౫. ధమ్మికవగ్గో

౧. నాగసుత్తం

౪౩. ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. అథ ఖో భగవా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ సావత్థియం పిణ్డాయ పావిసి. సావత్థియం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆమన్తేసి – ‘‘ఆయామానన్ద, యేన పుబ్బారామో మిగారమాతుపాసాదో తేనుపసఙ్కమిస్సామ దివావిహారాయా’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో పచ్చస్సోసి.

అథ ఖో భగవా ఆయస్మతా ఆనన్దేన సద్ధిం యేన పుబ్బారామో మిగారమాతుపాసాదో తేనుపసఙ్కమి. అథ ఖో భగవా సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆమన్తేసి – ‘‘ఆయామానన్ద, యేన పుబ్బకోట్ఠకో తేనుపసఙ్కమిస్సామ గత్తాని పరిసిఞ్చితు’’న్తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో పచ్చస్సోసి. అథ ఖో భగవా ఆయస్మతా ఆనన్దేన సద్ధిం యేన పుబ్బకోట్ఠకో తేనుపసఙ్కమి గత్తాని పరిసిఞ్చితుం. పుబ్బకోట్ఠకే గత్తాని పరిసిఞ్చిత్వా పచ్చుత్తరిత్వా ఏకచీవరో అట్ఠాసి గత్తాని పుబ్బాపయమానో.

తేన ఖో పన సమయేన రఞ్ఞో పసేనదిస్స కోసలస్స సేతో నామ నాగో మహాతూరియ [మహాతురియ (సీ. స్యా. కం. పీ.)] తాళితవాదితేన పుబ్బకోట్ఠకా పచ్చుత్తరతి. అపిస్సు తం జనో దిస్వా ఏవమాహ – ‘‘అభిరూపో వత, భో, రఞ్ఞో నాగో; దస్సనీయో వత, భో, రఞ్ఞో నాగో; పాసాదికో వత, భో, రఞ్ఞో నాగో; కాయుపపన్నో వత, భో, రఞ్ఞో నాగో’’తి! ఏవం వుత్తే ఆయస్మా ఉదాయీ భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘హత్థిమేవ ను ఖో, భన్తే, మహన్తం బ్రహన్తం [మహన్తం బ్రుహన్తం (సీ.), మహత్తం బ్రహ్మత్తం (క.)] కాయుపపన్నం జనో దిస్వా ఏవమాహ – ‘నాగో వత, భో, నాగో’తి, ఉదాహు అఞ్ఞమ్పి కఞ్చి [కిఞ్చి (క.)] మహన్తం బ్రహన్తం కాయుపపన్నం జనో దిస్వా ఏవమాహ – ‘నాగో వత, భో, నాగో’’’తి? ‘‘హత్థిమ్పి ఖో, ఉదాయి, మహన్తం బ్రహన్తం కాయుపపన్నం జనో దిస్వా ఏవమాహ – ‘నాగో వత, భో, నాగో’తి! అస్సమ్పి ఖో, ఉదాయి, మహన్తం బ్రహన్తం…పే… గోణమ్పి ఖో, ఉదాయి, మహన్తం బ్రహన్తం…పే… ఉరగమ్పి [నాగమ్పి (క.)] ఖో, ఉదాయి, మహన్తం బ్రహన్తం…పే… రుక్ఖమ్పి ఖో, ఉదాయి, మహన్తం బ్రహన్తం…పే… మనుస్సమ్పి ఖో, ఉదాయి, మహన్తం బ్రహన్తం కాయుపపన్నం జనో దిస్వా ఏవమాహ – ‘నాగో వత, భో, నాగో’తి! అపి చ, ఉదాయి, యో సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ ఆగుం న కరోతి కాయేన వాచాయ మనసా, తమహం ‘నాగో’తి బ్రూమీ’’తి.

‘‘అచ్ఛరియం, భన్తే, అబ్భుతం, భన్తే! యావ సుభాసితం చిదం, భన్తే, భగవతా – అపి చ, ఉదాయి, యో సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ ఆగుం న కరోతి కాయేన వాచాయ మనసా, తమహం ‘నాగో’తి బ్రూమీ’’తి. ఇదఞ్చ పనాహం, భన్తే, భగవతా సుభాసితం ఇమాహి గాథాహి అనుమోదామి –

‘‘మనుస్సభూతం సమ్బుద్ధం, అత్తదన్తం సమాహితం;

ఇరియమానం బ్రహ్మపథే, చిత్తస్సూపసమే రతం.

‘‘యం మనుస్సా నమస్సన్తి, సబ్బధమ్మాన పారగుం;

దేవాపి తం [నం (సీ. పీ.)] నమస్సన్తి, ఇతి మే అరహతో సుతం.

‘‘సబ్బసంయోజనాతీతం, వనా నిబ్బన [నిబ్బాన (సీ. స్యా. కం. పీ.)] మాగతం;

కామేహి నేక్ఖమ్మరతం [నేక్ఖమ్మే రతం (క. సీ.)], ముత్తం సేలావ కఞ్చనం.

‘‘సబ్బే అచ్చరుచీ నాగో, హిమవాఞ్ఞే సిలుచ్చయే;

సబ్బేసం నాగనామానం, సచ్చనామో అనుత్తరో.

‘‘నాగం వో [తే (క.)] కిత్తయిస్సామి, న హి ఆగుం కరోతి సో;

సోరచ్చం అవిహింసా చ, పాదా నాగస్స తే దువే.

‘‘తపో చ బ్రహ్మచరియం, చరణా నాగస్స త్యాపరే;

సద్ధాహత్థో మహానాగో, ఉపేక్ఖాసేతదన్తవా.

‘‘సతి గీవా సిరో పఞ్ఞా, వీమంసా ధమ్మచిన్తనా;

ధమ్మకుచ్ఛిసమాతపో, వివేకో తస్స వాలధి.

‘‘సో ఝాయీ అస్సాసరతో, అజ్ఝత్తం సుసమాహితో [అజ్ఝత్తుపసమాహితో (స్యా. క.)];

గచ్ఛం సమాహితో నాగో, ఠితో నాగో సమాహితో.

‘‘సేయ్యం సమాహితో నాగో, నిసిన్నోపి సమాహితో;

సబ్బత్థ సంవుతో నాగో, ఏసా నాగస్స సమ్పదా.

‘‘భుఞ్జతి అనవజ్జాని, సావజ్జాని న భుఞ్జతి;

ఘాసమచ్ఛాదనం లద్ధా, సన్నిధిం పరివజ్జయం.

‘‘సంయోజనం అణుం థూలం, సబ్బం ఛేత్వాన బన్ధనం;

యేన యేనేవ గచ్ఛతి, అనపేక్ఖోవ గచ్ఛతి.

‘‘యథాపి ఉదకే జాతం, పుణ్డరీకం పవడ్ఢతి;

నుపలిప్పతి [న ఉపలిప్పతి (సీ. స్యా. కం. పీ.), నుపలిమ్పతి (క.)] తోయేన, సుచిగన్ధం మనోరమం.

‘‘తథేవ లోకే సుజాతో, బుద్ధో లోకే విహరతి;

నుపలిప్పతి లోకేన, తోయేన పదుమం యథా.

‘‘మహాగినీవ జలితో [మహాగ్గిని పజ్జలితో (సీ. స్యా. కం.)], అనాహారూపసమ్మతి;

సఙ్ఖారేసూపసన్తేసు [అఙ్గారేసు చ సన్తేసు (క.)], నిబ్బుతోతి పవుచ్చతి.

