(౧౩) ౩. కుసినారవగ్గో

౧. కుసినారసుత్తం

౧౨౪. ఏకం సమయం భగవా కుసినారాయం విహరతి బలిహరణే వనసణ్డే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అఞ్ఞతరం గామం వా నిగమం వా ఉపనిస్సాయ విహరతి. తమేనం గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా ఉపసఙ్కమిత్వా స్వాతనాయ భత్తేన నిమన్తేతి. ఆకఙ్ఖమానో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అధివాసేతి. సో తస్సా రత్తియా అచ్చయేన పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన తస్స గహపతిస్స వా గహపతిపుత్తస్స వా నివేసనం తేనుపసఙ్కమతి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదతి. తమేనం సో గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేతి సమ్పవారేతి.

‘‘తస్స ఏవం హోతి – ‘సాధు వత మ్యాయం గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేతి సమ్పవారేతీ’తి. ఏవమ్పిస్స హోతి – ‘అహో వత మాయం గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా ఆయతిమ్పి ఏవరూపేన పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేయ్య సమ్పవారేయ్యా’తి! సో తం పిణ్డపాతం గథితో [గధితో (స్యా. కం. క.)] ముచ్ఛితో అజ్ఝోసన్నో [అజ్ఝాపన్నో (సీ. క.) అజ్ఝోపన్నో (టీకా)] అనాదీనవదస్సావీ అనిస్సరణపఞ్ఞో పరిభుఞ్జతి. సో తత్థ కామవితక్కమ్పి వితక్కేతి, బ్యాపాదవితక్కమ్పి వితక్కేతి, విహింసావితక్కమ్పి వితక్కేతి. ఏవరూపస్సాహం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో దిన్నం న మహప్ఫలన్తి వదామి. తం కిస్స హేతు? పమత్తో హి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు విహరతి.

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అఞ్ఞతరం గామం వా నిగమం వా ఉపనిస్సాయ విహరతి. తమేనం గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా ఉపసఙ్కమిత్వా స్వాతనాయ భత్తేన నిమన్తేతి. ఆకఙ్ఖమానో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అధివాసేతి. సో తస్సా రత్తియా అచ్చయేన పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన తస్స గహపతిస్స వా గహపతిపుత్తస్స వా నివేసనం తేనుపసఙ్కమతి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదతి. తమేనం సో గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేతి సమ్పవారేతి.

‘‘తస్స న ఏవం హోతి – ‘సాధు వత మ్యాయం గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేతి సమ్పవారేతీ’తి. ఏవమ్పిస్స న హోతి – ‘అహో వత మాయం గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా ఆయతిమ్పి ఏవరూపేన పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేయ్య సమ్పవారేయ్యా’తి! సో తం పిణ్డపాతం అగథితో అముచ్ఛితో అనజ్ఝోసన్నో ఆదీనవదస్సావీ నిస్సరణపఞ్ఞో పరిభుఞ్జతి. సో తత్థ నేక్ఖమ్మవితక్కమ్పి వితక్కేతి, అబ్యాపాదవితక్కమ్పి వితక్కేతి, అవిహింసావితక్కమ్పి వితక్కేతి. ఏవరూపస్సాహం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో దిన్నం మహప్ఫలన్తి వదామి. తం కిస్స హేతు? అప్పమత్తో హి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు విహరతీ’’తి. పఠమం.

