౧. చేతనాసుత్తం

౧౭౧. [కథా. ౫౩౯] ‘‘కాయే వా, భిక్ఖవే, సతి కాయసఞ్చేతనాహేతు ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం. వాచాయ వా, భిక్ఖవే, సతి వచీసఞ్చేతనాహేతు ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం. మనే వా, భిక్ఖవే, సతి మనోసఞ్చేతనాహేతు ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం అవిజ్జాపచ్చయావ.

‘‘సామం వా తం, భిక్ఖవే, కాయసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం. పరే వాస్స [పరే వా తస్స (క.)] తం, భిక్ఖవే, కాయసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోన్తి, యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం. సమ్పజానో వా తం, భిక్ఖవే, కాయసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం. అసమ్పజానో వా తం, భిక్ఖవే, కాయసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం.

‘‘సామం వా తం, భిక్ఖవే, వచీసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం; పరే వాస్స తం, భిక్ఖవే, వచీసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోన్తి; యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం; సమ్పజానో వా తం, భిక్ఖవే, వచీసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం; అసమ్పజానో వా తం, భిక్ఖవే, వచీసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం.

‘‘సామం వా తం, భిక్ఖవే, మనోసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం; పరే వాస్స తం, భిక్ఖవే, మనోసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోన్తి, యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం; సమ్పజానో వా తం, భిక్ఖవే, మనోసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం; అసమ్పజానో వా తం, భిక్ఖవే, మనోసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం.

‘‘ఇమేసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు అవిజ్జా అనుపతితా, అవిజ్జాయత్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సో కాయో న హోతి యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం, సా వాచా న హోతి యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం, సో మనో న హోతి యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం, ఖేత్తం తం [వత్థుం తం (సబ్బత్థ)] న హోతి…పే… వత్థుం తం న హోతి…పే… ఆయతనం తం న హోతి…పే… అధికరణం తం న హోతి యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖ’’న్తి.

‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, అత్తభావపటిలాభా. కతమే చత్తారో? అత్థి, భిక్ఖవే, అత్తభావపటిలాభో, యస్మిం అత్తభావపటిలాభే అత్తసఞ్చేతనా కమతి, నో పరసఞ్చేతనా. అత్థి, భిక్ఖవే, అత్తభావపటిలాభో, యస్మిం అత్తభావపటిలాభే పరసఞ్చేతనా కమతి, నో అత్తసఞ్చేతనా. అత్థి, భిక్ఖవే, అత్తభావపటిలాభో, యస్మిం అత్తభావపటిలాభే అత్తసఞ్చేతనా చ కమతి పరసఞ్చేతనా చ. అత్థి, భిక్ఖవే, అత్తభావపటిలాభో, యస్మిం అత్తభావపటిలాభే నేవత్తసఞ్చేతనా కమతి, నో పరసఞ్చేతనా. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో అత్తభావపటిలాభా’’తి.

ఏవం వుత్తే ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇమస్స ఖో అహం, భన్తే, భగవతా సంఖిత్తేన భాసితస్స ఏవం విత్థారేన అత్థం ఆజానామి – ‘తత్ర, భన్తే, యాయం అత్తభావపటిలాభో యస్మిం అత్తభావపటిలాభే అత్తసఞ్చేతనా కమతి నో పరసఞ్చేతనా, అత్తసఞ్చేతనాహేతు తేసం సత్తానం తమ్హా కాయా చుతి హోతి. తత్ర, భన్తే, యాయం అత్తభావపటిలాభో యస్మిం అత్తభావపటిలాభే పరసఞ్చేతనా కమతి నో అత్తసఞ్చేతనా, పరసఞ్చేతనాహేతు తేసం సత్తానం తమ్హా కాయా చుతి హోతి. తత్ర, భన్తే, యాయం అత్తభావపటిలాభో యస్మిం అత్తభావపటిలాభే అత్తసఞ్చేతనా చ కమతి పరసఞ్చేతనా చ, అత్తసఞ్చేతనా చ పరసఞ్చేతనా చ హేతు తేసం సత్తానం తమ్హా కాయా చుతి హోతి. తత్ర, భన్తే, యాయం అత్తభావపటిలాభో యస్మిం అత్తభావపటిలాభే నేవ అత్తసఞ్చేతనా కమతి నో పరసఞ్చేతనా, కతమే తేన దేవా దట్ఠబ్బా’’’తి? ‘‘నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనూపగా, సారిపుత్త, దేవా తేన దట్ఠబ్బా’’తి.

‘‘కో ను ఖో, భన్తే, హేతు కో పచ్చయో, యేన మిధేకచ్చే సత్తా తమ్హా కాయా చుతా ఆగామినో హోన్తి ఆగన్తారో ఇత్థత్తం? కో పన, భన్తే, హేతు కో పచ్చయో, యేన మిధేకచ్చే సత్తా తమ్హా కాయా చుతా అనాగామినో హోన్తి అనాగన్తారో ఇత్థత్త’’న్తి? ‘‘ఇధ, సారిపుత్త, ఏకచ్చస్స పుగ్గలస్స ఓరమ్భాగియాని సంయోజనాని అప్పహీనాని హోన్తి, సో దిట్ఠేవ ధమ్మే నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో తదస్సాదేతి, తం నికామేతి, తేన చ విత్తిం ఆపజ్జతి; తత్థ ఠితో తదధిముత్తో తబ్బహులవిహారీ అపరిహీనో కాలం కురుమానో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనూపగానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి. సో తతో చుతో ఆగామీ హోతి ఆగన్తా ఇత్థత్తం.

‘‘ఇధ పన, సారిపుత్త, ఏకచ్చస్స పుగ్గలస్స ఓరమ్భాగియాని సంయోజనాని పహీనాని హోన్తి, సో దిట్ఠేవ ధమ్మే నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో తదస్సాదేతి, తం నికామేతి, తేన చ విత్తిం ఆపజ్జతి; తత్థ ఠితో తదధిముత్తో తబ్బహులవిహారీ అపరిహీనో కాలం కురుమానో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనూపగానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి. సో తతో చుతో అనాగామీ హోతి అనాగన్తా ఇత్థత్తం.

‘‘అయం ఖో, సారిపుత్త, హేతు అయం పచ్చయో, యేన మిధేకచ్చే సత్తా తమ్హా కాయా చుతా ఆగామినో హోన్తి ఆగన్తారో ఇత్థత్తం. అయం పన, సారిపుత్త, హేతు అయం పచ్చయో, యేన మిధేకచ్చే సత్తా తమ్హా కాయా చుతా అనాగామినో హోన్తి అనాగన్తారో ఇత్థత్త’’న్తి. పఠమం.