నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

అఙ్గుత్తరనికాయో

ఛక్కనిపాతపాళి

౧. పఠమపణ్ణాసకం

౧. ఆహునేయ్యవగ్గో

౧. పఠమఆహునేయ్యసుత్తం

౧. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘ఛహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు ఆహునేయ్యో హోతి పాహునేయ్యో దక్ఖిణేయ్యో అఞ్జలికరణీయో అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్స. కతమేహి ఛహి [దీ. ని. ౩.౩౨౮; పటి. మ. ౩.౧౭]? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వా నేవ సుమనో హోతి న దుమ్మనో, ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో. సోతేన సద్దం సుత్వా నేవ సుమనో హోతి న దుమ్మనో, ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో. ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా నేవ సుమనో హోతి న దుమ్మనో, ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో. జివ్హాయ రసం సాయిత్వా నేవ సుమనో హోతి న దుమ్మనో, ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో. కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా నేవ సుమనో హోతి న దుమ్మనో, ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో. మనసా ధమ్మం విఞ్ఞా నేవ సుమనో హోతి న దుమ్మనో, ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, ఛహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు ఆహునేయ్యో హోతి పాహునేయ్యో దక్ఖిణేయ్యో అఞ్జలికరణీయో అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సా’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనా తే భిక్ఖూ భగవతో భాసితం అభినన్దున్తి. పఠమం.

౨. దుతియఆహునేయ్యసుత్తం

౨. ‘‘ఛహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు ఆహునేయ్యో హోతి…పే… అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్స. కతమేహి ఛహి [దీ. ని. ౩.౩౫౬]? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోతి – ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతి, బహుధాపి హుత్వా ఏకో హోతి; ఆవిభావం తిరోభావం; తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం అసజ్జమానో గచ్ఛతి, సేయ్యథాపి ఆకాసే; పథవియాపి ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోతి, సేయ్యథాపి ఉదకే; ఉదకేపి అభిజ్జమానే గచ్ఛతి, సేయ్యథాపి పథవియం; ఆకాసేపి పల్లఙ్కేన కమతి, సేయ్యథాపి పక్ఖీ సకుణో; ఇమేపి చన్దిమసూరియే ఏవంమహిద్ధికే ఏవంమహానుభావే పాణినా పరిమసతి [పరామసతి (క.)] పరిమజ్జతి; యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేతి.

‘‘దిబ్బాయ, సోతధాతుయా విసుద్ధాయ అతిక్కన్తమానుసికాయ ఉభో సద్దే సుణాతి – దిబ్బే చ మానుసే చ, యే దూరే సన్తికే చ.

‘‘పరసత్తానం పరపుగ్గలానం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానాతి. సరాగం వా చిత్తం సరాగం చిత్తన్తి పజానాతి, వీతరాగం వా చిత్తం…పే… సదోసం వా చిత్తం… వీతదోసం వా చిత్తం… సమోహం వా చిత్తం… వీతమోహం వా చిత్తం… సంఖిత్తం వా చిత్తం… విక్ఖిత్తం వా చిత్తం… మహగ్గతం వా చిత్తం… అమహగ్గతం వా చిత్తం… సఉత్తరం వా చిత్తం… అనుత్తరం వా చిత్తం… సమాహితం వా చిత్తం… అసమాహితం వా చిత్తం… విముత్తం వా చిత్తం… అవిముత్తం వా చిత్తం అవిముత్తం చిత్తన్తి పజానాతి.

‘‘అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో…పే…. ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి.

‘‘దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే, సుగతే దుగ్గతే యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి – ‘ఇమే వత భోన్తో సత్తా కాయదుచ్చరితేన సమన్నాగతా వచీదుచ్చరితేన సమన్నాగతా మనోదుచ్చరితేన సమన్నాగతా అరియానం ఉపవాదకా మిచ్ఛాదిట్ఠికా మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపన్నా. ఇమే వా పన భోన్తో సత్తా కాయసుచరితేన సమన్నాగతా వచీసుచరితేన సమన్నాగతా మనోసుచరితేన సమన్నాగతా అరియానం అనుపవాదకా సమ్మాదిట్ఠికా సమ్మాదిట్ఠికమ్మసమాదానా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపన్నా’తి. ఇతి దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే, సుగతే దుగ్గతే యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి.

‘‘ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి.

‘‘ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, ఛహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు ఆహునేయ్యో హోతి…పే… అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సా’’తి. దుతియం.

౩. ఇన్ద్రియసుత్తం

౩. ‘‘ఛహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు ఆహునేయ్యో హోతి…పే… అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్స. కతమేహి ఛహి? సద్ధిన్ద్రియేన, వీరియిన్ద్రియేన, సతిన్ద్రియేన, సమాధిన్ద్రియేన, పఞ్ఞిన్ద్రియేన, ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, ఛహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు ఆహునేయ్యో హోతి పాహునేయ్యో దక్ఖిణేయ్యో అఞ్జలికరణీయో అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సా’’తి. తతియం.

౪. బలసుత్తం

౪. ‘‘ఛహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు ఆహునేయ్యో హోతి…పే… అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్స. కతమేహి ఛహి? సద్ధాబలేన, వీరియబలేన, సతిబలేన, సమాధిబలేన, పఞ్ఞాబలేన, ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, ఛహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు ఆహునేయ్యో హోతి…పే… అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సా’’తి. చతుత్థం.

౫. పఠమఆజానీయసుత్తం

౫. ‘‘ఛహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతో రఞ్ఞో భద్రో అస్సాజానీయో రాజారహో హోతి రాజభోగ్గో, రఞ్ఞో అఙ్గన్త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి.

‘‘కతమేహి ఛహి? ఇధ, భిక్ఖవే, రఞ్ఞో భద్రో అస్సాజానీయో ఖమో హోతి రూపానం, ఖమో సద్దానం, ఖమో గన్ధానం, ఖమో రసానం, ఖమో ఫోట్ఠబ్బానం, వణ్ణసమ్పన్నో చ హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, ఛహి అఙ్గేహి సమన్నాగతో రఞ్ఞో భద్రో అస్సాజానీయో రాజారహో హోతి రాజభోగ్గో, రఞ్ఞో అఙ్గన్త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి.

‘‘ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, ఛహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు ఆహునేయ్యో హోతి…పే… అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్స. కతమేహి ఛహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఖమో హోతి రూపానం, ఖమో సద్దానం, ఖమో గన్ధానం, ఖమో రసానం, ఖమో ఫోట్ఠబ్బానం, ఖమో ధమ్మానం. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, ఛహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు ఆహునేయ్యో హోతి…పే… అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సా’’తి. పఞ్చమం.

౬. దుతియఆజానీయసుత్తం

౬. ‘‘ఛహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతో రఞ్ఞో భద్రో అస్సాజానీయో రాజారహో హోతి రాజభోగ్గో, రఞ్ఞో అఙ్గన్త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి. కతమేహి ఛహి? ఇధ, భిక్ఖవే, రఞ్ఞో భద్రో అస్సాజానీయో ఖమో హోతి రూపానం, ఖమో సద్దానం, ఖమో గన్ధానం, ఖమో రసానం, ఖమో ఫోట్ఠబ్బానం, బలసమ్పన్నో చ హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, ఛహి అఙ్గేహి సమన్నాగతో రఞ్ఞో భద్రో అస్సాజానీయో రాజారహో హోతి రాజభోగ్గో, రఞ్ఞో అఙ్గన్త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి.

‘‘ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, ఛహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు ఆహునేయ్యో…పే… అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్స. కతమేహి ఛహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఖమో హోతి రూపానం …పే… ఖమో ధమ్మానం. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, ఛహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు ఆహునేయ్యో హోతి…పే… అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సా’’తి. ఛట్ఠం.

౭. తతియఆజానీయసుత్తం

౭. ‘‘ఛహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతో రఞ్ఞో భద్రో అస్సాజానీయో రాజారహో హోతి రాజభోగ్గో, రఞ్ఞో అఙ్గన్త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి. కతమేహి ఛహి? ఇధ, భిక్ఖవే, రఞ్ఞో భద్రో అస్సాజానీయో ఖమో హోతి రూపానం, ఖమో సద్దానం, ఖమో గన్ధానం, ఖమో రసానం, ఖమో ఫోట్ఠబ్బానం, జవసమ్పన్నో చ హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, ఛహి అఙ్గేహి సమన్నాగతో రఞ్ఞో భద్రో అస్సాజానీయో రాజారహో హోతి రాజభోగ్గో, రఞ్ఞో అఙ్గన్త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి.

‘‘ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, ఛహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు ఆహునేయ్యో హోతి…పే… అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్స. కతమేహి ఛహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఖమో హోతి రూపానం…పే… ఖమో ధమ్మానం. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, ఛహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు ఆహునేయ్యో హోతి…పే… అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సా’’తి. సత్తమం.

౮. అనుత్తరియసుత్తం

౮. [దీ. ని. ౩.౩౨౭] ‘‘ఛయిమాని, భిక్ఖవే, అనుత్తరియాని. కతమాని ఛ? దస్సనానుత్తరియం, సవనానుత్తరియం, లాభానుత్తరియం, సిక్ఖానుత్తరియం, పారిచరియానుత్తరియం, అనుస్సతానుత్తరియం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, ఛ అనుత్తరియానీ’’తి. అట్ఠమం.

౯. అనుస్సతిట్ఠానసుత్తం

౯. [దీ. ని. ౩.౩౨౭] ‘‘ఛయిమాని, భిక్ఖవే, అనుస్సతిట్ఠానాని. కతమాని ఛ? బుద్ధానుస్సతి, ధమ్మానుస్సతి, సఙ్ఘానుస్సతి, సీలానుస్సతి, చాగానుస్సతి, దేవతానుస్సతి – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, ఛ అనుస్సతిట్ఠానానీ’’తి. నవమం.