౨. భణ్డనసుత్తం

౧౨౫. ‘‘యస్సం, భిక్ఖవే, దిసాయం భిక్ఖూ భణ్డనజాతా కలహజాతా వివాదాపన్నా అఞ్ఞమఞ్ఞం ముఖసత్తీహి వితుదన్తా విహరన్తి, మనసి కాతుమ్పి మే ఏసా, భిక్ఖవే, దిసా న ఫాసు హోతి, పగేవ గన్తుం! నిట్ఠమేత్థ గచ్ఛామి – ‘అద్ధా తే ఆయస్మన్తో తయో ధమ్మే పజహింసు, తయో ధమ్మే బహులమకంసు [బహులీమకంసు (స్యా. కం. పీ.)]. కతమే తయో ధమ్మే పజహింసు? నేక్ఖమ్మవితక్కం, అబ్యాపాదవితక్కం, అవిహింసావితక్కం – ఇమే తయో ధమ్మే పజహింసు. కతమే తయో ధమ్మే బహులమకంసు? కామవితక్కం, బ్యాపాదవితక్కం, విహింసావితక్కం – ఇమే తయో ధమ్మే బహులమకంసు’. యస్సం, భిక్ఖవే, దిసాయం భిక్ఖూ భణ్డనజాతా కలహజాతా వివాదాపన్నా అఞ్ఞమఞ్ఞం ముఖసత్తీహి వితుదన్తా విహరన్తి, మనసి కాతుమ్పి మే ఏసా, భిక్ఖవే, దిసా న ఫాసు హోతి, పగేవ గన్తుం! నిట్ఠమేత్థ గచ్ఛామి – ‘అద్ధా తే ఆయస్మన్తో ఇమే తయో ధమ్మే పజహింసు, ఇమే తయో ధమ్మే బహులమకంసు’’’.

‘‘యస్సం పన, భిక్ఖవే, దిసాయం భిక్ఖూ సమగ్గా సమ్మోదమానా అవివదమానా ఖీరోదకీభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞం పియచక్ఖూహి సమ్పస్సన్తా విహరన్తి, గన్తుమ్పి మే ఏసా, భిక్ఖవే, దిసా ఫాసు హోతి, పగేవ మనసి కాతుం! నిట్ఠమేత్థ గచ్ఛామి – ‘అద్ధా తే ఆయస్మన్తో తయో ధమ్మే పజహింసు, తయో ధమ్మే బహులమకంసు. కతమే తయో ధమ్మే పజహింసు? కామవితక్కం, బ్యాపాదవితక్కం, విహింసావితక్కం – ఇమే తయో ధమ్మే పజహింసు. కతమే తయో ధమ్మే బహులమకంసు? నేక్ఖమ్మవితక్కం, అబ్యాపాదవితక్కం, అవిహింసావితక్కం – ఇమే తయో ధమ్మే బహులమకంసు’. యస్సం, భిక్ఖవే, దిసాయం భిక్ఖూ సమగ్గా సమ్మోదమానా అవివదమానా ఖీరోదకీభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞం పియచక్ఖూహి సమ్పస్సన్తా విహరన్తి, గన్తుమ్పి మే ఏసా, భిక్ఖవే, దిసా ఫాసు హోతి, పగేవ మనసి కాతుం! నిట్ఠమేత్థ గచ్ఛామి – ‘అద్ధా తే ఆయస్మన్తో ఇమే తయో ధమ్మే పజహింసు, ఇమే తయో ధమ్మే బహులమకంసూ’’’తి. దుతియం.

౩. గోతమకచేతియసుత్తం

౧౨౬. ఏకం సమయం భగవా వేసాలియం విహరతి గోతమకే చేతియే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘అభిఞ్ఞాయాహం, భిక్ఖవే, ధమ్మం దేసేమి, నో అనభిఞ్ఞాయ. సనిదానాహం, భిక్ఖవే, ధమ్మం దేసేమి, నో అనిదానం. సప్పాటిహారియాహం, భిక్ఖవే, ధమ్మం దేసేమి, నో అప్పాటిహారియం. తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, అభిఞ్ఞాయ ధమ్మం దేసయతో నో అనభిఞ్ఞాయ, సనిదానం ధమ్మం దేసయతో నో అనిదానం, సప్పాటిహారియం ధమ్మం దేసయతో నో అప్పాటిహారియం, కరణీయో ఓవాదో, కరణీయా అనుసాసనీ. అలఞ్చ పన వో, భిక్ఖవే, తుట్ఠియా, అలం అత్తమనతాయ, అలం సోమనస్సాయ – ‘సమ్మాసమ్బుద్ధో భగవా, స్వాక్ఖాతో ధమ్మో, సుప్పటిపన్నో సఙ్ఘో’’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనా తే భిక్ఖూ భగవతో భాసితం అభినన్దున్తి. ఇమస్మిఞ్చ పన వేయ్యాకరణస్మిం భఞ్ఞమానే సహస్సీ లోకధాతు అకమ్పిత్థాతి. తతియం.

