౪. చతుత్థపణ్ణాసకం

(౧౬) ౧. ఇన్ద్రియవగ్గో

౧. ఇన్ద్రియసుత్తం

౧౫౧. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని చత్తారి? సద్ధిన్ద్రియం, వీరియిన్ద్రియం, సతిన్ద్రియం, సమాధిన్ద్రియం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి ఇన్ద్రియానీ’’తి. పఠమం.

౨. సద్ధాబలసుత్తం

౧౫౨. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, బలాని. కతమాని చత్తారి? సద్ధాబలం, వీరియబలం, సతిబలం, సమాధిబలం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి బలానీ’’తి. దుతియం.

౩. పఞ్ఞాబలసుత్తం

౧౫౩. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, బలాని. కతమాని చత్తారి? పఞ్ఞాబలం, వీరియబలం, అనవజ్జబలం, సఙ్గహబలం [సఙ్గాహబలం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి బలానీ’’తి. తతియం.

౪. సతిబలసుత్తం

౧౫౪. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, బలాని. కతమాని చత్తారి? సతిబలం, సమాధిబలం, అనవజ్జబలం, సఙ్గహబలం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి బలానీ’’తి. చతుత్థం.

౫. పటిసఙ్ఖానబలసుత్తం

౧౫౫. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, బలాని. కతమాని చత్తారి? పటిసఙ్ఖానబలం, భావనాబలం, అనవజ్జబలం, సఙ్గహబలం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి బలానీ’’తి. పఞ్చమం.

౬. కప్పసుత్తం

౧౫౬. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, కప్పస్స అసఙ్ఖ్యేయ్యాని. కతమాని చత్తారి? యదా, భిక్ఖవే, కప్పో సంవట్టతి, తం న సుకరం సఙ్ఖాతుం – ఏత్తకాని వస్సానీతి వా, ఏత్తకాని వస్ససతానీతి వా, ఏత్తకాని వస్ససహస్సానీతి వా, ఏత్తకాని వస్ససతసహస్సానీతి వా.

‘‘యదా, భిక్ఖవే, కప్పో సంవట్టో తిట్ఠతి, తం న సుకరం సఙ్ఖాతుం – ఏత్తకాని వస్సానీతి వా, ఏత్తకాని వస్ససతానీతి వా, ఏత్తకాని వస్ససహస్సానీతి వా, ఏత్తకాని వస్ససతసహస్సానీతి వా.

‘‘యదా, భిక్ఖవే, కప్పో వివట్టతి, తం న సుకరం సఙ్ఖాతుం – ఏత్తకాని వస్సానీతి వా, ఏత్తకాని వస్ససతానీతి వా, ఏత్తకాని వస్ససహస్సానీతి వా, ఏత్తకాని వస్ససతసహస్సానీతి వా.

‘‘యదా, భిక్ఖవే, కప్పో వివట్టో తిట్ఠతి, తం న సుకరం సఙ్ఖాతుం – ఏత్తకాని వస్సానీతి వా, ఏత్తకాని వస్ససతానీతి వా, ఏత్తకాని వస్ససహస్సానీతి వా, ఏత్తకాని వస్ససతసహస్సానీతి వా. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి కప్పస్స అసఙ్ఖ్యేయ్యానీ’’తి. ఛట్ఠం.

౭. రోగసుత్తం

౧౫౭. ‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, రోగా. కతమే ద్వే? కాయికో చ రోగో చేతసికో చ రోగో. దిస్సన్తి, భిక్ఖవే, సత్తా కాయికేన రోగేన ఏకమ్పి వస్సం ఆరోగ్యం పటిజానమానా, ద్వేపి వస్సాని ఆరోగ్యం పటిజానమానా, తీణిపి వస్సాని ఆరోగ్యం పటిజానమానా, చత్తారిపి వస్సాని ఆరోగ్యం పటిజానమానా, పఞ్చపి వస్సాని ఆరోగ్యం పటిజానమానా, దసపి వస్సాని ఆరోగ్యం పటిజానమానా, వీసతిపి వస్సాని ఆరోగ్యం పటిజానమానా, తింసమ్పి వస్సాని ఆరోగ్యం పటిజానమానా, చత్తారీసమ్పి వస్సాని ఆరోగ్యం పటిజానమానా, పఞ్ఞాసమ్పి వస్సాని ఆరోగ్యం పటిజానమానా, వస్ససతమ్పి, భియ్యోపి ఆరోగ్యం పటిజానమానా. తే, భిక్ఖవే, సత్తా సుదుల్లభా [దుల్లభా (సీ. స్యా. కం. పీ.)] లోకస్మిం యే చేతసికేన రోగేన ముహుత్తమ్పి ఆరోగ్యం పటిజానన్తి, అఞ్ఞత్ర ఖీణాసవేహి.

‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, పబ్బజితస్స రోగా. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు మహిచ్ఛో హోతి విఘాతవా అసన్తుట్ఠో ఇతరీతరచీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేన. సో మహిచ్ఛో సమానో విఘాతవా అసన్తుట్ఠో ఇతరీతరచీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేన పాపికం ఇచ్ఛం పణిదహతి అనవఞ్ఞప్పటిలాభాయ లాభసక్కారసిలోకప్పటిలాభాయ. సో ఉట్ఠహతి ఘటతి వాయమతి అనవఞ్ఞప్పటిలాభాయ లాభసక్కారసిలోకప్పటిలాభాయ. సో సఙ్ఖాయ కులాని ఉపసఙ్కమతి, సఙ్ఖాయ నిసీదతి, సఙ్ఖాయ ధమ్మం భాసతి, సఙ్ఖాయ ఉచ్చారపస్సావం సన్ధారేతి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో పబ్బజితస్స రోగా.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘న మహిచ్ఛా భవిస్సామ విఘాతవన్తో అసన్తుట్ఠా ఇతరీతరచీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేన, న పాపికం ఇచ్ఛం పణిదహిస్సామ అనవఞ్ఞప్పటిలాభాయ లాభసక్కారసిలోకప్పటిలాభాయ, న ఉట్ఠహిస్సామ న ఘటేస్సామ న వాయమిస్సామ అనవఞ్ఞప్పటిలాభాయ లాభసక్కారసిలోకప్పటిలాభాయ, ఖమా భవిస్సామ సీతస్స ఉణ్హస్స జిఘచ్ఛాయ పిపాసాయ డంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సానం దురుత్తానం దురాగతానం వచనపథానం, ఉప్పన్నానం సారీరికానం వేదనానం దుక్ఖానం తిబ్బానం ఖరానం కటుకానం అసాతానం అమనాపానం పాణహరానం అధివాసకజాతికా భవిస్సామా’తి. ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బ’’న్తి. సత్తమం.

౮. పరిహానిసుత్తం

౧౫౮. తత్ర ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఆవుసో భిక్ఖవే’’తి. ‘‘ఆవుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పచ్చస్సోసుం. ఆయస్మా సారిపుత్తో ఏతదవోచ –

‘‘యో హి కోచి, ఆవుసో, భిక్ఖు వా భిక్ఖునీ వా చత్తారో ధమ్మే అత్తని సమనుపస్సతి, నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం – ‘పరిహాయామి కుసలేహి ధమ్మేహి’. పరిహానమేతం వుత్తం భగవతా. కతమే చత్తారో? రాగవేపుల్లత్తం [రాగవేపుల్లతం (సీ. స్యా. కం. పీ.)], దోసవేపుల్లత్తం, మోహవేపుల్లత్తం, గమ్భీరేసు ఖో పనస్స ఠానాఠానేసు పఞ్ఞాచక్ఖు న కమతి. యో హి కోచి, ఆవుసో, భిక్ఖు వా భిక్ఖునీ వా ఇమే చత్తారో ధమ్మే అత్తని సమనుపస్సతి, నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం – ‘పరిహాయామి కుసలేహి ధమ్మేహి’. పరిహానమేతం వుత్తం భగవతా.

