(౨౦) ౫. మహావగ్గో

౧. సోతానుగతసుత్తం

౧౯౧. ‘‘సోతానుగతానం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం, వచసా పరిచితానం, మనసానుపేక్ఖితానం, దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధానం చత్తారో ఆనిసంసా పాటికఙ్ఖా. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ధమ్మం పరియాపుణాతి – సుత్తం, గేయ్యం, వేయ్యాకరణం, గాథం, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, జాతకం, అబ్భుతధమ్మం, వేదల్లం. తస్స తే ధమ్మా సోతానుగతా హోన్తి, వచసా పరిచితా, మనసానుపేక్ఖితా, దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధా. సో ముట్ఠస్సతి [ముట్ఠస్సతీ (సీ.)] కాలం కురుమానో అఞ్ఞతరం దేవనికాయం ఉపపజ్జతి. తస్స తత్థ సుఖినో ధమ్మపదా ప్లవన్తి [పిలపన్తి (సీ. స్యా. కం. పీ.)]. దన్ధో, భిక్ఖవే, సతుప్పాదో; అథ సో సత్తో ఖిప్పంయేవ విసేసగామీ హోతి. సోతానుగతానం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం, వచసా పరిచితానం, మనసానుపేక్ఖితానం, దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధానం అయం పఠమో ఆనిసంసో పాటికఙ్ఖో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ధమ్మం పరియాపుణాతి – సుత్తం, గేయ్యం, వేయ్యాకరణం, గాథం, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, జాతకం, అబ్భుతధమ్మం, వేదల్లం. తస్స తే ధమ్మా సోతానుగతా హోన్తి, వచసా పరిచితా, మనసానుపేక్ఖితా, దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధా. సో ముట్ఠస్సతి కాలం కురుమానో అఞ్ఞతరం దేవనికాయం ఉపపజ్జతి. తస్స తత్థ న హేవ ఖో సుఖినో ధమ్మపదా ప్లవన్తి; అపి చ ఖో భిక్ఖు ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో దేవపరిసాయం ధమ్మం దేసేతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘అయం వా సో ధమ్మవినయో, యత్థాహం పుబ్బే బ్రహ్మచరియం అచరి’న్తి. దన్ధో, భిక్ఖవే, సతుప్పాదో; అథ సో సత్తో ఖిప్పమేవ విసేసగామీ హోతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో కుసలో భేరిసద్దస్స. సో అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నో భేరిసద్దం సుణేయ్య. తస్స న హేవ ఖో అస్స కఙ్ఖా వా విమతి వా – ‘భేరిసద్దో ను ఖో, న ను ఖో భేరిసద్దో’తి! అథ ఖో భేరిసద్దోత్వేవ నిట్ఠం గచ్ఛేయ్య. ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ధమ్మం పరియాపుణాతి – సుత్తం, గేయ్యం, వేయ్యాకరణం, గాథం, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, జాతకం, అబ్భుతధమ్మం, వేదల్లం. తస్స తే ధమ్మా సోతానుగతా హోన్తి, వచసా పరిచితా, మనసానుపేక్ఖితా, దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధా. సో ముట్ఠస్సతి కాలం కురుమానో అఞ్ఞతరం దేవనికాయం ఉపపజ్జతి. తస్స తత్థ న హేవ ఖో సుఖినో ధమ్మపదా ప్లవన్తి; అపి చ ఖో భిక్ఖు ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో దేవపరిసాయం ధమ్మం దేసేతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘అయం వా సో ధమ్మవినయో, యత్థాహం పుబ్బే బ్రహ్మచరియం అచరి’న్తి. దన్ధో, భిక్ఖవే, సతుప్పాదో; అథ సో సత్తో ఖిప్పంయేవ విసేసగామీ హోతి. సోతానుగతానం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం, వచసా పరిచితానం, మనసానుపేక్ఖితానం, దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధానం అయం దుతియో ఆనిసంసో పాటికఙ్ఖో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ధమ్మం పరియాపుణాతి – సుత్తం, గేయ్యం, వేయ్యాకరణం, గాథం, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, జాతకం, అబ్భుతధమ్మం, వేదల్లం. తస్స తే ధమ్మా సోతానుగతా హోన్తి, వచసా పరిచితా, మనసానుపేక్ఖితా, దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధా. సో ముట్ఠస్సతి కాలం కురుమానో అఞ్ఞతరం దేవనికాయం ఉపపజ్జతి. తస్స తత్థ న హేవ ఖో సుఖినో ధమ్మపదా ప్లవన్తి, నపి భిక్ఖు ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో దేవపరిసాయం ధమ్మం దేసేతి; అపి చ ఖో దేవపుత్తో దేవపరిసాయం ధమ్మం దేసేతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘అయం వా సో ధమ్మవినయో, యత్థాహం పుబ్బే బ్రహ్మచరియం అచరి’న్తి. దన్ధో, భిక్ఖవే, సతుప్పాదో; అథ సో సత్తో ఖిప్పంయేవ విసేసగామీ హోతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో కుసలో సఙ్ఖసద్దస్స. సో అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నో సఙ్ఖసద్దం సుణేయ్య. తస్స న హేవ ఖో అస్స కఙ్ఖా వా విమతి వా – ‘సఙ్ఖసద్దో ను ఖో, న ను ఖో సఙ్ఖసద్దో’తి! అథ ఖో సఙ్ఖసద్దోత్వేవ నిట్ఠం గచ్ఛేయ్య. ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ధమ్మం పరియాపుణాతి – సుత్తం, గేయ్యం, వేయ్యాకరణం, గాథం, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, జాతకం, అబ్భుతధమ్మం, వేదల్లం. తస్స తే ధమ్మా సోతానుగతా హోన్తి, వచసా పరిచితా, మనసానుపేక్ఖితా, దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధా. సో ముట్ఠస్సతి కాలం కురుమానో అఞ్ఞతరం దేవనికాయం ఉపపజ్జతి. తస్స తత్థ న హేవ ఖో సుఖినో ధమ్మపదా ప్లవన్తి, నపి భిక్ఖు ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో దేవపరిసాయం ధమ్మం దేసేతి; అపి చ ఖో దేవపుత్తో దేవపరిసాయం ధమ్మం దేసేతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘అయం వా సో ధమ్మవినయో, యత్థాహం పుబ్బే బ్రహ్మచరియం అచరి’న్తి. దన్ధో, భిక్ఖవే, సతుప్పాదో; అథ సో సత్తో ఖిప్పంయేవ విసేసగామీ హోతి. సోతానుగతానం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం, వచసా పరిచితానం, మనసానుపేక్ఖితానం, దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధానం అయం తతియో ఆనిసంసో పాటికఙ్ఖో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ధమ్మం పరియాపుణాతి – సుత్తం, గేయ్యం, వేయ్యాకరణం, గాథం, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, జాతకం, అబ్భుతధమ్మం, వేదల్లం. తస్స తే ధమ్మా సోతానుగతా హోన్తి, వచసా పరిచితా, మనసానుపేక్ఖితా, దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధా. సో ముట్ఠస్సతి కాలం కురుమానో అఞ్ఞతరం దేవనికాయం ఉపపజ్జతి. తస్స తత్థ న హేవ ఖో సుఖినో ధమ్మపదా ప్లవన్తి, నపి భిక్ఖు ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో దేవపరిసాయం ధమ్మం దేసేతి, నపి దేవపుత్తో దేవపరిసాయం ధమ్మం దేసేతి; అపి చ ఖో ఓపపాతికో ఓపపాతికం సారేతి – ‘సరసి త్వం, మారిస, సరసి త్వం, మారిస, యత్థ మయం పుబ్బే బ్రహ్మచరియం అచరిమ్హా’తి. సో ఏవమాహ – ‘సరామి, మారిస, సరామి, మారిసా’తి. దన్ధో, భిక్ఖవే, సతుప్పాదో; అథ సో సత్తో ఖిప్పంయేవ విసేసగామీ హోతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ద్వే సహాయకా సహపంసుకీళికా [సహపంసుకీళకా (స్యా. కం.)]. తే కదాచి కరహచి అఞ్ఞమఞ్ఞం సమాగచ్ఛేయ్యుం. అఞ్ఞో పన [సమాగచ్ఛేయ్యుం, తమేనం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] సహాయకో సహాయకం ఏవం వదేయ్య – ‘ఇదమ్పి, సమ్మ, సరసి, ఇదమ్పి, సమ్మ, సరసీ’తి. సో ఏవం వదేయ్య – ‘సరామి, సమ్మ, సరామి, సమ్మా’తి. ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ధమ్మం పరియాపుణాతి – సుత్తం, గేయ్యం, వేయ్యాకరణం, గాథం, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, జాతకం, అబ్భుతధమ్మం, వేదల్లం. తస్స తే ధమ్మా సోతానుగతా హోన్తి, వచసా పరిచితా, మనసానుపేక్ఖితా, దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధా. సో ముట్ఠస్సతి కాలం కురుమానో అఞ్ఞతరం దేవనికాయం ఉపపజ్జతి. తస్స తత్థ న హేవ ఖో సుఖినో ధమ్మపదా ప్లవన్తి, నపి భిక్ఖు ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో దేవపరిసాయం ధమ్మం దేసేతి, నపి దేవపుత్తో దేవపరిసాయం ధమ్మం దేసేతి; అపి చ ఖో ఓపపాతికో ఓపపాతికం సారేతి – ‘సరసి త్వం, మారిస, సరసి త్వం, మారిస, యత్థ మయం పుబ్బే బ్రహ్మచరియం అచరిమ్హా’తి. సో ఏవమాహ – ‘సరామి, మారిస, సరామి, మారిసా’తి. దన్ధో, భిక్ఖవే, సతుప్పాదో; అథ ఖో సో సత్తో ఖిప్పంయేవ విసేసగామీ హోతి. సోతానుగతానం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం, వచసా పరిచితానం, మనసానుపేక్ఖితానం, దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధానం అయం చతుత్థో ఆనిసంసో పాటికఙ్ఖో. సోతానుగతానం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం, వచసా పరిచితానం, మనసానుపేక్ఖితానం దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధానం ఇమే చత్తారో ఆనిసంసా పాటికఙ్ఖా’’తి. పఠమం.

౨. ఠానసుత్తం

౧౯౨. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, ఠానాని చతూహి ఠానేహి వేదితబ్బాని. కతమాని చత్తారి? సంవాసేన, భిక్ఖవే, సీలం వేదితబ్బం, తఞ్చ ఖో దీఘేన అద్ధునా, న ఇత్తరం; మనసికరోతా, నో అమనసికరోతా; పఞ్ఞవతా, నో దుప్పఞ్ఞేన. సంవోహారేన, భిక్ఖవే, సోచేయ్యం వేదితబ్బం, తఞ్చ ఖో దీఘేన అద్ధునా, న ఇత్తరం; మనసికరోతా, నో అమనసికరోతా; పఞ్ఞవతా, నో దుప్పఞ్ఞేన. ఆపదాసు, భిక్ఖవే, థామో వేదితబ్బో, సో చ ఖో దీఘేన అద్ధునా, న ఇత్తరం; మనసికరోతా, నో అమనసికరోతా; పఞ్ఞవతా, నో దుప్పఞ్ఞేన. సాకచ్ఛాయ, భిక్ఖవే, పఞ్ఞా వేదితబ్బా, సా చ ఖో దీఘేన అద్ధునా, న ఇత్తరం; మనసికరోతా, నో అమనసికరోతా; పఞ్ఞవతా, నో దుప్పఞ్ఞేనాతి.

[సం. ని. ౧.౧౨౨] ‘‘‘సంవాసేన, భిక్ఖవే, సీలం వేదితబ్బం, తఞ్చ ఖో దీఘేన అద్ధునా, న ఇత్తరం; మనసికరోతా, నో అమనసికరోతా; పఞ్ఞవతా, నో దుప్పఞ్ఞేనా’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ఇధ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో పుగ్గలేన సద్ధిం సంవసమానో ఏవం జానాతి – ‘దీఘరత్తం ఖో అయమాయస్మా ఖణ్డకారీ ఛిద్దకారీ సబలకారీ కమ్మాసకారీ, న సన్తతకారీ న సన్తతవుత్తి [సతతవుత్తి (స్యా. కం.)]; సీలేసు దుస్సీలో అయమాయస్మా, నాయమాయస్మా సీలవా’’’తి.

‘‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, పుగ్గలో పుగ్గలేన సద్ధిం సంవసమానో ఏవం జానాతి – ‘దీఘరత్తం ఖో అయమాయస్మా అఖణ్డకారీ అచ్ఛిద్దకారీ అసబలకారీ అకమ్మాసకారీ సన్తతకారీ సన్తతవుత్తి; సీలేసు సీలవా అయమాయస్మా, నాయమాయస్మా దుస్సీలో’తి. ‘సంవాసేన, భిక్ఖవే, సీలం వేదితబ్బం, తఞ్చ ఖో దీఘేన అద్ధునా, న ఇత్తరం; మనసికరోతా, నో అమనసికరోతా; పఞ్ఞవతా, నో దుప్పఞ్ఞేనా’తి, ఇతి యం తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘సంవోహారేన, భిక్ఖవే, సోచేయ్యం వేదితబ్బం, తఞ్చ ఖో దీఘేన అద్ధునా, న ఇత్తరం; మనసికరోతా, నో అమనసికరోతా; పఞ్ఞవతా, నో దుప్పఞ్ఞేనా’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ఇధ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో పుగ్గలేన సద్ధిం సంవోహరమానో ఏవం జానాతి – ‘అఞ్ఞథా ఖో అయమాయస్మా ఏకేన ఏకో వోహరతి, అఞ్ఞథా ద్వీహి, అఞ్ఞథా తీహి, అఞ్ఞథా సమ్బహులేహి; వోక్కమతి అయమాయస్మా పురిమవోహారా పచ్ఛిమవోహారం; అపరిసుద్ధవోహారో అయమాయస్మా, నాయమాయస్మా పరిసుద్ధవోహారో’’’తి.