౪. భరణ్డుకాలామసుత్తం

౧౨౭. ఏకం సమయం భగవా కోసలేసు చారికం చరమానో యేన కపిలవత్థు తదవసరి. అస్సోసి ఖో మహానామో సక్కో – ‘‘భగవా కిర కపిలవత్థుం అనుప్పత్తో’’తి. అథ ఖో మహానామో సక్కో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితం ఖో మహానామం సక్కం భగవా ఏతదవోచ –

‘‘గచ్ఛ, మహానామ, కపిలవత్థుస్మిం, తథారూపం ఆవసథం జాన యత్థజ్జ మయం ఏకరత్తిం విహరేయ్యామా’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో మహానామో సక్కో భగవతో పటిస్సుత్వా కపిలవత్థుం పవిసిత్వా కేవలకప్పం కపిలవత్థుం అన్వాహిణ్డన్తో [ఆహిణ్డన్తో (స్యా. కం.)] నాద్దస కపిలవత్థుస్మిం తథారూపం ఆవసథం యత్థజ్జ భగవా ఏకరత్తిం విహరేయ్య.

అథ ఖో మహానామో సక్కో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘నత్థి, భన్తే, కపిలవత్థుస్మిం తథారూపో ఆవసథో యత్థజ్జ భగవా ఏకరత్తిం విహరేయ్య. అయం, భన్తే, భరణ్డు కాలామో భగవతో పురాణసబ్రహ్మచారీ. తస్సజ్జ భగవా అస్సమే ఏకరత్తిం విహరతూ’’తి. ‘‘గచ్ఛ, మహానామ, సన్థరం పఞ్ఞపేహీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో మహానామో సక్కో భగవతో పటిస్సుత్వా యేన భరణ్డుస్స కాలామస్స అస్సమో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా సన్థరం పఞ్ఞాపేత్వా ఉదకం ఠపేత్వా పాదానం ధోవనాయ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సన్థతో, భన్తే, సన్థారో, ఉదకం ఠపితం పాదానం ధోవనాయ. యస్సదాని, భన్తే, భగవా కాలం మఞ్ఞతీ’’తి.

అథ ఖో భగవా యేన భరణ్డుస్స కాలామస్స అస్సమో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. నిసజ్జ ఖో భగవా పాదే పక్ఖాలేసి. అథ ఖో మహానామస్స సక్కస్స ఏతదహోసి – ‘‘అకాలో ఖో అజ్జ భగవన్తం పయిరుపాసితుం. కిలన్తో భగవా. స్వే దానాహం భగవన్తం పయిరుపాసిస్సామీ’’తి భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి.

అథ ఖో మహానామో సక్కో తస్సా రత్తియా అచ్చయేన యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో మహానామం సక్కం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘తయో ఖోమే, మహానామ, సత్థారో సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే తయో? ఇధ, మహానామ, ఏకచ్చో సత్థా కామానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞాపేతి; న రూపానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞాపేతి, న వేదనానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞాపేతి. ఇధ పన, మహానామ, ఏకచ్చో సత్థా కామానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞాపేతి, రూపానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞాపేతి; న వేదనానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞాపేతి. ఇధ పన, మహానామ, ఏకచ్చో సత్థా కామానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞాపేతి, రూపానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞాపేతి, వేదనానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞాపేతి. ఇమే ఖో, మహానామ, తయో సత్థారో సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. ‘ఇమేసం, మహానామ, తిణ్ణం సత్థారానం ఏకా నిట్ఠా ఉదాహు పుథు నిట్ఠా’’’తి?

ఏవం వుత్తే భరణ్డు కాలామో మహానామం సక్కం ఏతదవోచ – ‘‘ఏకాతి, మహానామ, వదేహీ’’తి. ఏవం వుత్తే భగవా మహానామం సక్కం ఏతదవోచ – ‘‘నానాతి, మహానామ, వదేహీ’’తి. దుతియమ్పి ఖో భరణ్డు కాలామో మహానామం సక్కం ఏతదవోచ – ‘‘ఏకాతి, మహానామ, వదేహీ’’తి. దుతియమ్పి ఖో భగవా మహానామం సక్కం ఏతదవోచ – ‘‘నానాతి, మహానామ, వదేహీ’’తి. తతియమ్పి ఖో భరణ్డు కాలామో మహానామం సక్కం ఏతదవోచ – ‘‘ఏకాతి, మహానామ, వదేహీ’’తి. తతియమ్పి ఖో భగవా మహానామం సక్కం ఏతదవోచ – ‘‘నానాతి, మహానామ, వదేహీ’’తి.