‘‘యో హి కోచి, ఆవుసో, భిక్ఖు వా భిక్ఖునీ వా చత్తారో ధమ్మే అత్తని సమనుపస్సతి, నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం – ‘న పరిహాయామి కుసలేహి ధమ్మేహి’. అపరిహానమేతం వుత్తం భగవతా. కతమే చత్తారో? రాగతనుత్తం [రాగతనుత్తనం (క.)], దోసతనుత్తం, మోహతనుత్తం, గమ్భీరేసు ఖో పనస్స ఠానాఠానేసు పఞ్ఞాచక్ఖు కమతి. యో హి కోచి, ఆవుసో, భిక్ఖు వా భిక్ఖునీ వా ఇమే చత్తారో ధమ్మే అత్తని సమనుపస్సతి, నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం – ‘న పరిహాయామి కుసలేహి ధమ్మేహి’. అపరిహానమేతం వుత్తం భగవతా’’తి. అట్ఠమం.

౯. భిక్ఖునీసుత్తం

౧౫౯. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం ఆయస్మా ఆనన్దో కోసమ్బియం విహరతి ఘోసితారామే. అథ ఖో అఞ్ఞతరా భిక్ఖునీ అఞ్ఞతరం పురిసం ఆమన్తేసి – ‘‘ఏహి త్వం, అమ్భో పురిస, యేనయ్యో ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమ; ఉపసఙ్కమిత్వా మమ వచనేన అయ్యస్స ఆనన్దస్స పాదే సిరసా వన్ద – ‘ఇత్థన్నామా, భన్తే, భిక్ఖునీ ఆబాధికినీ దుక్ఖితా బాళ్హగిలానా. సా అయ్యస్స ఆనన్దస్స పాదే సిరసా వన్దతీ’తి. ఏవఞ్చ వదేహి – ‘సాధు కిర, భన్తే, అయ్యో ఆనన్దో యేన భిక్ఖునుపస్సయో యేన సా భిక్ఖునీ తేనుపసఙ్కమతు అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’’తి. ‘‘ఏవం, అయ్యే’’తి ఖో సో పురిసో తస్సా భిక్ఖునియా పటిస్సుత్వా యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో పురిసో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ –

‘‘ఇత్థన్నామా, భన్తే, భిక్ఖునీ ఆబాధికినీ దుక్ఖితా బాళ్హగిలానా. సా ఆయస్మతో ఆనన్దస్స పాదే సిరసా వన్దతి, ఏవఞ్చ వదేతి – ‘సాధు కిర, భన్తే, ఆయస్మా ఆనన్దో యేన భిక్ఖునుపస్సయో యేన సా భిక్ఖునీ తేనుపసఙ్కమతు అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’’తి. అధివాసేసి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో తుణ్హీభావేన.

అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన భిక్ఖునుపస్సయో యేన సా భిక్ఖునీ తేనుపసఙ్కమి. అద్దసా ఖో సా భిక్ఖునీ ఆయస్మన్తం ఆనన్దం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం. దిస్వా ససీసం పారుపిత్వా మఞ్చకే నిపజ్జి. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యేన సా భిక్ఖునీ తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. నిసజ్జ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో తం భిక్ఖునిం ఏతదవోచ –

‘‘ఆహారసమ్భూతో అయం, భగిని, కాయో ఆహారం నిస్సాయ. ఆహారో పహాతబ్బో. తణ్హాసమ్భూతో అయం, భగిని, కాయో తణ్హం నిస్సాయ. తణ్హా పహాతబ్బా. మానసమ్భూతో అయం, భగిని, కాయో మానం నిస్సాయ. మానో పహాతబ్బో. మేథునసమ్భూతో అయం, భగిని, కాయో. మేథునే చ సేతుఘాతో వుత్తో భగవతా.

‘‘‘ఆహారసమ్భూతో అయం, భగిని, కాయో ఆహారం నిస్సాయ. ఆహారో పహాతబ్బో’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ఇధ, భగిని, భిక్ఖు పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఆహారం ఆహారేతి – ‘నేవ దవాయ న మదాయ న మణ్డనాయ న విభూసనాయ, యావదేవ ఇమస్స కాయస్స ఠితియా యాపనాయ విహింసూపరతియా బ్రహ్మచరియానుగ్గహాయ. ఇతి పురాణఞ్చ వేదనం పటిహఙ్ఖామి, నవఞ్చ వేదనం న ఉప్పాదేస్సామి. యాత్రా చ మే భవిస్సతి అనవజ్జతా చ ఫాసువిహారో చా’తి. సో అపరేన సమయేన ఆహారం నిస్సాయ ఆహారం పజహతి. ‘ఆహారసమ్భూతో అయం, భగిని, కాయో ఆహారం నిస్సాయ. ఆహారో పహాతబ్బో’తి, ఇతి యం తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘తణ్హాసమ్భూతో అయం, భగిని, కాయో తణ్హం నిస్సాయ. తణ్హా పహాతబ్బా’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ఇధ, భగిని, భిక్ఖు సుణాతి – ‘ఇత్థన్నామో కిర భిక్ఖు ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’తి. తస్స ఏవం హోతి – ‘కుదాస్సు నామ అహమ్పి ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సామీ’తి! సో అపరేన సమయేన తణ్హం నిస్సాయ తణ్హం పజహతి. ‘తణ్హాసమ్భూతో అయం, భగిని, కాయో తణ్హం నిస్సాయ. తణ్హా పహాతబ్బా’తి, ఇతి యం తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘మానసమ్భూతో అయం, భగిని, కాయో మానం నిస్సాయ. మానో పహాతబ్బో’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ఇధ, భగిని, భిక్ఖు సుణాతి – ‘ఇత్థన్నామో కిర భిక్ఖు ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’తి. తస్స ఏవం హోతి – ‘సో హి నామ ఆయస్మా ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సతి; కిమఙ్గం [కిమఙ్గ (సీ. పీ.) అ. ని. ౫.౧౮౦; చూళవ. ౩౩౧; సం. ని. ౫.౧౦౨౦] పనాహ’న్తి! సో అపరేన సమయేన మానం నిస్సాయ మానం పజహతి. ‘మానసమ్భూతో అయం, భగిని, కాయో మానం నిస్సాయ. మానో పహాతబ్బో’తి, ఇతి యం తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘మేథునసమ్భూతో అయం, భగిని, కాయో. మేథునే చ సేతుఘాతో వుత్తో భగవతా’’తి.

అథ ఖో సా భిక్ఖునీ మఞ్చకా వుట్ఠహిత్వా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా ఆయస్మతో ఆనన్దస్స పాదేసు సిరసా నిపతిత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘అచ్చయో మం, భన్తే, అచ్చగమా, యథాబాలం యథామూళ్హం యథాఅకుసలం, యాహం ఏవమకాసిం. తస్సా మే, భన్తే, అయ్యో ఆనన్దో అచ్చయం అచ్చయతో పటిగ్గణ్హాతు, ఆయతిం సంవరాయా’’తి. ‘‘తగ్ఘ తం [తగ్ఘ త్వం (సీ. పీ. క.)], భగిని, అచ్చయో అచ్చగమా, యథాబాలం యథామూళ్హం యథాఅకుసలం, యా త్వం ఏవమకాసి. యతో చ ఖో త్వం, భగిని, అచ్చయం అచ్చయతో దిస్వా యథాధమ్మం పటికరోసి, తం తే మయం పటిగ్గణ్హామ. వుద్ధి హేసా, భగిని, అరియస్స వినయే యో అచ్చయం అచ్చయతో దిస్వా యథాధమ్మం పటికరోతి ఆయతిం సంవరం ఆపజ్జతీ’’తి. నవమం.