‘‘అత్థస్సాయం విఞ్ఞాపనీ, ఉపమా విఞ్ఞూహి దేసితా;

విఞ్ఞస్సన్తి [విఞ్ఞిస్సన్తి (క.)] మహానాగా, నాగం నాగేన దేసితం.

‘‘వీతరాగో వీతదోసో, వీతమోహో అనాసవో;

సరీరం విజహం నాగో, పరినిబ్బిస్సతి [పరినిబ్బాతి (పీ. క.)] అనాసవో’’తి. పఠమం;

౨. మిగసాలాసుత్తం

౪౪. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన మిగసాలాయ ఉపాసికాయ నివేసనం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. అథ ఖో మిగసాలా [మిగసాణా (క.) అ. ని. ౧౦.౭౫] ఉపాసికా యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో మిగసాలా ఉపాసికా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ –

‘‘కథం కథం నామాయం, భన్తే ఆనన్ద, భగవతా ధమ్మో దేసితో అఞ్ఞేయ్యో, యత్ర హి నామ బ్రహ్మచారీ చ అబ్రహ్మచారీ చ ఉభో సమసమగతికా భవిస్సన్తి అభిసమ్పరాయం? పితా మే, భన్తే, పురాణో బ్రహ్మచారీ అహోసి ఆరాచారీ విరతో మేథునా గామధమ్మా. సో కాలఙ్కతో భగవతా బ్యాకతో సకదాగామిసత్తో [సకదాగామిపత్తో (క. స్యా. పీ.)] తుసితం కాయం ఉపపన్నోతి. పేత్తేయ్యోపి [పేత్తయ్యో పియో (సీ. పీ. క.), పితు పియో (స్యా. కం.)] మే, భన్తే, ఇసిదత్తో అబ్రహ్మచారీ అహోసి సదారసన్తుట్ఠో. సోపి కాలఙ్కతో భగవతా బ్యాకతో సకదాగామిపత్తో తుసితం కాయం ఉపపన్నోతి. కథం కథం నామాయం, భన్తే ఆనన్ద, భగవతా ధమ్మో దేసితో అఞ్ఞేయ్యో, యత్ర హి నామ బ్రహ్మచారీ చ అబ్రహ్మచారీ చ ఉభో సమసమగతికా భవిస్సన్తి అభిసమ్పరాయ’’న్తి? ‘‘ఏవం ఖో పనేతం, భగిని, భగవతా బ్యాకత’’న్తి.

అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో మిగసాలాయ ఉపాసికాయ నివేసనే పిణ్డపాతం గహేత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘ఇధాహం, భన్తే, పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన మిగసాలాయ ఉపాసికాయ నివేసనం తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదిం. అథ ఖో, భన్తే, మిగసాలా ఉపాసికా యేనాహం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా మం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో, భన్తే, మిగసాలా ఉపాసికా మం ఏతదవోచ – ‘కథం కథం నామాయం, భన్తే ఆనన్ద, భగవతా ధమ్మో దేసితో అఞ్ఞేయ్యో, యత్ర హి నామ బ్రహ్మచారీ చ అబ్రహ్మచారీ చ ఉభో సమసమగతికా భవిస్సన్తి అభిసమ్పరాయం. పితా మే, భన్తే, పురాణో బ్రహ్మచారీ అహోసి ఆరాచారీ విరతో మేథునా గామధమ్మా. సో కాలఙ్కతో భగవతా బ్యాకతో సకదాగామిపత్తో తుసితం కాయం ఉపపన్నోతి. పేత్తేయ్యోపి మే, భన్తే, ఇసిదత్తో అబ్రహ్మచారీ అహోసి సదారసన్తుట్ఠో. సోపి కాలఙ్కతో భగవతా బ్యాకతో సకదాగామిపత్తో తుసితం కాయం ఉపపన్నోతి. కథం కథం నామాయం, భన్తే ఆనన్ద, భగవతా ధమ్మో దేసితో అఞ్ఞేయ్యో, యత్ర హి నామ బ్రహ్మచారీ చ అబ్రహ్మచారీ చ ఉభో సమసమగతికా భవిస్సన్తి అభిసమ్పరాయ’న్తి? ఏవం వుత్తే అహం, భన్తే, మిగసాలం ఉపాసికం ఏతదవోచం – ‘ఏవం ఖో పనేతం, భగిని, భగవతా బ్యాకత’’’న్తి.

‘‘కా చానన్ద, మిగసాలా ఉపాసికా బాలా అబ్యత్తా అమ్మకా అమ్మకసఞ్ఞా [అమ్బకా అమ్బకపఞ్ఞా (సీ. పీ.), అమ్బకా అమ్బకసఞ్ఞా (స్యా. కం.) అ. ని. ౧౦.౭౫ పస్సితబ్బం], కే చ పురిసపుగ్గలపరోపరియఞాణే? ఛయిమే, ఆనన్ద, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం.

‘‘కతమే ఛ? ఇధానన్ద, ఏకచ్చో పుగ్గలో సోరతో హోతి సుఖసంవాసో, అభినన్దన్తి సబ్రహ్మచారీ ఏకత్తవాసేన. తస్స సవనేనపి అకతం హోతి, బాహుసచ్చేనపి అకతం హోతి, దిట్ఠియాపి అప్పటివిద్ధం హోతి, సామాయికమ్పి విముత్తిం న లభతి. సో కాయస్స భేదా పరం మరణా హానాయ పరేతి నో విసేసాయ, హానగామీయేవ హోతి నో విసేసగామీ.

‘‘ఇధ పనానన్ద, ఏకచ్చో పుగ్గలో సోరతో హోతి సుఖసంవాసో, అభినన్దన్తి సబ్రహ్మచారీ ఏకత్తవాసేన. తస్స సవనేనపి కతం హోతి, బాహుసచ్చేనపి కతం హోతి, దిట్ఠియాపి పటివిద్ధం హోతి, సామాయికమ్పి విముత్తిం లభతి. సో కాయస్స భేదా పరం మరణా విసేసాయ పరేతి నో హానాయ, విసేసగామీయేవ హోతి నో హానగామీ.

‘‘తత్రానన్ద, పమాణికా పమిణన్తి – ‘ఇమస్సపి తేవ ధమ్మా అపరస్సపి తేవ ధమ్మా, కస్మా తేసం ఏకో హీనో ఏకో పణీతో’తి! తఞ్హి తేసం, ఆనన్ద, హోతి దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ.

‘‘తత్రానన్ద, య్వాయం పుగ్గలో సోరతో హోతి సుఖసంవాసో, అభినన్దన్తి సబ్రహ్మచారీ ఏకత్తవాసేన, తస్స సవనేనపి కతం హోతి, బాహుసచ్చేనపి కతం హోతి, దిట్ఠియాపి పటివిద్ధం హోతి, సామాయికమ్పి విముత్తిం లభతి. అయం, ఆనన్ద, పుగ్గలో అమునా పురిమేన పుగ్గలేన అభిక్కన్తతరో చ పణీతతరో చ. తం కిస్స హేతు? ఇమం హానన్ద, పుగ్గలం ధమ్మసోతో నిబ్బహతి, తదన్తరం కో జానేయ్య అఞ్ఞత్ర తథాగతేన! తస్మాతిహానన్ద, మా పుగ్గలేసు పమాణికా అహువత్థ; మా పుగ్గలేసు పమాణం గణ్హిత్థ. ఖఞ్ఞతి హానన్ద, పుగ్గలేసు పమాణం గణ్హన్తో. అహం వా, ఆనన్ద, పుగ్గలేసు పమాణం గణ్హేయ్యం, యో వా పనస్స మాదిసో.