అథ ఖో భరణ్డు కాలామస్స ఏతదహోసి – ‘‘మహేసక్ఖస్స వతమ్హి మహానామస్స సక్కస్స సమ్ముఖా సమణేన గోతమేన యావతతియం అపసాదితో. యంనూనాహం కపిలవత్థుమ్హా పక్కమేయ్య’’న్తి. అథ ఖో భరణ్డు కాలామో కపిలవత్థుమ్హా పక్కామి. యం కపిలవత్థుమ్హా పక్కామి తథా పక్కన్తోవ అహోసి న పున పచ్చాగచ్ఛీతి. చతుత్థం.

౫. హత్థకసుత్తం

౧౨౮. ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. అథ ఖో హత్థకో దేవపుత్తో అభిక్కన్తాయ రత్తియా అభిక్కన్తవణ్ణో కేవలకప్పం జేతవనం ఓభాసేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా – ‘‘భగవతో పురతో ఠస్సామీ’’తి ఓసీదతిమేవ సంసీదతిమేవ [ఓసీదతి చేవ సంసీదతి చ (సీ. పీ.), ఓసీదతి సంసీదతి (స్యా. కం.)], న సక్కోతి సణ్ఠాతుం. సేయ్యథాపి నామ సప్పి వా తేలం వా వాలుకాయ ఆసిత్తం ఓసీదతిమేవ సంసీదతిమేవ, న సణ్ఠాతి; ఏవమేవం హత్థకో దేవపుత్తో – ‘‘భగవతో పురతో ఠస్సామీ’’తి ఓసీదతిమేవ సంసీదతిమేవ, న సక్కోతి సణ్ఠాతుం.

అథ ఖో భగవా హత్థకం దేవపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఓళారికం, హత్థక, అత్తభావం అభినిమ్మినాహీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి, ఖో హత్థకో దేవపుత్తో భగవతో పటిస్సుత్వా ఓళారికం అత్తభావం అభినిమ్మినిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితం ఖో హత్థకం దేవపుత్తం భగవా ఏతదవోచ –

‘‘యే తే, హత్థక, ధమ్మా పుబ్బే మనుస్సభూతస్స పవత్తినో అహేసుం, అపి ను తే తే ధమ్మా ఏతరహి పవత్తినో’’తి? ‘‘యే చ మే, భన్తే, ధమ్మా పుబ్బే మనుస్సభూతస్స పవత్తినో అహేసుం, తే చ మే ధమ్మా ఏతరహి పవత్తినో; యే చ మే, భన్తే, ధమ్మా పుబ్బే మనుస్సభూతస్స నప్పవత్తినో అహేసుం, తే చ మే ధమ్మా ఏతరహి పవత్తినో. సేయ్యథాపి, భన్తే, భగవా ఏతరహి ఆకిణ్ణో విహరతి భిక్ఖూహి భిక్ఖునీహి ఉపాసకేహి ఉపాసికాహి రాజూహి రాజమహామత్తేహి తిత్థియేహి తిత్థియసావకేహి; ఏవమేవం ఖో అహం, భన్తే, ఆకిణ్ణో విహరామి దేవపుత్తేహి. దూరతోపి, భన్తే, దేవపుత్తా ఆగచ్ఛన్తి హత్థకస్స దేవపుత్తస్స సన్తికే ‘ధమ్మం సోస్సామా’తి. తిణ్ణాహం, భన్తే, ధమ్మానం అతిత్తో అప్పటివానో కాలఙ్కతో. కతమేసం తిణ్ణం? భగవతో అహం, భన్తే, దస్సనస్స అతిత్తో అప్పటివానో కాలఙ్కతో; సద్ధమ్మసవనస్సాహం, భన్తే, అతిత్తో అప్పటివానో కాలఙ్కతో; సఙ్ఘస్సాహం, భన్తే, ఉపట్ఠానస్స అతిత్తో అప్పటివానో కాలఙ్కతో. ఇమేసం ఖో అహం, భన్తే, తిణ్ణం ధమ్మానం అతిత్తో అప్పటివానో కాలఙ్కతో’’తి.