౧౦. సుగతవినయసుత్తం

౧౬౦. ‘‘సుగతో వా, భిక్ఖవే, లోకే తిట్ఠమానో సుగతవినయో వా తదస్స బహుజనహితాయ బహుజనసుఖాయ లోకానుకమ్పాయ అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సానం.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, సుగతో? ఇధ, భిక్ఖవే, తథాగతో లోకే ఉప్పజ్జతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా. అయం, భిక్ఖవే, సుగతో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, సుగతవినయో? సో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం, కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేతి. అయం, భిక్ఖవే, సుగతవినయో. ఏవం సుగతో వా, భిక్ఖవే, లోకే తిట్ఠమానో సుగతవినయో వా తదస్స బహుజనహితాయ బహుజనసుఖాయ లోకానుకమ్పాయ అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సానన్తి.

‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా సద్ధమ్మస్స సమ్మోసాయ అన్తరధానాయ సంవత్తన్తి. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ దుగ్గహితం సుత్తన్తం పరియాపుణన్తి దున్నిక్ఖిత్తేహి పదబ్యఞ్జనేహి. దున్నిక్ఖిత్తస్స, భిక్ఖవే, పదబ్యఞ్జనస్స అత్థోపి దున్నయో హోతి. అయం, భిక్ఖవే, పఠమో ధమ్మో సద్ధమ్మస్స సమ్మోసాయ అన్తరధానాయ సంవత్తతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ దుబ్బచా హోన్తి దోవచస్సకరణేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతా అక్ఖమా అప్పదక్ఖిణగ్గాహినో అనుసాసనిం. అయం, భిక్ఖవే, దుతియో ధమ్మో సద్ధమ్మస్స సమ్మోసాయ అన్తరధానాయ సంవత్తతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, యే తే భిక్ఖూ బహుస్సుతా ఆగతాగమా ధమ్మధరా వినయధరా మాతికాధరా, తే న సక్కచ్చం సుత్తన్తం పరం వాచేన్తి. తేసం అచ్చయేన ఛిన్నమూలకో సుత్తన్తో హోతి అప్పటిసరణో. అయం, భిక్ఖవే, తతియో ధమ్మో సద్ధమ్మస్స సమ్మోసాయ అన్తరధానాయ సంవత్తతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, థేరా భిక్ఖూ బాహులికా హోన్తి సాథలికా, ఓక్కమనే పుబ్బఙ్గమా, పవివేకే నిక్ఖిత్తధురా, న వీరియం ఆరభన్తి అప్పత్తస్స పత్తియా అనధిగతస్స అధిగమాయ అసచ్ఛికతస్స సచ్ఛికిరియాయ. తేసం పచ్ఛిమా జనతా దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జతి. సాపి హోతి బాహులికా సాథలికా, ఓక్కమనే పుబ్బఙ్గమా, పవివేకే నిక్ఖిత్తధురా, న వీరియం ఆరభతి అప్పత్తస్స పత్తియా అనధిగతస్స అధిగమాయ అసచ్ఛికతస్స సచ్ఛికిరియాయ. అయం, భిక్ఖవే, చతుత్థో ధమ్మో సద్ధమ్మస్స సమ్మోసాయ అన్తరధానాయ సంవత్తతి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో ధమ్మా సద్ధమ్మస్స సమ్మోసాయ అన్తరధానాయ సంవత్తన్తీ’’తి.

‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా సద్ధమ్మస్స ఠితియా అసమ్మోసాయ అనన్తరధానాయ సంవత్తన్తి. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ సుగ్గహితం సుత్తన్తం పరియాపుణన్తి సునిక్ఖిత్తేహి పదబ్యఞ్జనేహి. సునిక్ఖిత్తస్స, భిక్ఖవే, పదబ్యఞ్జనస్స అత్థోపి సునయో హోతి. అయం, భిక్ఖవే, పఠమో ధమ్మో సద్ధమ్మస్స ఠితియా అసమ్మోసాయ అనన్తరధానాయ సంవత్తతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ సువచా హోన్తి సోవచస్సకరణేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతా ఖమా పదక్ఖిణగ్గాహినో అనుసాసనిం. అయం, భిక్ఖవే, దుతియో ధమ్మో సద్ధమ్మస్స ఠితియా అసమ్మోసాయ అనన్తరధానాయ సంవత్తతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, యే తే భిక్ఖూ బహుస్సుతా ఆగతాగమా ధమ్మధరా వినయధరా మాతికాధరా, తే సక్కచ్చం సుత్తన్తం పరం వాచేన్తి. తేసం అచ్చయేన నచ్ఛిన్నమూలకో [అచ్ఛిన్నమూలకో (స్యా. కం.) అ. ని. ౫.౧౫౬] సుత్తన్తో హోతి సప్పటిసరణో. అయం, భిక్ఖవే, తతియో ధమ్మో సద్ధమ్మస్స ఠితియా అసమ్మోసాయ అనన్తరధానాయ సంవత్తతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, థేరా భిక్ఖూ న బాహులికా హోన్తి న సాథలికా, ఓక్కమనే నిక్ఖిత్తధురా, పవివేకే పుబ్బఙ్గమా, వీరియం ఆరభన్తి అప్పత్తస్స పత్తియా అనధిగతస్స అధిగమాయ అసచ్ఛికతస్స సచ్ఛికిరియాయ. తేసం పచ్ఛిమా జనతా దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జతి. సాపి హోతి న బాహులికా న సాథలికా, ఓక్కమనే నిక్ఖిత్తధురా, పవివేకే పుబ్బఙ్గమా, వీరియం ఆరభతి అప్పత్తస్స పత్తియా అనధిగతస్స అధిగమాయ అసచ్ఛికతస్స సచ్ఛికిరియాయ. అయం, భిక్ఖవే, చతుత్థో ధమ్మో సద్ధమ్మస్స ఠితియా అసమ్మోసాయ అనన్తరధానాయ సంవత్తతి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో ధమ్మా సద్ధమ్మస్స ఠితియా అసమ్మోసాయ అనన్తరధానాయ సంవత్తన్తీ’’తి. దసమం.

ఇన్ద్రియవగ్గో పఠమో.

తస్సుద్దానం –

ఇన్ద్రియాని సద్ధా పఞ్ఞా, సతి సఙ్ఖానపఞ్చమం;

కప్పో రోగో పరిహాని, భిక్ఖునీ సుగతేన చాతి.

(౧౭) ౨. పటిపదావగ్గో

౧. సంఖిత్తసుత్తం

౧౬౧. ‘‘చతస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, పటిపదా. కతమా చతస్సో? దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా, దుక్ఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా, సుఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా, సుఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా – ఇమా ఖో, భిక్ఖవే, చతస్సో పటిపదా’’తి. పఠమం.