‘‘ఇధ పనానన్ద, ఏకచ్చస్స పుగ్గలస్స కోధమానో అధిగతో [అవిగతో (క.)] హోతి, సమయేన సమయఞ్చస్స లోభధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి. తస్స సవనేనపి అకతం హోతి, బాహుసచ్చేనపి అకతం హోతి, దిట్ఠియాపి అప్పటివిద్ధం హోతి, సామాయికమ్పి విముత్తిం న లభతి. సో కాయస్స భేదా పరం మరణా హానాయ పరేతి నో విసేసాయ, హానగామీయేవ హోతి నో విసేసగామీ.

‘‘ఇధ పనానన్ద, ఏకచ్చస్స పుగ్గలస్స కోధమానో అధిగతో హోతి, సమయేన సమయఞ్చస్స లోభధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి. తస్స సవనేనపి కతం హోతి…పే… నో హానగామీ.

‘‘తత్రానన్ద, పమాణికా పమిణన్తి…పే… యో వా పనస్స మాదిసో.

‘‘ఇధ, పనానన్ద, ఏకచ్చస్స పుగ్గలస్స కోధమానో అధిగతో హోతి, సమయేన సమయఞ్చస్స వచీసఙ్ఖారా ఉప్పజ్జన్తి. తస్స సవనేనపి అకతం హోతి…పే… సామాయికమ్పి విముత్తిం న లభతి. సో కాయస్స భేదా పరం మరణా హానాయ పరేతి నో విసేసాయ, హానగామీయేవ హోతి నో విసేసగామీ.

‘‘ఇధ పనానన్ద, ఏకచ్చస్స పుగ్గలస్స కోధమానో అధిగతో హోతి, సమయేన సమయఞ్చస్స వచీసఙ్ఖారా ఉప్పజ్జన్తి. తస్స సవనేనపి కతం హోతి, బాహుసచ్చేనపి కతం హోతి, దిట్ఠియాపి పటివిద్ధం హోతి, సామాయికమ్పి విముత్తిం లభతి. సో కాయస్స భేదా పరం మరణా విసేసాయ పరేతి నో హానాయ, విసేసగామీయేవ హోతి నో హానగామీ.

‘‘తత్రానన్ద, పమాణికా పమిణన్తి – ‘ఇమస్సపి తేవ ధమ్మా, అపరస్సపి తేవ ధమ్మా. కస్మా తేసం ఏకో హీనో, ఏకో పణీతో’తి? తఞ్హి తేసం, ఆనన్ద, హోతి దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ.

‘‘తత్రానన్ద, యస్స పుగ్గలస్స కోధమానో అధిగతో హోతి, సమయేన సమయఞ్చస్స వచీసఙ్ఖారా ఉప్పజ్జన్తి, తస్స సవనేనపి కతం హోతి, బాహుసచ్చేనపి కతం హోతి, దిట్ఠియాపి పటివిద్ధం హోతి, సామాయికమ్పి విముత్తిం లభతి. అయం, ఆనన్ద, పుగ్గలో అమునా పురిమేన పుగ్గలేన అభిక్కన్తతరో చ పణీతతరో చ. తం కిస్స హేతు? ఇమం హానన్ద, పుగ్గలం ధమ్మసోతో నిబ్బహతి. తదన్తరం కో జానేయ్య అఞ్ఞత్ర తథాగతేన! తస్మాతిహానన్ద, మా పుగ్గలేసు పమాణికా అహువత్థ; మా పుగ్గలేసు పమాణం గణ్హిత్థ. ఖఞ్ఞతి హానన్ద, పుగ్గలేసు పమాణం గణ్హన్తో. అహం వా, ఆనన్ద, పుగ్గలేసు పమాణం గణ్హేయ్యం, యో వా పనస్స మాదిసో.

‘‘కా చానన్ద, మిగసాలా ఉపాసికా బాలా అబ్యత్తా అమ్మకా అమ్మకసఞ్ఞా, కే చ పురిసపుగ్గలపరోపరియఞాణే! ఇమే ఖో, ఆనన్ద, ఛ పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం.

‘‘యథారూపేన, ఆనన్ద, సీలేన పురాణో సమన్నాగతో అహోసి, తథారూపేన సీలేన ఇసిదత్తో సమన్నాగతో అభవిస్స. నయిధ పురాణో ఇసిదత్తస్స గతిమ్పి అఞ్ఞస్స. యథారూపాయ చ, ఆనన్ద, పఞ్ఞాయ ఇసిదత్తో సమన్నాగతో అహోసి, తథారూపాయ పఞ్ఞాయ పురాణో సమన్నాగతో అభవిస్స. నయిధ ఇసిదత్తో పురాణస్స గతిమ్పి అఞ్ఞస్స. ఇతి ఖో, ఆనన్ద, ఇమే పుగ్గలా ఉభో ఏకఙ్గహీనా’’తి. దుతియం.

౩. ఇణసుత్తం

౪౫. ‘‘దాలిద్దియం [దాళిద్దియం (సీ.)], భిక్ఖవే, దుక్ఖం లోకస్మిం కామభోగినో’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘యమ్పి, భిక్ఖవే, దలిద్దో [దళిద్దో (సీ.)] అస్సకో అనాళ్హికో [అనద్ధికో (స్యా. కం.)] ఇణం ఆదియతి, ఇణాదానమ్పి, భిక్ఖవే, దుక్ఖం లోకస్మిం కామభోగినో’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘యమ్పి, భిక్ఖవే, దలిద్దో అస్సకో అనాళ్హికో ఇణం ఆదియిత్వా వడ్ఢిం పటిస్సుణాతి, వడ్ఢిపి, భిక్ఖవే, దుక్ఖా లోకస్మిం కామభోగినో’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘యమ్పి, భిక్ఖవే, దలిద్దో అస్సకో అనాళ్హికో వడ్ఢిం పటిస్సుణిత్వా కాలాభతం [కాలగతం (క.)] వడ్ఢిం న దేతి, చోదేన్తిపి నం; చోదనాపి, భిక్ఖవే, దుక్ఖా లోకస్మిం కామభోగినో’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘యమ్పి, భిక్ఖవే, దలిద్దో అస్సకో అనాళ్హికో చోదియమానో న దేతి, అనుచరన్తిపి నం; అనుచరియాపి, భిక్ఖవే, దుక్ఖా లోకస్మిం కామభోగినో’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘యమ్పి, భిక్ఖవే, దలిద్దో అస్సకో అనాళ్హికో అనుచరియమానో న దేతి, బన్ధన్తిపి నం; బన్ధనమ్పి, భిక్ఖవే, దుక్ఖం లోకస్మిం కామభోగినో’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’.

‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, దాలిద్దియమ్పి దుక్ఖం లోకస్మిం కామభోగినో, ఇణాదానమ్పి దుక్ఖం లోకస్మిం కామభోగినో, వడ్ఢిపి దుక్ఖా లోకస్మిం కామభోగినో, చోదనాపి దుక్ఖా లోకస్మిం కామభోగినో, అనుచరియాపి దుక్ఖా లోకస్మిం కామభోగినో, బన్ధనమ్పి దుక్ఖం లోకస్మిం కామభోగినో; ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, యస్స కస్సచి సద్ధా నత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు, హిరీ నత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు, ఓత్తప్పం నత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు, వీరియం నత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు, పఞ్ఞా నత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అరియస్స వినయే దలిద్దో అస్సకో అనాళ్హికో.