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, పుగ్గలో పుగ్గలేన సద్ధిం సంవోహరమానో ఏవం జానాతి – ‘యథేవ ఖో అయమాయస్మా ఏకేన ఏకో వోహరతి, తథా ద్వీహి, తథా తీహి, తథా సమ్బహులేహి. నాయమాయస్మా వోక్కమతి పురిమవోహారా పచ్ఛిమవోహారం; పరిసుద్ధవోహారో అయమాయస్మా, నాయమాయస్మా అపరిసుద్ధవోహారో’తి. ‘సంవోహారేన, భిక్ఖవే, సోచేయ్యం వేదితబ్బం, తఞ్చ ఖో దీఘేన అద్ధునా, న ఇత్తరం; మనసికరోతా, నో అమనసికరోతా; పఞ్ఞవతా, నో దుప్పఞ్ఞేనా’తి, ఇతి యం తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘ఆపదాసు, భిక్ఖవే, థామో వేదితబ్బో, సో చ ఖో దీఘేన అద్ధునా, న ఇత్తరం; మనసికరోతా, నో అమనసికరోతా; పఞ్ఞవతా, నో దుప్పఞ్ఞేనా’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో ఞాతిబ్యసనేన వా ఫుట్ఠో సమానో, భోగబ్యసనేన వా ఫుట్ఠో సమానో, రోగబ్యసనేన వా ఫుట్ఠో సమానో న ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘తథాభూతో ఖో అయం లోకసన్నివాసో తథాభూతో అయం అత్తభావపటిలాభో యథాభూతే లోకసన్నివాసే యథాభూతే అత్తభావపటిలాభే అట్ఠ లోకధమ్మా లోకం అనుపరివత్తన్తి లోకో చ అట్ఠ లోకధమ్మే అనుపరివత్తతి – లాభో చ, అలాభో చ, యసో చ, అయసో చ, నిన్దా చ, పసంసా చ, సుఖఞ్చ, దుక్ఖఞ్చా’తి. సో ఞాతిబ్యసనేన వా ఫుట్ఠో సమానో భోగబ్యసనేన వా ఫుట్ఠో సమానో రోగబ్యసనేన వా ఫుట్ఠో సమానో సోచతి కిలమతి పరిదేవతి, ఉరత్తాళిం కన్దతి, సమ్మోహం ఆపజ్జతి.

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో ఞాతిబ్యసనేన వా ఫుట్ఠో సమానో భోగబ్యసనేన వా ఫుట్ఠో సమానో రోగబ్యసనేన వా ఫుట్ఠో సమానో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘తథాభూతో ఖో అయం లోకసన్నివాసో తథాభూతో అయం అత్తభావపటిలాభో యథాభూతే లోకసన్నివాసే యథాభూతే అత్తభావపటిలాభే అట్ఠ లోకధమ్మా లోకం అనుపరివత్తన్తి లోకో చ అట్ఠ లోకధమ్మే అనుపరివత్తతి – లాభో చ, అలాభో చ, యసో చ, అయసో చ, నిన్దా చ, పసంసా చ, సుఖఞ్చ, దుక్ఖఞ్చా’తి. సో ఞాతిబ్యసనేన వా ఫుట్ఠో సమానో భోగబ్యసనేన వా ఫుట్ఠో సమానో రోగబ్యసనేన వా ఫుట్ఠో సమానో న సోచతి న కిలమతి న పరిదేవతి, న ఉరత్తాళిం కన్దతి, న సమ్మోహం ఆపజ్జతి. ‘ఆపదాసు, భిక్ఖవే, థామో వేదితబ్బో, సో చ ఖో దీఘేన అద్ధునా, న ఇత్తరం; మనసికరోతా, నో అమనసికరోతా; పఞ్ఞవతా, నో దుప్పఞ్ఞేనా’తి, ఇతి యం తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘సాకచ్ఛాయ, భిక్ఖవే, పఞ్ఞా వేదితబ్బా, సా చ ఖో దీఘేన అద్ధునా, న ఇత్తరం; మనసికరోతా, నో అమనసికరోతా; పఞ్ఞవతా, నో దుప్పఞ్ఞేనా’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ఇధ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో పుగ్గలేన సద్ధిం సాకచ్ఛాయమానో ఏవం జానాతి – ‘యథా ఖో ఇమస్స ఆయస్మతో ఉమ్మగ్గో యథా చ అభినీహారో యథా చ పఞ్హాసముదాహారో, దుప్పఞ్ఞో అయమాయస్మా, నాయమాయస్మా పఞ్ఞవా. తం కిస్స హేతు? తథా హి అయమాయస్మా న చేవ గమ్భీరం అత్థపదం ఉదాహరతి సన్తం పణీతం అతక్కావచరం నిపుణం పణ్డితవేదనీయం. యఞ్చ అయమాయస్మా ధమ్మం భాసతి తస్స చ నప్పటిబలో సంఖిత్తేన వా విత్థారేన వా అత్థం ఆచిక్ఖితుం దేసేతుం పఞ్ఞాపేతుం పట్ఠపేతుం వివరితుం విభజితుం ఉత్తానీకాతుం. దుప్పఞ్ఞో అయమాయస్మా, నాయమాయస్మా పఞ్ఞవా’’’తి.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, చక్ఖుమా పురిసో ఉదకరహదస్స తీరే ఠితో పస్సేయ్య పరిత్తం మచ్ఛం ఉమ్ముజ్జమానం. తస్స ఏవమస్స – ‘యథా ఖో ఇమస్స మచ్ఛస్స ఉమ్మగ్గో యథా చ ఊమిఘాతో యథా చ వేగాయితత్తం, పరిత్తో అయం మచ్ఛో, నాయం మచ్ఛో మహన్తో’తి. ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో పుగ్గలేన సద్ధిం సాకచ్ఛాయమానో ఏవం జానాతి – ‘యథా ఖో ఇమస్స ఆయస్మతో ఉమ్మగ్గో యథా చ అభినీహారో యథా చ పఞ్హాసముదాహారో, దుప్పఞ్ఞో అయమాయస్మా, నాయమాయస్మా పఞ్ఞవా. తం కిస్స హేతు? తథా హి అయమాయస్మా న చేవ గమ్భీరం అత్థపదం ఉదాహరతి సన్తం పణీతం అతక్కావచరం నిపుణం పణ్డితవేదనీయం. యఞ్చ అయమాయస్మా ధమ్మం భాసతి, తస్స చ న పటిబలో సంఖిత్తేన వా విత్థారేన వా అత్థం ఆచిక్ఖితుం దేసేతుం పఞ్ఞాపేతుం పట్ఠపేతుం వివరితుం విభజితుం ఉత్తానీకాతుం. దుప్పఞ్ఞో అయమాయస్మా, నాయమాయస్మా పఞ్ఞవా’’’తి.

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, పుగ్గలో పుగ్గలేన సద్ధిం సాకచ్ఛాయమానో ఏవం జానాతి – ‘యథా ఖో ఇమస్స ఆయస్మతో ఉమ్మగ్గో యథా చ అభినీహారో యథా చ పఞ్హాసముదాహారో, పఞ్ఞవా అయమాయస్మా, నాయమాయస్మా దుప్పఞ్ఞో. తం కిస్స హేతు? తథా హి అయమాయస్మా గమ్భీరఞ్చేవ అత్థపదం ఉదాహరతి సన్తం పణీతం అతక్కావచరం నిపుణం పణ్డితవేదనీయం. యఞ్చ అయమాయస్మా ధమ్మం భాసతి, తస్స చ పటిబలో సంఖిత్తేన వా విత్థారేన వా అత్థం ఆచిక్ఖితుం దేసేతుం పఞ్ఞాపేతుం పట్ఠపేతుం వివరితుం విభజితుం ఉత్తానీకాతుం. పఞ్ఞవా అయమాయస్మా, నాయమాయస్మా దుప్పఞ్ఞో’’’తి.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, చక్ఖుమా పురిసో ఉదకరహదస్స తీరే ఠితో పస్సేయ్య మహన్తం మచ్ఛం ఉమ్ముజ్జమానం. తస్స ఏవమస్స – ‘యథా ఖో ఇమస్స మచ్ఛస్స ఉమ్మగ్గో యథా చ ఊమిఘాతో యథా చ వేగాయితత్తం, మహన్తో అయం మచ్ఛో, నాయం మచ్ఛో పరిత్తో’తి. ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో పుగ్గలేన సద్ధిం సాకచ్ఛాయమానో ఏవం జానాతి – ‘యథా ఖో ఇమస్స ఆయస్మతో ఉమ్మగ్గో యథా చ అభినీహారో యథా చ పఞ్హాసముదాహారో, పఞ్ఞవా అయమాయస్మా, నాయమాయస్మా దుప్పఞ్ఞో. తం కిస్స హేతు? తథా హి అయమాయస్మా గమ్భీరఞ్చేవ అత్థపదం ఉదాహరతి సన్తం పణీతం అతక్కావచరం నిపుణం పణ్డితవేదనీయం. యఞ్చ అయమాయస్మా ధమ్మం భాసతి, తస్స చ పటిబలో సంఖిత్తేన వా విత్థారేన వా అత్థం ఆచిక్ఖితుం దేసేతుం పఞ్ఞాపేతుం పట్ఠపేతుం వివరితుం విభజితుం ఉత్తానీకాతుం. పఞ్ఞవా అయమాయస్మా, నాయమాయస్మా దుప్పఞ్ఞో’తి.

‘‘‘సాకచ్ఛాయ, భిక్ఖవే, పఞ్ఞా వేదితబ్బా, సా చ ఖో దీఘేన అద్ధునా, న ఇత్తరం; మనసికరోతా, నో అమనసికరోతా; పఞ్ఞవతా, నో దుప్పఞ్ఞేనా’తి, ఇతి యం తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి ఠానాని ఇమేహి చతూహి ఠానేహి వేదితబ్బానీ’’తి. దుతియం.

౩. భద్దియసుత్తం

౧౯౩. ఏకం సమయం భగవా వేసాలియం విహరతి మహావనే కూటాగారసాలాయం. అథ ఖో భద్దియో లిచ్ఛవి యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో భద్దియో లిచ్ఛవి భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘సుతం మేతం, భన్తే – ‘మాయావీ సమణో గోతమో ఆవట్టనిం మాయం [ఆవట్టనీమాయం (సీ.), ఆవట్టనిమాయం (స్యా. కం. క.) మ. ని. ౨.౬౦ పస్సితబ్బం] జానాతి యాయ అఞ్ఞతిత్థియానం సావకే ఆవట్టేతీ’తి. యే తే, భన్తే, ఏవమాహంసు – ‘మాయావీ సమణో గోతమో ఆవట్టనిం మాయం జానాతి యాయ అఞ్ఞతిత్థియానం సావకే ఆవట్టేతీ’తి, కచ్చి తే, భన్తే, భగవతో వుత్తవాదినో, న చ భగవన్తం అభూతేన అబ్భాచిక్ఖన్తి, ధమ్మస్స చ అనుధమ్మం బ్యాకరోన్తి, న చ కోచి సహధమ్మికో వాదానుపాతో గారయ్హం ఠానం ఆగచ్ఛతి, అనబ్భక్ఖాతుకామా హి మయం, భన్తే, భగవన్త’’న్తి?

‘‘ఏథ తుమ్హే, భద్దియ, మా అనుస్సవేన, మా పరమ్పరాయ, మా ఇతికిరాయ, మా పిటకసమ్పదానేన, మా తక్కహేతు, మా నయహేతు, మా ఆకారపరివితక్కేన, మా దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా, మా భబ్బరూపతాయ, మా ‘సమణో నో గరూ’తి. యదా తుమ్హే, భద్దియ, అత్తనావ జానేయ్యాథ – ‘ఇమే ధమ్మా అకుసలా, ఇమే ధమ్మా సావజ్జా, ఇమే ధమ్మా విఞ్ఞుగరహితా, ఇమే ధమ్మా సమత్తా సమాదిన్నా అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తీ’తి, అథ తుమ్హే, భద్దియ, పజహేయ్యాథ.

‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భద్దియ, లోభో పురిసస్స అజ్ఝత్తం ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి హితాయ వా అహితాయ వా’’తి? ‘‘అహితాయ, భన్తే’’. ‘‘లుద్ధో పనాయం, భద్దియ, పురిసపుగ్గలో లోభేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో పాణమ్పి హనతి, అదిన్నమ్పి ఆదియతి, పరదారమ్పి గచ్ఛతి, ముసాపి భణతి, పరమ్పి తథత్తాయ [తదత్థాయ (క.) అ. ని. ౩.౬౬] సమాదపేతి యంస హోతి దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయా’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’.

‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భద్దియ, దోసో పురిసస్స…పే… మోహో పురిసస్స…పే… సారమ్భో పురిసస్స అజ్ఝత్తం ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి హితాయ వా అహితాయ వా’’తి? ‘‘అహితాయ, భన్తే’’. ‘‘సారద్ధో పనాయం, భద్దియ, పురిసపుగ్గలో సారమ్భేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో పాణమ్పి హనతి, అదిన్నమ్పి ఆదియతి, పరదారమ్పి గచ్ఛతి, ముసాపి భణతి, పరమ్పి తథత్తాయ సమాదపేతి యంస హోతి దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయా’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’.

‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భద్దియ, ఇమే ధమ్మా కుసలా వా అకుసలా వా’’తి? ‘‘అకుసలా, భన్తే’’. ‘‘సావజ్జా వా అనవజ్జా వా’’తి? ‘‘సావజ్జా, భన్తే’’. ‘‘విఞ్ఞుగరహితా వా విఞ్ఞుప్పసత్థా వా’’తి? ‘‘విఞ్ఞుగరహితా, భన్తే’’. ‘‘సమత్తా సమాదిన్నా అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తి, నో వా? కథం వా ఏత్థ హోతీ’’తి? ‘‘సమత్తా, భన్తే, సమాదిన్నా అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తి. ఏవం నో ఏత్థ హోతీ’’తి.

‘‘ఇతి ఖో, భద్దియ, యం తం తే అవోచుమ్హా – ఏథ తుమ్హే, భద్దియ, మా అనుస్సవేన, మా పరమ్పరాయ, మా ఇతికిరాయ, మా పిటకసమ్పదానేన, మా తక్కహేతు, మా నయహేతు, మా ఆకారపరివితక్కేన, మా దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా, మా భబ్బరూపతాయ, మా ‘సమణో నో గరూ’తి. యదా తుమ్హే, భద్దియ, అత్తనావ జానేయ్యాథ – ‘ఇమే ధమ్మా అకుసలా, ఇమే ధమ్మా సావజ్జా, ఇమే ధమ్మా విఞ్ఞుగరహితా, ఇమే ధమ్మా సమత్తా సమాదిన్నా అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తీతి, అథ తుమ్హే, భద్దియ, పజహేయ్యాథా’తి, ఇతి యం తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘ఏథ తుమ్హే, భద్దియ, మా అనుస్సవేన, మా పరమ్పరాయ, మా ఇతికిరాయ, మా పిటకసమ్పదానేన, మా తక్కహేతు, మా నయహేతు, మా ఆకారపరివితక్కేన, మా దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా, మా భబ్బరూపతాయ, మా ‘సమణో నో గరూ’తి. యదా తుమ్హే, భద్దియ, అత్తనావ జానేయ్యాథ – ‘ఇమే ధమ్మా కుసలా, ఇమే ధమ్మా అనవజ్జా, ఇమే ధమ్మా విఞ్ఞుప్పసత్థా, ఇమే ధమ్మా సమత్తా సమాదిన్నా హితాయ సుఖాయ సంవత్తన్తీ’తి, అథ తుమ్హే, భద్దియ, ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్యాథా’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భద్దియ, అలోభో పురిసస్స అజ్ఝత్తం ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి హితాయ వా అహితాయ వా’’తి? ‘‘హితాయ, భన్తే’’. ‘‘అలుద్ధో పనాయం, భద్దియ, పురిసపుగ్గలో లోభేన అనభిభూతో అపరియాదిన్నచిత్తో నేవ పాణం హనతి, న అదిన్నం ఆదియతి, న పరదారం గచ్ఛతి, న ముసా భణతి, పరమ్పి తథత్తాయ న సమాదపేతి యం’స హోతి దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’.

‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భద్దియ, అదోసో పురిసస్స…పే… అమోహో పురిసస్స…పే… అసారమ్భో పురిసస్స అజ్ఝత్తం ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి హితాయ వా అహితాయ వా’’తి? ‘‘హితాయ, భన్తే’’. ‘‘అసారద్ధో పనాయం, భద్దియ, పురిసపుగ్గలో సారమ్భేన అనభిభూతో అపరియాదిన్నచిత్తో నేవ పాణం హనతి, న అదిన్నం ఆదియతి, న పరదారం గచ్ఛతి, న ముసా భణతి, పరమ్పి తథత్తాయ న సమాదపేతి యం’స హోతి దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’.

‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భద్దియ, ఇమే ధమ్మా కుసలా వా అకుసలా వా’’తి? ‘‘కుసలా, భన్తే’’. ‘‘సావజ్జా వా అనవజ్జా వా’’తి? ‘‘అనవజ్జా, భన్తే’’. ‘‘విఞ్ఞుగరహితా వా విఞ్ఞుప్పసత్థా వా’’తి? ‘‘విఞ్ఞుప్పసత్థా, భన్తే’’. ‘‘సమత్తా సమాదిన్నా హితాయ సుఖాయ సంవత్తన్తి నో వా? కథం వా ఏత్థ హోతీ’’తి? ‘‘సమత్తా, భన్తే, సమాదిన్నా హితాయ సుఖాయ సంవత్తన్తి. ఏవం నో ఏత్థ హోతీ’’తి.

‘‘ఇతి ఖో, భద్దియ, యం తం తే అవోచుమ్హా – ఏథ తుమ్హే, భద్దియ, మా అనుస్సవేన, మా పరమ్పరాయ, మా ఇతికిరాయ, మా పిటకసమ్పదానేన, మా తక్కహేతు, మా నయహేతు, మా ఆకారపరివితక్కేన, మా దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా, మా భబ్బరూపతాయ, మా ‘సమణో నో గరూ’తి. యదా తుమ్హే, భద్దియ, అత్తనావ జానేయ్యాథ – ‘ఇమే ధమ్మా కుసలా, ఇమే ధమ్మా అనవజ్జా, ఇమే ధమ్మా విఞ్ఞుప్పసత్థా, ఇమే ధమ్మా సమత్తా సమాదిన్నా హితాయ సుఖాయ సంవత్తన్తీతి, అథ తుమ్హే, భద్దియ, ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్యాథా’తి, ఇతి యం తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘యే ఖో తే, భద్దియ, లోకే సన్తో సప్పురిసా తే సావకం ఏవం సమాదపేన్తి – ‘ఏహి త్వం, అమ్భో పురిస, లోభం వినేయ్య [వినేయ్య వినేయ్య (సీ. స్యా. కం.)] విహరాహి. లోభం వినేయ్య విహరన్తో న లోభజం కమ్మం కరిస్ససి కాయేన వాచాయ మనసా. దోసం వినేయ్య విహరాహి. దోసం వినేయ్య విహరన్తో న దోసజం కమ్మం కరిస్ససి కాయేన వాచాయ మనసా. మోహం వినేయ్య విహరాహి. మోహం వినేయ్య విహరన్తో న మోహజం కమ్మం కరిస్ససి కాయేన వాచాయ మనసా. సారమ్భం వినేయ్య విహరాహి. సారమ్భం వినేయ్య విహరన్తో న సారమ్భజం కమ్మం కరిస్ససి కాయేన వాచాయ మనసా’’’తి.

ఏవం వుత్తే భద్దియో లిచ్ఛవి భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అభిక్కన్తం, భన్తే…పే… ఉపాసకం మం, భన్తే, భగవా ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి.

‘‘అపి ను తాహం, భద్దియ, ఏవం అవచం – ‘ఏహి మే త్వం, భద్దియ, సావకో హోహి; అహం సత్థా భవిస్సామీ’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘ఏవంవాదిం ఖో మం, భద్దియ, ఏవమక్ఖాయిం ఏకే సమణబ్రాహ్మణా అసతా తుచ్ఛా ముసా అభూతేన అబ్భాచిక్ఖన్తి – ‘మాయావీ సమణో గోతమో ఆవట్టనిం మాయం జానాతి యాయ అఞ్ఞతిత్థియానం సావకే ఆవట్టేతీ’’’తి. ‘‘భద్దికా, భన్తే, ఆవట్టనీ మాయా. కల్యాణీ, భన్తే, ఆవట్టనీ మాయా. పియా మే, భన్తే, ఞాతిసాలోహితా ఇమాయ ఆవట్టనియా ఆవట్టేయ్యుం, పియానమ్పి మే అస్స ఞాతిసాలోహితానం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ. సబ్బే చేపి, భన్తే, ఖత్తియా ఇమాయ ఆవట్టనియా ఆవట్టేయ్యుం, సబ్బేసమ్పిస్స ఖత్తియానం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ. సబ్బే చేపి, భన్తే, బ్రాహ్మణా… వేస్సా … సుద్దా ఇమాయ ఆవట్టనియా ఆవట్టేయ్యుం, సబ్బేసమ్పిస్స సుద్దానం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి.

‘‘ఏవమేతం, భద్దియ, ఏవమేతం, భద్దియ! సబ్బే చేపి, భద్దియ, ఖత్తియా ఇమాయ ఆవట్టనియా ఆవట్టేయ్యుం అకుసలధమ్మప్పహానాయ కుసలధమ్మూపసమ్పదాయ, సబ్బేసమ్పిస్స ఖత్తియానం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ. సబ్బే చేపి, భద్దియ, బ్రాహ్మణా… వేస్సా… సుద్దా ఆవట్టేయ్యుం అకుసలధమ్మప్పహానాయ కుసలధమ్మూపసమ్పదాయ, సబ్బేసమ్పిస్స సుద్దానం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ. సదేవకో చేపి, భద్దియ, లోకో సమారకో సబ్రహ్మకో సస్సమణబ్రాహ్మణీ పజా సదేవమనుస్సా ఇమాయ ఆవట్టనియా ఆవట్టేయ్యుం [ఆవట్టేయ్య (?)] అకుసలధమ్మప్పహానాయ కుసలధమ్మూపసమ్పదాయ, సదేవకస్సపిస్స లోకస్స సమారకస్స సబ్రహ్మకస్స సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ. ఇమే చేపి, భద్దియ, మహాసాలా ఇమాయ ఆవట్టనియా ఆవట్టేయ్యుం అకుసలధమ్మప్పహానాయ కుసలధమ్మూపసమ్పదాయ, ఇమేసమ్పిస్స మహాసాలానం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ ( ) [(సచే చేతేయ్యుం) (సీ. స్యా. కం. పీ.), (ఆవట్టేయ్యుం) (క.) అ. ని. ౮.౪౪]. కో పన వాదో మనుస్సభూతస్సా’’తి! తతియం.

౪. సాముగియసుత్తం

౧౯౪. ఏకం సమయం ఆయస్మా ఆనన్దో కోలియేసు విహరతి సాముగం నామ [సాపూగం నామ (సీ. స్యా. కం. పీ.)] కోలియానం నిగమో. అథ ఖో సమ్బహులా సాముగియా కోలియపుత్తా యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నే ఖో తే సాముగియే కోలియపుత్తే ఆయస్మా ఆనన్దో ఏతదవోచ –

‘‘చత్తారిమాని, బ్యగ్ఘపజ్జా, పారిసుద్ధిపధానియఙ్గాని తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన సమ్మదక్ఖాతాని సత్తానం విసుద్ధియా సోకపరిదేవానం [సోకపరిద్దవానం (సీ.)] సమతిక్కమాయ దుక్ఖదోమనస్సానం అత్థఙ్గమాయ ఞాయస్స అధిగమాయ నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ. కతమాని చత్తారి? సీలపారిసుద్ధిపధానియఙ్గం, చిత్తపారిసుద్ధిపధానియఙ్గం, దిట్ఠిపారిసుద్ధిపధానియఙ్గం, విముత్తిపారిసుద్ధిపధానియఙ్గం.

‘‘కతమఞ్చ, బ్యగ్ఘపజ్జా, సీలపారిసుద్ధిపధానియఙ్గం? ఇధ, బ్యగ్ఘపజ్జా, భిక్ఖు సీలవా హోతి…పే… సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు. అయం వుచ్చతి, బ్యగ్ఘపజ్జా, సీలపారిసుద్ధి. ఇతి ఏవరూపిం సీలపారిసుద్ధిం అపరిపూరం వా పరిపూరేస్సామి పరిపూరం వా తత్థ తత్థ పఞ్ఞాయ అనుగ్గహేస్సామీతి, యో తత్థ ఛన్దో చ వాయామో చ ఉస్సాహో చ ఉస్సోళ్హీ చ అప్పటివానీ చ సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ, ఇదం వుచ్చతి, బ్యగ్ఘపజ్జా, సీలపారిసుద్ధిపధానియఙ్గం.

‘‘కతమఞ్చ, బ్యగ్ఘపజ్జా, చిత్తపారిసుద్ధిపధానియఙ్గం? ఇధ, బ్యగ్ఘపజ్జా, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. అయం వుచ్చతి, బ్యగ్ఘపజ్జా, చిత్తపారిసుద్ధి. ఇతి ఏవరూపిం చిత్తపారిసుద్ధిం అపరిపూరం వా పరిపూరేస్సామి పరిపూరం వా తత్థ తత్థ పఞ్ఞాయ అనుగ్గహేస్సామీతి, యో తత్థ ఛన్దో చ వాయామో చ ఉస్సాహో చ ఉస్సోళ్హీ చ అప్పటివానీ చ సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ, ఇదం వుచ్చతి, బ్యగ్ఘపజ్జా, చిత్తపారిసుద్ధిపధానియఙ్గం.