౨. విత్థారసుత్తం

౧౬౨. ‘‘చతస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, పటిపదా. కతమా చతస్సో? దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా, దుక్ఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా, సుఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా, సుఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పకతియాపి తిబ్బరాగజాతికో హోతి, అభిక్ఖణం రాగజం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. పకతియాపి తిబ్బదోసజాతికో హోతి, అభిక్ఖణం దోసజం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. పకతియాపి తిబ్బమోహజాతికో హోతి, అభిక్ఖణం మోహజం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. తస్సిమాని పఞ్చిన్ద్రియాని ముదూని పాతుభవన్తి – సద్ధిన్ద్రియం, వీరియిన్ద్రియం, సతిన్ద్రియం, సమాధిన్ద్రియం, పఞ్ఞిన్ద్రియం. సో ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం ముదుత్తా దన్ధం ఆనన్తరియం పాపుణాతి ఆసవానం ఖయాయ. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, దుక్ఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పకతియాపి తిబ్బరాగజాతికో హోతి, అభిక్ఖణం రాగజం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. పకతియాపి తిబ్బదోసజాతికో హోతి, అభిక్ఖణం దోసజం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. పకతియాపి తిబ్బమోహజాతికో హోతి, అభిక్ఖణం మోహజం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. తస్సిమాని పఞ్చిన్ద్రియాని అధిమత్తాని పాతుభవన్తి – సద్ధిన్ద్రియం, వీరియిన్ద్రియం, సతిన్ద్రియం, సమాధిన్ద్రియం, పఞ్ఞిన్ద్రియం. సో ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం అధిమత్తత్తా ఖిప్పం ఆనన్తరియం పాపుణాతి ఆసవానం ఖయాయ. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దుక్ఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, సుఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పకతియాపి న తిబ్బరాగజాతికో హోతి, నాభిక్ఖణం రాగజం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. పకతియాపి న తిబ్బదోసజాతికో హోతి, నాభిక్ఖణం దోసజం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. పకతియాపి న తిబ్బమోహజాతికో హోతి, నాభిక్ఖణం మోహజం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. తస్సిమాని పఞ్చిన్ద్రియాని ముదూని పాతుభవన్తి – సద్ధిన్ద్రియం…పే… పఞ్ఞిన్ద్రియం. సో ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం ముదుత్తా దన్ధం ఆనన్తరియం పాపుణాతి ఆసవానం ఖయాయ. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సుఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, సుఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పకతియాపి న తిబ్బరాగజాతికో హోతి, నాభిక్ఖణం రాగజం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. పకతియాపి న తిబ్బదోసజాతికో హోతి, నాభిక్ఖణం దోసజం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. పకతియాపి న తిబ్బమోహజాతికో హోతి, నాభిక్ఖణం మోహజం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. తస్సిమాని పఞ్చిన్ద్రియాని అధిమత్తాని పాతుభవన్తి – సద్ధిన్ద్రియం, వీరియిన్ద్రియం, సతిన్ద్రియం, సమాధిన్ద్రియం, పఞ్ఞిన్ద్రియం. సో ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం అధిమత్తత్తా ఖిప్పం ఆనన్తరియం పాపుణాతి ఆసవానం ఖయాయ. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సుఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా. ఇమా ఖో, భిక్ఖవే, చతస్సో పటిపదా’’తి. దుతియం.

౩. అసుభసుత్తం

౧౬౩. ‘‘చతస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, పటిపదా. కతమా చతస్సో? దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా, దుక్ఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా, సుఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా, సుఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అసుభానుపస్సీ కాయే విహరతి, ఆహారే పటికూలసఞ్ఞీ [పటిక్కూలసఞ్ఞీ (సీ. స్యా. కం. పీ.)], సబ్బలోకే అనభిరతిసఞ్ఞీ [అనభిరతసఞ్ఞీ (సీ. స్యా. కం. పీ.)], సబ్బసఙ్ఖారేసు అనిచ్చానుపస్సీ; మరణసఞ్ఞా ఖో పనస్స అజ్ఝత్తం సూపట్ఠితా హోతి. సో ఇమాని పఞ్చ సేఖబలాని [సేక్ఖబలాని (స్యా. కం.)] ఉపనిస్సాయ విహరతి – సద్ధాబలం, హిరిబలం, ఓత్తప్పబలం, వీరియబలం, పఞ్ఞాబలం. తస్సిమాని పఞ్చిన్ద్రియాని ముదూని పాతుభవన్తి – సద్ధిన్ద్రియం, వీరియిన్ద్రియం, సతిన్ద్రియం, సమాధిన్ద్రియం, పఞ్ఞిన్ద్రియం. సో ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం ముదుత్తా దన్ధం ఆనన్తరియం పాపుణాతి ఆసవానం ఖయాయ. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, దుక్ఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అసుభానుపస్సీ కాయే విహరతి, ఆహారే పటికూలసఞ్ఞీ, సబ్బలోకే అనభిరతిసఞ్ఞీ, సబ్బసఙ్ఖారేసు అనిచ్చానుపస్సీ; మరణసఞ్ఞా ఖో పనస్స అజ్ఝత్తం సూపట్ఠితా హోతి. సో ఇమాని పఞ్చ సేఖబలాని ఉపనిస్సాయ విహరతి – సద్ధాబలం…పే… పఞ్ఞాబలం. తస్సిమాని పఞ్చిన్ద్రియాని అధిమత్తాని పాతుభవన్తి – సద్ధిన్ద్రియం…పే… పఞ్ఞిన్ద్రియం. సో ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం అధిమత్తత్తా ఖిప్పం ఆనన్తరియం పాపుణాతి ఆసవానం ఖయాయ. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దుక్ఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, సుఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా? ఇధ భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి; వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి; పీతియా చ విరాగా ఉపేక్ఖకో చ విహరతి సతో చ సమ్పజానో సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేతి యం తం అరియా ఆచిక్ఖన్తి – ‘ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీ’తి తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి; సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా అదుక్ఖమసుఖం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ఇమాని పఞ్చ సేఖబలాని ఉపనిస్సాయ విహరతి – సద్ధాబలం…పే… పఞ్ఞాబలం. తస్సిమాని పఞ్చిన్ద్రియాని ముదూని పాతుభవన్తి – సద్ధిన్ద్రియం…పే… పఞ్ఞిన్ద్రియం. సో ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం ముదుత్తా దన్ధం ఆనన్తరియం పాపుణాతి ఆసవానం ఖయాయ. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సుఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, సుఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా? [కథా. ౮౧౫ ఆదయో] ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి…పే… దుతియం ఝానం…పే… తతియం ఝానం…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ఇమాని పఞ్చ సేఖబలాని ఉపనిస్సాయ విహరతి – సద్ధాబలం, హిరిబలం, ఓత్తప్పబలం, వీరియబలం, పఞ్ఞాబలం. తస్సిమాని పఞ్చిన్ద్రియాని అధిమత్తాని పాతుభవన్తి – సద్ధిన్ద్రియం, వీరియిన్ద్రియం, సతిన్ద్రియం, సమాధిన్ద్రియం, పఞ్ఞిన్ద్రియం. సో ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం అధిమత్తత్తా ఖిప్పం ఆనన్తరియం పాపుణాతి ఆసవానం ఖయాయ. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సుఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా. ఇమా ఖో, భిక్ఖవే, చతస్సో పటిపదా’’తి. తతియం.