‘‘స ఖో సో, భిక్ఖవే, దలిద్దో అస్సకో అనాళ్హికో సద్ధాయ అసతి కుసలేసు ధమ్మేసు, హిరియా అసతి కుసలేసు ధమ్మేసు, ఓత్తప్పే అసతి కుసలేసు ధమ్మేసు, వీరియే అసతి కుసలేసు ధమ్మేసు, పఞ్ఞాయ అసతి కుసలేసు ధమ్మేసు, కాయేన దుచ్చరితం చరతి, వాచాయ దుచ్చరితం చరతి, మనసా దుచ్చరితం చరతి. ఇదమస్స ఇణాదానస్మిం వదామి.

‘‘సో తస్స కాయదుచ్చరితస్స పటిచ్ఛాదనహేతు పాపికం ఇచ్ఛం పణిదహతి [పదహతి (క.)]. ‘మా మం జఞ్ఞూ’తి ఇచ్ఛతి, ‘మా మం జఞ్ఞూ’తి సఙ్కప్పతి, ‘మా మం జఞ్ఞూ’తి వాచం భాసతి, ‘మా మం జఞ్ఞూ’తి కాయేన పరక్కమతి. సో తస్స వచీదుచ్చరితస్స పటిచ్ఛాదనహేతు…పే… సో తస్స మనోదుచ్చరితస్స పటిచ్ఛాదనహేతు…పే… ‘మా మం జఞ్ఞూ’తి కాయేన పరక్కమతి. ఇదమస్స వడ్ఢియా వదామి.

‘‘తమేనం పేసలా సబ్రహ్మచారీ ఏవమాహంసు – ‘అయఞ్చ సో ఆయస్మా ఏవంకారీ ఏవంసమాచారో’తి. ఇదమస్స చోదనాయ వదామి.

‘‘తమేనం అరఞ్ఞగతం వా రుక్ఖమూలగతం వా సుఞ్ఞాగారగతం వా విప్పటిసారసహగతా పాపకా అకుసలవితక్కా సముదాచరన్తి. ఇదమస్స అనుచరియాయ వదామి.

‘‘స ఖో సో, భిక్ఖవే, దలిద్దో అస్సకో అనాళ్హికో కాయేన దుచ్చరితం చరిత్వా వాచాయ దుచ్చరితం చరిత్వా మనసా దుచ్చరితం చరిత్వా కాయస్స భేదా పరం మరణా నిరయబన్ధనే వా బజ్ఝతి తిరచ్ఛానయోనిబన్ధనే వా. నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకబన్ధనమ్పి సమనుపస్సామి ఏవందారుణం ఏవంకటుకం [ఏవందుక్ఖం (స్యా. కం. క.)] ఏవంఅన్తరాయకరం అనుత్తరస్స యోగక్ఖేమస్స అధిగమాయ, యథయిదం, భిక్ఖవే, నిరయబన్ధనం వా తిరచ్ఛానయోనిబన్ధనం వా’’తి.

‘‘దాలిద్దియం దుక్ఖం లోకే, ఇణాదానఞ్చ వుచ్చతి;

దలిద్దో ఇణమాదాయ, భుఞ్జమానో విహఞ్ఞతి.

‘‘తతో అనుచరన్తి నం, బన్ధనమ్పి నిగచ్ఛతి;

ఏతఞ్హి బన్ధనం దుక్ఖం, కామలాభాభిజప్పినం.

‘‘తథేవ అరియవినయే, సద్ధా యస్స న విజ్జతి;

అహిరీకో అనోత్తప్పీ, పాపకమ్మవినిబ్బయో.

‘‘కాయదుచ్చరితం కత్వా, వచీదుచ్చరితాని చ;

మనోదుచ్చరితం కత్వా, ‘మా మం జఞ్ఞూ’తి ఇచ్ఛతి.

‘‘సో సంసప్పతి [సఙ్కప్పతి (క.)] కాయేన, వాచాయ ఉద చేతసా;

పాపకమ్మం పవడ్ఢేన్తో, తత్థ తత్థ పునప్పునం.

‘‘సో పాపకమ్మో దుమ్మేధో, జానం దుక్కటమత్తనో;

దలిద్దో ఇణమాదాయ, భుఞ్జమానో విహఞ్ఞతి.

‘‘తతో అనుచరన్తి నం, సఙ్కప్పా మానసా దుఖా;

గామే వా యది వారఞ్ఞే, యస్స విప్పటిసారజా.

‘‘సో పాపకమ్మో దుమ్మేధో, జానం దుక్కటమత్తనో;

యోనిమఞ్ఞతరం గన్త్వా, నిరయే వాపి బజ్ఝతి.

‘‘ఏతఞ్హి బన్ధనం దుక్ఖం, యమ్హా ధీరో పముచ్చతి;

ధమ్మలద్ధేహి భోగేహి, దదం చిత్తం పసాదయం.

‘‘ఉభయత్థ కటగ్గాహో, సద్ధస్స ఘరమేసినో;

దిట్ఠధమ్మహితత్థాయ, సమ్పరాయసుఖాయ చ;

ఏవమేతం గహట్ఠానం, చాగో పుఞ్ఞం పవడ్ఢతి.

‘‘తథేవ అరియవినయే, సద్ధా యస్స పతిట్ఠితా;

హిరీమనో చ ఓత్తప్పీ, పఞ్ఞవా సీలసంవుతో.

‘‘ఏసో ఖో అరియవినయే, ‘సుఖజీవీ’తి వుచ్చతి;

నిరామిసం సుఖం లద్ధా, ఉపేక్ఖం అధితిట్ఠతి.

‘‘పఞ్చ నీవరణే హిత్వా, నిచ్చం ఆరద్ధవీరియో;

ఝానాని ఉపసమ్పజ్జ, ఏకోది నిపకో సతో.

‘‘ఏవం ఞత్వా యథాభూతం, సబ్బసంయోజనక్ఖయే;

సబ్బసో అనుపాదాయ, సమ్మా చిత్తం విముచ్చతి.

‘‘తస్స సమ్మా విముత్తస్స, ఞాణం చే హోతి తాదినో;

‘అకుప్పా మే విముత్తీ’తి, భవసంయోజనక్ఖయే.