‘‘నాహం భగవతో దస్సనస్స, తిత్తిమజ్ఝగా [తిత్తి తిత్తిసమ్భవం (క.)] కుదాచనం;

సఙ్ఘస్స ఉపట్ఠానస్స, సద్ధమ్మసవనస్స చ.

‘‘అధిసీలం సిక్ఖమానో, సద్ధమ్మసవనే రతో;

తిణ్ణం ధమ్మానం అతిత్తో, హత్థకో అవిహం గతో’’తి. పఞ్చమం;

౬. కటువియసుత్తం

౧౨౯. ఏకం సమయం భగవా బారాణసియం విహరతి ఇసిపతనే మిగదాయే. అథ ఖో భగవా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ బారాణసిం పిణ్డాయ పావిసి. అద్దసా ఖో భగవా గోయోగపిలక్ఖస్మిం [గోయోగమిలక్ఖస్మిం (స్యా. కం. క.)] పిణ్డాయ చరమానో [చరమానం (క.)] అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం రిత్తస్సాదం బాహిరస్సాదం ముట్ఠస్సతిం అసమ్పజానం అసమాహితం విబ్భన్తచిత్తం పాకతిన్ద్రియం. దిస్వా తం భిక్ఖుం ఏతదవోచ –

‘‘మా ఖో త్వం, భిక్ఖు, అత్తానం కటువియమకాసి. తం వత భిక్ఖు కటువియకతం అత్తానం ఆమగన్ధేన [ఆమగన్ధే (సీ. స్యా. కం. పీ.)] అవస్సుతం మక్ఖికా నానుపతిస్సన్తి నాన్వాస్సవిస్సన్తీతి [నానుబన్ధిస్సన్తి (క.)], నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి. అథ ఖో సో భిక్ఖు భగవతా ఇమినా ఓవాదేన ఓవదితో సంవేగమాపాది. అథ ఖో భగవా బారాణసియం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి –

‘‘ఇధాహం, భిక్ఖవే, పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ బారాణసిం పిణ్డాయ పావిసిం. అద్దసం ఖో అహం, భిక్ఖవే, గోయోగపిలక్ఖస్మిం పిణ్డాయ చరమానో అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం రిత్తస్సాదం బాహిరస్సాదం ముట్ఠస్సతిం అసమ్పజానం అసమాహితం విబ్భన్తచిత్తం పాకతిన్ద్రియం. దిస్వా తం భిక్ఖుం ఏతదవోచం –

‘‘‘మా ఖో త్వం, భిక్ఖు, అత్తానం కటువియమకాసి. తం వత భిక్ఖు కటువియకతం అత్తానం ఆమగన్ధేన అవస్సుతం మక్ఖికా నానుపతిస్సన్తి నాన్వాస్సవిస్సన్తీతి, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, సో భిక్ఖు మయా ఇమినా ఓవాదేన ఓవదితో సంవేగమాపాదీ’’తి. ఏవం వుత్తే అఞ్ఞతరో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కిం ను ఖో, భన్తే, కటువియం? కో ఆమగన్ధో? కా మక్ఖికా’’తి?

‘‘అభిజ్ఝా ఖో, భిక్ఖు, కటువియం; బ్యాపాదో ఆమగన్ధో; పాపకా అకుసలా వితక్కా మక్ఖికా. తం వత, భిక్ఖు, కటువియకతం అత్తానం ఆమగన్ధేన అవస్సుతం మక్ఖికా నానుపతిస్సన్తి నాన్వాస్సవిస్సన్తీతి, నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి.

‘‘అగుత్తం చక్ఖుసోతస్మిం, ఇన్ద్రియేసు అసంవుతం;

మక్ఖికానుపతిస్సన్తి, సఙ్కప్పా రాగనిస్సితా.