‘‘కతమఞ్చ, బ్యగ్ఘపజ్జా, దిట్ఠిపారిసుద్ధిపధానియఙ్గం? ఇధ, బ్యగ్ఘపజ్జా, భిక్ఖు ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. అయం వుచ్చతి, బ్యగ్ఘపజ్జా, దిట్ఠిపారిసుద్ధి. ఇతి ఏవరూపిం దిట్ఠిపారిసుద్ధిం అపరిపూరం వా…పే… తత్థ తత్థ పఞ్ఞాయ అనుగ్గహేస్సామీతి, యో తత్థ ఛన్దో చ వాయామో చ ఉస్సాహో చ ఉస్సోళ్హీ చ అప్పటివానీ చ సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ, ఇదం వుచ్చతి, బ్యగ్ఘపజ్జా, దిట్ఠిపారిసుద్ధిపధానియఙ్గం.

‘‘కతమఞ్చ, బ్యగ్ఘపజ్జా, విముత్తిపారిసుద్ధిపధానియఙ్గం? స ఖో సో, బ్యగ్ఘపజ్జా, అరియసావకో ఇమినా చ సీలపారిసుద్ధిపధానియఙ్గేన సమన్నాగతో ఇమినా చ చిత్తపారిసుద్ధిపధానియఙ్గేన సమన్నాగతో ఇమినా చ దిట్ఠిపారిసుద్ధిపధానియఙ్గేన సమన్నాగతో రజనీయేసు ధమ్మేసు చిత్తం విరాజేతి, విమోచనీయేసు ధమ్మేసు చిత్తం విమోచేతి. సో రజనీయేసు ధమ్మేసు చిత్తం విరాజేత్వా, విమోచనీయేసు ధమ్మేసు చిత్తం విమోచేత్వా సమ్మావిముత్తిం ఫుసతి. అయం వుచ్చతి, బ్యగ్ఘపజ్జా, విముత్తిపారిసుద్ధి. ఇతి ఏవరూపిం విముత్తిపారిసుద్ధిం అపరిపూరం వా పరిపూరేస్సామి పరిపూరం వా తత్థ తత్థ పఞ్ఞాయ అనుగ్గహేస్సామీతి, యో తత్థ ఛన్దో చ వాయామో చ ఉస్సాహో చ ఉస్సోళ్హీ చ అప్పటివానీ చ సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ, ఇదం వుచ్చతి, బ్యగ్ఘపజ్జా, విముత్తిపారిసుద్ధిపధానియఙ్గం.

‘‘ఇమాని ఖో, బ్యగ్ఘపజ్జా, చత్తారి పారిసుద్ధిపధానియఙ్గాని తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన సమ్మదక్ఖాతాని సత్తానం విసుద్ధియా సోకపరిదేవానం సమతిక్కమాయ దుక్ఖదోమనస్సానం అత్థఙ్గమాయ ఞాయస్స అధిగమాయ నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయా’’తి. చతుత్థం.

౫. వప్పసుత్తం

౧౯౫. ఏకం సమయం భగవా సక్కేసు విహరతి కపిలవత్థుస్మిం నిగ్రోధారామే. అథ ఖో వప్పో సక్కో నిగణ్ఠసావకో యేనాయస్మా మహామోగ్గల్లానో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం మహామోగ్గల్లానం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో వప్పం సక్కం నిగణ్ఠసావకం ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో ఏతదవోచ –

‘‘ఇధస్స, వప్ప, కాయేన సంవుతో వాచాయ సంవుతో మనసా సంవుతో అవిజ్జావిరాగా విజ్జుప్పాదా. పస్ససి నో త్వం, వప్ప, తం ఠానం యతోనిదానం పురిసం దుక్ఖవేదనియా ఆసవా అస్సవేయ్యుం [అన్వాస్సవేయ్యుం (క.)] అభిసమ్పరాయ’’న్తి? ‘‘పస్సామహం, భన్తే, తం ఠానం. ఇధస్స, భన్తే, పుబ్బే పాపకమ్మం కతం అవిపక్కవిపాకం. తతోనిదానం పురిసం దుక్ఖవేదనియా ఆసవా అస్సవేయ్యుం అభిసమ్పరాయ’’న్తి. అయఞ్చేవ ఖో పన ఆయస్మతో మహామోగ్గల్లానస్స వప్పేన సక్కేన నిగణ్ఠసావకేన సద్ధిం అన్తరాకథా విప్పకతా హోతి.

అథ ఖో భగవా సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేన ఉపట్ఠానసాలా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. నిసజ్జ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం మహామోగ్గల్లానం ఏతదవోచ –

‘‘కాయ నుత్థ, మోగ్గల్లాన, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా; కా చ పన వో అన్తరాకథా విప్పకతా’’తి? ‘‘ఇధాహం, భన్తే, వప్పం సక్కం నిగణ్ఠసావకం ఏతదవోచం – ‘ఇధస్స, వప్ప, కాయేన సంవుతో వాచాయ సంవుతో మనసా సంవుతో అవిజ్జావిరాగా విజ్జుప్పాదా. పస్ససి నో త్వం, వప్ప, తం ఠానం యతోనిదానం పురిసం దుక్ఖవేదనియా ఆసవా అస్సవేయ్యుం అభిసమ్పరాయ’న్తి? ఏవం వుత్తే, భన్తే, వప్పో సక్కో నిగణ్ఠసావకో మం ఏతదవోచ – ‘పస్సామహం, భన్తే, తం ఠానం. ఇధస్స, భన్తే, పుబ్బే పాపకమ్మం కతం అవిపక్కవిపాకం. తతోనిదానం పురిసం దుక్ఖవేదనియా ఆసవా అస్సవేయ్యుం అభిసమ్పరాయ’న్తి. అయం ఖో నో, భన్తే, వప్పేన సక్కేన నిగణ్ఠసావకేన సద్ధిం అన్తరాకథా విప్పకతా; అథ భగవా అనుప్పత్తో’’తి.

అథ ఖో భగవా వప్పం సక్కం నిగణ్ఠసావకం ఏతదవోచ – ‘‘సచే మే త్వం, వప్ప, అనుఞ్ఞేయ్యఞ్చేవ అనుజానేయ్యాసి, పటిక్కోసితబ్బఞ్చ పటిక్కోసేయ్యాసి, యస్స చ మే భాసితస్స అత్థం న జానేయ్యాసి మమేవేత్థ ఉత్తరి పటిపుచ్ఛేయ్యాసి – ‘ఇదం, భన్తే, కథం, ఇమస్స కో అత్థో’తి, సియా నో ఏత్థ కథాసల్లాపో’’తి. ‘‘అనుఞ్ఞేయ్యఞ్చేవాహం, భన్తే, భగవతో అనుజానిస్సామి, పటిక్కోసితబ్బఞ్చ పటిక్కోసిస్సామి, యస్స చాహం భగవతో భాసితస్స అత్థం న జానిస్సామి భగవన్తంయేవేత్థ ఉత్తరి పటిపుచ్ఛిస్సామి – ‘ఇదం భన్తే, కథం, ఇమస్స కో అత్థో’తి? హోతు నో ఏత్థ కథాసల్లాపో’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, వప్ప, యే కాయసమారమ్భపచ్చయా ఉప్పజ్జన్తి ఆసవా విఘాతపరిళాహా, కాయసమారమ్భా పటివిరతస్స ఏవంస తే ఆసవా విఘాతపరిళాహా న హోన్తి. సో నవఞ్చ కమ్మం న కరోతి, పురాణఞ్చ కమ్మం ఫుస్స ఫుస్స బ్యన్తీకరోతి, సన్దిట్ఠికా నిజ్జరా అకాలికా ఏహిపస్సికా ఓపనేయ్యికా పచ్చత్తం వేదితబ్బా విఞ్ఞూహి [విఞ్ఞూహీతి (సీ. పీ. క.) సం. ని. ౪.౩౬౪ పస్సితబ్బం]. పస్ససి నో త్వం, వప్ప, తం ఠానం యతోనిదానం పురిసం దుక్ఖవేదనియా ఆసవా అస్సవేయ్యుం అభిసమ్పరాయ’’న్తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, వప్ప, యే వచీసమారమ్భపచ్చయా ఉప్పజ్జన్తి ఆసవా విఘాతపరిళాహా, వచీసమారమ్భా పటివిరతస్స ఏవంస తే ఆసవా విఘాతపరిళాహా న హోన్తి. సో నవఞ్చ కమ్మం న కరోతి, పురాణఞ్చ కమ్మం ఫుస్స ఫుస్స బ్యన్తీకరోతి. సన్దిట్ఠికా నిజ్జరా అకాలికా ఏహిపస్సికా ఓపనేయ్యికా పచ్చత్తం వేదితబ్బా విఞ్ఞూహి. పస్ససి నో త్వం, వప్ప, తం ఠానం యతోనిదానం పురిసం దుక్ఖవేదనియా ఆసవా అస్సవేయ్యుం అభిసమ్పరాయ’’న్తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, వప్ప, యే మనోసమారమ్భపచ్చయా ఉప్పజ్జన్తి ఆసవా విఘాతపరిళాహా, మనోసమారమ్భా పటివిరతస్స ఏవంస తే ఆసవా విఘాతపరిళాహా న హోన్తి. సో నవఞ్చ కమ్మం న కరోతి, పురాణఞ్చ కమ్మం ఫుస్స ఫుస్స బ్యన్తీకరోతి. సన్దిట్ఠికా నిజ్జరా అకాలికా ఏహిపస్సికా ఓపనేయ్యికా పచ్చత్తం వేదితబ్బా విఞ్ఞూహి. పస్ససి నో త్వం, వప్ప, తం ఠానం యతోనిదానం పురిసం దుక్ఖవేదనియా ఆసవా అస్సవేయ్యుం అభిసమ్పరాయ’’న్తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, వప్ప, యే అవిజ్జాపచ్చయా ఉప్పజ్జన్తి ఆసవా విఘాతపరిళాహా, అవిజ్జావిరాగా విజ్జుప్పాదా ఏవంస తే ఆసవా విఘాతపరిళాహా న హోన్తి. సో నవఞ్చ కమ్మం న కరోతి, పురాణఞ్చ కమ్మం ఫుస్స ఫుస్స బ్యన్తీకరోతి. సన్దిట్ఠికా నిజ్జరా అకాలికా ఏహిపస్సికా ఓపనేయ్యికా పచ్చత్తం వేదితబ్బా విఞ్ఞూహి. పస్ససి నో త్వం, వప్ప, తం ఠానం యతోనిదానం పురిసం దుక్ఖవేదనియా ఆసవా అస్సవేయ్యుం అభిసమ్పరాయ’’న్తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘ఏవం సమ్మా విముత్తచిత్తస్స ఖో, వప్ప, భిక్ఖునో ఛ సతతవిహారా అధిగతా హోన్తి. సో చక్ఖునా రూపం దిస్వా నేవ సుమనో హోతి న దుమ్మనో; ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో. సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా…పే... జివ్హాయ రసం సాయిత్వా…పే… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞా నేవ సుమనో హోతి న దుమ్మనో; ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో. సో కాయపరియన్తికం వేదనం వేదియమానో ‘కాయపరియన్తికం వేదనం వేదియామీ’తి పజానాతి; జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదియమానో ‘జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదియామీ’తి పజానాతి; ‘కాయస్స భేదా ఉద్ధం జీవితపరియాదానా ఇధేవ సబ్బవేదయితాని అనభినన్దితాని సీతీ భవిస్సన్తీ’తి పజానాతి’’.

‘‘సేయ్యథాపి, వప్ప, థూణం పటిచ్చ ఛాయా పఞ్ఞాయతి. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య కుద్దాలపిటకం ఆదాయ. సో తం థూణం మూలే ఛిన్దేయ్య; మూలే ఛిన్దిత్వా పలిఖణేయ్య; పలిఖణిత్వా మూలాని ఉద్ధరేయ్య, అన్తమసో ఉసీరనాళిమత్తానిపి [ఉసీరనాళమత్తానిపి (సీ.)]. సో తం థూణం ఖణ్డాఖణ్డికం ఛిన్దేయ్య. ఖణ్డాఖణ్డికం ఛేత్వా ఫాలేయ్య. ఫాలేత్వా సకలికం సకలికం కరేయ్య. సకలికం సకలికం కత్వా వాతాతపే విసోసేయ్య. వాతాతపే విసోసేత్వా అగ్గినా డహేయ్య. అగ్గినా డహేత్వా మసిం కరేయ్య. మసిం కరిత్వా మహావాతే వా ఓఫుణేయ్య నదియా వా సీఘసోతాయ పవాహేయ్య. ఏవం హిస్స, వప్ప, యా థూణం పటిచ్చ ఛాయా సా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా.

‘‘ఏవమేవం ఖో, వప్ప, ఏవం సమ్మా విముత్తచిత్తస్స భిక్ఖునో ఛ సతతవిహారా అధిగతా హోన్తి. సో చక్ఖునా రూపం దిస్వా నేవ సుమనో హోతి న దుమ్మనో; ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో. సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా…పే… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా…పే… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ నేవ సుమనో హోతి న దుమ్మనో; ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో. సో కాయపరియన్తికం వేదనం వేదియమానో ‘కాయపరియన్తికం వేదనం వేదియామీ’తి పజానాతి; జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదియమానో ‘జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదియామీ’తి పజానాతి; ‘కాయస్స భేదా ఉద్ధం జీవితపరియాదానా ఇధేవ సబ్బవేదయితాని అనభినన్దితాని సీతీ భవిస్సన్తీ’తి పజానాతి’’.