‘‘ఏతం ఖో పరమం ఞాణం, ఏతం సుఖమనుత్తరం;

అసోకం విరజం ఖేమం, ఏతం ఆనణ్యముత్తమ’’న్తి. తతియం;

౪. మహాచున్దసుత్తం

౪౬. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం ఆయస్మా మహాచున్దో చేతీసు విహరతి సయంజాతియం [సహజాతియం (సీ. పీ.), సఞ్జాతియం (స్యా. కం.)]. తత్ర ఖో ఆయస్మా మహాచున్దో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఆవుసో భిక్ఖవే’’తి. ‘‘ఆవుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో మహాచున్దస్స పచ్చస్సోసుం. ఆయస్మా మహాచున్దో ఏతదవోచ –

‘‘ఇధావుసో, ధమ్మయోగా భిక్ఖూ ఝాయీ భిక్ఖూ అపసాదేన్తి – ‘ఇమే పన ఝాయినోమ్హా, ఝాయినోమ్హాతి ఝాయన్తి పజ్ఝాయన్తి నిజ్ఝాయన్తి అవజ్ఝాయన్తి [అపజ్ఝాయన్తి (మ. ని. ౧.౫౦౮)]. కిమిమే [కిం హిమే (సీ. స్యా. కం. పీ.)] ఝాయన్తి, కిన్తిమే ఝాయన్తి, కథం ఇమే ఝాయన్తీ’తి? తత్థ ధమ్మయోగా చ భిక్ఖూ నప్పసీదన్తి, ఝాయీ చ భిక్ఖూ నప్పసీదన్తి, న చ బహుజనహితాయ పటిపన్నా హోన్తి బహుజనసుఖాయ బహునో జనస్స అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సానం.

‘‘ఇధ పనావుసో, ఝాయీ భిక్ఖూ ధమ్మయోగే భిక్ఖూ అపసాదేన్తి – ‘ఇమే పన ధమ్మయోగమ్హా, ధమ్మయోగమ్హాతి ఉద్ధతా ఉన్నళా చపలా ముఖరా వికిణ్ణవాచా ముట్ఠస్సతీ అసమ్పజానా అసమాహితా విబ్భన్తచిత్తా పాకతిన్ద్రియా. కిమిమే ధమ్మయోగా, కిన్తిమే ధమ్మయోగా, కథం ఇమే ధమ్మయోగా’తి? తత్థ ఝాయీ చ భిక్ఖూ నప్పసీదన్తి, ధమ్మయోగా చ భిక్ఖూ నప్పసీదన్తి, న చ బహుజనహితాయ పటిపన్నా హోన్తి బహుజనసుఖాయ బహునో జనస్స అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సానం.

‘‘ఇధ పనావుసో, ధమ్మయోగా భిక్ఖూ ధమ్మయోగానఞ్ఞేవ భిక్ఖూనం వణ్ణం భాసన్తి, నో ఝాయీనం భిక్ఖూనం వణ్ణం భాసన్తి. తత్థ ధమ్మయోగా చ భిక్ఖూ నప్పసీదన్తి, ఝాయీ చ భిక్ఖూ నప్పసీదన్తి, న చ బహుజనహితాయ పటిపన్నా హోన్తి బహుజనసుఖాయ బహునో జనస్స అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సానం.

‘‘ఇధ పనావుసో, ఝాయీ భిక్ఖూ ఝాయీనఞ్ఞేవ భిక్ఖూనం వణ్ణం భాసన్తి, నో ధమ్మయోగానం భిక్ఖూనం వణ్ణం భాసన్తి. తత్థ ఝాయీ చ భిక్ఖూ నప్పసీదన్తి, ధమ్మయోగా చ భిక్ఖూ నప్పసీదన్తి, న చ బహుజనహితాయ పటిపన్నా హోన్తి బహుజనసుఖాయ బహునో జనస్స అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సానం.

‘‘తస్మాతిహావుసో, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘ధమ్మయోగా సమానా ఝాయీనం భిక్ఖూనం వణ్ణం భాసిస్సామా’తి. ఏవఞ్హి వో, ఆవుసో, సిక్ఖితబ్బం. తం కిస్స హేతు? అచ్ఛరియా హేతే, ఆవుసో, పుగ్గలా దుల్లభా లోకస్మిం, యే అమతం ధాతుం కాయేన ఫుసిత్వా విహరన్తి. తస్మాతిహావుసో, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘ఝాయీ సమానా ధమ్మయోగానం భిక్ఖూనం వణ్ణం భాసిస్సామా’తి. ఏవఞ్హి వో, ఆవుసో, సిక్ఖితబ్బం. తం కిస్స హేతు? అచ్ఛరియా హేతే, ఆవుసో, పుగ్గలా దుల్లభా లోకస్మిం యే గమ్భీరం అత్థపదం పఞ్ఞాయ అతివిజ్ఝ పస్సన్తీ’’తి. చతుత్థం.

౫. పఠమసన్దిట్ఠికసుత్తం

౪౭. అథ ఖో మోళియసీవకో [మోలియసీవకో (సీ. పీ.), మోళిసీవకో (క.)] పరిబ్బాజకో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో మోళియసీవకో పరిబ్బాజకో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘‘సన్దిట్ఠికో ధమ్మో, సన్దిట్ఠికో ధమ్మో’తి, భన్తే, వుచ్చతి. కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, సన్దిట్ఠికో ధమ్మో హోతి అకాలికో ఏహిపస్సికో ఓపనేయ్యికో పచ్చత్తం వేదితబ్బో విఞ్ఞూహీ’’తి?

‘‘తేన హి, సీవక, తఞ్ఞేవేత్థ పటిపుచ్ఛామి. యథా తే ఖమేయ్య తథా నం బ్యాకరేయ్యాసి. తం కిం మఞ్ఞసి, సీవక, సన్తం వా అజ్ఝత్తం లోభం ‘అత్థి మే అజ్ఝత్తం లోభో’తి పజానాసి, అసన్తం వా అజ్ఝత్తం లోభం ‘నత్థి మే అజ్ఝత్తం లోభో’తి పజానాసీ’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘యం ఖో త్వం, సీవక, సన్తం వా అజ్ఝత్తం లోభం ‘అత్థి మే అజ్ఝత్తం లోభో’తి పజానాసి, అసన్తం వా అజ్ఝత్తం లోభం ‘నత్థి మే అజ్ఝత్తం లోభో’తి పజానాసి – ఏవమ్పి ఖో, సీవక, సన్దిట్ఠికో ధమ్మో హోతి…పే….

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, సీవక, సన్తం వా అజ్ఝత్తం దోసం…పే… సన్తం వా అజ్ఝత్తం మోహం…పే… సన్తం వా అజ్ఝత్తం లోభధమ్మం…పే… సన్తం వా అజ్ఝత్తం దోసధమ్మం…పే… సన్తం వా అజ్ఝత్తం మోహధమ్మం ‘అత్థి మే అజ్ఝత్తం మోహధమ్మో’తి పజానాసి, అసన్తం వా అజ్ఝత్తం మోహధమ్మం ‘నత్థి మే అజ్ఝత్తం మోహధమ్మో’తి పజానాసీ’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘యం ఖో త్వం, సీవక, సన్తం వా అజ్ఝత్తం మోహధమ్మం ‘అత్థి మే అజ్ఝత్తం మోహధమ్మో’తి పజానాసి, అసన్తం వా అజ్ఝత్తం మోహధమ్మం ‘నత్థి మే అజ్ఝత్తం మోహధమ్మో’తి పజానాసి – ఏవం ఖో, సీవక, సన్దిట్ఠికో ధమ్మో హోతి అకాలికో ఏహిపస్సికో ఓపనేయ్యికో పచ్చత్తం వేదితబ్బో విఞ్ఞూహీ’’తి.

‘‘అభిక్కన్తం, భన్తే, అభిక్కన్తం, భన్తే…పే… ఉపాసకం మం, భన్తే, భగవా ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి. పఞ్చమం.