‘‘కటువియకతో భిక్ఖు, ఆమగన్ధే అవస్సుతో;

ఆరకా హోతి నిబ్బానా, విఘాతస్సేవ భాగవా.

‘‘గామే వా యది వారఞ్ఞే, అలద్ధా సమథమత్తనో [సమమత్తనో (సీ. స్యా. కం.), సమ్మమత్తనో (పీ.)];

పరేతి [చరేతి (స్యా. క.)] బాలో దుమ్మేధో, మక్ఖికాహి పురక్ఖతో.

‘‘యే చ సీలేన సమ్పన్నా, పఞ్ఞాయూపసమేరతా;

ఉపసన్తా సుఖం సేన్తి, నాసయిత్వాన మక్ఖికా’’తి. ఛట్ఠం;

౭. పఠమఅనురుద్ధసుత్తం

౧౩౦. అథ ఖో ఆయస్మా అనురుద్ధో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా అనురుద్ధో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇధాహం, భన్తే, దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన యేభుయ్యేన పస్సామి మాతుగామం కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జమానం. కతిహి ను ఖో, భన్తే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో మాతుగామో కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతీ’’తి?

‘‘తీహి ఖో, అనురుద్ధ, ధమ్మేహి సమన్నాగతో మాతుగామో కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి. కతమేహి తీహి? ఇధ, అనురుద్ధ, మాతుగామో పుబ్బణ్హసమయం మచ్ఛేరమలపరియుట్ఠితేన చేతసా అగారం అజ్ఝావసతి, మజ్ఝన్హికసమయం ఇస్సాపరియుట్ఠితేన చేతసా అగారం అజ్ఝావసతి, సాయన్హసమయం కామరాగపరియుట్ఠితేన చేతసా అగారం అజ్ఝావసతి. ఇమేహి ఖో, అనురుద్ధ, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో మాతుగామో కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతీ’’తి. సత్తమం.

౮. దుతియఅనురుద్ధసుత్తం

౧౩౧. అథ ఖో ఆయస్మా అనురుద్ధో యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా సారిపుత్తేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా అనురుద్ధో ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇధాహం, ఆవుసో సారిపుత్త, దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సహస్సం లోకం ఓలోకేమి. ఆరద్ధం ఖో పన మే వీరియం అసల్లీనం, ఉపట్ఠితా సతి అసమ్ముట్ఠా [అపమ్ముట్ఠా (సీ.), అపముట్ఠా (స్యా. కం.)], పస్సద్ధో కాయో అసారద్ధో, సమాహితం చిత్తం ఏకగ్గం. అథ చ పన మే నానుపాదాయ [న అనుపాదాయ (సీ. స్యా. కం. పీ.)] ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చతీ’’తి.

‘‘యం ఖో తే, ఆవుసో అనురుద్ధ, ఏవం హోతి – ‘అహం దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సహస్సం లోకం వోలోకేమీ’తి, ఇదం తే మానస్మిం. యమ్పి తే, ఆవుసో అనురుద్ధ, ఏవం హోతి – ‘ఆరద్ధం ఖో పన మే వీరియం అసల్లీనం, ఉపట్ఠితా సతి అసమ్ముట్ఠా, పస్సద్ధో కాయో అసారద్ధో, సమాహితం చిత్తం ఏకగ్గ’న్తి, ఇదం తే ఉద్ధచ్చస్మిం. యమ్పి తే, ఆవుసో అనురుద్ధ, ఏవం హోతి – ‘అథ చ పన మే నానుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చతీ’తి, ఇదం తే కుక్కుచ్చస్మిం. సాధు వతాయస్మా అనురుద్ధో ఇమే తయో ధమ్మే పహాయ, ఇమే తయో ధమ్మే అమనసికరిత్వా అమతాయ ధాతుయా చిత్తం ఉపసంహరతూ’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా అనురుద్ధో అపరేన సమయేన ఇమే తయో ధమ్మే పహాయ, ఇమే తయో ధమ్మే అమనసికరిత్వా అమతాయ ధాతుయా చిత్తం ఉపసంహరి [ఉపసంహాసి (స్యా. కం. పీ.), ఉపసంహరతి (క.)]. అథ ఖో ఆయస్మా అనురుద్ధో ఏకో వూపకట్ఠో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరన్తో నచిరస్సేవ – యస్సత్థాయ కులపుత్తా సమ్మదేవ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజన్తి, తదనుత్తరం – బ్రహ్మచరియపరియోసానం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహాసి. ‘‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’’తి అబ్భఞ్ఞాసి. అఞ్ఞతరో చ పనాయస్మా అనురుద్ధో అరహతం అహోసీతి. అట్ఠమం.