౪. పఠమఖమసుత్తం

౧౬౪. ‘‘చతస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, పటిపదా. కతమా చతస్సో? అక్ఖమా పటిపదా, ఖమా పటిపదా, దమా పటిపదా, సమా పటిపదా. కతమా చ, భిక్ఖవే, అక్ఖమా పటిపదా? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో [ఏకచ్చో పుగ్గలో (సీ. స్యా. కం.)] అక్కోసన్తం పచ్చక్కోసతి, రోసన్తం పటిరోసతి, భణ్డన్తం పటిభణ్డతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అక్ఖమా పటిపదా.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, ఖమా పటిపదా? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో అక్కోసన్తం న పచ్చక్కోసతి, రోసన్తం న పటిరోసతి, భణ్డన్తం న పటిభణ్డతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ఖమా పటిపదా.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, దమా పటిపదా? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వా న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ; యత్వాధికరణమేనం చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి; రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం; చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. సోతేన సద్దం సుత్వా… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ; యత్వాధికరణమేనం మనిన్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి; రక్ఖతి మనిన్ద్రియం; మనిన్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దమా పటిపదా.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, సమా పటిపదా? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతి పజహతి వినోదేతి సమేతి బ్యన్తీకరోతి అనభావం గమేతి; ఉప్పన్నం బ్యాపాదవితక్కం…పే… ఉప్పన్నం విహింసావితక్కం… ఉప్పన్నుప్పన్నే పాపకే అకుసలే ధమ్మే నాధివాసేతి పజహతి వినోదేతి సమేతి బ్యన్తీకరోతి అనభావం గమేతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సమా పటిపదా. ఇమా ఖో, భిక్ఖవే, చతస్సో పటిపదా’’తి. చతుత్థం.

౫. దుతియఖమసుత్తం

౧౬౫. ‘‘చతస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, పటిపదా. కతమా చతస్సో? అక్ఖమా పటిపదా, ఖమా పటిపదా, దమా పటిపదా, సమా పటిపదా.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, అక్ఖమా పటిపదా? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో అక్ఖమో హోతి సీతస్స ఉణ్హస్స జిఘచ్ఛాయ పిపాసాయ, డంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సానం దురుత్తానం దురాగతానం వచనపథానం ఉప్పన్నానం సారీరికానం వేదనానం దుక్ఖానం తిబ్బానం ఖరానం కటుకానం అసాతానం అమనాపానం పాణహరానం అనధివాసకజాతికో హోతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అక్ఖమా పటిపదా.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, ఖమా పటిపదా? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో ఖమో హోతి సీతస్స ఉణ్హస్స జిఘచ్ఛాయ పిపాసాయ, డంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సానం దురుత్తానం దురాగతానం వచనపథానం ఉప్పన్నానం సారీరికానం వేదనానం దుక్ఖానం తిబ్బానం ఖరానం కటుకానం అసాతానం అమనాపానం పాణహరానం అధివాసకజాతికో హోతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ఖమా పటిపదా.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, దమా పటిపదా? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వా న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి…పే… సోతేన సద్దం సుత్వా… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ; యత్వాధికరణమేనం మనిన్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి; రక్ఖతి మనిన్ద్రియం; మనిన్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దమా పటిపదా.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, సమా పటిపదా? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతి పజహతి వినోదేతి సమేతి బ్యన్తీకరోతి అనభావం గమేతి, ఉప్పన్నం బ్యాపాదవితక్కం…పే… ఉప్పన్నం విహింసావితక్కం… ఉప్పన్నుప్పన్నే పాపకే అకుసలే ధమ్మే నాధివాసేతి పజహతి వినోదేతి సమేతి బ్యన్తీకరోతి అనభావం గమేతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సమా పటిపదా. ఇమా ఖో, భిక్ఖవే, చతస్సో పటిపదా’’తి. పఞ్చమం.

౬. ఉభయసుత్తం

౧౬౬. ‘‘చతస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, పటిపదా. కతమా చతస్సో? దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా, దుక్ఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా, సుఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా, సుఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా.

‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, యాయం పటిపదా దుక్ఖా దన్ధాభిఞ్ఞా, అయం, భిక్ఖవే, పటిపదా ఉభయేనేవ హీనా అక్ఖాయతి. యమ్పాయం పటిపదా దుక్ఖా, ఇమినాపాయం హీనా అక్ఖాయతి; యమ్పాయం పటిపదా దన్ధా, ఇమినాపాయం హీనా అక్ఖాయతి. అయం, భిక్ఖవే, పటిపదా ఉభయేనేవ హీనా అక్ఖాయతి.

‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, యాయం పటిపదా దుక్ఖా ఖిప్పాభిఞ్ఞా, అయం, భిక్ఖవే, పటిపదా దుక్ఖత్తా హీనా అక్ఖాయతి.

‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, యాయం పటిపదా సుఖా దన్ధాభిఞ్ఞా, అయం, భిక్ఖవే, పటిపదా దన్ధత్తా హీనా అక్ఖాయతి.

‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, యాయం పటిపదా సుఖా ఖిప్పాభిఞ్ఞా, అయం, భిక్ఖవే, పటిపదా ఉభయేనేవ పణీతా అక్ఖాయతి. యమ్పాయం పటిపదా సుఖా, ఇమినాపాయం పణీతా అక్ఖాయతి; యమ్పాయం పటిపదా ఖిప్పా, ఇమినాపాయం పణీతా అక్ఖాయతి. అయం, భిక్ఖవే, పటిపదా ఉభయేనేవ పణీతా అక్ఖాయతి. ఇమా ఖో, భిక్ఖవే, చతస్సో పటిపదా’’తి. ఛట్ఠం.

౭. మహామోగ్గల్లానసుత్తం

౧౬౭. అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో యేనాయస్మా మహామోగ్గల్లానో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా మహామోగ్గల్లానేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో ఆయస్మన్తం మహామోగ్గల్లానం ఏతదవోచ –

‘‘చతస్సో ఇమా, ఆవుసో మోగ్గల్లాన, పటిపదా. కతమా చతస్సో? దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా, దుక్ఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా, సుఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా, సుఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా. ఇమా ఖో, ఆవుసో, చతస్సో పటిపదా. ఇమాసం, ఆవుసో, చతున్నం పటిపదానం [చతస్సన్నం పటిపదానం (సీ. స్యా. కం.)] కతమం తే పటిపదం ఆగమ్మ అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముత్త’’న్తి?

‘‘చతస్సో ఇమా, ఆవుసో సారిపుత్త, పటిపదా. కతమా చతస్సో? దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా, దుక్ఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా, సుఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా, సుఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా. ఇమా ఖో, ఆవుసో, చతస్సో పటిపదా. ఇమాసం, ఆవుసో, చతున్నం పటిపదానం యాయం పటిపదా దుక్ఖా ఖిప్పాభిఞ్ఞా, ఇమం మే పటిపదం ఆగమ్మ అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముత్త’’న్తి. సత్తమం.

౮. సారిపుత్తసుత్తం

౧౬౮. అథ ఖో ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా సారిపుత్తేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచ –

‘‘చతస్సో ఇమా, ఆవుసో సారిపుత్త, పటిపదా. కతమా చతస్సో? దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా, దుక్ఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా, సుఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా, సుఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా. ఇమా ఖో, ఆవుసో, చతస్సో పటిపదా. ఇమాసం, ఆవుసో, చతున్నం పటిపదానం కతమం తే పటిపదం ఆగమ్మ అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముత్త’’న్తి?

‘‘చతస్సో ఇమా, ఆవుసో మోగ్గల్లాన, పటిపదా. కతమా చతస్సో? దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా, దుక్ఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా, సుఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా, సుఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా. ఇమా ఖో, ఆవుసో, చతస్సో పటిపదా. ఇమాసం, ఆవుసో, చతున్నం పటిపదానం యాయం పటిపదా సుఖా ఖిప్పాభిఞ్ఞా, ఇమం మే పటిపదం ఆగమ్మ అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముత్త’’న్తి. అట్ఠమం.