౧౦. మహానామసుత్తం

౧౦. ఏకం సమయం భగవా సక్కేసు విహరతి కపిలవత్థుస్మిం నిగ్రోధారామే. అథ ఖో మహానామో సక్కో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో, ఖో మహానామో సక్కో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘యో సో, భన్తే, అరియసావకో ఆగతఫలో విఞ్ఞాతసాసనో, సో కతమేన విహారేన బహులం విహరతీ’’తి?

‘‘యో సో, మహానామ, అరియసావకో ఆగతఫలో విఞ్ఞాతసాసనో, సో ఇమినా విహారేన బహులం విహరతి. [అ. ని. ౧౧.౧౧] ఇధ, మహానామ, అరియసావకో తథాగతం అనుస్సరతి – ‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా’తి. యస్మిం, మహానామ, సమయే అరియసావకో తథాగతం అనుస్సరతి నేవస్స తస్మిం సమయే రాగపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, న దోసపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, న మోహపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి; ఉజుగతమేవస్స తస్మిం సమయే చిత్తం హోతి తథాగతం ఆరబ్భ. ఉజుగతచిత్తో ఖో పన, మహానామ, అరియసావకో లభతి అత్థవేదం, లభతి ధమ్మవేదం, లభతి ధమ్మూపసంహితం పామోజ్జం. పముదితస్స పీతి జాయతి, పీతిమనస్స కాయో పస్సమ్భతి, పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదియతి, సుఖినో చిత్తం సమాధియతి. అయం వుచ్చతి, మహానామ – ‘అరియసావకో విసమగతాయ పజాయ సమప్పత్తో విహరతి, సబ్యాపజ్జాయ పజాయ అబ్యాపజ్జో విహరతి, ధమ్మసోతం సమాపన్నో బుద్ధానుస్సతిం భావేతి’’’.

‘‘పున చపరం, మహానామ, అరియసావకో ధమ్మం అనుస్సరతి – ‘స్వాక్ఖాతో భగవతా ధమ్మో సన్దిట్ఠికో అకాలికో ఏహిపస్సికో ఓపనేయ్యికో పచ్చత్తం వేదితబ్బో విఞ్ఞూహీ’తి. యస్మిం, మహానామ, సమయే అరియసావకో ధమ్మం అనుస్సరతి నేవస్స తస్మిం సమయే రాగపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, న దోసపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, న మోహపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి; ఉజుగతమేవస్స తస్మిం సమయే చిత్తం హోతి ధమ్మం ఆరబ్భ. ఉజుగతచిత్తో ఖో పన, మహానామ, అరియసావకో లభతి అత్థవేదం, లభతి ధమ్మవేదం, లభతి ధమ్మూపసంహిత పామోజ్జం. పముదితస్స పీతి జాయతి, పీతిమనస్స కాయో పస్సమ్భతి, పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదియతి, సుఖినో చిత్తం సమాధియతి. అయం వుచ్చతి, మహానామ – ‘అరియసావకో విసమగతాయ పజాయ సమప్పత్తో విహరతి, సబ్యాపజ్జాయ పజాయ అబ్యాపజ్జో విహరతి, ధమ్మసోతం సమాపన్నో ధమ్మానుస్సతిం భావేతి’’’.

‘‘పున చపరం, మహానామ, అరియసావకో సఙ్ఘం అనుస్సరతి – ‘సుప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘో, ఉజుప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘో, ఞాయప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘో, సామీచిప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘో, యదిదం చత్తారి పురిసయుగాని అట్ఠ పురిసపుగ్గలా ఏస భగవతో సావకసఙ్ఘో ఆహునేయ్యో పాహునేయ్యో దక్ఖిణేయ్యో అఞ్జలికరణీయో అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సా’తి. యస్మిం, మహానామ, సమయే అరియసావకో సఙ్ఘం అనుస్సరతి నేవస్స తస్మిం సమయే రాగపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, న దోసపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, న మోహపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి; ఉజుగతమేవస్స తస్మిం సమయే చిత్తం హోతి సఙ్ఘం ఆరబ్భ. ఉజుగతచిత్తో ఖో పన, మహానామ, అరియసావకో లభతి అత్థవేదం, లభతి ధమ్మవేదం, లభతి ధమ్మూపసంహితం పామోజ్జం. పముదితస్స పీతి జాయతి, పీతిమనస్స కాయో పస్సమ్భతి, పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదియతి, సుఖినో చిత్తం సమాధియతి. అయం వుచ్చతి, మహానామ – ‘అరియసావకో విసమగతాయ పజాయ సమప్పత్తో విహరతి, సబ్యాపజ్జాయ పజాయ అబ్యాపజ్జో విహరతి, ధమ్మసోతం సమాపన్నో సఙ్ఘానుస్సతిం భావేతి’’’.

‘‘పున చపరం, మహానామ, అరియసావకో అత్తనో సీలాని అనుస్సరతి అఖణ్డాని అచ్ఛిద్దాని అసబలాని అకమ్మాసాని భుజిస్సాని విఞ్ఞుప్పసత్థాని అపరామట్ఠాని సమాధిసంవత్తనికాని. యస్మిం, మహానామ, సమయే అరియసావకో సీలం అనుస్సరతి నేవస్స తస్మిం సమయే రాగపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, న దోసపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, న మోహపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి; ఉజుగతమేవస్స తస్మిం సమయే చిత్తం హోతి సీలం ఆరబ్భ. ఉజుగతచిత్తో ఖో పన, మహానామ, అరియసావకో లభతి అత్థవేదం, లభతి ధమ్మవేదం, లభతి ధమ్మూపసంహితం పామోజ్జం. పముదితస్స పీతి జాయతి, పీతిమనస్స కాయో పస్సమ్భతి, పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదియతి, సుఖినో చిత్తం సమాధియతి. అయం వుచ్చతి, మహానామ – ‘అరియసావకో విసమగతాయ పజాయ సమప్పత్తో విహరతి, సబ్యాపజ్జాయ పజాయ అబ్యాపజ్జో విహరతి, ధమ్మసోతం సమాపన్నో సీలానుస్సతిం భావేతి’’’.

‘‘పున చపరం, మహానామ, అరియసావకో అత్తనో చాగం అనుస్సరతి – ‘లాభా వత మే, సులద్ధం వత మే! యోహం మచ్ఛేరమలపరియుట్ఠితాయ పజాయ విగతమలమచ్ఛేరేన చేతసా అగారం అజ్ఝావసామి ముత్తచాగో పయతపాణి వోస్సగ్గరతో యాచయోగో దానసంవిభాగరతో’తి. యస్మిం, మహానామ, సమయే అరియసావకో చాగం అనుస్సరతి నేవస్స తస్మిం సమయే రాగపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, న దోసపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, న మోహపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి; ఉజుగతమేవస్స తస్మిం సమయే చిత్తం హోతి చాగం ఆరబ్భ. ఉజుగతచిత్తో ఖో పన, మహానామ, అరియసావకో లభతి అత్థవేదం, లభతి ధమ్మవేదం, లభతి ధమ్మూపసంహితం పామోజ్జం. పముదితస్స పీతి జాయతి, పీతిమనస్స కాయో పస్సమ్భతి, పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదియతి, సుఖినో చిత్తం సమాధియతి. అయం వుచ్చతి, మహానామ – ‘అరియసావకో విసమగతాయ పజాయ సమప్పత్తో విహరతి, సబ్యాపజ్జాయ పజాయ అబ్యాపజ్జో విహరతి, ధమ్మసోతం సమాపన్నో చాగానుస్సతిం భావేతి’’’.

‘‘పున చపరం, మహానామ, అరియసావకో దేవతానుస్సతిం భావేతి – ‘సన్తి దేవా చాతుమహారాజికా [చాతుమ్మహారాజికా (సీ. స్యా. కం. పీ.)], సన్తి దేవా తావతింసా, సన్తి దేవా యామా, సన్తి దేవా తుసితా, సన్తి దేవా నిమ్మానరతినో, సన్తి దేవా పరనిమ్మితవసవత్తినో, సన్తి దేవా బ్రహ్మకాయికా, సన్తి దేవా తతుత్తరి [తతుత్తరిం (సీ. స్యా. కం. పీ.), తదుత్తరి (క.) అ. ని. ౬.౨౫; విసుద్ధి. ౧.౧౬౨ పస్సితబ్బం]. యథారూపాయ సద్ధాయ సమన్నాగతా తా దేవతా ఇతో చుతా తత్థ ఉపపన్నా [తత్థ ఉప్పన్నా (సీ.), తత్థూపపన్నా (స్యా. కం.), తత్థుపపన్నా (అ. ని. ౩.౭౧)], మయ్హమ్పి తథారూపా సద్ధా సంవిజ్జతి. యథారూపేన సీలేన సమన్నాగతా తా దేవతా ఇతో చుతా తత్థ ఉపపన్నా, మయ్హమ్పి తథారూపం సీలం సంవిజ్జతి. యథారూపేన సుతేన సమన్నాగతా తా దేవతా ఇతో చుతా తత్థ ఉపపన్నా, మయ్హమ్పి తథారూపం సుతం సంవిజ్జతి. యథారూపేన చాగేన సమన్నాగతా తా దేవతా ఇతో చుతా తత్థ ఉపపన్నా, మయ్హమ్పి తథారూపో చాగో సంవిజ్జతి. యథారూపాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతా తా దేవతా ఇతో చుతా తత్థ ఉపపన్నా, మయ్హమ్పి తథారూపా పఞ్ఞా సంవిజ్జతీ’తి. యస్మిం, మహానామ, సమయే అరియసావకో అత్తనో చ తాసఞ్చ దేవతానం సద్ధఞ్చ సీలఞ్చ సుతఞ్చ చాగఞ్చ పఞ్ఞఞ్చ అనుస్సరతి నేవస్స తస్మిం సమయే రాగపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, న దోసపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, న మోహపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి; ఉజుగతమేవస్స తస్మిం సమయే చిత్తం హోతి తా దేవతా ఆరబ్భ. ఉజుగతచిత్తో ఖో పన, మహానామ, అరియసావకో లభతి అత్థవేదం, లభతి ధమ్మవేదం, లభతి ధమ్మూపసంహితం పామోజ్జం. పముదితస్స పీతి జాయతి, పీతిమనస్స కాయో పస్సమ్భతి, పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదియతి, సుఖినో చిత్తం సమాధియతి. అయం వుచ్చతి, మహానామ – ‘అరియసావకో విసమగతాయ పజాయ సమప్పత్తో విహరతి, సబ్యాపజ్జాయ [సబ్యాపజ్ఝాయ… అబ్యాపజ్ఝో (క.)] పజాయ అబ్యాపజ్జో [సబ్యాపజ్ఝాయ… అబ్యాపజ్ఝో (క.)] విహరతి, ధమ్మసోతం సమాపన్నో దేవతానుస్సతిం భావేతి’’’.