౬. దుతియసన్దిట్ఠికసుత్తం

౪౮. అథ ఖో అఞ్ఞతరో బ్రాహ్మణో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో బ్రాహ్మణో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘‘సన్దిట్ఠికో ధమ్మో, సన్దిట్ఠికో ధమ్మో’తి, భో గోతమ, వుచ్చతి. కిత్తావతా ను ఖో, భో గోతమ, సన్దిట్ఠికో ధమ్మో హోతి అకాలికో ఏహిపస్సికో ఓపనేయ్యికో పచ్చత్తం వేదితబ్బో విఞ్ఞూహీ’’తి?

‘‘తేన హి, బ్రాహ్మణ, తఞ్ఞేవేత్థ పటిపుచ్ఛిస్సామి. యథా తే ఖమేయ్య తథా నం బ్యాకరేయ్యాసి. తం కిం మఞ్ఞసి, బ్రాహ్మణ, సన్తం వా అజ్ఝత్తం రాగం ‘అత్థి మే అజ్ఝత్తం రాగో’తి పజానాసి, అసన్తం వా అజ్ఝత్తం రాగం ‘నత్థి మే అజ్ఝత్తం రాగో’తి పజానాసీ’’తి? ‘‘ఏవం, భో’’. ‘‘యం ఖో త్వం, బ్రాహ్మణ, సన్తం వా అజ్ఝత్తం రాగం ‘అత్థి మే అజ్ఝత్తం రాగో’తి పజానాసి, అసన్తం వా అజ్ఝత్తం రాగం ‘నత్థి మే అజ్ఝత్తం రాగో’తి పజానాసి – ఏవమ్పి ఖో, బ్రాహ్మణ, సన్దిట్ఠికో ధమ్మో హోతి…పే….

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, బ్రాహ్మణ, సన్తం వా అజ్ఝత్తం దోసం…పే… సన్తం వా అజ్ఝత్తం మోహం…పే… సన్తం వా అజ్ఝత్తం కాయసన్దోసం…పే… సన్తం వా అజ్ఝత్తం వచీసన్దోసం…పే… సన్తం వా అజ్ఝత్తం మనోసన్దోసం ‘అత్థి మే అజ్ఝత్తం మనోసన్దోసో’తి పజానాసి, అసన్తం వా అజ్ఝత్తం మనోసన్దోసం ‘నత్థి మే అజ్ఝత్తం మనోసన్దోసో’తి పజానాసీ’’తి? ‘‘ఏవం, భో’’. ‘‘యం ఖో త్వం, బ్రాహ్మణ, సన్తం వా అజ్ఝత్తం మనోసన్దోసం ‘అత్థి మే అజ్ఝత్తం మనోసన్దోసో’తి పజానాసి, అసన్తం వా అజ్ఝత్తం మనోసన్దోసం ‘నత్థి మే అజ్ఝత్తం మనోసన్దోసో’తి పజానాసి – ఏవం ఖో, బ్రాహ్మణ, సన్దిట్ఠికో ధమ్మో హోతి అకాలికో ఏహిపస్సికో ఓపనేయ్యికో పచ్చత్తం వేదితబ్బో విఞ్ఞూహీ’’తి.

‘‘అభిక్కన్తం, భో గోతమ, అభిక్కన్తం, భో గోతమ…పే… ఉపాసకం మం భవం గోతమో ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి. ఛట్ఠం.

౭. ఖేమసుత్తం

౪౯. ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా చ ఖేమో ఆయస్మా చ సుమనో సావత్థియం విహరన్తి అన్ధవనస్మిం. అథ ఖో ఆయస్మా చ ఖేమో ఆయస్మా చ సుమనో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఖేమో భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘యో సో, భన్తే, భిక్ఖు అరహం ఖీణాసవో వుసితవా కతకరణీయో ఓహితభారో అనుప్పత్తసదత్థో పరిక్ఖీణభవసంయోజనో సమ్మదఞ్ఞా విముత్తో తస్స న ఏవం హోతి – ‘అత్థి మే సేయ్యోతి వా అత్థి మే సదిసోతి వా అత్థి మే హీనోతి వా’’’తి. ఇదమవోచాయస్మా ఖేమో. సమనుఞ్ఞో సత్థా అహోసి. అథ ఖో ఆయస్మా ఖేమో ‘‘సమనుఞ్ఞో మే సత్థా’’తి ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి.

అథ ఖో ఆయస్మా సుమనో అచిరపక్కన్తే ఆయస్మన్తే ఖేమే భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘యో సో, భన్తే, భిక్ఖు అరహం ఖీణాసవో వుసితవా కతకరణీయో ఓహితభారో అనుప్పత్తసదత్థో పరిక్ఖీణభవసంయోజనో సమ్మదఞ్ఞా విముత్తో తస్స న ఏవం హోతి – ‘నత్థి మే సేయ్యోతి వా నత్థి మే సదిసోతి వా నత్థి మే హీనోతి వా’’’తి. ఇదమవోచాయస్మా సుమనో. సమనుఞ్ఞో సత్థా అహోసి. అథ ఖో ఆయస్మా సుమనో ‘‘సమనుఞ్ఞో మే సత్థా’’తి ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి.

అథ ఖో భగవా అచిరపక్కన్తేసు ఆయస్మన్తే చ ఖేమే ఆయస్మన్తే చ సుమనే భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, కులపుత్తా అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తి. అత్థో చ వుత్తో అత్తా చ అనుపనీతో. అథ చ పన ఇధేకచ్చే మోఘపురిసా హసమానకా [హసమానకం (క.) మహావ. ౨౪౫] మఞ్ఞే అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తి. తే పచ్ఛా విఘాతం ఆపజ్జన్తీ’’తి.

‘‘న ఉస్సేసు న ఓమేసు, సమత్తే నోపనీయరే [నోపనియ్యరే (స్యా. పీ. క.)];

ఖీణా జాతి వుసితం బ్రహ్మచరియం, చరన్తి సంయోజనవిప్పముత్తా’’తి. సత్తమం;

౮. ఇన్ద్రియసంవరసుత్తం

౫౦. [అ. ని. ౫.౨౪, ౧౬౮; ౨.౭.౬౫] ‘‘ఇన్ద్రియసంవరే, భిక్ఖవే, అసతి ఇన్ద్రియసంవరవిపన్నస్స హతూపనిసం హోతి సీలం; సీలే అసతి సీలవిపన్నస్స హతూపనిసో హోతి సమ్మాసమాధి; సమ్మాసమాధిమ్హి అసతి సమ్మాసమాధివిపన్నస్స హతూపనిసం హోతి యథాభూతఞాణదస్సనం; యథాభూతఞాణదస్సనే అసతి యథాభూతఞాణదస్సనవిపన్నస్స హతూపనిసో హోతి నిబ్బిదావిరాగో; నిబ్బిదావిరాగే అసతి నిబ్బిదావిరాగవిపన్నస్స హతూపనిసం హోతి విముత్తిఞాణదస్సనం. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, రుక్ఖో సాఖాపలాసవిపన్నో. తస్స పపటికాపి న పారిపూరిం గచ్ఛతి, తచోపి న పారిపూరిం గచ్ఛతి, ఫేగ్గుపి న పారిపూరిం గచ్ఛతి, సారోపి న పారిపూరిం గచ్ఛతి. ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియసంవరే అసతి ఇన్ద్రియసంవరవిపన్నస్స హతూపనిసం హోతి సీలం…పే… విముత్తిఞాణదస్సనం.

