవుసో, భిక్ఖు ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో అముం దారుక్ఖన్ధం పథవీత్వేవ అధిముచ్చేయ్య. తం కిస్స హేతు? అత్థి, ఆవుసో, అముమ్హి దారుక్ఖన్ధే పథవీధాతు, యం నిస్సాయ భిక్ఖు ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో అముం దారుక్ఖన్ధం పథవీత్వేవ అధిముచ్చేయ్య. ఆకఙ్ఖమానో, ఆవుసో, భిక్ఖు ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో అముం దారుక్ఖన్ధం ఆపోత్వేవ అధిముచ్చేయ్య …పే… తేజోత్వేవ అధిముచ్చేయ్య… వాయోత్వేవ అధిముచ్చేయ్య… సుభన్త్వేవ అధిముచ్చేయ్య… అసుభన్త్వేవ అధిముచ్చేయ్య. తం కిస్స హేతు? అత్థి, ఆవుసో, అముమ్హి దారుక్ఖన్ధే అసుభధాతు, యం నిస్సాయ భిక్ఖు ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో అముం దారుక్ఖన్ధం అసుభన్త్వేవ అధిముచ్చేయ్యా’’తి. ఏకాదసమం.

౧౨. నాగితసుత్తం

౪౨. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా కోసలేసు చారికం చరమానో మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం యేన ఇచ్ఛానఙ్గలం నామ కోసలానం బ్రాహ్మణగామో తదవసరి. తత్ర సుదం భగవా ఇచ్ఛానఙ్గలే విహరతి ఇచ్ఛానఙ్గలవనసణ్డే. అస్సోసుం ఖో ఇచ్ఛానఙ్గలకా బ్రాహ్మణగహపతికా – ‘‘సమణో ఖలు, భో, గోతమో సక్యపుత్తో సక్యకులా పబ్బజితో ఇచ్ఛానఙ్గలం అనుప్పత్తో ఇచ్ఛానఙ్గలే విహరతి ఇచ్ఛానఙ్గలవనసణ్డే. తం ఖో పన భవన్తం గోతమం ఏవం కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో – ‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో…పే… బుద్ధో భగవా’తి. సో ఇమం లోకం సదేవకం…పే… అరహతం దస్సనం హోతీ’’తి. అథ ఖో ఇచ్ఛానఙ్గలకా బ్రాహ్మణగహపతికా తస్సా రత్తియా అచ్చయేన పహూతం ఖాదనీయం భోజనీయం ఆదాయ యేన ఇచ్ఛానఙ్గలవనసణ్డో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా బహిద్వారకోట్ఠకే అట్ఠంసు ఉచ్చాసద్దా మహాసద్దా.

తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా నాగితో భగవతో ఉపట్ఠాకో హోతి. అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం నాగితం ఆమన్తేసి – ‘‘కే పన తే, నాగిత, ఉచ్చాసద్దా మహాసద్దా కేవట్టా మఞ్ఞే మచ్ఛవిలోపే’’తి? ‘‘ఏతే, భన్తే, ఇచ్ఛానఙ్గలకా బ్రాహ్మణగహపతికా పహూతం ఖాదనీయం భోజనీయం ఆదాయ బహిద్వారకోట్ఠకే ఠితా భగవన్తంయేవ ఉద్దిస్స భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చా’’తి. ‘‘మాహం, నాగిత, యసేన సమాగమం, మా చ మయా యసో. యో ఖో, నాగిత, నయిమస్స నేక్ఖమ్మసుఖస్స పవివేకసుఖస్స ఉపసమసుఖస్స సమ్బోధసుఖస్స నికామలాభీ అస్స అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ, యస్సాహం నేక్ఖమ్మసుఖస్స పవివేకసుఖస్స ఉపసమసుఖస్స సమ్బోధసుఖస్స నికామలాభీ అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ, సో తం మీళ్హసుఖం మిద్ధసుఖం లాభసక్కారసిలోకసుఖం సాదియేయ్యా’’తి.

‘‘అధివాసేతు దాని, భన్తే, భగవా; అధివాసేతు, సుగతో; అధివాసనకాలో దాని, భన్తే, భగవతో. యేన యేనేవ దాని, భన్తే, భగవా గమిస్సతి, తన్నిన్నావ భవిస్సన్తి బ్రాహ్మణగహపతికా నేగమా చేవ జానపదా చ. సేయ్యథాపి, భన్తే, థుల్లఫుసితకే దేవే వస్సన్తే యథానిన్నం ఉదకాని పవత్తన్తి; ఏవమేవం ఖో, భన్తే, యేన యేనేవ దాని భగవా గమిస్సతి, తన్నిన్నావ భవిస్సన్తి బ్రాహ్మణగహపతికా నేగమా చేవ జానపదా చ. తం కిస్స హేతు? తథా హి, భన్తే, భగవతో సీలపఞ్ఞాణ’’న్తి.