‘‘యో సో, మహానామ, అరియసావకో ఆగతఫలో విఞ్ఞాతసాసనో, సో ఇమినా విహారేన బహులం విహరతీ’’తి. దసమం.

ఆహునేయ్యవగ్గో పఠమో.

తస్సుద్దానం –

ద్వే ఆహునేయ్యా ఇన్ద్రియ, బలాని తయో ఆజానీయా;

అనుత్తరియ అనుస్సతీ, మహానామేన తే దసాతి.

౨. సారణీయవగ్గో

౧. పఠమసారణీయసుత్తం

౧౧. ‘‘ఛయిమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా సారణీయా [సారాణీయా (సీ. స్యా. కం. పీ.)]. కతమే ఛ? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో మేత్తం కాయకమ్మం పచ్చుపట్ఠితం హోతి సబ్రహ్మచారీసు ఆవి చేవ రహో చ, అయమ్పి ధమ్మో సారణీయో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో మేత్తం వచీకమ్మం పచ్చుపట్ఠితం హోతి సబ్రహ్మచారీసు ఆవి చేవ రహో చ, అయమ్పి ధమ్మో సారణీయో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో మేత్తం మనోకమ్మం పచ్చుపట్ఠితం హోతి సబ్రహ్మచారీసు ఆవి చేవ రహో చ, అయమ్పి ధమ్మో సారణీయో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యే తే లాభా ధమ్మికా ధమ్మలద్ధా అన్తమసో పత్తపరియాపన్నమత్తమ్పి తథారూపేహి లాభేహి అప్పటివిభత్తభోగీ హోతి సీలవన్తేహి సబ్రహ్మచారీహి సాధారణభోగీ, అయమ్పి ధమ్మో సారణీయో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యాని తాని సీలాని అఖణ్డాని అచ్ఛిద్దాని అసబలాని అకమ్మాసాని భుజిస్సాని విఞ్ఞుప్పసత్థాని అపరామట్ఠాని సమాధిసంవత్తనికాని తథారూపేహి సీలేహి సీలసామఞ్ఞగతో విహరతి సబ్రహ్మచారీహి ఆవి చేవ రహో చ, అయమ్పి ధమ్మో సారణీయో.

౨. దుతియసారణీయసుత్తం

౧౨. ‘‘ఛయిమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా సారణీయా పియకరణా గరుకరణా సఙ్గహాయ అవివాదాయ సామగ్గియా ఏకీభావాయ సంవత్తన్తి. కతమే ఛ? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో మేత్తం కాయకమ్మం పచ్చుపట్ఠితం హోతి సబ్రహ్మచారీసు ఆవి చేవ రహో చ, అయమ్పి ధమ్మో సారణీయో పియకరణో గరుకరణో సఙ్గహాయ అవివాదాయ సామగ్గియా ఏకీభావాయ సంవత్తతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో మేత్తం వచీకమ్మం పచ్చుపట్ఠితం హోతి…పే… మేత్తం మనోకమ్మం పచ్చుపట్ఠితం హోతి సబ్రహ్మచారీసు ఆవి చేవ రహో చ, అయమ్పి ధమ్మో సారణీయో పియకరణో గరుకరణో సఙ్గహాయ అవివాదాయ సామగ్గియా ఏకీభావాయ సంవత్తతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యాయం దిట్ఠి అరియా నియ్యానికా నియ్యాతి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయ తథారూపాయ దిట్ఠియా దిట్ఠిసామఞ్ఞగతో విహరతి సబ్రహ్మచారీహి ఆవి చేవ రహో చ, అయమ్పి ధమ్మో సారణీయో పియకరణో గరుకరణో సఙ్గహాయ అవివాదాయ సామగ్గియా ఏకీభావాయ సంవత్తతి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, ఛ ధమ్మా సారణీయా పియకరణా గరుకరణా సఙ్గహాయ అవివాదాయ సామగ్గియా ఏకీభావాయ సంవత్తన్తీ’’తి. దుతియం.

౩. నిస్సారణీయసుత్తం

౧౩. ‘‘ఛయిమా, భిక్ఖవే, నిస్సారణీయా ధాతుయో. కతమా ఛ? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం వదేయ్య – ‘మేత్తా హి ఖో మే చేతోవిముత్తి భావితా బహులీకతా యానీకతా వత్థుకతా అనుట్ఠితా పరిచితా సుసమారద్ధా; అథ చ పన మే బ్యాపాదో చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతీ’తి. సో ‘మా హేవ’న్తిస్స వచనీయో – ‘మాయస్మా, ఏవం అవచ; మా భగవన్తం అబ్భాచిక్ఖి, న హి సాధు భగవతో అబ్భక్ఖానం, న హి భగవా ఏవం వదేయ్య. అట్ఠానమేతం, ఆవుసో, అనవకాసో యం మేత్తాయ చేతోవిముత్తియా భావితాయ బహులీకతాయ యానీకతాయ వత్థుకతాయ అనుట్ఠితాయ పరిచితాయ సుసమారద్ధాయ; అథ చ పనస్స బ్యాపాదో చిత్తం పరియాదాయ ఠస్సతి [ఠస్సతీతి (సబ్బత్థ) దీ. ని. ౩.౩౨౬ పస్సితబ్బం], నేతం ఠానం విజ్జతి. నిస్సరణఞ్హేతం, ఆవుసో, బ్యాపాదస్స యదిదం మేత్తాచేతోవిముత్తీ’’’తి [మేత్తాచేతోవిముత్తి (సబ్బత్థ)].

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం వదేయ్య – ‘కరుణా హి ఖో మే చేతోవిముత్తి భావితా బహులీకతా యానీకతా వత్థుకతా అనుట్ఠితా పరిచితా సుసమారద్ధా; అథ చ పన మే విహేసా చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతీ’తి. సో ‘మా హేవ’న్తిస్స వచనీయో – ‘మాయస్మా, ఏవం అవచ; మా భగవన్తం అబ్భాచిక్ఖి, న హి సాధు భగవతో అబ్భక్ఖానం, న హి భగవా ఏవం వదేయ్య. అట్ఠానమేతం, ఆవుసో, అనవకాసో యం కరుణాయ చేతోవిముత్తియా భావితాయ బహులీకతాయ యానీకతాయ వత్థుకతాయ అనుట్ఠితాయ పరిచితాయ సుసమారద్ధాయ; అథ చ పనస్స విహేసా చిత్తం పరియాదాయ ఠస్సతి, నేతం ఠానం విజ్జతి. నిస్సరణఞ్హేతం, ఆవుసో, విహేసాయ యదిదం కరుణాచేతోవిముత్తీ’’’తి.

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం వదేయ్య – ‘ముదితా హి ఖో మే చేతోవిముత్తి భావితా బహులీకతా యానీకతా వత్థుకతా అనుట్ఠితా పరిచితా సుసమారద్ధా; అథ చ పన మే అరతి చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతీ’తి. సో ‘మా హేవ’న్తిస్స వచనీయో – ‘మాయస్మా, ఏవం అవచ; మా భగవన్తం అబ్భాచిక్ఖి, న హి సాధు భగవతో అబ్భక్ఖానం, న హి భగవా ఏవం వదేయ్య. అట్ఠానమేతం, ఆవుసో, అనవకాసో యం ముదితాయ చేతోవిముత్తియా భావితాయ బహులీకతాయ యానీకతాయ వత్థుకతాయ అనుట్ఠితాయ పరిచితాయ సుసమారద్ధాయ; అథ చ పనస్స అరతి చిత్తం పరియాదాయ ఠస్సతి, నేతం ఠానం విజ్జతి. నిస్సరణఞ్హేతం, ఆవుసో, అరతియా యదిదం ముదితాచేతోవిముత్తీ’’’తి.

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం వదేయ్య – ‘ఉపేక్ఖా హి ఖో మే చేతోవిముత్తి భావితా బహులీకతా యానీకతా వత్థుకతా అనుట్ఠితా పరిచితా సుసమారద్ధా; అథ చ పన మే రాగో చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతీ’తి. సో ‘మా హేవ’న్తిస్స వచనీయో – ‘మాయస్మా, ఏవం అవచ; మా భగవన్తం అబ్భాచిక్ఖి, న హి సాధు భగవతో అబ్భక్ఖానం, న హి భగవా ఏవం వదేయ్య. అట్ఠానమేతం, ఆవుసో, అనవకాసో యం ఉపేక్ఖాయ చేతోవిముత్తియా భావితాయ బహులీకతాయ యానీకతాయ వత్థుకతాయ అనుట్ఠితాయ పరిచితాయ సుసమారద్ధాయ; అథ చ పనస్స రాగో చిత్తం పరియాదాయ ఠస్సతి, నేతం ఠానం విజ్జతి. నిస్సరణఞ్హేతం, ఆవుసో, రాగస్స యదిదం ఉపేక్ఖాచేతోవిముత్తీ’’’తి.