ఏవం వుత్తే వప్పో సక్కో నిగణ్ఠసావకో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సేయ్యథాపి, భన్తే, పురిసో ఉదయత్థికో అస్సపణియం పోసేయ్య. సో ఉదయఞ్చేవ నాధిగచ్ఛేయ్య, ఉత్తరిఞ్చ కిలమథస్స విఘాతస్స భాగీ అస్స. ఏవమేవం ఖో అహం, భన్తే, ఉదయత్థికో బాలే నిగణ్ఠే పయిరుపాసిం. స్వాహం ఉదయఞ్చేవ నాధిగచ్ఛిం, ఉత్తరిఞ్చ కిలమథస్స విఘాతస్స భాగీ అహోసిం. ఏసాహం, భన్తే, అజ్జతగ్గే యో మే బాలేసు నిగణ్ఠేసు పసాదో తం మహావాతే వా ఓఫుణామి నదియా వా సీఘసోతాయ పవాహేమి. అభిక్కన్తం, భన్తే…పే… ఉపాసకం మం, భన్తే, భగవా ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి. పఞ్చమం.

౬. సాళ్హసుత్తం

౧౯౬. ఏకం సమయం భగవా వేసాలియం విహరతి మహావనే కూటాగారసాలాయం. అథ ఖో సాళ్హో చ లిచ్ఛవి అభయో చ లిచ్ఛవి యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సాళ్హో లిచ్ఛవి భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘సన్తి, భన్తే, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ద్వయేన ఓఘస్స నిత్థరణం పఞ్ఞపేన్తి – సీలవిసుద్ధిహేతు చ తపోజిగుచ్ఛాహేతు చ. ఇధ, భన్తే, భగవా కిమాహా’’తి?

‘‘సీలవిసుద్ధిం ఖో అహం, సాళ్హ, అఞ్ఞతరం సామఞ్ఞఙ్గన్తి వదామి. యే తే, సాళ్హ, సమణబ్రాహ్మణా తపోజిగుచ్ఛావాదా తపోజిగుచ్ఛాసారా తపోజిగుచ్ఛాఅల్లీనా విహరన్తి, అభబ్బా తే ఓఘస్స నిత్థరణాయ. యేపి తే, సాళ్హ, సమణబ్రాహ్మణా అపరిసుద్ధకాయసమాచారా అపరిసుద్ధవచీసమాచారా అపరిసుద్ధమనోసమాచారా అపరిసుద్ధాజీవా, అభబ్బా తే ఞాణదస్సనాయ అనుత్తరాయ సమ్బోధాయ.

‘‘సేయ్యథాపి, సాళ్హ, పురిసో నదిం తరితుకామో తిణ్హం కుఠారిం [కుధారిం (క.)] ఆదాయ వనం పవిసేయ్య. సో తత్థ పస్సేయ్య మహతిం సాలలట్ఠిం ఉజుం నవం అకుక్కుచ్చకజాతం. తమేనం మూలే ఛిన్దేయ్య; మూలే ఛేత్వా అగ్గే ఛిన్దేయ్య; అగ్గే ఛేత్వా సాఖాపలాసం సువిసోధితం విసోధేయ్య; సాఖాపలాసం సువిసోధితం విసోధేత్వా కుఠారీహి తచ్ఛేయ్య; కుఠారీహి తచ్ఛేత్వా వాసీహి తచ్ఛేయ్య; వాసీహి తచ్ఛేత్వా లేఖణియా లిఖేయ్య; లేఖణియా లిఖిత్వా పాసాణగుళేన ధోవేయ్య [ధోపేయ్య (సీ. స్యా. కం. పీ.)]; పాసాణగుళేన ధోవేత్వా నదిం పతారేయ్య.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, సాళ్హ, భబ్బో ను ఖో సో పురిసో నదిం తరితు’’న్తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘అసు హి, భన్తే, సాలలట్ఠి బహిద్ధా సుపరికమ్మకతా అన్తో అవిసుద్ధా. తస్సేతం పాటికఙ్ఖం – సాలలట్ఠి సంసీదిస్సతి, పురిసో అనయబ్యసనం ఆపజ్జిస్సతీ’’తి.

‘‘ఏవమేవం ఖో, సాళ్హ, యే తే సమణబ్రాహ్మణా తపోజిగుచ్ఛావాదా తపోజిగుచ్ఛాసారా తపోజిగుచ్ఛాఅల్లీనా విహరన్తి, అభబ్బా తే ఓఘస్స నిత్థరణాయ. యేపి తే, సాళ్హ, సమణబ్రాహ్మణా అపరిసుద్ధకాయసమాచారా అపరిసుద్ధవచీసమాచారా అపరిసుద్ధమనోసమాచారా అపరిసుద్ధాజీవా, అభబ్బా తే ఞాణదస్సనాయ అనుత్తరాయ సమ్బోధాయ.

‘‘యే చ ఖో తే, సాళ్హ, సమణబ్రాహ్మణా న తపోజిగుచ్ఛావాదా న తపోజిగుచ్ఛాసారా న తపోజిగుచ్ఛాఅల్లీనా విహరన్తి, భబ్బా తే ఓఘస్స నిత్థరణాయ. యేపి తే, సాళ్హ, సమణబ్రాహ్మణా పరిసుద్ధకాయసమాచారా పరిసుద్ధవచీసమాచారా పరిసుద్ధమనోసమాచారా పరిసుద్ధాజీవా, భబ్బా తే ఞాణదస్సనాయ అనుత్తరాయ సమ్బోధాయ.

‘‘సేయ్యథాపి, సాళ్హ, పురిసో నదిం తరితుకామో తిణ్హం కుఠారిం ఆదాయ వనం పవిసేయ్య. సో తత్థ పస్సేయ్య మహతిం సాలలట్ఠిం ఉజుం నవం అకుక్కుచ్చకజాతం. తమేనం మూలే ఛిన్దేయ్య; మూలే ఛిన్దిత్వా అగ్గే ఛిన్దేయ్య; అగ్గే ఛిన్దిత్వా సాఖాపలాసం సువిసోధితం విసోధేయ్య; సాఖాపలాసం సువిసోధితం విసోధేత్వా కుఠారీహి తచ్ఛేయ్య; కుఠారీహి తచ్ఛేత్వా వాసీహి తచ్ఛేయ్య; వాసీహి తచ్ఛేత్వా నిఖాదనం ఆదాయ అన్తో సువిసోధితం విసోధేయ్య; అన్తో సువిసోధితం విసోధేత్వా లేఖణియా లిఖేయ్య; లేఖణియా లిఖిత్వా పాసాణగుళేన ధోవేయ్య; పాసాణగుళేన ధోవేత్వా నావం కరేయ్య; నావం కత్వా ఫియారిత్తం [పియారిత్తం (సీ. పీ.)] బన్ధేయ్య; ఫియారిత్తం బన్ధిత్వా నదిం పతారేయ్య.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, సాళ్హ, భబ్బో ను ఖో సో పురిసో నదిం తరితు’’న్తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘అసు హి, భన్తే, సాలలట్ఠి బహిద్ధా సుపరికమ్మకతా, అన్తో సువిసుద్ధా నావాకతా [సువిసుద్ధకతా (క.)] ఫియారిత్తబద్ధా. తస్సేతం పాటికఙ్ఖం – ‘నావా న సంసీదిస్సతి, పురిసో సోత్థినా పారం గమిస్సతీ’’’తి.

‘‘ఏవమేవం ఖో, సాళ్హ, యే తే సమణబ్రాహ్మణా న తపోజిగుచ్ఛావాదా న తపోజిగుచ్ఛాసారా న తపోజిగుచ్ఛాఅల్లీనా విహరన్తి, భబ్బా తే ఓఘస్స నిత్థరణాయ. యేపి తే, సాళ్హ, సమణబ్రాహ్మణా పరిసుద్ధకాయసమాచారా పరిసుద్ధవచీసమాచారా పరిసుద్ధమనోసమాచారా పరిసుద్ధాజీవా, భబ్బా తే ఞాణదస్సనాయ అనుత్తరాయ సమ్బోధాయ. సేయ్యథాపి, సాళ్హ, యోధాజీవో బహూని చేపి కణ్డచిత్రకాని జానాతి; అథ ఖో సో తీహి ఠానేహి రాజారహో హోతి రాజభోగ్గో, రఞ్ఞో అఙ్గన్తేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి. కతమేహి తీహి? దూరేపాతీ చ, అక్ఖణవేధీ చ, మహతో చ కాయస్స పదాలేతా.

‘‘సేయ్యథాపి, సాళ్హ, యోధాజీవో దూరేపాతీ; ఏవమేవం ఖో, సాళ్హ, అరియసావకో సమ్మాసమాధి హోతి. సమ్మాసమాధి, సాళ్హ, అరియసావకో యం కిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా సబ్బం రూపం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి. యా కాచి వేదనా…పే… యా కాచి సఞ్ఞా… యే కేచి సఙ్ఖారా… యం కిఞ్చి విఞ్ఞాణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం విఞ్ఞాణం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి.

‘‘సేయ్యథాపి, సాళ్హ, యోధాజీవో అక్ఖణవేధీ; ఏవమేవం ఖో, సాళ్హ, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి. సమ్మాదిట్ఠి, సాళ్హ, అరియసావకో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి.

‘‘సేయ్యథాపి, సాళ్హ, యోధాజీవో మహతో కాయస్స పదాలేతా; ఏవమేవం ఖో, సాళ్హ, అరియసావకో సమ్మావిముత్తి హోతి. సమ్మావిముత్తి, సాళ్హ, అరియసావకో మహన్తం అవిజ్జాక్ఖన్ధం పదాలేతీ’’తి. ఛట్ఠం.

౭. మల్లికాదేవీసుత్తం

౧౯౭. ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. అథ ఖో మల్లికా దేవీ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో మల్లికా దేవీ భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘కో ను ఖో, భన్తే, హేతు కో పచ్చయో, యేన మిధేకచ్చో మాతుగామో దుబ్బణ్ణా చ హోతి దురూపా సుపాపికా [స్యా. పీ. పోత్థకేసు ‘‘దుబ్బణో చ హోతి దురూపో సుపాపకో’’తి ఏవమాదినా పుల్లిఙ్గికవసేన దిస్సతి] దస్సనాయ; దలిద్దా చ హోతి అప్పస్సకా అప్పభోగా అప్పేసక్ఖా చ?

‘‘కో పన, భన్తే, హేతు కో పచ్చయో, యేన మిధేకచ్చో మాతుగామో దుబ్బణ్ణా చ హోతి దురూపా సుపాపికా దస్సనాయ; అడ్ఢా చ హోతి మహద్ధనా మహాభోగా మహేసక్ఖా చ?

‘‘కో ను ఖో, భన్తే, హేతు కో పచ్చయో, యేన మిధేకచ్చో మాతుగామో అభిరూపా చ హోతి దస్సనీయా పాసాదికా పరమాయ వణ్ణపోక్ఖరతాయ సమన్నాగతా; దలిద్దా చ హోతి అప్పస్సకా అప్పభోగా అప్పేసక్ఖా చ?

‘‘కో పన, భన్తే, హేతు కో పచ్చయో, యేన మిధేకచ్చో మాతుగామో అభిరూపా చ హోతి దస్సనీయా పాసాదికా పరమాయ వణ్ణపోక్ఖరతాయ సమన్నాగతా, అడ్ఢా చ హోతి మహద్ధనా మహాభోగా మహేసక్ఖా చా’’తి?

‘‘ఇధ, మల్లికే, ఏకచ్చో మాతుగామో కోధనా హోతి ఉపాయాసబహులా. అప్పమ్పి వుత్తా సమానా అభిసజ్జతి కుప్పతి బ్యాపజ్జతి పతిత్థీయతి, కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి. సా [సో (స్యా.)] న దాతా హోతి సమణస్స వా బ్రాహ్మణస్స వా అన్నం పానం వత్థం యానం మాలాగన్ధవిలేపనం సేయ్యావసథపదీపేయ్యం. ఇస్సామనికా [ఇస్సామనకో (స్యా.)] ఖో పన హోతి; పరలాభసక్కారగరుకారమాననవన్దనపూజనాసు ఇస్సతి ఉపదుస్సతి ఇస్సం బన్ధతి. సా చే తతో చుతా ఇత్థత్తం ఆగచ్ఛతి, సా [సో (స్యా.)] యత్థ యత్థ పచ్చాజాయతి దుబ్బణ్ణా చ హోతి దురూపా సుపాపికా దస్సనాయ; దలిద్దా చ హోతి అప్పస్సకా అప్పభోగా అప్పేసక్ఖా చ.

‘‘ఇధ పన, మల్లికే, ఏకచ్చో మాతుగామో కోధనా హోతి ఉపాయాసబహులా. అప్పమ్పి వుత్తా సమానా అభిసజ్జతి కుప్పతి బ్యాపజ్జతి పతిత్థీయతి, కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి. సా దాతా హోతి సమణస్స వా బ్రాహ్మణస్స వా అన్నం పానం వత్థం యానం మాలాగన్ధవిలేపనం సేయ్యావసథపదీపేయ్యం. అనిస్సామనికా ఖో పన హోతి; పరలాభసక్కారగరుకారమాననవన్దనపూజనాసు న ఇస్సతి న ఉపదుస్సతి న ఇస్సం బన్ధతి. సా చే తతో చుతా ఇత్థత్తం ఆగచ్ఛతి, సా యత్థ యత్థ పచ్చాజాయతి దుబ్బణ్ణా చ హోతి దురూపా సుపాపికా దస్సనాయ; అడ్ఢా చ హోతి మహద్ధనా మహాభోగా మహేసక్ఖా చ.