‘‘మాహం, నాగిత, యసేన సమాగమం, మా చ మయా యసో. యో ఖో, నాగిత, నయిమస్స నేక్ఖమ్మసుఖస్స పవివేకసుఖస్స ఉపసమసుఖస్స సమ్బోధసుఖస్స నికామలాభీ అస్స అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ, యస్సాహం నేక్ఖమ్మసుఖస్స పవివేకసుఖస్స ఉపసమసుఖస్స సమ్బోధసుఖస్స నికామలాభీ అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ, సో తం మీళ్హసుఖం మిద్ధసుఖం లాభసక్కారసిలోకసుఖం సాదియేయ్య.

‘‘ఇధాహం, నాగిత, భిక్ఖుం పస్సామి గామన్తవిహారిం సమాహితం నిసిన్నం. తస్స మయ్హం, నాగిత, ఏవం హోతి – ‘ఇదానిమం ఆయస్మన్తం [ఆరామికో వా ఘట్టేస్సతి సమణుద్దేసో వా, తం తమ్హా (క. సీ. పీ.) ఆరామికో వా ఘట్టేస్సతి సమణుద్దేసో వా, సో తం తమ్హా (క. సీ.) అ. ని. ౮.౮౬ పస్సితబ్బం] ఆరామికో వా ఉపట్ఠహిస్సతి సమణుద్దేసో వా తం తమ్హా [ఆరామికో వా ఘట్టేస్సతి సమణుద్దేసో వా, తం తమ్హా (క. సీ. పీ.) ఆరామికో వా ఘట్టేస్సతి సమణుద్దేసో వా, సో తం తమ్హా (క. సీ.) అ. ని. ౮.౮౬ పస్సితబ్బం] సమాధిమ్హా చావేస్సతీ’తి. తేనాహం, నాగిత, తస్స భిక్ఖునో న అత్తమనో హోమి గామన్తవిహారేన. ఇధ పనాహం, నాగిత, భిక్ఖుం పస్సామి ఆరఞ్ఞికం అరఞ్ఞే పచలాయమానం నిసిన్నం. తస్స మయ్హం, నాగిత, ఏవం హోతి – ‘ఇదాని అయమాయస్మా ఇమం నిద్దాకిలమథం పటివినోదేత్వా అరఞ్ఞసఞ్ఞంయేవ మనసి కరిస్సతి ఏకత్త’న్తి. తేనాహం, నాగిత, తస్స భిక్ఖునో అత్తమనో హోమి అరఞ్ఞవిహారేన.

‘‘ఇధ పనాహం, నాగిత, భిక్ఖుం పస్సామి ఆరఞ్ఞికం అరఞ్ఞే అసమాహితం నిసిన్నం. తస్స మయ్హం, నాగిత, ఏవం హోతి – ‘ఇదాని అయమాయస్మా అసమాహితం వా చిత్తం సమాదహిస్సతి, సమాహితం వా చిత్తం అనురక్ఖిస్సతీ’తి. తేనాహం, నాగిత, తస్స భిక్ఖునో అత్తమనో హోమి అరఞ్ఞవిహారేన.

‘‘ఇధ పనాహం, నాగిత, భిక్ఖుం పస్సామి ఆరఞ్ఞికం అరఞ్ఞే సమాహితం నిసిన్నం. తస్స మయ్హం, నాగిత, ఏవం హోతి – ‘ఇదాని అయమాయస్మా అవిముత్తం వా చిత్తం విమోచేస్సతి, విముత్తం వా చిత్తం అనురక్ఖిస్సతీ’తి. తేనాహం, నాగిత, తస్స భిక్ఖునో అత్తమనో హోమి అరఞ్ఞవిహారేన.

‘‘ఇధ పనాహం, నాగిత, భిక్ఖుం పస్సామి గామన్తవిహారిం లాభిం చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానం. సో తం లాభసక్కారసిలోకం నికామయమానో రిఞ్చతి పటిసల్లానం రిఞ్చతి అరఞ్ఞవనపత్థాని పన్తాని సేనాసనాని; గామనిగమరాజధానిం ఓసరిత్వా వాసం కప్పేతి. తేనాహం, నాగిత, తస్స భిక్ఖునో న అత్తమనో హోమి గామన్తవిహారేన.

‘‘ఇధ పనాహం, నాగిత, భిక్ఖుం పస్సామి ఆరఞ్ఞికం లాభిం చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానం. సో తం లాభసక్కారసిలోకం పటిపణామేత్వా న రిఞ్చతి పటిసల్లానం న రిఞ్చతి అరఞ్ఞవనపత్థాని పన్తాని సేనాసనాని. తేనాహం, నాగిత, తస్స భిక్ఖునో అత్తమనో హోమి అరఞ్ఞవిహారేన. యస్మాహం, నాగిత, సమయే అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నో న కఞ్చి [న కిఞ్చి (సీ. పీ. క.)] పస్సామి పురతో వా పచ్ఛతో వా, ఫాసు మే, నాగిత, తస్మిం సమయే హోతి అన్తమసో ఉచ్చారపస్సావకమ్మాయా’’తి. ద్వాదసమం.

దేవతావగ్గో [సేక్ఖపరిహానియవగ్గో (స్యా.)] చతుత్థో.