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం వదేయ్య – ‘అనిమిత్తా హి ఖో మే చేతోవిముత్తి భావితా బహులీకతా యానీకతా వత్థుకతా అనుట్ఠితా పరిచితా సుసమారద్ధా; అథ చ పన మే నిమిత్తానుసారి విఞ్ఞాణం హోతీ’తి. సో ‘మా హేవ’న్తిస్స వచనీయో – ‘మాయస్మా, ఏవం అవచ; మా భగవన్తం అబ్భాచిక్ఖి, న హి సాధు భగవతో అబ్భక్ఖానం, న హి భగవా ఏవం వదేయ్య. అట్ఠానమేతం, ఆవుసో, అనవకాసో యం అనిమిత్తాయ చేతోవిముత్తియా భావితాయ బహులీకతాయ యానీకతాయ వత్థుకతాయ అనుట్ఠితాయ పరిచితాయ సుసమారద్ధాయ; అథ చ పనస్స నిమిత్తానుసారి విఞ్ఞాణం భవిస్సతి, నేతం ఠానం విజ్జతి. నిస్సరణఞ్హేతం, ఆవుసో, సబ్బనిమిత్తానం యదిదం అనిమిత్తాచేతోవిముత్తీ’’’తి.

‘‘ఇధ పన భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం వదేయ్య – ‘అస్మీతి ఖో మే విగతం [విగతే (స్యా.)], అయమహమస్మీతి చ [అయం చకారో దీ. ని. ౩.౩౨౬ నత్థి] న సమనుపస్సామి; అథ చ పన మే విచికిచ్ఛాకథంకథాసల్లం చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతీ’తి. సో ‘మా హేవ’న్తిస్స వచనీయో – ‘మాయస్మా, ఏవం అవచ; మా భగవన్తం అబ్భాచిక్ఖి, న హి సాధు భగవతో అబ్భక్ఖానం, న హి భగవా ఏవం వదేయ్య. అట్ఠానమేతం, ఆవుసో, అనవకాసో యం అస్మీతి విగతే అయమహమస్మీతి చ న సమనుపస్సతో; అథ చ పనస్స విచికిచ్ఛాకథంకథాసల్లం చిత్తం పరియాదాయ ఠస్సతి, నేతం ఠానం విజ్జతి. నిస్సరణఞ్హేతం, ఆవుసో, విచికిచ్ఛాకథంకథాసల్లస్స యదిదం అస్మీతి మానసముగ్ఘాతో’తి. ఇమా ఖో, భిక్ఖవే, ఛ నిస్సారణీయా ధాతుయో’’తి. తతియం.

౪. భద్దకసుత్తం

౧౪. తత్ర ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఆవుసో, భిక్ఖవో’’తి. ‘‘ఆవుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పచ్చస్సోసుం. ఆయస్మా సారిపుత్తో ఏతదవోచ –

‘‘తథా తథా, ఆవుసో, భిక్ఖు విహారం కప్పేతి యథా యథాస్స విహారం కప్పయతో న భద్దకం మరణం హోతి, న భద్దికా కాలకిరియా [కాలంకిరియా (క.) అ. ని. ౩.౧౧౦]. కథఞ్చావుసో, భిక్ఖు తథా తథా విహారం కప్పేతి యథా యథాస్స విహారం కప్పయతో న భద్దకం మరణం హోతి, న భద్దికా కాలకిరియా?

‘‘ఇధావుసో, భిక్ఖు కమ్మారామో హోతి కమ్మరతో కమ్మారామతం అనుయుత్తో, భస్సారామో హోతి భస్సరతో భస్సారామతం అనుయుత్తో, నిద్దారామో హోతి నిద్దారతో నిద్దారామతం అనుయుత్తో, సఙ్గణికారామో హోతి సఙ్గణికరతో సఙ్గణికారామతం అనుయుత్తో, సంసగ్గారామో హోతి సంసగ్గరతో సంసగ్గారామతం అనుయుత్తో, పపఞ్చారామో హోతి పపఞ్చరతో పపఞ్చారామతం అనుయుత్తో. ఏవం ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖు తథా తథా విహారం కప్పేతి యథా యథాస్స విహారం కప్పయతో న భద్దకం మరణం హోతి, న భద్దికా కాలకిరియా. అయం వుచ్చతావుసో – ‘భిక్ఖు సక్కాయాభిరతో నప్పజహాసి [న పహాసి (సీ. స్యా. కం. పీ.)] సక్కాయం సమ్మా దుక్ఖస్స అన్తకిరియాయ’’’.

‘‘తథా తథావుసో, భిక్ఖు విహారం కప్పేతి యథా యథాస్స విహారం కప్పయతో భద్దకం మరణం హోతి, భద్దికా కాలకిరియా. కథఞ్చావుసో, భిక్ఖు తథా తథా విహారం కప్పేతి యథా యథాస్స విహారం కప్పయతో భద్దకం మరణం హోతి, భద్దికా కాలకిరియా?

‘‘ఇధావుసో, భిక్ఖు న కమ్మారామో హోతి న కమ్మరతో న కమ్మారామతం అనుయుత్తో, న భస్సారామో హోతి న భస్సరతో న భస్సారామతం అనుయుత్తో, న నిద్దారామో హోతి న నిద్దారతో నిద్దారామతం అనుయుత్తో, న సఙ్గణికారామో హోతి న సఙ్గణికరతో న సఙ్గణికారామతం అనుయుత్తో, న సంసగ్గారామో హోతి న సంసగ్గరతో న సంసగ్గారామతం అనుయుత్తో, న పపఞ్చారామో హోతి న పపఞ్చరతో న పపఞ్చారామతం అనుయుత్తో. ఏవం ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖు తథా తథా విహారం కప్పేతి యథా యథాస్స విహారం కప్పయతో భద్దకం మరణం హోతి, భద్దికా కాలకిరియా. అయం వుచ్చతావుసో – ‘భిక్ఖు నిబ్బానాభిరతో పజహాసి సక్కాయం సమ్మా దుక్ఖస్స అన్తకిరియాయా’’’తి.

‘‘యో పపఞ్చమనుయుత్తో, పపఞ్చాభిరతో మగో;

విరాధయీ సో నిబ్బానం, యోగక్ఖేమం అనుత్తరం.

‘‘యో చ పపఞ్చం హిత్వాన, నిప్పపఞ్చపదే రతో;

ఆరాధయీ సో నిబ్బానం, యోగక్ఖేమం అనుత్తర’’న్తి. చతుత్థం;

౫. అనుతప్పియసుత్తం

౧౫. తత్ర ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘తథా తథావుసో, భిక్ఖు విహారం కప్పేతి యథా యథాస్స విహారం కప్పయతో కాలకిరియా అనుతప్పా హోతి. కథఞ్చావుసో, భిక్ఖు తథా తథా విహారం కప్పేతి యథా యథాస్స విహారం కప్పయతో కాలకిరియా అనుతప్పా హోతి?

‘‘ఇధావుసో, భిక్ఖు కమ్మారామో హోతి కమ్మరతో కమ్మారామతం అనుయుత్తో, భస్సారామో హోతి…పే… నిద్దారామో హోతి… సఙ్గణికారామో హోతి… సంసగ్గారామో హోతి… పపఞ్చారామో హోతి పపఞ్చరతో పపఞ్చారామతం అనుయుత్తో. ఏవం ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖు తథా తథా విహారం కప్పేతి యథా యథాస్స విహారం కప్పయతో కాలకిరియా అనుతప్పా హోతి. అయం వుచ్చతావుసో – ‘భిక్ఖు సక్కాయాభిరతో నప్పజహాసి సక్కాయం సమ్మా దుక్ఖస్స అన్తకిరియాయ’’’.

‘‘తథా తథావుసో, భిక్ఖు విహారం కప్పేతి యథా యథాస్స విహారం కప్పయతో కాలకిరియా అననుతప్పా హోతి. కథఞ్చావుసో, భిక్ఖు తథా తథా విహారం కప్పేతి యథా యథాస్స విహారం కప్పయతో కాలకిరియా అననుతప్పా హోతి?

‘‘ఇధావుసో, భిక్ఖు న కమ్మారామో హోతి న కమ్మరతో న కమ్మారామతం అనుయుత్తో, న భస్సారామో హోతి…పే… న నిద్దారామో హోతి… న సఙ్గణికారామో హోతి… న సంసగ్గారామో హోతి… న పపఞ్చారామో హోతి న పపఞ్చరతో న పపఞ్చారామతం అనుయుత్తో. ఏవం ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖు తథా తథా విహారం కప్పేతి యథా యథాస్స విహారం కప్పయతో కాలకిరియా అననుతప్పా హోతి. అయం వుచ్చతావుసో – ‘భిక్ఖు నిబ్బానాభిరతో పజహాసి సక్కాయం సమ్మా దుక్ఖస్స అన్తకిరియాయా’’’తి.

‘‘యో పపఞ్చమనుయుత్తో, పపఞ్చాభిరతో మగో;

విరాధయీ సో నిబ్బానం, యోగక్ఖేమం అనుత్తరం.

‘‘యో చ పపఞ్చం హిత్వాన, నిప్పపఞ్చపదే రతో;

ఆరాధయీ సో నిబ్బానం, యోగక్ఖేమం అనుత్తర’’న్తి. పఞ్చమం;

౬. నకులపితుసుత్తం

౧౬. ఏకం సమయం భగవా భగ్గేసు విహరతి సుసుమారగిరే [సుంసుమారగిరే (సీ. పీ.), సంసుమారగిరే (కత్థచి)] భేసకళావనే మిగదాయే. తేన ఖో పన సమయేన నకులపితా గహపతి ఆబాధికో హోతి దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. అథ ఖో నకులమాతా గహపతానీ నకులపితరం గహపతిం ఏతదవోచ –

‘‘మా ఖో త్వం, గహపతి, సాపేక్ఖో [సాపేఖో (పీ. క.)] కాలమకాసి. దుక్ఖా, గహపతి, సాపేక్ఖస్స కాలకిరియా; గరహితా చ భగవతా సాపేక్ఖస్స కాలకిరియా. సియా ఖో పన తే, గహపతి, ఏవమస్స – ‘న నకులమాతా గహపతానీ మమచ్చయేన సక్ఖిస్సతి [న సక్ఖిస్సతి (సీ. స్యా. కం.), సక్కోతి (పీ. క.)] దారకే పోసేతుం, ఘరావాసం సన్ధరితు’న్తి [సన్ధరితున్తి (క.), సణ్ఠరితుం (స్యా.)]. న ఖో పనేతం, గహపతి, ఏవం దట్ఠబ్బం. కుసలాహం, గహపతి, కప్పాసం కన్తితుం వేణిం ఓలిఖితుం. సక్కోమహం, గహపతి, తవచ్చయేన దారకే పోసేతుం, ఘరావాసం సన్ధరితుం. తస్మాతిహ త్వం, గహపతి, మా సాపేక్ఖో కాలమకాసి. దుక్ఖా, గహపతి, సాపేక్ఖస్స కాలకిరియా; గరహితా చ భగవతా సాపేక్ఖస్స కాలకిరియా.