‘‘ఇధ పన, మల్లికే, ఏకచ్చో మాతుగామో అక్కోధనా హోతి అనుపాయాసబహులా. బహుమ్పి వుత్తా సమానా నాభిసజ్జతి న కుప్పతి న బ్యాపజ్జతి న పతిత్థీయతి, న కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి. సా న దాతా హోతి సమణస్స వా బ్రాహ్మణస్స వా అన్నం పానం వత్థం యానం మాలాగన్ధవిలేపనం సేయ్యావసథపదీపేయ్యం. ఇస్సామనికా ఖో పన హోతి; పరలాభసక్కారగరుకారమాననవన్దనపూజనాసు ఇస్సతి ఉపదుస్సతి ఇస్సం బన్ధతి. సా చే తతో చుతా ఇత్థత్తం ఆగచ్ఛతి, సా యత్థ యత్థ పచ్చాజాయతి అభిరూపా చ హోతి దస్సనీయా పాసాదికా పరమాయ వణ్ణపోక్ఖరతాయ సమన్నాగతా; దలిద్దా చ హోతి అప్పస్సకా అప్పభోగా అప్పేసక్ఖా చ.

‘‘ఇధ పన, మల్లికే, ఏకచ్చో మాతుగామో అక్కోధనా హోతి అనుపాయాసబహులా. బహుమ్పి వుత్తా సమానా నాభిసజ్జతి న కుప్పతి న బ్యాపజ్జతి న పతిత్థీయతి, న కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి. సా దాతా హోతి సమణస్స వా బ్రాహ్మణస్స వా అన్నం పానం వత్థం యానం మాలాగన్ధవిలేపనం సేయ్యావసథపదీపేయ్యం. అనిస్సామనికా ఖో పన హోతి; పరలాభసక్కారగరుకారమాననవన్దనపూజనాసు న ఇస్సతి న ఉపదుస్సతి న ఇస్సం బన్ధతి. సా చే తతో చుతా ఇత్థత్తం ఆగచ్ఛతి, సా యత్థ యత్థ పచ్చాజాయతి అభిరూపా చ హోతి దస్సనీయా పాసాదికా పరమాయ వణ్ణపోక్ఖరతాయ సమన్నాగతా; అడ్ఢా చ హోతి మహద్ధనా మహాభోగా మహేసక్ఖా చ.

‘‘అయం ఖో, మల్లికే, హేతు అయం పచ్చయో, యేన మిధేకచ్చో మాతుగామో దుబ్బణ్ణా చ హోతి దురూపా సుపాపికా దస్సనాయ; దలిద్దా చ హోతి అప్పస్సకా అప్పభోగా అప్పేసక్ఖా చ. అయం పన, మల్లికే, హేతు అయం పచ్చయో, యేన మిధేకచ్చో మాతుగామో దుబ్బణ్ణా చ హోతి దురూపా సుపాపికా దస్సనాయ; అడ్ఢా చ హోతి మహద్ధనా మహాభోగా మహేసక్ఖా చ. అయం ఖో, మల్లికే, హేతు అయం పచ్చయో, యేన మిధేకచ్చో మాతుగామో అభిరూపా చ హోతి దస్సనీయా పాసాదికా పరమాయ వణ్ణపోక్ఖరతాయ సమన్నాగతా; దలిద్దా చ హోతి అప్పస్సకా అప్పభోగా అప్పేసక్ఖా చ. అయం పన, మల్లికే, హేతు అయం పచ్చయో, యేన మిధేకచ్చో మాతుగామో అభిరూపా చ హోతి దస్సనీయా పాసాదికా పరమాయ వణ్ణపోక్ఖరతాయ సమన్నాగతా; అడ్ఢా చ హోతి మహద్ధనా మహాభోగా మహేసక్ఖా చా’’తి.

ఏవం వుత్తే మల్లికా దేవీ భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘యా నూనాహం [సా నూనాహం (స్యా.), యం నూనాహం (క.)] భన్తే, అఞ్ఞం జాతిం [అఞ్ఞాయ జాతియా (స్యా.)] కోధనా అహోసిం ఉపాయాసబహులా, అప్పమ్పి వుత్తా సమానా అభిసజ్జిం కుప్పిం బ్యాపజ్జిం పతిత్థీయిం కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాత్వాకాసిం, సాహం, భన్తే, ఏతరహి దుబ్బణ్ణా దురూపా సుపాపికా దస్సనాయ.

‘‘యా నూనాహం, భన్తే, అఞ్ఞం జాతిం దాతా అహోసిం సమణస్స వా బ్రాహ్మణస్స వా అన్నం పానం వత్థం యానం మాలాగన్ధవిలేపనం సేయ్యావసథపదీపేయ్యం, సాహం, భన్తే, ఏతరహి అడ్ఢా [అడ్ఢా చ (సీ. పీ. క.)] మహద్ధనా మహాభోగా.

‘‘యా నూనాహం, భన్తే, అఞ్ఞం జాతిం అనిస్సామనికా అహోసిం, పరలాభసక్కారగరుకారమాననవన్దనపూజనాసు న ఇస్సిం న ఉపదుస్సిం న ఇస్సం బన్ధిం, సాహం, భన్తే, ఏతరహి మహేసక్ఖా. సన్తి ఖో పన, భన్తే, ఇమస్మిం రాజకులే ఖత్తియకఞ్ఞాపి బ్రాహ్మణకఞ్ఞాపి గహపతికఞ్ఞాపి, తాసాహం ఇస్సరాధిపచ్చం కారేమి. ఏసాహం, భన్తే, అజ్జతగ్గే అక్కోధనా భవిస్సామి అనుపాయాసబహులా, బహుమ్పి వుత్తా సమానా నాభిసజ్జిస్సామి న కుప్పిస్సామి న బ్యాపజ్జిస్సామి న పతిత్థీయిస్సామి, కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ న పాతుకరిస్సామి; దస్సామి సమణస్స వా బ్రాహ్మణస్స వా అన్నం పానం వత్థం యానం మాలాగన్ధవిలేపనం సేయ్యావసథపదీపేయ్యం. అనిస్సామనికా భవిస్సామి, పరలాభసక్కారగరుకారమాననవన్దనపూజనాసు న ఇస్సిస్సామి న ఉపదుస్సిస్సామి న ఇస్సం బన్ధిస్సామి. అభిక్కన్తం, భన్తే…పే… ఉపాసికం మం, భన్తే, భగవా ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి. సత్తమం.

౮. అత్తన్తపసుత్తం

౧౯౮. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో [పు. ప. ౧౭౪; మ. ని. ౨.౭; దీ. ని. ౩.౩౧౪; అ. ని. ౩.౧౫౭-౧౬౩] పుగ్గలో అత్తన్తపో హోతి అత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో. ఇధ పన, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో పరన్తపో హోతి పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో. ఇధ పన, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో అత్తన్తపో చ హోతి అత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో, పరన్తపో చ పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో. ఇధ పన, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో నేవత్తన్తపో హోతి నాత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో న పరన్తపో న పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో. సో నేవ అత్తన్తపో న పరన్తపో దిట్ఠేవ ధమ్మే నిచ్ఛాతో నిబ్బుతో సీతీభూతో సుఖప్పటిసంవేదీ బ్రహ్మభూతేన అత్తనా విహరతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో అత్తన్తపో హోతి అత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో అచేలకో హోతి ముత్తాచారో హత్థాపలేఖనో నఏహిభద్దన్తికో నతిట్ఠభద్దన్తికో నాభిహటం న ఉద్దిస్సకతం న నిమన్తనం సాదియతి. సో న కుమ్భిముఖా పటిగ్గణ్హాతి, న కళోపిముఖా పటిగ్గణ్హాతి, న ఏళకమన్తరం న దణ్డమన్తరం న ముసలమన్తరం న ద్విన్నం భుఞ్జమానానం న గబ్భినియా న పాయమానాయ న పురిసన్తరగతాయ న సఙ్కిత్తీసు న యత్థ సా ఉపట్ఠితో హోతి న యత్థ మక్ఖికా సణ్డసణ్డచారినీ న మచ్ఛం న మంసం న సురం న మేరయం న థుసోదకం పివతి. సో ఏకాగారికో వా హోతి ఏకాలోపికో ద్వాగారికో వా హోతి ద్వాలోపికో…పే… సత్తాగారికో వా హోతి సత్తాలోపికో; ఏకిస్సాపి దత్తియా యాపేతి ద్వీహిపి దత్తీహి యాపేతి…పే… సత్తహిపి దత్తీహి యాపేతి; ఏకాహికమ్పి ఆహారం ఆహారేతి ద్వాహికమ్పి ఆహారం ఆహారేతి…పే… సత్తాహికమ్పి ఆహారం ఆహారేతి. ఇతి ఏవరూపం అడ్ఢమాసికమ్పి పరియాయభత్తభోజనానుయోగమనుయుత్తో విహరతి.

‘‘సో సాకభక్ఖోపి హోతి సామాకభక్ఖోపి హోతి నీవారభక్ఖోపి హోతి దద్దులభక్ఖోపి హోతి హటభక్ఖోపి హోతి కణభక్ఖోపి హోతి ఆచామభక్ఖోపి హోతి పిఞ్ఞాకభక్ఖోపి హోతి తిణభక్ఖోపి హోతి గోమయభక్ఖోపి హోతి; వనమూలఫలాహారోపి యాపేతి పవత్తఫలభోజీ.

‘‘సో సాణానిపి ధారేతి మసాణానిపి ధారేతి ఛవదుస్సానిపి ధారేతి పంసుకూలానిపి ధారేతి తిరీటానిపి ధారేతి అజినమ్పి ధారేతి అజినక్ఖిపమ్పి ధారేతి కుసచీరమ్పి ధారేతి వాకచీరమ్పి ధారేతి ఫలకచీరమ్పి ధారేతి కేసకమ్బలమ్పి ధారేతి వాళకమ్బలమ్పి ధారేతి ఉలూకపక్ఖమ్పి ధారేతి; కేసమస్సులోచకోపి హోతి కేసమస్సులోచనానుయోగమనుయుత్తో; ఉబ్భట్ఠకోపి హోతి ఆసనప్పటిక్ఖిత్తో; ఉక్కుటికోపి హోతి ఉక్కుటికప్పధానమనుయుత్తో; కణ్టకాపస్సయికోపి హోతి కణ్టకాపస్సయే సేయ్యం కప్పేతి; సాయతతియకమ్పి ఉదకోరోహనానుయోగమనుయుత్తో విహరతి. ఇతి ఏవరూపం అనేకవిహితం కాయస్స ఆతాపనపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో విహరతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో అత్తన్తపో హోతి అత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో పరన్తపో హోతి పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో ఓరబ్భికో హోతి సూకరికో సాకుణికో మాగవికో లుద్దో మచ్ఛఘాతకో చోరో చోరఘాతకో గోఘాతకో బన్ధనాగారికో, యే వా పనఞ్ఞేపి కేచి కురూరకమ్మన్తా. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో పరన్తపో హోతి పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో అత్తన్తపో చ హోతి అత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో పరన్తపో చ పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో రాజా వా హోతి ఖత్తియో ముద్ధావసిత్తో, బ్రాహ్మణో వా హోతి మహాసాలో. సో పురత్థిమేన నగరస్స నవం సన్థాగారం కారాపేత్వా కేసమస్సుం ఓహారేత్వా ఖరాజినం నివాసేత్వా సప్పితేలేన కాయం అబ్భఞ్జిత్వా మగవిసాణేన పిట్ఠిం కణ్డువమానో నవం సన్థాగారం పవిసతి, సద్ధిం మహేసియా బ్రాహ్మణేన చ పురోహితేన. సో తత్థ అనన్తరహితాయ భూమియా హరితుపలిత్తాయ సేయ్యం కప్పేతి. ఏకిస్సాయ గావియా సరూపవచ్ఛాయ యం ఏకస్మిం థనే ఖీరం హోతి తేన రాజా యాపేతి; యం దుతియస్మిం థనే ఖీరం హోతి తేన మహేసీ యాపేతి; యం తతియస్మిం థనే ఖీరం హోతి తేన బ్రాహ్మణో పురోహితో యాపేతి; యం చతుత్థస్మిం థనే ఖీరం హోతి తేన అగ్గిం జుహతి [జుహన్తి (సీ. పీ.)]; అవసేసేన వచ్ఛకో యాపేతి. సో ఏవమాహ – ‘ఏత్తకా ఉసభా హఞ్ఞన్తు యఞ్ఞత్థాయ, ఏత్తకా వచ్ఛతరా హఞ్ఞన్తు యఞ్ఞత్థాయ, ఏత్తకా వచ్ఛతరియో హఞ్ఞన్తు యఞ్ఞత్థాయ, ఏత్తకా అజా హఞ్ఞన్తు యఞ్ఞత్థాయ, ఏత్తకా ఉరబ్భా హఞ్ఞన్తు యఞ్ఞత్థాయ, (ఏత్తకా అస్సా హఞ్ఞన్తు యఞ్ఞత్థాయ,) [( ) నత్థి సీ. స్యా. కం. పీ. పోత్థకేసు] ఏత్తకా రుక్ఖా ఛిజ్జన్తు యూపత్థాయ, ఏత్తకా దబ్భా లూయన్తు బరిహిసత్థాయా’తి [పరికమ్మత్థాయాతి (క.)]. యేపిస్స తే హోన్తి దాసాతి వా పేస్సాతి వా కమ్మకరాతి వా తేపి దణ్డతజ్జితా భయతజ్జితా అస్సుముఖా రుదమానా పరికమ్మాని కరోన్తి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో అత్తన్తపో చ హోతి అత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో పరన్తపో చ పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో నేవత్తన్తపో హోతి నాత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో న పరన్తపో న పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో? సో అనత్తన్తపో అపరన్తపో దిట్ఠేవ ధమ్మే నిచ్ఛాతో నిబ్బుతో సీతీభూతో సుఖప్పటిసంవేదీ బ్రహ్మభూతేన అత్తనా విహరతి. ఇధ, భిక్ఖవే, తథాగతో లోకే ఉప్పజ్జతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా. సో ఇమం లోకం సదేవకం సమారకం సబ్రహ్మకం సస్సమణబ్రాహ్మణిం పజం సదేవమనుస్సం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేతి. సో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం, కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేతి. తం ధమ్మం సుణాతి గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా అఞ్ఞతరస్మిం వా కులే పచ్చాజాతో. సో తం ధమ్మం సుత్వా తథాగతే సద్ధం పటిలభతి. సో తేన సద్ధాపటిలాభేన సమన్నాగతో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘సమ్బాధో ఘరావాసో రజాపథో, అబ్భోకాసో పబ్బజ్జా; నయిదం సుకరం అగారం అజ్ఝావసతా ఏకన్తపరిపుణ్ణం ఏకన్తపరిసుద్ధం సఙ్ఖలిఖితం బ్రహ్మచరియం చరితుం; యంనూనాహం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజేయ్య’న్తి. సో అపరేన సమయేన అప్పం వా భోగక్ఖన్ధం పహాయ, మహన్తం వా భోగక్ఖన్ధం పహాయ, అప్పం వా ఞాతిపరివట్టం పహాయ, మహన్తం వా ఞాతిపరివట్టం పహాయ, కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి.