౯. పటిచ్ఛన్నసుత్తం

౧౩౨. ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, పటిచ్ఛన్నాని ఆవహన్తి [వహన్తి (సీ. స్యా. కం. పీ.)], నో వివటాని. కతమాని తీణి? మాతుగామో, భిక్ఖవే, పటిచ్ఛన్నో ఆవహతి, నో వివటో; బ్రాహ్మణానం, భిక్ఖవే, మన్తా పటిచ్ఛన్నా ఆవహన్తి, నో వివటా; మిచ్ఛాదిట్ఠి, భిక్ఖవే, పటిచ్ఛన్నా ఆవహతి, నో వివటా. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి పటిచ్ఛన్నాని ఆవహన్తి, నో వివటాని.

‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, వివటాని విరోచన్తి, నో పటిచ్ఛన్నాని. కతమాని తీణి? చన్దమణ్డలం, భిక్ఖవే, వివటం విరోచతి, నో పటిచ్ఛన్నం; సూరియమణ్డలం, భిక్ఖవే, వివటం విరోచతి, నో పటిచ్ఛన్నం; తథాగతప్పవేదితో ధమ్మవినయో, భిక్ఖవే, వివటో విరోచతి, నో పటిచ్ఛన్నో. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి వివటాని విరోచన్తి, నో పటిచ్ఛన్నానీ’’తి. నవమం.

౧౦. లేఖసుత్తం

౧౩౩. ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే తయో? పాసాణలేఖూపమో పుగ్గలో, పథవిలేఖూపమో పుగ్గలో, ఉదకలేఖూపమో పుగ్గలో. కతమో చ, భిక్ఖవే, పాసాణలేఖూపమో పుగ్గలో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో అభిణ్హం కుజ్ఝతి. సో చ ఖ్వస్స కోధో దీఘరత్తం అనుసేతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పాసాణే లేఖా న ఖిప్పం లుజ్జతి వాతేన వా ఉదకేన వా, చిరట్ఠితికా హోతి; ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో అభిణ్హం కుజ్ఝతి. సో చ ఖ్వస్స కోధో దీఘరత్తం అనుసేతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పాసాణలేఖూపమో పుగ్గలో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పథవిలేఖూపమో పుగ్గలో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో అభిణ్హం కుజ్ఝతి. సో చ ఖ్వస్స కోధో న దీఘరత్తం అనుసేతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పథవియా లేఖా ఖిప్పం లుజ్జతి వాతేన వా ఉదకేన వా, న చిరట్ఠితికా హోతి; ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో అభిణ్హం కుజ్ఝతి. సో చ ఖ్వస్స కోధో న దీఘరత్తం అనుసేతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పథవిలేఖూపమో పుగ్గలో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, ఉదకలేఖూపమో పుగ్గలో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో ఆగాళ్హేనపి వుచ్చమానో ఫరుసేనపి వుచ్చమానో అమనాపేనపి వుచ్చమానో సన్ధియతిమేవ [… యేవ (స్యా. కం.) … చేవ (పీ.)] సంసన్దతిమేవ [… యేవ (స్యా. కం.) … చేవ (పీ.)] సమ్మోదతిమేవ [… యేవ (స్యా. కం.) … చేవ (పీ.)]. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఉదకే లేఖా ఖిప్పంయేవ పటివిగచ్ఛతి, న చిరట్ఠితికా హోతి; ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ఆగాళ్హేనపి వుచ్చమానో ఫరుసేనపి వుచ్చమానో అమనాపేనపి వుచ్చమానో సన్ధియతిమేవ సంసన్దతిమేవ సమ్మోదతిమేవ. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ఉదకలేఖూపమో పుగ్గలో. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’న్తి [పు. ప. ౧౧౫]. దసమం.

కుసినారవగ్గో తేరసమో.