‘‘సియా ఖో పన తే, గహపతి, ఏవమస్స – ‘నకులమాతా గహపతానీ మమచ్చయేన అఞ్ఞం ఘరం [భత్తారం (స్యా. కం.), వీరం (సీ.)] గమిస్సతీ’తి. న ఖో పనేతం, గహపతి, ఏవం దట్ఠబ్బం. త్వఞ్చేవ ఖో, గహపతి, జానాసి అహఞ్చ, యం నో [యదా తే (సీ.), యథా (స్యా.), యథా నో (పీ.)] సోళసవస్సాని గహట్ఠకం బ్రహ్మచరియం సమాచిణ్ణం [సమాదిన్నం (సీ.)]. తస్మాతిహ త్వం, గహపతి, మా సాపేక్ఖో కాలమకాసి. దుక్ఖా, గహపతి, సాపేక్ఖస్స కాలకిరియా; గరహితా చ భగవతా సాపేక్ఖస్స కాలకిరియా.

‘‘సియా ఖో పన తే, గహపతి, ఏవమస్స – ‘నకులమాతా గహపతానీ మమచ్చయేన న దస్సనకామా భవిస్సతి భగవతో న దస్సనకామా భిక్ఖుసఙ్ఘస్సా’తి. న ఖో పనేతం, గహపతి, ఏవం దట్ఠబ్బం. అహఞ్హి, గహపతి, తవచ్చయేన దస్సనకామతరా చేవ భవిస్సామి భగవతో, దస్సనకామతరా చ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స. తస్మాతిహ త్వం, గహపతి, మా సాపేక్ఖో కాలమకాసి. దుక్ఖా, గహపతి, సాపేక్ఖస్స కాలకిరియా; గరహితా చ భగవతా సాపేక్ఖస్స కాలకిరియా.

‘‘సియా ఖో పన తే, గహపతి, ఏవమస్స – ‘న నకులమాతా గహపతానీ మమచ్చయేన సీలేసు [నకులమాతా… న సీలేసు (సీ. పీ.)] పరిపూరకారినీ’తి. న ఖో పనేతం, గహపతి, ఏవం దట్ఠబ్బం. యావతా ఖో, గహపతి, తస్స భగవతో సావికా గిహీ ఓదాతవసనా సీలేసు పరిపూరకారినియో, అహం తాసం అఞ్ఞతరా. యస్స ఖో పనస్స కఙ్ఖా వా విమతి వా – అయం సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో భగ్గేసు విహరతి సుసుమారగిరే భేసకళావనే మిగదాయే – తం భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛతు. తస్మాతిహ త్వం, గహపతి, మా సాపేక్ఖో కాలమకాసి. దుక్ఖా, గహపతి, సాపేక్ఖస్స కాలకిరియా; గరహితా చ భగవతా సాపేక్ఖస్స కాలకిరియా.

‘‘సియా ఖో పన తే, గహపతి, ఏవమస్స – ‘న నకులమాతా గహపతానీ లాభినీ [నకులమాతా గహపతానీ న లాభినీ (పీ.)] అజ్ఝత్తం చేతోసమథస్సా’తి. న ఖో పనేతం, గహపతి, ఏవం దట్ఠబ్బం. యావతా ఖో, గహపతి, తస్స భగవతో సావికా గిహీ ఓదాతవసనా లాభినియో అజ్ఝత్తం చేతోసమథస్స, అహం తాసం అఞ్ఞతరా. యస్స ఖో పనస్స కఙ్ఖా వా విమతి వా – అయం సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో భగ్గేసు విహరతి సుసుమారగిరే భేసకళావనే మిగదాయే – తం భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛతు. తస్మాతిహ త్వం, గహపతి, మా సాపేక్ఖో కాలమకాసి. దుక్ఖా, గహపతి, సాపేక్ఖస్స కాలకిరియా; గరహితా చ భగవతా సాపేక్ఖస్స కాలకిరియా.

‘‘సియా ఖో పన తే, గహపతి, ఏవమస్స – ‘న నకులమాతా గహపతానీ ఇమస్మిం ధమ్మవినయే ఓగాధప్పత్తా పతిగాధప్పత్తా అస్సాసప్పత్తా తిణ్ణవిచికిచ్ఛా విగతకథంకథా వేసారజ్జప్పత్తా అపరప్పచ్చయా సత్థుసాసనే విహరతీ’తి. న ఖో పనేతం, గహపతి, ఏవం దట్ఠబ్బం. యావతా ఖో, గహపతి, తస్స భగవతో సావికా గిహీ ఓదాతవసనా ఇమస్మిం ధమ్మవినయే ఓగాధప్పత్తా పతిగాధప్పత్తా అస్సాసప్పత్తా తిణ్ణవిచికిచ్ఛా విగతకథంకథా వేసారజ్జప్పత్తా అపరప్పచ్చయా సత్థుసాసనే విహరన్తి, అహం తాసం అఞ్ఞతరా. యస్స ఖో పనస్స కఙ్ఖా వా విమతి వా – అయం సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో భగ్గేసు విహరతి సుసుమారగిరే భేసకళావనే మిగదాయే – తం భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛతు. తస్మాతిహ త్వం, గహపతి, మా సాపేక్ఖో కాలమకాసి. దుక్ఖా గహపతి సాపేక్ఖస్స కాలకిరియా; గరహితా చ భగవతా సాపేక్ఖస్స కాలకిరియా’’తి.

అథ ఖో నకులపితునో గహపతిస్స నకులమాతరా [నకులమాతాయ (సీ. స్యా.), నకులమాతుయా (క.)] గహపతానియా ఇమినా ఓవాదేన ఓవదియమానస్స సో ఆబాధో ఠానసో పటిప్పస్సమ్భి. వుట్ఠహి [వుట్ఠాతి (క.)] చ నకులపితా గహపతి తమ్హా ఆబాధా; తథా పహీనో చ పన నకులపితునో గహపతిస్స సో ఆబాధో అహోసి. అథ ఖో నకులపితా గహపతి గిలానా వుట్ఠితో [‘‘గిలానభావతో వుట్ఠాయ ఠితో, భావప్పధానో హి అయం నిద్దేసో’’తి టీకాసంవణ్ణనా] అచిరవుట్ఠితో గేలఞ్ఞా దణ్డమోలుబ్భ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో నకులపితరం గహపతిం భగవా ఏతదవోచ –

‘‘లాభా తే, గహపతి, సులద్ధం తే, గహపతి! యస్స తే నకులమాతా గహపతానీ అనుకమ్పికా అత్థకామా ఓవాదికా అనుసాసికా. యావతా ఖో, గహపతి, మమ సావికా గిహీ ఓదాతవసనా సీలేసు పరిపూరకారినియో, నకులమాతా గహపతానీ తాసం అఞ్ఞతరా. యావతా ఖో, గహపతి, మమ సావికా గిహీ ఓదాతవసనా లాభినియో అజ్ఝత్తం చేతోసమథస్స, నకులమాతా గహపతానీ తాసం అఞ్ఞతరా. యావతా ఖో, గహపతి, మమ సావికా గిహీ ఓదాతవసనా ఇమస్మిం ధమ్మవినయే ఓగాధప్పత్తా పతిగాధప్పత్తా అస్సాసప్పత్తా తిణ్ణవిచికిచ్ఛా విగతకథంకథా వేసారజ్జప్పత్తా అపరప్పచ్చయా సత్థుసాసనే విహరన్తి, నకులమాతా గహపతానీ తాసం అఞ్ఞతరా. లాభా తే, గహపతి, సులద్ధం తే, గహపతి! యస్స తే నకులమాతా గహపతానీ అనుకమ్పికా అత్థకామా ఓవాదికా అనుసాసికా’’తి. ఛట్ఠం.

౭. సోప్పసుత్తం

౧౭. ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. అథ ఖో భగవా సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేనుపట్ఠానసాలా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. ఆయస్మాపి ఖో సారిపుత్తో సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేనుపట్ఠానసాలా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఆయస్మాపి ఖో మహామోగ్గల్లానో…పే… ఆయస్మాపి ఖో మహాకస్సపో… ఆయస్మాపి ఖో మహాకచ్చాయనో… ఆయస్మాపి ఖో మహాకోట్ఠికో [మహాకోట్ఠితో (సీ. పీ.)] … ఆయస్మాపి ఖో మహాచున్దో… ఆయస్మాపి ఖో మహాకప్పినో… ఆయస్మాపి ఖో అనురుద్ధో… ఆయస్మాపి ఖో రేవతో… ఆయస్మాపి ఖో ఆనన్దో సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేనుపట్ఠానసాలా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. అథ ఖో భగవా బహుదేవ రత్తిం నిసజ్జాయ వీతినామేత్వా ఉట్ఠాయాసనా విహారం పావిసి. తేపి ఖో ఆయస్మన్తో అచిరపక్కన్తస్స భగవతో ఉట్ఠాయాసనా యథావిహారం అగమంసు. యే పన తత్థ భిక్ఖూ నవా అచిరపబ్బజితా అధునాగతా ఇమం ధమ్మవినయం తే యావ సూరియుగ్గమనా కాకచ్ఛమానా సుపింసు. అద్దసా ఖో భగవా దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన తే భిక్ఖూ యావ సూరియుగ్గమనా కాకచ్ఛమానే సుపన్తే. దిస్వా యేనుపట్ఠానసాలా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. నిసజ్జ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి –

‘‘కహం ను ఖో, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో? కహం మహామోగ్గల్లానో? కహం మహాకస్సపో? కహం మహాకచ్చాయనో? కహం మహాకోట్ఠికో? కహం మహాచున్దో? కహం మహాకప్పినో? కహం అనురుద్ధో? కహం రేవతో? కహం ఆనన్దో? కహం ను ఖో తే, భిక్ఖవే, థేరా సావకా గతా’’తి? ‘‘తేపి ఖో, భన్తే, ఆయస్మన్తో అచిరపక్కన్తస్స భగవతో ఉట్ఠాయాసనా యథావిహారం అగమంసూ’’తి. ‘‘కేన నో [కేన నో (క.), కే ను (కత్థచి)] తుమ్హే, భిక్ఖవే, థేరా భిక్ఖూ నాగతాతి [భిక్ఖూ నవా (సీ. స్యా. కం. పీ.), భిక్ఖూ గతాతి (?)] యావ సూరియుగ్గమనా కాకచ్ఛమానా సుపథ? తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, అపి ను తుమ్హేహి దిట్ఠం వా సుతం వా – ‘రాజా ఖత్తియో ముద్ధాభిసిత్తో [ముద్ధాభిసిత్తో (క.)] యావదత్థం సేయ్యసుఖం పస్ససుఖం మిద్ధసుఖం అనుయుత్తో విహరన్తో యావజీవం రజ్జం కారేన్తో జనపదస్స వా పియో మనాపో’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సాధు, భిక్ఖవే! మయాపి ఖో ఏతం, భిక్ఖవే, నేవ దిట్ఠం న సుతం – ‘రాజా ఖత్తియో ముద్ధాభిసిత్తో యావదత్థం సేయ్యసుఖం పస్ససుఖం మిద్ధసుఖం అనుయుత్తో విహరన్తో యావజీవం రజ్జం కారేన్తో జనపదస్స వా పియో మనాపో’’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, అపి ను తుమ్హేహి దిట్ఠం వా సుతం వా – ‘రట్ఠికో…పే… పేత్తణికో… సేనాపతికో… గామగామణికో [గామగామికో (సీ. పీ.)] … పూగగామణికో యావదత్థం సేయ్యసుఖం పస్ససుఖం మిద్ధసుఖం అనుయుత్తో విహరన్తో యావజీవం పూగగామణికత్తం కారేన్తో పూగస్స వా పియో మనాపో’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సాధు, భిక్ఖవే! మయాపి ఖో ఏతం, భిక్ఖవే, నేవ దిట్ఠం న సుతం – ‘పూగగామణికో యావదత్థం సేయ్యసుఖం పస్ససుఖం మిద్ధసుఖం అనుయుత్తో విహరన్తో యావజీవం పూగగామణికత్తం వా కారేన్తో పూగస్స వా పియో మనాపో’’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, అపి ను తుమ్హేహి దిట్ఠం వా సుతం వా – ‘సమణో వా బ్రాహ్మణో వా యావదత్థం సేయ్యసుఖం పస్ససుఖం మిద్ధసుఖం అనుయుత్తో ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారో భోజనే అమత్తఞ్ఞూ జాగరియం అననుయుత్తో అవిపస్సకో కుసలానం ధమ్మానం పుబ్బరత్తాపరరత్తం బోధిపక్ఖియానం [బోధపక్ఖియానం (సీ.), బోధపక్ఖికానం (పీ.)] ధమ్మానం భావనానుయోగం అననుయుత్తో ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తో’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సాధు, భిక్ఖవే! మయాపి ఖో ఏతం, భిక్ఖవే, నేవ దిట్ఠం న సుతం – ‘సమణో వా బ్రాహ్మణో వా యావదత్థం సేయ్యసుఖం పస్ససుఖం మిద్ధసుఖం అనుయుత్తో ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారో భోజనే అమత్తఞ్ఞూ జాగరియం అననుయుత్తో అవిపస్సకో కుసలానం ధమ్మానం పుబ్బరత్తాపరరత్తం బోధిపక్ఖియానం ధమ్మానం భావనానుయోగం అననుయుత్తో ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తో’’’తి.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారా భవిస్సామ, భోజనే మత్తఞ్ఞునో, జాగరియం అనుయుత్తా, విపస్సకా కుసలానం ధమ్మానం, పుబ్బరత్తాపరరత్తం బోధిపక్ఖియానం ధమ్మానం, భావనానుయోగమనుయుత్తా విహరిస్సామా’తి. ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బ’’న్తి. సత్తమం.

౮. మచ్ఛబన్ధసుత్తం

౧౮. ఏకం సమయం భగవా కోసలేసు చారికం చరతి మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం. అద్దసా ఖో భగవా అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నో అఞ్ఞతరస్మిం పదేసే మచ్ఛికం మచ్ఛబన్ధం మచ్ఛే వధిత్వా వధిత్వా విక్కిణమానం. దిస్వా మగ్గా ఓక్కమ్మ అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. నిసజ్జ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘పస్సథ నో తుమ్హే, భిక్ఖవే, అముం మచ్ఛికం మచ్ఛబన్ధం మచ్ఛే వధిత్వా వధిత్వా విక్కిణమాన’’న్తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’.

‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, అపి ను తుమ్హేహి దిట్ఠం వా సుతం వా – ‘మచ్ఛికో మచ్ఛబన్ధో మచ్ఛే వధిత్వా వధిత్వా విక్కిణమానో తేన కమ్మేన తేన ఆజీవేన హత్థియాయీ వా అస్సయాయీ వా రథయాయీ వా యానయాయీ వా భోగభోగీ వా మహన్తం వా భోగక్ఖన్ధం అజ్ఝావసన్తో’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సాధు, భిక్ఖవే! మయాపి ఖో ఏతం, భిక్ఖవే, నేవ దిట్ఠం న సుతం – ‘మచ్ఛికో మచ్ఛబన్ధో మచ్ఛే వధిత్వా వధిత్వా విక్కిణమానో తేన కమ్మేన తేన ఆజీవేన హత్థియాయీ వా అస్సయాయీ వా రథయాయీ వా యానయాయీ వా భోగభోగీ వా మహన్తం వా భోగక్ఖన్ధం అజ్ఝావసన్తో’తి. తం కిస్స హేతు? తే హి సో, భిక్ఖవే, మచ్ఛే వజ్ఝే వధాయుపనీతే [వధాయానీతే (స్యా. కం.), వధాయ నీతే (క.)] పాపకేన మనసానుపేక్ఖతి, తస్మా సో నేవ హత్థియాయీ హోతి న అస్సయాయీ న రథయాయీ న యానయాయీ న భోగభోగీ, న మహన్తం భోగక్ఖన్ధం అజ్ఝావసతి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, అపి ను తుమ్హేహి దిట్ఠం వా సుతం వా – ‘గోఘాతకో గావో వధిత్వా వధిత్వా విక్కిణమానో తేన కమ్మేన తేన ఆజీవేన హత్థియాయీ వా అస్సయాయీ వా రథయాయీ వా యానయాయీ వా భోగభోగీ వా మహన్తం వా భోగక్ఖన్ధం అజ్ఝావసన్తో’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సాధు, భిక్ఖవే! మయాపి ఖో ఏతం, భిక్ఖవే, నేవ దిట్ఠం న సుతం – ‘గోఘాతకో గావో వధిత్వా వధిత్వా విక్కిణమానో తేన కమ్మేన తేన ఆజీవేన హత్థియాయీ వా అస్సయాయీ వా రథయాయీ వా యానయాయీ వా భోగభోగీ వా మహన్తం వా భోగక్ఖన్ధం అజ్ఝావసన్తో’తి. తం కిస్స హేతు? తే హి సో, భిక్ఖవే, గావో వజ్ఝే వధాయుపనీతే పాపకేన మనసానుపేక్ఖతి, తస్మా సో నేవ హత్థియాయీ హోతి న అస్సయాయీ న రథయాయీ న యానయాయీ న భోగభోగీ, న మహన్తం భోగక్ఖన్ధం అజ్ఝావసతి’’.

‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, అపి ను తుమ్హేహి దిట్ఠం వా సుతం వా – ‘ఓరబ్భికో…పే… సూకరికో [సోకరికో (స్యా.)] …పే… సాకుణికో…పే… మాగవికో మగే [మిగే (స్యా. కం.)] వధిత్వా వధిత్వా విక్కిణమానో తేన కమ్మేన తేన ఆజీవేన హత్థియాయీ వా అస్సయాయీ వా రథయాయీ వా యానయాయీ వా భోగభోగీ వా మహన్తం వా భోగక్ఖన్ధం అజ్ఝావసన్తో’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సాధు, భిక్ఖవే! మయాపి ఖో ఏతం, భిక్ఖవే, నేవ దిట్ఠం న సుతం – ‘మాగవికో మగే వధిత్వా వధిత్వా విక్కిణమానో తేన కమ్మేన తేన ఆజీవేన హత్థియాయీ వా అస్సయాయీ వా రథయాయీ వా యానయాయీ వా భోగభోగీ వా మహన్తం వా భోగక్ఖన్ధం అజ్ఝావసన్తో’తి. తం కిస్స హేతు? తే హి సో, భిక్ఖవే, మగే వజ్ఝే వధాయుపనీతే పాపకేన మనసానుపేక్ఖతి, తస్మా సో నేవ హత్థియాయీ హోతి న అస్సయాయీ న రథయాయీ న యానయాయీ న భోగభోగీ, న మహన్తం భోగక్ఖన్ధం అజ్ఝావసతి. తే హి (నామ) [( ) బహూసు నత్థి] సో, భిక్ఖవే, తిరచ్ఛానగతే పాణే వజ్ఝే వధాయుపనీతే పాపకేన మనసానుపేక్ఖమానో [మనసానుపేక్ఖతి, తస్మా సో (స్యా. క.)] నేవ హత్థియాయీ భవిస్సతి [హోతి (స్యా. క.)] న అస్సయాయీ న రథయాయీ న యానయాయీ న భోగభోగీ, న మహన్తం భోగక్ఖన్ధం అజ్ఝావసిస్సతి [అజ్ఝావసతి (స్యా. క.)]. కో పన వాదో యం మనుస్సభూతం వజ్ఝం వధాయుపనీతం పాపకేన మనసానుపేక్ఖతి! తఞ్హి తస్స [తం హిస్స (పీ. క.)], భిక్ఖవే, హోతి దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ. కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతీ’’తి. అట్ఠమం.