‘‘ఇన్ద్రియసంవరే, భిక్ఖవే, సతి ఇన్ద్రియసంవరసమ్పన్నస్స ఉపనిససమ్పన్నం హోతి సీలం; సీలే సతి సీలసమ్పన్నస్స ఉపనిససమ్పన్నో హోతి సమ్మాసమాధి; సమ్మాసమాధిమ్హి సతి సమ్మాసమాధిసమ్పన్నస్స ఉపనిససమ్పన్నం హోతి యథాభూతఞాణదస్సనం; యథాభూతఞాణదస్సనే సతి యథాభూతఞాణదస్సనసమ్పన్నస్స ఉపనిససమ్పన్నో హోతి నిబ్బిదావిరాగో; నిబ్బిదావిరాగే సతి నిబ్బిదావిరాగసమ్పన్నస్స ఉపనిససమ్పన్నం హోతి విముత్తిఞాణదస్సనం. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, రుక్ఖో సాఖాపలాససమ్పన్నో. తస్స పపటికాపి పారిపూరిం గచ్ఛతి, తచోపి పారిపూరిం గచ్ఛతి, ఫేగ్గుపి పారిపూరిం గచ్ఛతి, సారోపి పారిపూరిం గచ్ఛతి. ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియసంవరే సతి ఇన్ద్రియసంవరసమ్పన్నస్స ఉపనిససమ్పన్నం హోతి సీలం…పే… విముత్తిఞాణదస్సన’’న్తి. అట్ఠమం.

౯. ఆనన్దసుత్తం

౫౧. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా సారిపుత్తేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచ –

‘‘కిత్తావతా ను ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, భిక్ఖు అస్సుతఞ్చేవ ధమ్మం సుణాతి, సుతా చస్స ధమ్మా న సమ్మోసం గచ్ఛన్తి, యే చస్స ధమ్మా పుబ్బే చేతసా సమ్ఫుట్ఠపుబ్బా తే చ సముదాచరన్తి, అవిఞ్ఞాతఞ్చ విజానాతీ’’తి? ‘‘ఆయస్మా ఖో ఆనన్దో బహుస్సుతో. పటిభాతు ఆయస్మన్తంయేవ ఆనన్ద’’న్తి. ‘‘తేనహావుసో సారిపుత్త, సుణాహి, సాధుకం మనసి కరోహి; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో ఆయస్మతో ఆనన్దస్స పచ్చస్సోసి. ఆయస్మా ఆనన్దో ఏతదవోచ –

‘‘ఇధావుసో సారిపుత్త, భిక్ఖు ధమ్మం పరియాపుణాతి – సుత్తం గేయ్యం వేయ్యాకరణం గాథం ఉదానం ఇతివుత్తకం జాతకం అబ్భుతధమ్మం వేదల్లం. సో యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన పరేసం దేసేతి, యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన పరేసం వాచేతి, యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన సజ్ఝాయం కరోతి, యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం చేతసా అనువితక్కేతి అనువిచారేతి మనసానుపేక్ఖతి. యస్మిం ఆవాసే థేరా భిక్ఖూ విహరన్తి బహుస్సుతా ఆగతాగమా ధమ్మధరా వినయధరా మాతికాధరా తస్మిం ఆవాసే వస్సం ఉపేతి. తే కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమిత్వా పరిపుచ్ఛతి పరిపఞ్హతి – ‘ఇదం, భన్తే, కథం; ఇమస్స క్వత్థో’తి? తే తస్స ఆయస్మతో అవివటఞ్చేవ వివరన్తి, అనుత్తానీకతఞ్చ ఉత్తానీకరోన్తి, అనేకవిహితేసు చ కఙ్ఖాఠానియేసు ధమ్మేసు కఙ్ఖం పటివినోదేన్తి. ఏత్తావతా ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, భిక్ఖు అస్సుతఞ్చేవ ధమ్మం సుణాతి, సుతా చస్స ధమ్మా న సమ్మోసం గచ్ఛన్తి, యే చస్స ధమ్మా పుబ్బే చేతసా సమ్ఫుట్ఠపుబ్బా తే చ సముదాచరన్తి, అవిఞ్ఞాతఞ్చ విజానాతీ’’తి.

‘‘అచ్ఛరియం, ఆవుసో, అబ్భుతం, ఆవుసో, యావ సుభాసితం చిదం ఆయస్మతా ఆనన్దేన. ఇమేహి చ మయం ఛహి ధమ్మేహి సమన్నాగతం ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ధారేమ. ఆయస్మా హి ఆనన్దో ధమ్మం పరియాపుణాతి – సుత్తం గేయ్యం వేయ్యాకరణం గాథం ఉదానం ఇతివుత్తకం జాతకం అబ్భుతధమ్మం వేదల్లం. ఆయస్మా ఆనన్దో యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన పరేసం దేసేతి, ఆయస్మా ఆనన్దో యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన పరేసం వాచేతి, ఆయస్మా ఆనన్దో యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన సజ్ఝాయం కరోతి, ఆయస్మా ఆనన్దో యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం చేతసా అనువితక్కేతి అనువిచారేతి మనసానుపేక్ఖతి. ఆయస్మా ఆనన్దో యస్మిం ఆవాసే థేరా భిక్ఖూ విహరన్తి బహుస్సుతా ఆగతాగమా ధమ్మధరా వినయధరా మాతికాధరా తస్మిం ఆవాసే వస్సం ఉపేతి. తే ఆయస్మా ఆనన్దో కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమిత్వా పరిపుచ్ఛతి పరిపఞ్హతి – ‘ఇదం, భన్తే, కథం; ఇమస్స క్వత్థో’తి? తే ఆయస్మతో ఆనన్దస్స అవివటఞ్చేవ వివరన్తి, అనుత్తానీకతఞ్చ ఉత్తానీకరోన్తి, అనేకవిహితేసు చ కఙ్ఖాఠానియేసు ధమ్మేసు కఙ్ఖం పటివినోదేన్తీ’’తి. నవమం.

౧౦. ఖత్తియసుత్తం

౫౨. అథ ఖో జాణుస్సోణి [జాణుసోణి (క.)] బ్రాహ్మణో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో జాణుస్సోణి బ్రాహ్మణో భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘ఖత్తియా, భో గోతమ, కింఅధిప్పాయా, కింఉపవిచారా, కింఅధిట్ఠానా, కింఅభినివేసా, కింపరియోసానా’’తి? ‘‘ఖత్తియా ఖో, బ్రాహ్మణ, భోగాధిప్పాయా పఞ్ఞూపవిచారా బలాధిట్ఠానా పథవీభినివేసా ఇస్సరియపరియోసానా’’తి.

‘‘బ్రాహ్మణా పన, భో గోతమ, కింఅధిప్పాయా, కింఉపవిచారా, కింఅధిట్ఠానా, కింఅభినివేసా, కింపరియోసానా’’తి? ‘‘బ్రాహ్మణా ఖో, బ్రాహ్మణ, భోగాధిప్పాయా పఞ్ఞూపవిచారా మన్తాధిట్ఠానా యఞ్ఞాభినివేసా బ్రహ్మలోకపరియోసానా’’తి.

‘‘గహపతికా పన, భో గోతమ, కింఅధిప్పాయా, కింఉపవిచారా, కింఅధిట్ఠానా, కింఅభినివేసా, కింపరియోసానా’’తి? ‘‘గహపతికా ఖో, బ్రాహ్మణ, భోగాధిప్పాయా పఞ్ఞూపవిచారా సిప్పాధిట్ఠానా కమ్మన్తాభినివేసా నిట్ఠితకమ్మన్తపరియోసానా’’తి.