‘‘సో ఏవం పబ్బజితో సమానో భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో పాణాతిపాతం పహాయ పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతి నిహితదణ్డో నిహితసత్థో లజ్జీ దయాపన్నో, సబ్బపాణభూతహితానుకమ్పీ విహరతి. అదిన్నాదానం పహాయ అదిన్నాదానా పటివిరతో హోతి దిన్నాదాయీ దిన్నపాటికఙ్ఖీ, అథేనేన సుచిభూతేన అత్తనా విహరతి. అబ్రహ్మచరియం పహాయ బ్రహ్మచారీ హోతి ఆరాచారీ విరతో అసద్ధమ్మా గామధమ్మా. ముసావాదం పహాయ ముసావాదా పటివిరతో హోతి సచ్చవాదీ సచ్చసన్ధో థేతో పచ్చయికో అవిసంవాదకో లోకస్స. పిసుణం వాచం పహాయ పిసుణాయ వాచాయ పటివిరతో హోతి, న ఇతో సుత్వా అముత్ర అక్ఖాతా ఇమేసం భేదాయ, న అముత్ర వా సుత్వా ఇమేసం అక్ఖాతా అమూసం భేదాయ; ఇతి భిన్నానం వా సన్ధాతా, సహితానం వా అనుప్పదాతా, సమగ్గారామో సమగ్గరతో సమగ్గనన్దీ సమగ్గకరణిం వాచం భాసితా హోతి. ఫరుసం వాచం పహాయ ఫరుసాయ వాచాయ పటివిరతో హోతి; యా సా వాచా నేలా కణ్ణసుఖా పేమనీయా హదయఙ్గమా పోరీ బహుజనకన్తా బహుజనమనాపా తథారూపిం వాచం భాసితా హోతి. సమ్ఫప్పలాపం పహాయ సమ్ఫప్పలాపా పటివిరతో హోతి కాలవాదీ భూతవాదీ అత్తవాదీ ధమ్మవాదీ వినయవాదీ; నిధానవతిం వాచం భాసితా హోతి కాలేన సాపదేసం పరియన్తవతిం అత్థసంహితం.

‘‘సో బీజగామభూతగామసమారమ్భా పటివిరతో హోతి. ఏకభత్తికో హోతి రత్తూపరతో విరతో వికాలభోజనా. నచ్చగీతవాదితవిసూకదస్సనా పటివిరతో హోతి. మాలాగన్ధవిలేపనధారణమణ్డనవిభూసనట్ఠానా పటివిరతో హోతి. ఉచ్చాసయనమహాసయనా పటివిరతో హోతి. జాతరూపరజతపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి. ఆమకధఞ్ఞపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి. ఆమకమంసపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి. ఇత్థికుమారికపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి. దాసిదాసపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి. అజేళకపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి. కుక్కుటసూకరపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి. హత్థిగవాస్సవళవపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి. ఖేత్తవత్థుపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి. దూతేయ్యపహిణగమనానుయోగా పటివిరతో హోతి. కయవిక్కయా పటివిరతో హోతి. తులాకూటకంసకూటమానకూటా పటివిరతో హోతి. ఉక్కోటనవఞ్చననికతిసాచియోగా పటివిరతో హోతి. ఛేదనవధబన్ధనవిపరామోసఆలోపసహసాకారా పటివిరతో హోతి.

‘‘సో సన్తుట్ఠో హోతి కాయపరిహారికేన చీవరేన కుచ్ఛిపరిహారికేన పిణ్డపాతేన. సో యేన యేనేవ పక్కమతి సమాదాయేవ పక్కమతి. సేయ్యథాపి నామ పక్ఖీ సకుణో యేన యేనేవ డేతి, సపత్తభారోవ డేతి; ఏవమేవం భిక్ఖు సన్తుట్ఠో హోతి కాయపరిహారికేన చీవరేన కుచ్ఛిపరిహారికేన పిణ్డపాతేన. సో యేన యేనేవ పక్కమతి, సమాదాయేవ పక్కమతి. సో ఇమినా అరియేన సీలక్ఖన్ధేన సమన్నాగతో అజ్ఝత్తం అనవజ్జసుఖం పటిసంవేదేతి.

‘‘సో చక్ఖునా రూపం దిస్వా న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి; రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం; చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. సోతేన సద్దం సుత్వా… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం మనిన్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి; రక్ఖతి మనిన్ద్రియం; మనిన్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. సో ఇమినా అరియేన ఇన్ద్రియసంవరేన సమన్నాగతో అజ్ఝత్తం అబ్యాసేకసుఖం పటిసంవేదేతి.

‘‘సో అభిక్కన్తే పటిక్కన్తే సమ్పజానకారీ హోతి, ఆలోకితే విలోకితే సమ్పజానకారీ హోతి, సమిఞ్జితే పసారితే సమ్పజానకారీ హోతి, సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణే సమ్పజానకారీ హోతి, అసితే పీతే ఖాయితే సాయితే సమ్పజానకారీ హోతి, ఉచ్చారపస్సావకమ్మే సమ్పజానకారీ హోతి, గతే ఠితే నిసిన్నే సుత్తే జాగరితే భాసితే తుణ్హీభావే సమ్పజానకారీ హోతి.

‘‘సో ఇమినా చ అరియేన సీలక్ఖన్ధేన సమన్నాగతో, (ఇమాయ చ అరియాయ సన్తుట్ఠియా సమన్నాగతో,) [( ) నత్థి సీ. స్యా. పోత్థకేసు. మ. ని. ౧.౨౯౬; మ. ని. ౨.౧౩ పస్సితబ్బం] ఇమినా చ అరియేన ఇన్ద్రియసంవరేన సమన్నాగతో, ఇమినా చ అరియేన సతిసమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతో [సమన్నాగతో. సో (క.)] వివిత్తం సేనాసనం భజతి అరఞ్ఞం రుక్ఖమూలం పబ్బతం కన్దరం గిరిగుహం సుసానం వనప్పత్థం అబ్భోకాసం పలాలపుఞ్జం. సో పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో నిసీదతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా. సో అభిజ్ఝం లోకే పహాయ విగతాభిజ్ఝేన చేతసా విహరతి, అభిజ్ఝాయ చిత్తం పరిసోధేతి. బ్యాపాదపదోసం పహాయ అబ్యాపన్నచిత్తో విహరతి సబ్బపాణభూతహితానుకమ్పీ, బ్యాపాదపదోసా చిత్తం పరిసోధేతి. థినమిద్ధం పహాయ విగతథినమిద్ధో విహరతి ఆలోకసఞ్ఞీ సతో సమ్పజానో, థినమిద్ధా చిత్తం పరిసోధేతి. ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహాయ అనుద్ధతో విహరతి అజ్ఝత్తం వూపసన్తచిత్తో, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చా చిత్తం పరిసోధేతి. విచికిచ్ఛం పహాయ తిణ్ణవిచికిచ్ఛో విహరతి అకథంకథీ కుసలేసు ధమ్మేసు, విచికిచ్ఛాయ చిత్తం పరిసోధేతి. సో ఇమే పఞ్చ నీవరణే పహాయ చేతసో ఉపక్కిలేసే పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణే వివిచ్చేవ కామేహి…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి.

‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణాయ…పే… సత్తానం చుతూపపాతఞాణాయ…పే… (సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే) ఆసవానం ఖయఞాణాయ చిత్తం అభినిన్నామేతి. సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. ‘ఇమే ఆసవా’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం ఆసవసముదయో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం ఆసవనిరోధో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం ఆసవనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి.

‘‘తస్స ఏవం జానతో ఏవం పస్సతో కామాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి, భవాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి, అవిజ్జాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి; విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో నేవత్తన్తపో హోతి నాత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో న పరన్తపో న పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో. సో న అత్తన్తపో న పరన్తపో దిట్ఠేవ ధమ్మే నిచ్ఛాతో నిబ్బుతో సీతీభూతో సుఖప్పటిసంవేదీ బ్రహ్మభూతేన అత్తనా విహరతి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’న్తి. అట్ఠమం.

౯. తణ్హాసుత్తం

౧౯౯. భగవా ఏతదవోచ – ‘‘తణ్హం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి జాలినిం సరితం విసటం విసత్తికం, యాయ అయం లోకో ఉద్ధస్తో పరియోనద్ధో తన్తాకులకజాతో గులాగుణ్ఠికజాతో [కులాగుణ్ఠికజాతో (సీ. స్యా. కం. పీ.) అ. ని. అట్ఠ. ౨.౪.౧౯౯] ముఞ్జపబ్బజభూతో అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం సంసారం నాతివత్తతి. తం సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘కతమా చ సా, భిక్ఖవే, తణ్హా జాలినీ సరితా విసటా విసత్తికా, యాయ అయం లోకో ఉద్ధస్తో పరియోనద్ధో తన్తాకులకజాతో గులాగుణ్ఠికజాతో ముఞ్జపబ్బజభూతో అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం సంసారం నాతివత్తతి? అట్ఠారస ఖో పనిమాని, భిక్ఖవే, తణ్హావిచరితాని అజ్ఝత్తికస్స ఉపాదాయ, అట్ఠారస తణ్హావిచరితాని బాహిరస్స ఉపాదాయ.

‘‘కతమాని అట్ఠారస తణ్హావిచరితాని అజ్ఝత్తికస్స ఉపాదాయ? అస్మీతి, భిక్ఖవే, సతి ఇత్థస్మీతి హోతి, ఏవంస్మీతి [ఏవమస్మి (సీ.), ఏవస్మి (స్యా. కం. పీ.) విభ. ౯౭౩ పస్సితబ్బం] హోతి, అఞ్ఞథాస్మీతి హోతి, అసస్మీతి హోతి, సతస్మీతి హోతి, సన్తి హోతి, ఇత్థం సన్తి హోతి, ఏవం సన్తి హోతి, అఞ్ఞథా సన్తి హోతి, అపిహం [అపిహ (సీ. పీ.), అపి (స్యా. కం.)] సన్తి హోతి, అపిహం [అపి (సీ. స్యా. కం. పీ.)] ఇత్థం సన్తి హోతి, అపిహం [అపి (సీ. స్యా. కం. పీ.)] ఏవం సన్తి హోతి, అపిహం [అపి (సీ. స్యా. కం. పీ.)] అఞ్ఞథా సన్తి హోతి, భవిస్సన్తి హోతి, ఇత్థం భవిస్సన్తి హోతి, ఏవం భవిస్సన్తి హోతి, అఞ్ఞథా భవిస్సన్తి హోతి. ఇమాని అట్ఠారస తణ్హావిచరితాని అజ్ఝత్తికస్స ఉపాదాయ.