౯. ససఙ్ఖారసుత్తం

౧౬౯. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో దిట్ఠేవ ధమ్మే ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి. ఇధ పన, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో కాయస్స భేదా ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి. ఇధ పన, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో దిట్ఠేవ ధమ్మే అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి. ఇధ పన, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో కాయస్స భేదా అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో దిట్ఠేవ ధమ్మే ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అసుభానుపస్సీ కాయే విహరతి, ఆహారే పటికూలసఞ్ఞీ, సబ్బలోకే అనభిరతిసఞ్ఞీ, సబ్బసఙ్ఖారేసు అనిచ్చానుపస్సీ. మరణసఞ్ఞా ఖో పనస్స అజ్ఝత్తం సూపట్ఠితా హోతి. సో ఇమాని పఞ్చ సేఖబలాని ఉపనిస్సాయ విహరతి – సద్ధాబలం, హిరిబలం, ఓత్తప్పబలం, వీరియబలం, పఞ్ఞాబలం. తస్సిమాని పఞ్చిన్ద్రియాని అధిమత్తాని పాతుభవన్తి – సద్ధిన్ద్రియం, వీరియిన్ద్రియం, సతిన్ద్రియం, సమాధిన్ద్రియం, పఞ్ఞిన్ద్రియం. సో ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం అధిమత్తత్తా దిట్ఠేవ ధమ్మే ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో దిట్ఠేవ ధమ్మే ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో కాయస్స భేదా ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అసుభానుపస్సీ కాయే విహరతి, ఆహారే పటికూలసఞ్ఞీ, సబ్బలోకే అనభిరతిసఞ్ఞీ, సబ్బసఙ్ఖారేసు అనిచ్చానుపస్సీ. మరణసఞ్ఞా ఖో పనస్స అజ్ఝత్తం సూపట్ఠితా హోతి. సో ఇమాని పఞ్చ సేఖబలాని ఉపనిస్సాయ విహరతి – సద్ధాబలం, హిరిబలం, ఓత్తప్పబలం, వీరియబలం, పఞ్ఞాబలం. తస్సిమాని పఞ్చిన్ద్రియాని ముదూని పాతుభవన్తి – సద్ధిన్ద్రియం, వీరియిన్ద్రియం, సతిన్ద్రియం, సమాధిన్ద్రియం, పఞ్ఞిన్ద్రియం. సో ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం ముదుత్తా కాయస్స భేదా ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో కాయస్స భేదా ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో దిట్ఠేవ ధమ్మే అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి…పే… పఠమం ఝానం…పే… దుతియం ఝానం…పే… తతియం ఝానం…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ఇమాని పఞ్చ సేఖబలాని ఉపనిస్సాయ విహరతి – సద్ధాబలం…పే… పఞ్ఞాబలం. తస్సిమాని పఞ్చిన్ద్రియాని అధిమత్తాని పాతుభవన్తి – సద్ధిన్ద్రియం…పే… పఞ్ఞిన్ద్రియం. సో ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం అధిమత్తత్తా దిట్ఠేవ ధమ్మే అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో దిట్ఠేవ ధమ్మే అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో కాయస్స భేదా అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి…పే… పఠమం ఝానం…పే… దుతియం ఝానం…పే… తతియం ఝానం…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ఇమాని పఞ్చ సేఖబలాని ఉపనిస్సాయ విహరతి – సద్ధాబలం, హిరిబలం, ఓత్తప్పబలం, వీరియబలం, పఞ్ఞాబలం. తస్సిమాని పఞ్చిన్ద్రియాని…పే… పఞ్ఞిన్ద్రియం. సో ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం ముదుత్తా కాయస్స భేదా అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో కాయస్స భేదా అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’న్తి. నవమం.

౧౦. యుగనద్ధసుత్తం

౧౭౦. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం ఆయస్మా ఆనన్దో కోసమ్బియం విహరతి ఘోసితారామే. తత్ర ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఆవుసో భిక్ఖవే’’తి. ‘‘ఆవుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో ఆనన్దస్స పచ్చస్సోసుం. ఆయస్మా ఆనన్దో ఏతదవోచ –

‘‘యో హి కోచి, ఆవుసో, భిక్ఖు వా భిక్ఖునీ వా మమ సన్తికే అరహత్తప్పత్తిం [అరహత్తప్పత్తం (క.) పటి. మ. ౨.౧ పటిసమ్భిదామగ్గేపి] బ్యాకరోతి, సబ్బో సో చతూహి మగ్గేహి, ఏతేసం వా అఞ్ఞతరేన.

‘‘కతమేహి చతూహి? ఇధ, ఆవుసో, భిక్ఖు సమథపుబ్బఙ్గమం విపస్సనం భావేతి. తస్స సమథపుబ్బఙ్గమం విపస్సనం భావయతో మగ్గో సఞ్జాయతి. సో తం మగ్గం ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతి. తస్స తం మగ్గం ఆసేవతో భావయతో బహులీకరోతో సంయోజనాని పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి.

‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు విపస్సనాపుబ్బఙ్గమం సమథం భావేతి. తస్స విపస్సనాపుబ్బఙ్గమం సమథం భావయతో మగ్గో సఞ్జాయతి. సో తం మగ్గం ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతి. తస్స తం మగ్గం ఆసేవతో భావయతో బహులీకరోతో సంయోజనాని పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి.

‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతి. తస్స సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావయతో మగ్గో సఞ్జాయతి. సో తం మగ్గం ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతి. తస్స తం మగ్గం ఆసేవతో భావయతో బహులీకరోతో సంయోజనాని పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి.

‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖునో ధమ్ముద్ధచ్చవిగ్గహితం మానసం హోతి. హోతి సో, ఆవుసో, సమయో యం తం చిత్తం అజ్ఝత్తమేవ సన్తిట్ఠతి సన్నిసీదతి ఏకోది హోతి సమాధియతి. తస్స మగ్గో సఞ్జాయతి. సో తం మగ్గం ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతి. తస్స తం మగ్గం ఆసేవతో భావయతో బహులీకరోతో సంయోజనాని పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి.

‘‘యో హి కోచి, ఆవుసో, భిక్ఖు వా భిక్ఖునీ వా మమ సన్తికే అరహత్తప్పత్తిం బ్యాకరోతి, సబ్బో సో ఇమేహి చతూహి మగ్గేహి, ఏతేసం వా అఞ్ఞతరేనా’’తి. దసమం.

పటిపదావగ్గో దుతియో.

తస్సుద్దానం –

సంఖిత్తం విత్థారాసుభం, ద్వే ఖమా ఉభయేన చ;

మోగ్గల్లానో సారిపుత్తో, ససఙ్ఖారం యుగనద్ధేన చాతి.

(౧౮) ౩. సఞ్చేతనియవగ్గో

౧. చేతనాసుత్తం

౧౭౧. [కథా. ౫౩౯] ‘‘కాయే వా, భిక్ఖవే, సతి కాయసఞ్చేతనాహేతు ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం. వాచాయ వా, భిక్ఖవే, సతి వచీసఞ్చేతనాహేతు ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం. మనే వా, భిక్ఖవే, సతి మనోసఞ్చేతనాహేతు ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం అవిజ్జాపచ్చయావ.