‘‘ఇత్థీ పన, భో గోతమ, కింఅధిప్పాయా, కింఉపవిచారా, కింఅధిట్ఠానా, కింఅభినివేసా, కింపరియోసానా’’తి? ‘‘ఇత్థీ ఖో, బ్రాహ్మణ, పురిసాధిప్పాయా అలఙ్కారూపవిచారా పుత్తాధిట్ఠానా అసపతీభినివేసా ఇస్సరియపరియోసానా’’తి.

‘‘చోరా పన, భో గోతమ, కింఅధిప్పాయా, కింఉపవిచారా, కింఅధిట్ఠానా, కింఅభినివేసా, కింపరియోసానా’’తి? ‘‘చోరా ఖో, బ్రాహ్మణ, ఆదానాధిప్పాయా గహనూపవిచారా సత్థాధిట్ఠానా అన్ధకారాభినివేసా అదస్సనపరియోసానా’’తి.

‘‘సమణా పన, భో గోతమ, కింఅధిప్పాయా, కింఉపవిచారా, కింఅధిట్ఠానా, కింఅభినివేసా, కింపరియోసానా’’తి? ‘‘సమణా ఖో, బ్రాహ్మణ, ఖన్తిసోరచ్చాధిప్పాయా పఞ్ఞూపవిచారా సీలాధిట్ఠానా ఆకిఞ్చఞ్ఞాభినివేసా [అకిఞ్చనాభినివేసా (స్యా. క.)] నిబ్బానపరియోసానా’’తి.

‘‘అచ్ఛరియం, భో గోతమ, అబ్భుతం, భో గోతమ! ఖత్తియానమ్పి భవం గోతమో జానాతి అధిప్పాయఞ్చ ఉపవిచారఞ్చ అధిట్ఠానఞ్చ అభినివేసఞ్చ పరియోసానఞ్చ. బ్రాహ్మణానమ్పి భవం గోతమో జానాతి…పే… గహపతీనమ్పి భవం గోతమో జానాతి… ఇత్థీనమ్పి భవం గోతమో జానాతి… చోరానమ్పి భవం గోతమో జానాతి … సమణానమ్పి భవం గోతమో జానాతి అధిప్పాయఞ్చ ఉపవిచారఞ్చ అధిట్ఠానఞ్చ అభినివేసఞ్చ పరియోసానఞ్చ. అభిక్కన్తం, భో గోతమ…పే… ఉపాసకం మం భవం గోతమో ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి. దసమం.

౧౧. అప్పమాదసుత్తం

౫౩. అథ ఖో అఞ్ఞతరో బ్రాహ్మణో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో బ్రాహ్మణో భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘అత్థి ను ఖో, భో గోతమ, ఏకో ధమ్మో భావితో బహులీకతో యో ఉభో అత్థే సమధిగ్గయ్హ తిట్ఠతి – దిట్ఠధమ్మికఞ్చేవ అత్థం, యో చ అత్థో సమ్పరాయికో’’తి? ‘‘అత్థి ఖో, బ్రాహ్మణ, ఏకో ధమ్మో భావితో బహులీకతో యో ఉభో అత్థే సమధిగ్గయ్హ తిట్ఠతి – దిట్ఠధమ్మికఞ్చేవ అత్థం, యో చ అత్థో సమ్పరాయికో’’తి.

‘‘కతమో పన, భో గోతమ, ఏకో ధమ్మో భావితో బహులీకతో యో ఉభో అత్థే సమధిగ్గయ్హ తిట్ఠతి – దిట్ఠధమ్మికఞ్చేవ అత్థం, యో చ అత్థో సమ్పరాయికో’’తి? ‘‘అప్పమాదో ఖో, బ్రాహ్మణ, ఏకో ధమ్మో భావితో బహులీకతో ఉభో అత్థే సమధిగ్గయ్హ తిట్ఠతి – దిట్ఠధమ్మికఞ్చేవ అత్థం, యో చ అత్థో సమ్పరాయికో’’.

‘‘సేయ్యథాపి, బ్రాహ్మణ, యాని కానిచి జఙ్గలానం [జఙ్గమానం (సీ. పీ.) అ. ని. ౧౦.౧౫; మ. ని. ౧.౩౦౦] పాణానం పదజాతాని, సబ్బాని తాని హత్థిపదే సమోధానం గచ్ఛన్తి; హత్థిపదం తేసం అగ్గమక్ఖాయతి, యదిదం మహన్తత్తేన. ఏవమేవం ఖో, బ్రాహ్మణ, అప్పమాదో ఏకో ధమ్మో భావితో బహులీకతో ఉభో అత్థే సమధిగ్గయ్హ తిట్ఠతి – దిట్ఠధమ్మికఞ్చేవ అత్థం, యో చ అత్థో సమ్పరాయికో.

‘‘సేయ్యథాపి, బ్రాహ్మణ, కూటాగారస్స యా కాచి గోపానసియో సబ్బా తా కూటఙ్గమా కూటనిన్నా కూటసమోసరణా, కూటం తాసం అగ్గమక్ఖాయతి; ఏవమేవం ఖో, బ్రాహ్మణ …పే….

‘‘సేయ్యథాపి, బ్రాహ్మణ, పబ్బజలాయకో పబ్బజం [బబ్బజలాయకో బబ్బజం (సీ. పీ.)] లాయిత్వా అగ్గే గహేత్వా ఓధునాతి నిధునాతి నిచ్ఛాదేతి; ఏవమేవం ఖో, బ్రాహ్మణ…పే….

‘‘సేయ్యథాపి, బ్రాహ్మణ, అమ్బపిణ్డియా వణ్టచ్ఛిన్నాయ యాని కానిచి అమ్బాని వణ్టూపనిబన్ధనాని సబ్బాని తాని తదన్వయాని భవన్తి; ఏవమేవం ఖో, బ్రాహ్మణ…పే….

‘‘సేయ్యథాపి, బ్రాహ్మణ, యే కేచి ఖుద్దరాజానో [కుడ్డరాజానో (సీ. స్యా. అట్ఠ.), కుద్దరాజానో (పీ.) అ. ని. ౧౦.౧౫] సబ్బేతే రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స అనుయన్తా [అనుయుత్తా (సీ. స్యా. కం. పీ.)] భవన్తి, రాజా తేసం చక్కవత్తీ అగ్గమక్ఖాయతి; ఏవమేవం ఖో, బ్రాహ్మణ…పే….

‘‘సేయ్యథాపి, బ్రాహ్మణ, యా కాచి తారకరూపానం పభా సబ్బా తా చన్దస్స పభాయ కలం నాగ్ఘన్తి సోళసిం, చన్దప్పభా తాసం అగ్గమక్ఖాయతి. ఏవమేవం ఖో, బ్రాహ్మణ, అప్పమాదో ఏకో ధమ్మో భావితో బహులీకతో ఉభో అత్థే సమధిగ్గయ్హ తిట్ఠతి – దిట్ఠధమ్మికఞ్చేవ అత్థం యో చ అత్థో సమ్పరాయికో.

‘‘అయం ఖో, బ్రాహ్మణ, ఏకో ధమ్మో భావితో బహులీకతో ఉభో అత్థే సమధిగ్గయ్హ తిట్ఠతి – దిట్ఠధమ్మికఞ్చేవ అత్థం, యో చ అత్థో సమ్పరాయికో’’తి.