‘‘కతమాని అట్ఠారస తణ్హావిచరితాని బాహిరస్స ఉపాదాయ? ఇమినాస్మీతి, భిక్ఖవే, సతి ఇమినా ఇత్థస్మీతి హోతి, ఇమినా ఏవంస్మీతి హోతి, ఇమినా అఞ్ఞథాస్మీతి హోతి, ఇమినా అసస్మీతి హోతి, ఇమినా సతస్మీతి హోతి, ఇమినా సన్తి హోతి, ఇమినా ఇత్థం సన్తి హోతి, ఇమినా ఏవం సన్తి హోతి, ఇమినా అఞ్ఞథా సన్తి హోతి, ఇమినా అపిహం సన్తి హోతి, ఇమినా అపిహం ఇత్థం సన్తి హోతి, ఇమినా అపిహం ఏవం సన్తి హోతి, ఇమినా అపిహం అఞ్ఞథా సన్తి హోతి, ఇమినా భవిస్సన్తి హోతి, ఇమినా ఇత్థం భవిస్సన్తి హోతి, ఇమినా ఏవం భవిస్సన్తి హోతి, ఇమినా అఞ్ఞథా భవిస్సన్తి హోతి. ఇమాని అట్ఠారస తణ్హావిచరితాని బాహిరస్స ఉపాదాయ.

‘‘ఇతి అట్ఠారస తణ్హావిచరితాని అజ్ఝత్తికస్స ఉపాదాయ, అట్ఠారస తణ్హావిచరితాని బాహిరస్స ఉపాదాయ. ఇమాని వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, ఛత్తింస తణ్హావిచరితాని. ఇతి ఏవరూపాని అతీతాని ఛత్తింస తణ్హావిచరితాని, అనాగతాని ఛత్తింస తణ్హావిచరితాని, పచ్చుప్పన్నాని ఛత్తింస తణ్హావిచరితాని. ఏవం అట్ఠసతం తణ్హావిచరితం హోన్తి.

‘‘అయం ఖో సా, భిక్ఖవే, తణ్హా జాలినీ సరితా విసటా విసత్తికా, యాయ అయం లోకో ఉద్ధస్తో పరియోనద్ధో తన్తాకులకజాతో గులాగుణ్ఠికజాతో ముఞ్జపబ్బజభూతో అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం సంసారం నాతివత్తతీ’’తి. నవమం.

౧౦. పేమసుత్తం

౨౦౦. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, (పేమాని) [( ) నత్థి సీ. స్యా. కం. పీ. పోత్థకేసు] జాయన్తి. కతమాని చత్తారి? పేమా పేమం జాయతి, పేమా దోసో జాయతి, దోసా పేమం జాయతి, దోసా దోసో జాయతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పేమా పేమం జాయతి? ఇధ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో పుగ్గలస్స ఇట్ఠో హోతి కన్తో మనాపో. తం పరే ఇట్ఠేన కన్తేన మనాపేన సముదాచరన్తి. తస్స ఏవం హోతి – ‘యో ఖో మ్యాయం పుగ్గలో ఇట్ఠో కన్తో మనాపో, తం పరే ఇట్ఠేన కన్తేన మనాపేన సముదాచరన్తీ’తి. సో తేసు పేమం జనేతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పేమా పేమం జాయతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పేమా దోసో జాయతి? ఇధ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో పుగ్గలస్స ఇట్ఠో హోతి కన్తో మనాపో. తం పరే అనిట్ఠేన అకన్తేన అమనాపేన సముదాచరన్తి. తస్స ఏవం హోతి – ‘యో ఖో మ్యాయం పుగ్గలో ఇట్ఠో కన్తో మనాపో, తం పరే అనిట్ఠేన అకన్తేన అమనాపేన సముదాచరన్తీ’తి. సో తేసు దోసం జనేతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పేమా దోసో జాయతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, దోసా పేమం జాయతి? ఇధ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో పుగ్గలస్స అనిట్ఠో హోతి అకన్తో అమనాపో. తం పరే అనిట్ఠేన అకన్తేన అమనాపేన సముదాచరన్తి. తస్స ఏవం హోతి – ‘యో ఖో మ్యాయం పుగ్గలో అనిట్ఠో అకన్తో అమనాపో, తం పరే అనిట్ఠేన అకన్తేన అమనాపేన సముదాచరన్తీ’తి. సో తేసు పేమం జనేతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, దోసా పేమం జాయతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, దోసా దోసో జాయతి? ఇధ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో పుగ్గలస్స అనిట్ఠో హోతి అకన్తో అమనాపో. తం పరే ఇట్ఠేన కన్తేన మనాపేన సముదాచరన్తి. తస్స ఏవం హోతి – ‘యో ఖో మ్యాయం పుగ్గలో అనిట్ఠో అకన్తో అమనాపో, తం పరే ఇట్ఠేన కన్తేన మనాపేన సముదాచరన్తీ’తి. సో తేసు దోసం జనేతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, దోసా దోసో జాయతి. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి పేమాని జాయన్తి.

‘‘యస్మిం, భిక్ఖవే, సమయే భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి…పే… పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, యమ్పిస్స పేమా పేమం జాయతి తమ్పిస్స తస్మిం సమయే న హోతి, యోపిస్స పేమా దోసో జాయతి సోపిస్స తస్మిం సమయే న హోతి, యమ్పిస్స దోసా పేమం జాయతి తమ్పిస్స తస్మిం సమయే న హోతి, యోపిస్స దోసా దోసో జాయతి సోపిస్స తస్మిం సమయే న హోతి.

‘‘యస్మిం, భిక్ఖవే, సమయే భిక్ఖు వితక్కవిచారానం వూపసమా…పే… దుతియం ఝానం…పే… తతియం ఝానం…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, యమ్పిస్స పేమా పేమం జాయతి తమ్పిస్స తస్మిం సమయే న హోతి, యోపిస్స పేమా దోసో జాయతి సోపిస్స తస్మిం సమయే న హోతి, యమ్పిస్స దోసా పేమం జాయతి తమ్పిస్స తస్మిం సమయే న హోతి, యోపిస్స దోసా దోసో జాయతి సోపిస్స తస్మిం సమయే న హోతి.

‘‘యస్మిం, భిక్ఖవే, సమయే భిక్ఖు ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, యమ్పిస్స పేమా పేమం జాయతి తమ్పిస్స పహీనం హోతి ఉచ్ఛిన్నమూలం తాలావత్థుకతం అనభావంకతం ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మం, యోపిస్స పేమా దోసో జాయతి సోపిస్స పహీనో హోతి ఉచ్ఛిన్నమూలో తాలావత్థుకతో అనభావంకతో ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మో, యమ్పిస్స దోసా పేమం జాయతి తమ్పిస్స పహీనం హోతి ఉచ్ఛిన్నమూలం తాలావత్థుకతం అనభావంకతం ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మం, యోపిస్స దోసా దోసో జాయతి సోపిస్స పహీనో హోతి ఉచ్ఛిన్నమూలో తాలావత్థుకతో అనభావంకతో ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మో. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు నేవ ఉస్సేనేతి న పటిసేనేతి [న పటిస్సేనేతి (సీ. పీ.)] న ధూపాయతి న పజ్జలతి న సమ్పజ్ఝాయతి [న అపజ్ఝాయతి (సీ.), న పజ్ఝాయతి (స్యా. కం. పీ.)].

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఉస్సేనేతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, రూపవన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా రూపం, రూపస్మిం వా అత్తానం; వేదనం అత్తతో సమనుపస్సతి, వేదనావన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా వేదనం, వేదనాయ వా అత్తానం; సఞ్ఞం అత్తతో సమనుపస్సతి, సఞ్ఞావన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా సఞ్ఞం, సఞ్ఞాయ వా అత్తానం; సఙ్ఖారే అత్తతో సమనుపస్సతి, సఙ్ఖారవన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా సఙ్ఖారే, సఙ్ఖారేసు వా అత్తానం; విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి, విఞ్ఞాణవన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఉస్సేనేతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న ఉస్సేనేతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, న రూపవన్తం వా అత్తానం, న అత్తని వా రూపం, న రూపస్మిం వా అత్తానం; న వేదనం అత్తతో సమనుపస్సతి, న వేదనావన్తం వా అత్తానం, న అత్తని వా వేదనం, న వేదనాయ వా అత్తానం; న సఞ్ఞం అత్తతో సమనుపస్సతి, న సఞ్ఞావన్తం వా అత్తానం, న అత్తని వా సఞ్ఞం, న సఞ్ఞాయ వా అత్తానం; న సఙ్ఖారే అత్తతో సమనుపస్సతి, న సఙ్ఖారవన్తం వా అత్తానం, న అత్తని వా సఙ్ఖారే, న సఙ్ఖారేసు వా అత్తానం; న విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి, న విఞ్ఞాణవన్తం వా అత్తానం, న అత్తని వా విఞ్ఞాణం, న విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న ఉస్సేనేతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పటిసేనేతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అక్కోసన్తం పచ్చక్కోసతి, రోసన్తం పటిరోసతి, భణ్డన్తం పటిభణ్డతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పటిసేనేతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న పటిసేనేతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అక్కోసన్తం న పచ్చక్కోసతి, రోసన్తం న పటిరోసతి, భణ్డన్తం న పటిభణ్డతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న పటిసేనేతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ధూపాయతి? అస్మీతి, భిక్ఖవే, సతి ఇత్థస్మీతి హోతి, ఏవంస్మీతి హోతి, అఞ్ఞథాస్మీతి హోతి, అసస్మీతి హోతి, సతస్మీతి హోతి, సన్తి హోతి, ఇత్థం సన్తి హోతి, ఏవం సన్తి హోతి, అఞ్ఞథా సన్తి హోతి, అపిహం సన్తి హోతి, అపిహం ఇత్థం సన్తి హోతి, అపిహం ఏవం సన్తి హోతి, అపిహం అఞ్ఞథా సన్తి హోతి, భవిస్సన్తి హోతి, ఇత్థం భవిస్సన్తి హోతి, ఏవం భవిస్సన్తి హోతి, అఞ్ఞథా భవిస్సన్తి హోతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ధూపాయతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న ధూపాయతి? అస్మీతి, భిక్ఖవే, అసతి ఇత్థస్మీతి న హోతి, ఏవంస్మీతి న హోతి, అఞ్ఞథాస్మీతి న హోతి, అసస్మీతి న హోతి, సతస్మీతి న హోతి, సన్తి న హోతి, ఇత్థం సన్తి న హోతి, ఏవం సన్తి న హోతి, అఞ్ఞథా సన్తి న హోతి, అపిహం సన్తి న హోతి, అపిహం ఇత్థం సన్తి న హోతి, అపిహం ఏవం సన్తి న హోతి, అపిహం అఞ్ఞథా సన్తి న హోతి, భవిస్సన్తి న హోతి, ఇత్థం భవిస్సన్తి న హోతి, ఏవం భవిస్సన్తి న హోతి, అఞ్ఞథా భవిస్సన్తి న హోతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న ధూపాయతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పజ్జలతి? ఇమినా అస్మీతి, భిక్ఖవే, సతి ఇమినా ఇత్థస్మీతి హోతి, ఇమినా ఏవంస్మీతి హోతి, ఇమినా అఞ్ఞథాస్మీతి హోతి, ఇమినా అసస్మీతి హోతి, ఇమినా సతస్మీతి హోతి, ఇమినా సన్తి హోతి, ఇమినా ఇత్థం సన్తి హోతి, ఇమినా ఏవం సన్తి హోతి, ఇమినా అఞ్ఞథా సన్తి హోతి, ఇమినా అపిహం సన్తి హోతి, ఇమినా అపిహం ఇత్థం సన్తి హోతి, ఇమినా అపిహం ఏవం సన్తి హోతి, ఇమినా అపిహం అఞ్ఞథా సన్తి హోతి, ఇమినా భవిస్సన్తి హోతి, ఇమినా ఇత్థం భవిస్సన్తి హోతి, ఇమినా ఏవం భవిస్సన్తి హోతి, ఇమినా అఞ్ఞథా భవిస్సన్తి హోతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పజ్జలతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న పజ్జలతి? ఇమినా అస్మీతి, భిక్ఖవే, అసతి ఇమినా ఇత్థస్మీతి న హోతి, ఇమినా ఏవంస్మీతి న హోతి, ఇమినా అఞ్ఞథాస్మీతి న హోతి, ఇమినా అసస్మీతి న హోతి, ఇమినా సతస్మీతి న హోతి, ఇమినా సన్తి న హోతి, ఇమినా ఇత్థం సన్తి న హోతి, ఇమినా ఏవం సన్తి న హోతి, ఇమినా అఞ్ఞథా సన్తి న హోతి, ఇమినా అపిహం సన్తి న హోతి, ఇమినా అపిహం ఇత్థం సన్తి న హోతి, ఇమినా అపిహం ఏవం సన్తి న హోతి, ఇమినా అపిహం అఞ్ఞథా సన్తి న హోతి, ఇమినా భవిస్సన్తి న హోతి, ఇమినా ఇత్థం భవిస్సన్తి న హోతి, ఇమినా ఏవం భవిస్సన్తి న హోతి, ఇమినా అఞ్ఞథా భవిస్సన్తి న హోతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న పజ్జలతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సమ్పజ్ఝాయతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అస్మిమానో పహీనో న హోతి ఉచ్ఛిన్నమూలో తాలావత్థుకతో అనభావంకతో ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మో. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సమ్పజ్ఝాయతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న సమ్పజ్ఝాయతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అస్మిమానో పహీనో హోతి ఉచ్ఛిన్నమూలో తాలావత్థుకతో అనభావంకతో ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మో. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న సమ్పజ్ఝాయతీ’’తి. దసమం.

మహావగ్గో పఞ్చమో.