‘‘సామం వా తం, భిక్ఖవే, కాయసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం. పరే వాస్స [పరే వా తస్స (క.)] తం, భిక్ఖవే, కాయసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోన్తి, యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం. సమ్పజానో వా తం, భిక్ఖవే, కాయసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం. అసమ్పజానో వా తం, భిక్ఖవే, కాయసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం.

‘‘సామం వా తం, భిక్ఖవే, వచీసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం; పరే వాస్స తం, భిక్ఖవే, వచీసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోన్తి; యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం; సమ్పజానో వా తం, భిక్ఖవే, వచీసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం; అసమ్పజానో వా తం, భిక్ఖవే, వచీసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం.

‘‘సామం వా తం, భిక్ఖవే, మనోసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం; పరే వాస్స తం, భిక్ఖవే, మనోసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోన్తి, యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం; సమ్పజానో వా తం, భిక్ఖవే, మనోసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం; అసమ్పజానో వా తం, భిక్ఖవే, మనోసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం.

‘‘ఇమేసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు అవిజ్జా అనుపతితా, అవిజ్జాయత్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సో కాయో న హోతి యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం, సా వాచా న హోతి యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం, సో మనో న హోతి యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం, ఖేత్తం తం [వత్థుం తం (సబ్బత్థ)] న హోతి…పే… వత్థుం తం న హోతి…పే… ఆయతనం తం న హోతి…పే… అధికరణం తం న హోతి యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖ’’న్తి.

‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, అత్తభావపటిలాభా. కతమే చత్తారో? అత్థి, భిక్ఖవే, అత్తభావపటిలాభో, యస్మిం అత్తభావపటిలాభే అత్తసఞ్చేతనా కమతి, నో పరసఞ్చేతనా. అత్థి, భిక్ఖవే, అత్తభావపటిలాభో, యస్మిం అత్తభావపటిలాభే పరసఞ్చేతనా కమతి, నో అత్తసఞ్చేతనా. అత్థి, భిక్ఖవే, అత్తభావపటిలాభో, యస్మిం అత్తభావపటిలాభే అత్తసఞ్చేతనా చ కమతి పరసఞ్చేతనా చ. అత్థి, భిక్ఖవే, అత్తభావపటిలాభో, యస్మిం అత్తభావపటిలాభే నేవత్తసఞ్చేతనా కమతి, నో పరసఞ్చేతనా. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో అత్తభావపటిలాభా’’తి.

ఏవం వుత్తే ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇమస్స ఖో అహం, భన్తే, భగవతా సంఖిత్తేన భాసితస్స ఏవం విత్థారేన అత్థం ఆజానామి – ‘తత్ర, భన్తే, యాయం అత్తభావపటిలాభో యస్మిం అత్తభావపటిలాభే అత్తసఞ్చేతనా కమతి నో పరసఞ్చేతనా, అత్తసఞ్చేతనాహేతు తేసం సత్తానం తమ్హా కాయా చుతి హోతి. తత్ర, భన్తే, యాయం అత్తభావపటిలాభో యస్మిం అత్తభావపటిలాభే పరసఞ్చేతనా కమతి నో అత్తసఞ్చేతనా, పరసఞ్చేతనాహేతు తేసం సత్తానం తమ్హా కాయా చుతి హోతి. తత్ర, భన్తే, యాయం అత్తభావపటిలాభో యస్మిం అత్తభావపటిలాభే అత్తసఞ్చేతనా చ కమతి పరసఞ్చేతనా చ, అత్తసఞ్చేతనా చ పరసఞ్చేతనా చ హేతు తేసం సత్తానం తమ్హా కాయా చుతి హోతి. తత్ర, భన్తే, యాయం అత్తభావపటిలాభో యస్మిం అత్తభావపటిలాభే నేవ అత్తసఞ్చేతనా కమతి నో పరసఞ్చేతనా, కతమే తేన దేవా దట్ఠబ్బా’’’తి? ‘‘నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనూపగా, సారిపుత్త, దేవా తేన దట్ఠబ్బా’’తి.

‘‘కో ను ఖో, భన్తే, హేతు కో పచ్చయో, యేన మిధేకచ్చే సత్తా తమ్హా కాయా చుతా ఆగామినో హోన్తి ఆగన్తారో ఇత్థత్తం? కో పన, భన్తే, హేతు కో పచ్చయో, యేన మిధేకచ్చే సత్తా తమ్హా కాయా చుతా అనాగామినో హోన్తి అనాగన్తారో ఇత్థత్త’’న్తి? ‘‘ఇధ, సారిపుత్త, ఏకచ్చస్స పుగ్గలస్స ఓరమ్భాగియాని సంయోజనాని అప్పహీనాని హోన్తి, సో దిట్ఠేవ ధమ్మే నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో తదస్సాదేతి, తం నికామేతి, తేన చ విత్తిం ఆపజ్జతి; తత్థ ఠితో తదధిముత్తో తబ్బహులవిహారీ అపరిహీనో కాలం కురుమానో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనూపగానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి. సో తతో చుతో ఆగామీ హోతి ఆగన్తా ఇత్థత్తం.

‘‘ఇధ పన, సారిపుత్త, ఏకచ్చస్స పుగ్గలస్స ఓరమ్భాగియాని సంయోజనాని పహీనాని హోన్తి, సో దిట్ఠేవ ధమ్మే నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో తదస్సాదేతి, తం నికామేతి, తేన చ విత్తిం ఆపజ్జతి; తత్థ ఠితో తదధిముత్తో తబ్బహులవిహారీ అపరిహీనో కాలం కురుమానో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనూపగానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి. సో తతో చుతో అనాగామీ హోతి అనాగన్తా ఇత్థత్తం.

‘‘అయం ఖో, సారిపుత్త, హేతు అయం పచ్చయో, యేన మిధేకచ్చే సత్తా తమ్హా కాయా చుతా ఆగామినో హోన్తి ఆగన్తారో ఇత్థత్తం. అయం పన, సారిపుత్త, హేతు అయం పచ్చయో, యేన మిధేకచ్చే సత్తా తమ్హా కాయా చుతా అనాగామినో హోన్తి అనాగన్తారో ఇత్థత్త’’న్తి. పఠమం.

౨. విభత్తిసుత్తం

౧౭౨. తత్ర ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఆవుసో భిక్ఖవే’’తి. ‘‘ఆవుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పచ్చస్సోసుం. ఆయస్మా సారిపుత్తో ఏతదవోచ –

‘‘అద్ధమాసూపసమ్పన్నేన మే, ఆవుసో, అత్థపటిసమ్భిదా సచ్ఛికతా ఓధిసో బ్యఞ్జనసో. తమహం అనేకపరియాయేన ఆచిక్ఖామి దేసేమి పఞ్ఞాపేమి పట్ఠపేమి వివరామి విభజామి ఉత్తానీకరోమి. యస్స ఖో పనస్స కఙ్ఖా వా విమతి వా, సో మం పఞ్హేన. అహం వేయ్యాకరణేన సమ్ముఖీభూతో నో సత్థా యో నో ధమ్మానం సుకుసలో.

‘‘అద్ధమాసూపసమ్పన్నేన మే, ఆవుసో, ధమ్మపటిసమ్భిదా సచ్ఛికతా ఓధిసో బ్యఞ్జనసో. తమహం అనేకపరియాయేన ఆచిక్ఖామి దేసేమి పఞ్ఞాపేమి పట్ఠపేమి వివరామి విభజామి ఉత్తానీకరోమి. యస్స ఖో పనస్స కఙ్ఖా వా విమతి వా, సో మం పఞ్హేన. అహం వేయ్యాకరణేన సమ్ముఖీభూతో నో సత్థా యో నో ధమ్మానం సుకుసలో.