౯. పఠమమరణస్సతిసుత్తం

౧౯. ఏకం సమయం భగవా నాతికే [నాదికే (సీ. స్యా. కం. పీ.) అ. ని. ౮.౭౩] విహరతి గిఞ్జకావసథే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ – ‘‘మరణస్సతి, భిక్ఖవే, భావితా బహులీకతా మహప్ఫలా హోతి మహానిసంసా అమతోగధా అమతపరియోసానా. భావేథ నో తుమ్హే, భిక్ఖవే, మరణస్సతి’’న్తి?

ఏవం వుత్తే అఞ్ఞతరో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అహం ఖో, భన్తే, భావేమి మరణస్సతి’’న్తి. ‘‘యథా కథం పన త్వం, భిక్ఖు, భావేసి మరణస్సతి’’న్తి? ‘‘ఇధ మయ్హం, భన్తే, ఏవం హోతి – ‘అహో వతాహం రత్తిన్దివం జీవేయ్యం, భగవతో సాసనం మనసి కరేయ్యం, బహు వత మే కతం అస్సా’తి. ఏవం ఖో అహం, భన్తే, భావేమి మరణస్సతి’’న్తి.

అఞ్ఞతరోపి ఖో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అహమ్పి ఖో, భన్తే, భావేమి మరణస్సతి’’న్తి. ‘‘యథా కథం పన త్వం, భిక్ఖు, భావేసి మరణస్సతి’’న్తి? ‘‘ఇధ మయ్హం, భన్తే, ఏవం హోతి – ‘అహో వతాహం దివసం జీవేయ్యం, భగవతో సాసనం మనసి కరేయ్యం, బహు వత మే కతం అస్సా’తి. ఏవం ఖో అహం, భన్తే, భావేమి మరణస్సతి’’న్తి.

అఞ్ఞతరోపి ఖో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అహమ్పి ఖో, భన్తే, భావేమి మరణస్సతి’’న్తి. ‘‘యథా కథం పన త్వం, భిక్ఖు, భావేసి మరణస్సతి’’న్తి? ‘‘ఇధ మయ్హం, భన్తే, ఏవం హోతి – ‘అహో వతాహం తదన్తరం జీవేయ్యం యదన్తరం ఏకపిణ్డపాతం భుఞ్జామి, భగవతో సాసనం మనసి కరేయ్యం, బహు వత మే కతం అస్సా’తి. ఏవం ఖో అహం, భన్తే, భావేమి మరణస్సతి’’న్తి.

అఞ్ఞతరోపి ఖో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అహమ్పి ఖో, భన్తే, భావేమి మరణస్సతి’’న్తి. ‘‘యథా కథం పన త్వం, భిక్ఖు, భావేసి మరణస్సతి’’న్తి? ‘‘ఇధ మయ్హం, భన్తే, ఏవం హోతి – ‘అహో వతాహం తదన్తరం జీవేయ్యం యదన్తరం చత్తారో పఞ్చ ఆలోపే సఙ్ఖాదిత్వా [సఙ్ఖరిత్వా (క.)] అజ్ఝోహరామి, భగవతో సాసనం మనసి కరేయ్యం, బహు వత మే కతం అస్సా’తి. ఏవం ఖో అహం, భన్తే, భావేమి మరణస్సతి’’న్తి.

అఞ్ఞతరోపి ఖో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అహమ్పి ఖో, భన్తే, భావేమి మరణస్సతి’’న్తి. ‘‘యథా కథం పన త్వం, భిక్ఖు, భావేసి మరణస్సతి’’న్తి? ‘‘ఇధ మయ్హం, భన్తే, ఏవం హోతి – ‘అహో వతాహం తదన్తరం జీవేయ్యం యదన్తరం ఏకం ఆలోపం సఙ్ఖాదిత్వా [సంహరిత్వా (క.)] అజ్ఝోహరామి, భగవతో సాసనం మనసి కరేయ్యం, బహు వత మే కతం అస్సా’తి. ఏవం ఖో అహం, భన్తే, భావేమి మరణస్సతి’’న్తి.

అఞ్ఞతరోపి ఖో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అహమ్పి ఖో, భన్తే, భావేమి మరణస్సతి’’న్తి. ‘‘యథా కథం పన త్వం, భిక్ఖు, భావేసి మరణస్సతి’’న్తి? ‘‘ఇధ మయ్హం, భన్తే, ఏవం హోతి – ‘అహో వతాహం తదన్తరం జీవేయ్యం యదన్తరం అస్ససిత్వా వా పస్ససామి పస్ససిత్వా వా అస్ససామి, భగవతో సాసనం మనసి కరేయ్యం, బహు వత మే కతం అస్సా’తి. ఏవం ఖో అహం, భన్తే, భావేమి మరణస్సతి’’న్తి.

ఏవం వుత్తే భగవా తే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘యో చాయం [య్వాయం (పీ. క.)], భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం మరణస్సతిం భావేతి – ‘అహో వతాహం రత్తిన్దివం జీవేయ్యం, భగవతో సాసనం మనసి కరేయ్యం, బహు వత మే కతం అస్సా’’’తి.

‘‘యో చాయం [యోపాయం (క.)], భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం మరణస్సతిం భావేతి – ‘అహో వతాహం దివసం జీవేయ్యం, భగవతో సాసనం మనసి కరేయ్యం, బహు వత మే కతం అస్సా’’’తి.

‘‘యో చాయం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం మరణస్సతిం భావేతి – ‘అహో వతాహం తదన్తరం జీవేయ్యం యదన్తరం ఏకపిణ్డపాతం భుఞ్జామి, భగవతో సాసనం మనసి కరేయ్యం, బహు వత మే కతం అస్సా’’’తి.

‘‘యో చాయం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం మరణస్సతిం భావేతి – ‘అహో వతాహం తదన్తరం జీవేయ్యం యదన్తరం చత్తారో పఞ్చ ఆలోపే సఙ్ఖాదిత్వా అజ్ఝోహరామి, భగవతో సాసనం మనసి కరేయ్యం, బహు వత మే కతం అస్సా’తి. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ పమత్తా విహరన్తి దన్ధం మరణస్సతిం భావేన్తి ఆసవానం ఖయాయ.

‘‘యో చ ఖ్వాయం [యోపాయం (క.)], భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం మరణస్సతిం భావేతి – ‘అహో వతాహం తదన్తరం జీవేయ్యం యదన్తరం ఏకం ఆలోపం సఙ్ఖాదిత్వా అజ్ఝోహరామి, భగవతో సాసనం మనసి కరేయ్యం, బహు వత మే కతం అస్సా’’’తి.

‘‘యో చాయం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం మరణస్సతిం భావేతి – ‘అహో వతాహం తదన్తరం జీవేయ్యం యదన్తరం అస్ససిత్వా వా పస్ససామి పస్ససిత్వా వా అస్ససామి, భగవతో సాసనం మనసి కరేయ్యం, బహు వత మే కతం అస్సా’తి. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ అప్పమత్తా విహరన్తి తిక్ఖం మరణస్సతిం భావేన్తి ఆసవానం ఖయాయ.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘అప్పమత్తా విహరిస్సామ, తిక్ఖం మరణస్సతిం భావేస్సామ ఆసవానం ఖయాయా’తి. ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బ’’న్తి. నవమం.

౧౦. దుతియమరణస్సతిసుత్తం

౨౦. ఏకం సమయం భగవా నాతికే విహరతి గిఞ్జకావసథే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘మరణస్సతి, భిక్ఖవే, భావితా బహులీకతా మహప్ఫలా హోతి మహానిసంసా అమతోగధా అమతపరియోసానా. కథం భావితా చ, భిక్ఖవే, మరణస్సతి కథం బహులీకతా మహప్ఫలా హోతి మహానిసంసా అమతోగధా అమతపరియోసానా?

‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు దివసే నిక్ఖన్తే రత్తియా పతిహితాయ [పటిగతాయ (క.) అ. ని. ౮.౭౪] ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘బహుకా ఖో మే పచ్చయా మరణస్స – అహి వా మం డంసేయ్య, విచ్ఛికో వా మం డంసేయ్య, సతపదీ వా మం డంసేయ్య; తేన మే అస్స కాలకిరియా, సో మమస్స అన్తరాయో. ఉపక్ఖలిత్వా వా పపతేయ్యం, భత్తం వా మే భుత్తం బ్యాపజ్జేయ్య, పిత్తం వా మే కుప్పేయ్య, సేమ్హం వా మే కుప్పేయ్య, సత్థకా వా మే వాతా కుప్పేయ్యుం; తేన మే అస్స కాలకిరియా, సో మమస్స అన్తరాయో’తి. తేన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునా ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖితబ్బం – ‘అత్థి ను ఖో మే పాపకా అకుసలా ధమ్మా అప్పహీనా, యే మే అస్సు రత్తిం కాలం కరోన్తస్స అన్తరాయాయా’’’తి.

‘‘సచే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పచ్చవేక్ఖమానో ఏవం జానాతి – ‘అత్థి మే పాపకా అకుసలా ధమ్మా అప్పహీనా, యే మే అస్సు రత్తిం కాలం కరోన్తస్స అన్తరాయాయా’తి, తేన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునా తేసంయేవ పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ అధిమత్తో ఛన్దో చ వాయామో చ ఉస్సాహో చ ఉస్సోళ్హీ చ అప్పటివానీ చ సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ కరణీయం. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఆదిత్తచేలో వా ఆదిత్తసీసో వా తస్సేవ చేలస్స వా సీసస్స వా నిబ్బాపనాయ అధిమత్తం ఛన్దఞ్చ వాయామఞ్చ ఉస్సాహఞ్చ ఉస్సోళ్హిఞ్చ అప్పటివానిఞ్చ సతిఞ్చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ కరేయ్య; ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, తేన భిక్ఖునా తేసంయేవ పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ అధిమత్తో ఛన్దో చ వాయామో చ ఉస్సాహో చ ఉస్సోళ్హీ చ అప్పటివానీ చ సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ కరణీయం.

‘‘సచే పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పచ్చవేక్ఖమానో ఏవం జానాతి – ‘నత్థి మే పాపకా అకుసలా ధమ్మా అప్పహీనా, యే మే అస్సు రత్తిం కాలం కరోన్తస్స అన్తరాయాయా’తి, తేన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునా తేనేవ పీతిపామోజ్జేన విహాతబ్బం అహోరత్తానుసిక్ఖినా కుసలేసు ధమ్మేసు.

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు రత్తియా నిక్ఖన్తాయ దివసే పతిహితే ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘బహుకా ఖో మే పచ్చయా మరణస్స – అహి వా మం డంసేయ్య, విచ్ఛికో వా మం డంసేయ్య, సతపదీ వా మం డంసేయ్య; తేన మే అస్స కాలకిరియా సో మమస్స అన్తరాయో. ఉపక్ఖలిత్వా వా పపతేయ్యం, భత్తం వా మే భుత్తం బ్యాపజ్జేయ్య, పిత్తం వా మే కుప్పేయ్య, సేమ్హం వా మే కుప్పేయ్య, సత్థకా వా మే వాతా కుప్పేయ్యుం; తేన మే అస్స కాలకిరియా సో మమస్స అన్తరాయో’తి. తేన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునా ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖితబ్బం – ‘అత్థి ను ఖో మే పాపకా అకుసలా ధమ్మా అప్పహీనా, యే మే అస్సు దివా కాలం కరోన్తస్స అన్తరాయాయా’’’తి.

‘‘సచే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పచ్చవేక్ఖమానో ఏవం జానాతి – ‘అత్థి మే పాపకా అకుసలా ధమ్మా అప్పహీనా, యే మే అస్సు దివా కాలం కరోన్తస్స అన్తరాయాయా’తి, తేన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునా తేసంయేవ పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ అధిమత్తో ఛన్దో చ వాయామో చ ఉస్సాహో చ ఉస్సోళ్హీ చ అప్పటివానీ చ సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ కరణీయం. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఆదిత్తచేలో వా ఆదిత్తసీసో వా తస్సేవ చేలస్స వా సీసస్స వా నిబ్బాపనాయ అధిమత్తం ఛన్దఞ్చ వాయామఞ్చ ఉస్సాహఞ్చ ఉస్సోళ్హిఞ్చ అప్పటివానిఞ్చ సతిఞ్చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ కరేయ్య; ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, తేన భిక్ఖునా తేసంయేవ పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ అధిమత్తో ఛన్దో చ వాయామో చ ఉస్సాహో చ ఉస్సోళ్హీ చ అప్పటివానీ చ సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ కరణీయం.

‘‘సచే పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పచ్చవేక్ఖమానో ఏవం జానాతి – ‘నత్థి మే పాపకా అకుసలా ధమ్మా అప్పహీనా, యే మే అస్సు దివా కాలం కరోన్తస్స అన్తరాయాయా’తి, తేన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునా తేనేవ పీతిపామోజ్జేన విహాతబ్బం అహోరత్తానుసిక్ఖినా కుసలేసు ధమ్మేసు. ఏవం భావితా ఖో, భిక్ఖవే, మరణస్సతి ఏవం బహులీకతా మహప్ఫలా హోతి మహానిసంసా అమతోగధా అమతపరియోసానా’’తి. దసమం.

సారణీయవగ్గో దుతియో.

తస్సుద్దానం –

ద్వే సారణీ నిసారణీయం, భద్దకం అనుతప్పియం;

నకులం సోప్పమచ్ఛా చ, ద్వే హోన్తి మరణస్సతీతి.

౩. అనుత్తరియవగ్గో

౧. సామకసుత్తం

౨౧. ఏకం సమయం భగవా సక్కేసు విహరతి సామగామకే పోక్ఖరణియాయం. అథ ఖో అఞ్ఞతరా దేవతా అభిక్కన్తాయ రత్తియా అభిక్కన్తవణ్ణా కేవలకప్పం పోక్ఖరణియం ఓభాసేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితా ఖో సా దేవతా భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘తయోమే, భన్తే, ధమ్మా భిక్ఖునో పరిహానాయ సంవత్తన్తి. కతమే తయో? కమ్మారామతా, భస్సారామతా, నిద్దారామతా – ఇమే ఖో, భన్తే, తయో ధమ్మా భిక్ఖునో పరిహానాయ సంవత్తన్తీ’’తి. ఇదమవోచ సా దేవతా. సమనుఞ్ఞో సత్థా అహోసి. అథ ఖో సా దేవతా ‘‘సమనుఞ్ఞో మే సత్థా’’తి భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా తత్థేవన్తరధాయి.

అథ ఖో భగవా తస్సా రత్తియా అచ్చయేన భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఇమం, భిక్ఖవే, రత్తిం అఞ్ఞతరా దేవతా అభిక్కన్తాయ రత్తియా అభిక్కన్తవణ్ణా కేవలకప్పం పోక్ఖరణియం ఓభాసేత్వా యేనాహం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా మం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితా ఖో, భిక్ఖవే, సా దేవతా మం ఏతదవోచ – ‘తయోమే, భన్తే, ధమ్మా భిక్ఖునో పరిహానాయ సంవత్తన్తి. కతమే తయో? కమ్మారామతా, భస్సారామతా, నిద్దారామతా – ఇమే ఖో, భన్తే, తయో ధమ్మా భిక్ఖునో పరిహానాయ సంవత్తన్తీ’తి. ఇదమవోచ, భిక్ఖవే, సా దేవతా. ఇదం వత్వా మం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా తత్థేవన్తరధాయి. తేసం వో [ఖో (క.)], భిక్ఖవే, అలాభా తేసం దుల్లద్ధం, యే వో దేవతాపి జానన్తి కుసలేహి ధమ్మేహి పరిహాయమానే’’.

‘‘అపరేపి, భిక్ఖవే, తయో పరిహానియే ధమ్మే దేసేస్సామి. తం సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ – ‘‘కతమే చ, భిక్ఖవే, తయో పరిహానియా ధమ్మా? సఙ్గణికారామతా, దోవచస్సతా, పాపమిత్తతా – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో పరిహానియా ధమ్మా’’.

‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అతీతమద్ధానం పరిహాయింసు కుసలేహి ధమ్మేహి, సబ్బేతే ఇమేహేవ ఛహి ధమ్మేహి పరిహాయింసు కుసలేహి ధమ్మేహి. యేపి హి కేచి, భిక్ఖవే, అనాగతమద్ధానం పరిహాయిస్సన్తి కుసలేహి ధమ్మేహి, సబ్బేతే ఇమేహేవ ఛహి ధమ్మేహి పరిహాయిస్సన్తి కుసలేహి ధమ్మేహి. యేపి హి కేచి, భిక్ఖవే, ఏతరహి పరిహాయన్తి కుసలేహి ధమ్మేహి, సబ్బేతే ఇమేహేవ ఛహి ధమ్మేహి పరిహాయన్తి కుసలేహి ధమ్మేహీ’’తి. పఠమం.

౨. అపరిహానియసుత్తం

౨౨. ‘‘ఛయిమే, భిక్ఖవే, అపరిహానియే ధమ్మే దేసేస్సామి, తం సుణాథ…పే… కతమే చ, భిక్ఖవే, ఛ అపరిహానియా ధమ్మా? న కమ్మారామతా, న భస్సారామతా, న నిద్దారామతా, న సఙ్గణికారామతా, సోవచస్సతా, కల్యాణమిత్తతా – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, ఛ అపరిహానియా ధమ్మా.

‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అతీతమద్ధానం న పరిహాయింసు కుసలేహి ధమ్మేహి, సబ్బేతే ఇమేహేవ ఛహి ధమ్మేహి న పరిహాయింసు కుసలేహి ధమ్మేహి. యేపి హి కేచి, భిక్ఖవే, అనాగతమద్ధానం న పరిహాయిస్సన్తి కుసలేహి ధమ్మేహి, సబ్బేతే ఇమేహేవ ఛహి ధమ్మేహి న పరిహాయిస్సన్తి కుసలేహి ధమ్మేహి. యేపి హి కేచి, భిక్ఖవే, ఏతరహి న పరిహాయన్తి కుసలేహి ధమ్మేహి, సబ్బేతే ఇమేహేవ ఛహి ధమ్మేహి న పరిహాయన్తి కుసలేహి ధమ్మేహీ’’తి. దుతియం.

౩. భయసుత్తం

౨౩. ‘‘‘భయ’న్తి, భిక్ఖవే, కామానమేతం అధివచనం; ‘దుక్ఖ’న్తి, భిక్ఖవే, కామానమేతం అధివచనం; ‘రోగో’తి, భిక్ఖవే, కామానమేతం అధివచనం; ‘గణ్డో’తి, భిక్ఖవే, కామానమేతం అధివచనం; ‘సఙ్గో’తి, భిక్ఖవే, కామానమేతం అధివచనం; ‘పఙ్కో’తి, భిక్ఖవే, కామానమేతం అధివచనం.

‘‘కస్మా చ, భిక్ఖవే, ‘భయ’న్తి కామానమేతం అధివచనం? కామరాగరత్తాయం, భిక్ఖవే, ఛన్దరాగవినిబద్ధో దిట్ఠధమ్మికాపి భయా న పరిముచ్చతి, సమ్పరాయికాపి భయా న పరిముచ్చతి, తస్మా ‘భయ’న్తి కామానమేతం అధివచనం. కస్మా చ, భిక్ఖవే, దుక్ఖన్తి…పే… రోగోతి… గణ్డోతి… సఙ్గోతి… పఙ్కోతి కామానమేతం అధివచనం? కామరాగరత్తాయం, భిక్ఖవే, ఛన్దరాగవినిబద్ధో దిట్ఠధమ్మికాపి పఙ్కా న పరిముచ్చతి, సమ్పరాయికాపి పఙ్కా న పరిముచ్చతి, తస్మా ‘పఙ్కో’తి కామానమేతం అధివచన’’న్తి.

‘‘భయం దుక్ఖం రోగో గణ్డో, సఙ్గో పఙ్కో చ ఉభయం;