‘‘అద్ధమాసూపసమ్పన్నేన మే, ఆవుసో, నిరుత్తిపటిసమ్భిదా సచ్ఛికతా ఓధిసో బ్యఞ్జనసో. తమహం అనేకపరియాయేన ఆచిక్ఖామి దేసేమి పఞ్ఞాపేమి పట్ఠపేమి వివరామి విభజామి ఉత్తానీకరోమి. యస్స ఖో పనస్స కఙ్ఖా వా విమతి వా, సో మం పఞ్హేన. అహం వేయ్యాకరణేన సమ్ముఖీభూతో నో సత్థా యో నో ధమ్మానం సుకుసలో.

‘‘అద్ధమాసూపసమ్పన్నేన మే, ఆవుసో, పటిభానపటిసమ్భిదా సచ్ఛికతా ఓధిసో బ్యఞ్జనసో. తమహం అనేకపరియాయేన ఆచిక్ఖామి దేసేమి పఞ్ఞాపేమి పట్ఠపేమి వివరామి విభజామి ఉత్తానీకరోమి. యస్స ఖో పనస్స కఙ్ఖా వా విమతి వా, సో మం పఞ్హేన. అహం వేయ్యాకరణేన సమ్ముఖీభూతో నో సత్థా యో నో ధమ్మానం సుకుసలో’’తి. దుతియం.

౩. మహాకోట్ఠికసుత్తం

౧౭౩. అథ ఖో ఆయస్మా మహాకోట్ఠికో యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా సారిపుత్తేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా మహాకోట్ఠికో ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచ –

‘‘ఛన్నం, ఆవుసో, ఫస్సాయతనానం అసేసవిరాగనిరోధా అత్థఞ్ఞం కిఞ్చీ’’తి?

‘‘మా హేవం, ఆవుసో’’.

‘‘ఛన్నం, ఆవుసో, ఫస్సాయతనానం అసేసవిరాగనిరోధా నత్థఞ్ఞం కిఞ్చీ’’తి?

‘‘మా హేవం, ఆవుసో’’.

‘‘ఛన్నం, ఆవుసో, ఫస్సాయతనానం అసేసవిరాగనిరోధా అత్థి చ నత్థి చ అఞ్ఞం కిఞ్చీ’’తి?

‘‘మా హేవం, ఆవుసో’’.

‘‘ఛన్నం, ఆవుసో, ఫస్సాయతనానం అసేసవిరాగనిరోధా నేవత్థి నో నత్థఞ్ఞం కిఞ్చీ’’తి?

‘‘మా హేవం, ఆవుసో’’.

‘‘‘ఛన్నం, ఆవుసో, ఫస్సాయతనానం అసేసవిరాగనిరోధా అత్థఞ్ఞం కిఞ్చీ’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘మా హేవం, ఆవుసో’తి వదేసి. ‘ఛన్నం, ఆవుసో, ఫస్సాయతనానం అసేసవిరాగనిరోధా నత్థఞ్ఞం కిఞ్చీ’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో – ‘మా హేవం, ఆవుసో’తి వదేసి. ‘ఛన్నం, ఆవుసో, ఫస్సాయతనానం అసేసవిరాగనిరోధా అత్థి చ నత్థి చ అఞ్ఞం కిఞ్చీ’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో – ‘మా హేవం, ఆవుసో’తి వదేసి. ‘ఛన్నం, ఆవుసో, ఫస్సాయతనానం అసేసవిరాగనిరోధా నేవత్థి నో నత్థఞ్ఞం కిఞ్చీ’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో – ‘మా హేవం, ఆవుసో’తి వదేసి. యథా కథం పన, ఆవుసో, ఇమస్స భాసితస్స అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి?

‘‘‘ఛన్నం, ఆవుసో, ఫస్సాయతనానం అసేసవిరాగనిరోధా అత్థఞ్ఞం కిఞ్చీ’తి, ఇతి వదం అప్పపఞ్చం పపఞ్చేతి. ‘ఛన్నం, ఆవుసో, ఫస్సాయతనానం అసేసవిరాగనిరోధా నత్థఞ్ఞం కిఞ్చీ’తి, ఇతి వదం అప్పపఞ్చం పపఞ్చేతి. ‘ఛన్నం, ఆవుసో, ఫస్సాయతనానం అసేసవిరాగనిరోధా అత్థి చ నత్థి చ అఞ్ఞం కిఞ్చీ’తి, ఇతి వదం అప్పపఞ్చం పపఞ్చేతి. ‘ఛన్నం, ఆవుసో, ఫస్సాయతనానం అసేసవిరాగనిరోధా నేవత్థి నో నత్థఞ్ఞం కిఞ్చీ’తి, ఇతి వదం అప్పపఞ్చం పపఞ్చేతి. యావతా, ఆవుసో, ఛన్నం ఫస్సాయతనానం గతి తావతా పపఞ్చస్స గతి; యావతా పపఞ్చస్స గతి తావతా ఛన్నం ఫస్సాయతనానం గతి. ఛన్నం, ఆవుసో, ఫస్సాయతనానం అసేసవిరాగనిరోధా పపఞ్చనిరోధో పపఞ్చవూపసమో’’తి. తతియం.

౪. ఆనన్దసుత్తం

౧౭౪. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యేనాయస్మా మహాకోట్ఠికో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా మహాకోట్ఠికేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో ఆయస్మన్తం మహాకోట్ఠికం ఏతదవోచ –

‘‘ఛన్నం, ఆవుసో, ఫస్సాయతనానం అసేసవిరాగనిరోధా అత్థఞ్ఞం కిఞ్చీ’’తి?

‘‘మా హేవం, ఆవుసో’’.

‘‘ఛన్నం, ఆవుసో, ఫస్సాయతనానం అసేసవిరాగనిరోధా నత్థఞ్ఞం కిఞ్చీ’’తి?

‘‘మా హేవం, ఆవుసో’’.

‘‘ఛన్నం, ఆవుసో, ఫస్సాయతనానం అసేసవిరాగనిరోధా అత్థి చ నత్థి చ అఞ్ఞం కిఞ్చీ’’తి?

‘‘మా హేవం, ఆవుసో’’.

‘‘ఛన్నం, ఆవుసో, ఫస్సాయతనానం అసేసవిరాగనిరోధా నేవత్థి నో నత్థఞ్ఞం కిఞ్చీ’’తి?

‘‘మా హేవం, ఆవుసో’’.

‘‘‘ఛన్నం, ఆవుసో, ఫస్సాయతనానం అసేసవిరాగనిరోధా అత్థఞ్ఞం కిఞ్చీ’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో – ‘మా హేవం, ఆవుసో’తి వదేసి. ‘ఛన్నం, ఆవుసో, ఫస్సాయతనానం అసేసవిరాగనిరోధా నత్థఞ్ఞం కిఞ్చీ’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో – ‘మా హేవం, ఆవుసో’తి వదేసి. ‘ఛన్నం, ఆవుసో, ఫస్సాయతనానం అసేసవిరాగనిరోధా అత్థి చ నత్థి చ అఞ్ఞం కిఞ్చీ’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో – ‘మా హేవం, ఆవుసో’తి వదేసి. ‘ఛన్నం, ఆవుసో, ఫస్సాయతనానం అసేసవిరాగనిరోధా నేవత్థి నో నత్థఞ్ఞం కిఞ్చీ’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో – ‘మా హేవం, ఆవుసో’తి వదేసి. యథా కథం పనావుసో, ఇమస్స భాసితస్స అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి?