.నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స.

అఙ్గుత్తరనికాయో

తికనిపాతపాళి

౧. పఠమపణ్ణాసకం

౧. బాలవగ్గో

౧. భయసుత్తం

౧. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే [భద్దన్తే (క.)]’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘యాని కానిచి, భిక్ఖవే, భయాని ఉప్పజ్జన్తి సబ్బాని తాని బాలతో ఉప్పజ్జన్తి, నో పణ్డితతో. యే కేచి ఉపద్దవా ఉప్పజ్జన్తి సబ్బే తే బాలతో ఉప్పజ్జన్తి, నో పణ్డితతో. యే కేచి ఉపసగ్గా ఉప్పజ్జన్తి సబ్బే తే బాలతో ఉప్పజ్జన్తి, నో పణ్డితతో. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, నళాగారా వా తిణాగారా వా [నళాగారం వా తిణాగారం వా (సీ.)] అగ్గి ముత్తో [అగ్గిముక్కో (సీ.), అగ్గి ముక్కో (స్యా. కం. పీ.)] కూటాగారానిపి డహతి ఉల్లిత్తావలిత్తాని నివాతాని ఫుసితగ్గళాని పిహితవాతపానాని; ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, యాని కానిచి భయాని ఉప్పజ్జన్తి సబ్బాని తాని బాలతో ఉప్పజ్జన్తి, నో పణ్డితతో. యే కేచి ఉపద్దవా ఉప్పజ్జన్తి సబ్బే తే బాలతో ఉప్పజ్జన్తి, నో పణ్డితతో. యే కేచి ఉపసగ్గా ఉప్పజ్జన్తి సబ్బే తే బాలతో ఉప్పజ్జన్తి, నో పణ్డితతో.

‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, సప్పటిభయో బాలో, అప్పటిభయో పణ్డితో. సఉపద్దవో బాలో, అనుపద్దవో పణ్డితో. సఉపసగ్గో బాలో, అనుపసగ్గో పణ్డితో. నత్థి, భిక్ఖవే, పణ్డితతో భయం, నత్థి పణ్డితతో ఉపద్దవో, నత్థి పణ్డితతో ఉపసగ్గో.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘యేహి తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో బాలో వేదితబ్బో తే తయో ధమ్మే అభినివజ్జేత్వా, యేహి తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో పణ్డితో వేదితబ్బో తే తయో ధమ్మే సమాదాయ వత్తిస్సామా’తి. ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బ’’న్తి. పఠమం.

౨. లక్ఖణసుత్తం

౨. ‘‘కమ్మలక్ఖణో, భిక్ఖవే, బాలో, కమ్మలక్ఖణో పణ్డితో, అపదానసోభనీ [అపదానే సోభతి (స్యా. కం. పీ.)] పఞ్ఞాతి [పఞ్ఞత్తి (?)]. తీహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో బాలో వేదితబ్బో. కతమేహి తీహి? కాయదుచ్చరితేన, వచీదుచ్చరితేన, మనోదుచ్చరితేన. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో బాలో వేదితబ్బో.

‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో పణ్డితో వేదితబ్బో. కతమేహి తీహి? కాయసుచరితేన, వచీసుచరితేన, మనోసుచరితేన. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో పణ్డితో వేదితబ్బో.

౩. చిన్తీసుత్తం

౩. ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, బాలస్స బాలలక్ఖణాని బాలనిమిత్తాని బాలాపదానాని. కతమాని తీణి? ఇధ, భిక్ఖవే, బాలో దుచ్చిన్తితచిన్తీ చ హోతి దుబ్భాసితభాసీ చ దుక్కటకమ్మకారీ చ. నో చేదం [నో చేతం (స్యా. కం. క.)], భిక్ఖవే, బాలో దుచ్చిన్తితచిన్తీ చ అభవిస్స దుబ్భాసితభాసీ చ దుక్కటకమ్మకారీ చ, కేన నం పణ్డితా జానేయ్యుం [తేన నం పణ్డితా న జానేయ్యుం (క.), న నం పణ్డితా జానేయ్యుం (?)] – ‘బాలో అయం భవం అసప్పురిసో’తి? యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, బాలో దుచ్చిన్తితచిన్తీ చ హోతి దుబ్భాసితభాసీ చ దుక్కటకమ్మకారీ చ తస్మా నం పణ్డితా జానన్తి – ‘బాలో అయం భవం అసప్పురిసో’తి. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి బాలస్స బాలలక్ఖణాని బాలనిమిత్తాని బాలాపదానాని.

‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, పణ్డితస్స పణ్డితలక్ఖణాని పణ్డితనిమిత్తాని పణ్డితాపదానాని. కతమాని తీణి? ఇధ, భిక్ఖవే, పణ్డితో సుచిన్తితచిన్తీ చ హోతి సుభాసితభాసీ చ సుకతకమ్మకారీ చ. నో చేదం, భిక్ఖవే, పణ్డితో సుచిన్తితచిన్తీ చ అభవిస్స సుభాసితభాసీ చ సుకతకమ్మకారీ చ, కేన నం పణ్డితా జానేయ్యుం – ‘పణ్డితో అయం భవం సప్పురిసో’తి? యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, పణ్డితో సుచిన్తితచిన్తీ చ హోతి సుభాసితభాసీ చ సుకతకమ్మకారీ చ తస్మా నం పణ్డితా జానన్తి – ‘పణ్డితో అయం భవం సప్పురిసో’తి. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి పణ్డితస్స పణ్డితలక్ఖణాని పణ్డితనిమిత్తాని పణ్డితాపదానాని. తస్మాతిహ…. తతియం.

౪. అచ్చయసుత్తం

౪. ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో బాలో వేదితబ్బో. కతమేహి తీహి? అచ్చయం అచ్చయతో న పస్సతి, అచ్చయం అచ్చయతో దిస్వా యథాధమ్మం నప్పటికరోతి, పరస్స ఖో పన అచ్చయం దేసేన్తస్స యథాధమ్మం నప్పటిగ్గణ్హాతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో బాలో వేదితబ్బో.

‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో పణ్డితో వేదితబ్బో. కతమేహి తీహి? అచ్చయం అచ్చయతో పస్సతి, అచ్చయం అచ్చయతో దిస్వా యథాధమ్మం పటికరోతి, పరస్స ఖో పన అచ్చయం దేసేన్తస్స యథాధమ్మం పటిగ్గణ్హాతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో పణ్డితో వేదితబ్బో. తస్మాతిహ…. చతుత్థం.

౫. అయోనిసోసుత్తం

౫. ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో బాలో వేదితబ్బో. కతమేహి తీహి? అయోనిసో పఞ్హం కత్తా హోతి, అయోనిసో పఞ్హం విస్సజ్జేతా హోతి, పరస్స ఖో పన యోనిసో పఞ్హం విస్సజ్జితం పరిమణ్డలేహి పదబ్యఞ్జనేహి సిలిట్ఠేహి ఉపగతేహి నాబ్భనుమోదితా హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో బాలో వేదితబ్బో.

‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో పణ్డితో వేదితబ్బో. కతమేహి తీహి? యోనిసో పఞ్హం కత్తా హోతి, యోనిసో పఞ్హం విస్సజ్జేతా హోతి, పరస్స ఖో పన యోనిసో పఞ్హం విస్సజ్జితం పరిమణ్డలేహి పదబ్యఞ్జనేహి సిలిట్ఠేహి ఉపగతేహి అబ్భనుమోదితా హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో పణ్డితో వేదితబ్బో. తస్మాతిహ…. పఞ్చమం.

౬. అకుసలసుత్తం

౬. ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో బాలో వేదితబ్బో. కతమేహి తీహి? అకుసలేన కాయకమ్మేన, అకుసలేన వచీకమ్మేన, అకుసలేన మనోకమ్మేన. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో బాలో వేదితబ్బో.

‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో పణ్డితో వేదితబ్బో. కతమేహి తీహి? కుసలేన కాయకమ్మేన, కుసలేన వచీకమ్మేన, కుసలేన మనోకమ్మేన. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో పణ్డితో వేదితబ్బో. తస్మాతిహ…. ఛట్ఠం.

౭. సావజ్జసుత్తం

౭. ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో బాలో వేదితబ్బో. కతమేహి తీహి? సావజ్జేన కాయకమ్మేన, సావజ్జేన వచీకమ్మేన, సావజ్జేన మనోకమ్మేన…పే… అనవజ్జేన కాయకమ్మేన, అనవజ్జేన వచీకమ్మేన, అనవజ్జేన మనోకమ్మేన…పే…. సత్తమం.

౮. సబ్యాబజ్ఝసుత్తం

౮. ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో బాలో వేదితబ్బో. కతమేహి తీహి? సబ్యాబజ్ఝేన కాయకమ్మేన, సబ్యాబజ్ఝేన వచీకమ్మేన, సబ్యాబజ్ఝేన మనోకమ్మేన…పే… అబ్యాబజ్ఝేన కాయకమ్మేన, అబ్యాబజ్ఝేన వచీకమ్మేన, అబ్యాబజ్ఝేన మనోకమ్మేన. ఇమేహి, ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో పణ్డితో వేదితబ్బో.

౯. ఖతసుత్తం

౯. ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో బాలో అబ్యత్తో అసప్పురిసో ఖతం ఉపహతం అత్తానం పరిహరతి, సావజ్జో చ హోతి సానువజ్జో చ విఞ్ఞూనం, బహుఞ్చ అపుఞ్ఞం పసవతి. కతమేహి తీహి? కాయదుచ్చరితేన, వచీదుచ్చరితేన, మనోదుచ్చరితేన. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో బాలో అబ్యత్తో అసప్పురిసో ఖతం ఉపహతం అత్తానం పరిహరతి, సావజ్జో చ హోతి సానువజ్జో చ విఞ్ఞూనం, బహుఞ్చ అపుఞ్ఞం పసవతి.

‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో పణ్డితో వియత్తో సప్పురిసో అక్ఖతం అనుపహతం అత్తానం పరిహరతి, అనవజ్జో చ హోతి అననువజ్జో చ విఞ్ఞూనం, బహుఞ్చ పుఞ్ఞం పసవతి. కతమేహి తీహి? కాయసుచరితేన, వచీసుచరితేన, మనోసుచరితేన. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో పణ్డితో వియత్తో సప్పురిసో అక్ఖతం అనుపహతం అత్తానం పరిహరతి, అనవజ్జో చ హోతి అననువజ్జో చ విఞ్ఞూనం, బహుఞ్చ పుఞ్ఞం పసవతీ’’తి. నవమం.

౧౦. మలసుత్తం

౧౦. ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో తయో మలే అప్పహాయ యథాభతం నిక్ఖిత్తో ఏవం నిరయే. కతమేహి తీహి? దుస్సీలో చ హోతి, దుస్సీల్యమలఞ్చస్స అప్పహీనం హోతి; ఇస్సుకీ చ హోతి, ఇస్సామలఞ్చస్స అప్పహీనం హోతి; మచ్ఛరీ చ హోతి, మచ్ఛేరమలఞ్చస్స అప్పహీనం హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో ఇమే తయో మలే అప్పహాయ యథాభతం నిక్ఖిత్తో ఏవం నిరయే.

‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో తయో మలే పహాయ యథాభతం నిక్ఖిత్తో ఏవం సగ్గే. కతమేహి తీహి? సీలవా చ హోతి, దుస్సీల్యమలఞ్చస్స పహీనం హోతి; అనిస్సుకీ చ హోతి, ఇస్సామలఞ్చస్స పహీనం హోతి; అమచ్ఛరీ చ హోతి, మచ్ఛేరమలఞ్చస్స పహీనం హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో ఇమే తయో మలే పహాయ యథాభతం నిక్ఖిత్తో ఏవం సగ్గే’’తి. దసమం.

బాలవగ్గో పఠమో.

తస్సుద్దానం –

భయం లక్ఖణచిన్తీ చ, అచ్చయఞ్చ అయోనిసో;

అకుసలఞ్చ సావజ్జం, సబ్యాబజ్ఝఖతం మలన్తి.

౨. రథకారవగ్గో

౧. ఞాతసుత్తం

౧౧. ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో ఞాతో భిక్ఖు బహుజనఅహితాయ పటిపన్నో హోతి బహుజనదుక్ఖాయ, బహునో జనస్స అనత్థాయ అహితాయ దుక్ఖాయ దేవమనుస్సానం. కతమేహి తీహి? అననులోమికే కాయకమ్మే సమాదపేతి, అననులోమికే వచీకమ్మే సమాదపేతి, అననులోమికేసు ధమ్మేసు సమాదపేతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో ఞాతో భిక్ఖు బహుజనఅహితాయ పటిపన్నో హోతి బహుజనదుక్ఖాయ, బహునో జనస్స అనత్థాయ అహితాయ దుక్ఖాయ దేవమనుస్సానం.

‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో ఞాతో భిక్ఖు బహుజనహితాయ పటిపన్నో హోతి బహుజనసుఖాయ, బహునో జనస్స అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సానం. కతమేహి తీహి? అనులోమికే కాయకమ్మే సమాదపేతి, అనులోమికే వచీకమ్మే సమాదపేతి, అనులోమికేసు ధమ్మేసు సమాదపేతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో ఞాతో భిక్ఖు బహుజనహితాయ పటిపన్నో హోతి బహుజనసుఖాయ, బహునో జనస్స అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సాన’’న్తి. పఠమం.

౨. సారణీయసుత్తం

౧౨. ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, రఞ్ఞో ఖత్తియస్స ముద్ధావసిత్తస్స యావజీవం సారణీయాని [సరణీయాని (సీ. స్యా. కం. పీ.)] భవన్తి. కతమాని తీణి? యస్మిం, భిక్ఖవే, పదేసే రాజా ఖత్తియో ముద్ధావసిత్తో జాతో హోతి. ఇదం, భిక్ఖవే, పఠమం రఞ్ఞో ఖత్తియస్స ముద్ధావసిత్తస్స యావజీవం సారణీయం హోతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, యస్మిం పదేసే రాజా ఖత్తియో ముద్ధావసిత్తో హోతి. ఇదం, భిక్ఖవే, దుతియం రఞ్ఞో ఖత్తియస్స ముద్ధావసిత్తస్స యావజీవం సారణీయం హోతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, యస్మిం పదేసే రాజా ఖత్తియో ముద్ధావసిత్తో సఙ్గామం అభివిజినిత్వా విజితసఙ్గామో తమేవ సఙ్గామసీసం అజ్ఝావసతి. ఇదం, భిక్ఖవే, తతియం రఞ్ఞో ఖత్తియస్స ముద్ధావసిత్తస్స యావజీవం సారణీయం హోతి. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి రఞ్ఞో ఖత్తియస్స ముద్ధావసిత్తస్స యావజీవం సారణీయాని భవన్తి.

‘‘ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, తీణిమాని భిక్ఖుస్స యావజీవం సారణీయాని భవన్తి. కతమాని తీణి? యస్మిం, భిక్ఖవే, పదేసే భిక్ఖు కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో హోతి. ఇదం, భిక్ఖవే, పఠమం భిక్ఖుస్స యావజీవం సారణీయం హోతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, యస్మిం పదేసే భిక్ఖు ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. ఇదం, భిక్ఖవే, దుతియం భిక్ఖుస్స యావజీవం సారణీయం హోతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, యస్మిం పదేసే భిక్ఖు ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఇదం, భిక్ఖవే, తతియం భిక్ఖుస్స యావజీవం సారణీయం హోతి. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి భిక్ఖుస్స యావజీవం సారణీయాని భవన్తీ’’తి. దుతియం.

౩. ఆసంససుత్తం

౧౩. ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే తయో? నిరాసో, ఆసంసో, విగతాసో. కతమో చ, భిక్ఖవే పుగ్గలో నిరాసో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో నీచే కులే పచ్చాజాతో హోతి, చణ్డాలకులే వా వేనకులే [వేణకులే (స్యా. కం. పీ.)] వా నేసాదకులే వా రథకారకులే వా పుక్కుసకులే వా దలిద్దే అప్పన్నపానభోజనే కసిరవుత్తికే, యత్థ కసిరేన ఘాసచ్ఛాదో లబ్భతి. సో చ హోతి దుబ్బణ్ణో దుద్దసికో ఓకోటిమకో బవ్హాబాధో [బహ్వాబాధో (స్యా. కం. పీ. క.)] కాణో వా కుణీ వా ఖఞ్జో వా పక్ఖహతో వా, న లాభీ అన్నస్స పానస్స వత్థస్స యానస్స మాలాగన్ధవిలేపనస్స సేయ్యావసథపదీపేయ్యస్స. సో సుణాతి – ‘ఇత్థన్నామో కిర ఖత్తియో ఖత్తియేహి ఖత్తియాభిసేకేన అభిసిత్తో’తి. తస్స న ఏవం హోతి – ‘కుదాస్సు నామ మమ్పి ఖత్తియా ఖత్తియాభిసేకేన అభిసిఞ్చిస్సన్తీ’తి! అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో నిరాసో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఆసంసో? ఇధ, భిక్ఖవే, రఞ్ఞో ఖత్తియస్స ముద్ధావసిత్తస్స జేట్ఠో పుత్తో హోతి ఆభిసేకో అనభిసిత్తో అచలప్పత్తో [మచలప్పత్తో (సీ. పీ.)]. సో సుణాతి – ‘ఇత్థన్నామో కిర ఖత్తియో ఖత్తియేహి ఖత్తియాభిసేకేన అభిసిత్తో’తి. తస్స ఏవం హోతి – ‘కుదాస్సు నామ మమ్పి ఖత్తియా ఖత్తియాభిసేకేన అభిసిఞ్చిస్సన్తీ’తి! అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఆసంసో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో విగతాసో? ఇధ, భిక్ఖవే, రాజా హోతి ఖత్తియో ముద్ధావసిత్తో. సో సుణాతి – ‘ఇత్థన్నామో కిర ఖత్తియో ఖత్తియేహి ఖత్తియాభిసేకేన అభిసిత్తో’తి. తస్స న ఏవం హోతి – ‘కుదాస్సు నామ మమ్పి ఖత్తియా ఖత్తియాభిసేకేన అభిసిఞ్చిస్సన్తీ’తి! తం కిస్స హేతు? యా హిస్స, భిక్ఖవే, పుబ్బే అనభిసిత్తస్స అభిసేకాసా సా [సాస్స (సీ. స్యా. కం. పీ.)] పటిప్పస్సద్ధా. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో విగతాసో. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం.

‘‘ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, తయో పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా భిక్ఖూసు. కతమే తయో? నిరాసో, ఆసంసో, విగతాసో. కతమో చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో నిరాసో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో దుస్సీలో హోతి పాపధమ్మో అసుచి సఙ్కస్సరసమాచారో పటిచ్ఛన్నకమ్మన్తో అస్సమణో సమణపటిఞ్ఞో అబ్రహ్మచారీ బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞో అన్తోపూతి అవస్సుతో కసమ్బుజాతో. సో సుణాతి – ‘ఇత్థన్నామో కిర భిక్ఖు ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’తి. తస్స న ఏవం హోతి – ‘కుదాస్సు నామ అహమ్పి ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సామీ’తి! అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో నిరాసో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఆసంసో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలవా హోతి కల్యాణధమ్మో. సో సుణాతి ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’తి. తస్స ఏవం హోతి – ‘కుదాస్సు నామ అహమ్పి ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సామీ’తి! అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఆసంసో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో విగతాసో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అరహం హోతి ఖీణాసవో. సో సుణాతి – ‘ఇత్థన్నామో కిర భిక్ఖు ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’తి. తస్స న ఏవం హోతి – ‘కుదాస్సు నామ అహమ్పి ఆసవానం ఖయా…పే… సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సామీ’తి! తం కిస్స హేతు? యా హిస్స, భిక్ఖవే, పుబ్బే అవిముత్తస్స విముత్తాసా సా పటిప్పస్సద్ధా. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో విగతాసో. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా భిక్ఖూసూ’’తి. తతియం.

౪. చక్కవత్తిసుత్తం

౧౪. ‘‘యోపి సో, భిక్ఖవే, రాజా చక్కవత్తీ ధమ్మికో ధమ్మరాజా సోపి న అరాజకం చక్కం వత్తేతీ’’తి. ఏవం వుత్తే అఞ్ఞతరో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కో పన, భన్తే, రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స ధమ్మికస్స ధమ్మరఞ్ఞో రాజా’’తి [చక్కన్తి (క.)]? ‘‘ధమ్మో, భిక్ఖూ’’తి భగవా అవోచ – ‘‘ఇధ, భిక్ఖు, రాజా చక్కవత్తీ ధమ్మికో ధమ్మరాజా ధమ్మంయేవ నిస్సాయ [గరుకరోన్తో (సీ. స్యా. కం. పీ.)] ధమ్మం సక్కరోన్తో ధమ్మం గరుం కరోన్తో ధమ్మం అపచాయమానో ధమ్మద్ధజో ధమ్మకేతు ధమ్మాధిపతేయ్యో ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహతి అన్తోజనస్మిం’’.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖు, రాజా చక్కవత్తీ ధమ్మికో ధమ్మరాజా ధమ్మంయేవ నిస్సాయ ధమ్మం సక్కరోన్తో ధమ్మం గరుం కరోన్తో ధమ్మం అపచాయమానో ధమ్మద్ధజో ధమ్మకేతు ధమ్మాధిపతేయ్యో ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహతి ఖత్తియేసు, అనుయన్తేసు [అనుయుత్తేసు (సీ. స్యా. కం. పీ.)], బలకాయస్మిం, బ్రాహ్మణగహపతికేసు, నేగమజానపదేసు, సమణబ్రాహ్మణేసు, మిగపక్ఖీసు. స ఖో సో భిక్ఖు రాజా చక్కవత్తీ ధమ్మికో ధమ్మరాజా ధమ్మంయేవ నిస్సాయ ధమ్మం సక్కరోన్తో ధమ్మం గరుం కరోన్తో ధమ్మం అపచాయమానో ధమ్మద్ధజో ధమ్మకేతు ధమ్మాధిపతేయ్యో ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహిత్వా అన్తోజనస్మిం, ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహిత్వా ఖత్తియేసు, అనుయన్తేసు, బలకాయస్మిం, బ్రాహ్మణగహపతికేసు, నేగమజానపదేసు, సమణబ్రాహ్మణేసు, మిగపక్ఖీసు, ధమ్మేనేవ చక్కం వత్తేతి. తం హోతి చక్కం అప్పటివత్తియం కేనచి మనుస్సభూతేన పచ్చత్థికేన పాణినా.

‘‘ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖు [భిక్ఖవే (క.)], తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ధమ్మికో ధమ్మరాజా ధమ్మంయేవ నిస్సాయ ధమ్మం సక్కరోన్తో ధమ్మం గరుం కరోన్తో ధమ్మం అపచాయమానో ధమ్మద్ధజో ధమ్మకేతు ధమ్మాధిపతేయ్యో ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహతి కాయకమ్మస్మిం – ‘ఏవరూపం కాయకమ్మం సేవితబ్బం, ఏవరూపం కాయకమ్మం న సేవితబ్బ’’’న్తి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖు, తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ధమ్మికో ధమ్మరాజా ధమ్మంయేవ నిస్సాయ ధమ్మం సక్కరోన్తో ధమ్మం గరుం కరోన్తో ధమ్మం అపచాయమానో ధమ్మద్ధజో ధమ్మకేతు ధమ్మాధిపతేయ్యో ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహతి వచీకమ్మస్మిం – ‘ఏవరూపం వచీకమ్మం సేవితబ్బం, ఏవరూపం వచీకమ్మం న సేవితబ్బ’న్తి…పే… మనోకమ్మస్మిం – ‘ఏవరూపం మనోకమ్మం సేవితబ్బం, ఏవరూపం మనోకమ్మం న సేవితబ్బ’’’న్తి.

‘‘స ఖో సో, భిక్ఖు, తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ధమ్మికో ధమ్మరాజా ధమ్మంయేవ నిస్సాయ ధమ్మం సక్కరోన్తో ధమ్మం గరుం కరోన్తో ధమ్మం అపచాయమానో ధమ్మద్ధజో ధమ్మకేతు ధమ్మాధిపతేయ్యో ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహిత్వా కాయకమ్మస్మిం, ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహిత్వా వచీకమ్మస్మిం, ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహిత్వా మనోకమ్మస్మిం, ధమ్మేనేవ అనుత్తరం ధమ్మచక్కం పవత్తేతి. తం హోతి చక్కం అప్పటివత్తియం సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా దేవేన వా మారేన వా బ్రహ్మునా వా కేనచి వా లోకస్మి’’న్తి. చతుత్థం.

౫. సచేతనసుత్తం

౧౫. ఏకం సమయం భగవా బారాణసియం విహరతి ఇసిపతనే మిగదాయే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే, రాజా అహోసి సచేతనో [పచేతనో (సీ. స్యా. కం. పీ.)] నామ. అథ ఖో, భిక్ఖవే, రాజా సచేతనో రథకారం ఆమన్తేసి – ‘ఇతో మే, సమ్మ రథకార, ఛన్నం మాసానం అచ్చయేన సఙ్గామో భవిస్సతి. సక్ఖిస్ససి [సక్ఖసి (స్యా. కం. పీ.)] మే, సమ్మ రథకార, నవం చక్కయుగం కాతు’న్తి? ‘సక్కోమి దేవా’తి ఖో, భిక్ఖవే, రథకారో రఞ్ఞో సచేతనస్స పచ్చస్సోసి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, రథకారో ఛహి మాసేహి ఛారత్తూనేహి ఏకం చక్కం నిట్ఠాపేసి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, రాజా సచేతనో రథకారం ఆమన్తేసి – ‘ఇతో మే, సమ్మ రథకార, ఛన్నం దివసానం అచ్చయేన సఙ్గామో భవిస్సతి, నిట్ఠితం నవం చక్కయుగ’న్తి? ‘ఇమేహి ఖో, దేవ, ఛహి మాసేహి ఛారత్తూనేహి ఏకం చక్కం నిట్ఠిత’న్తి. ‘సక్ఖిస్ససి పన మే, సమ్మ రథకార, ఇమేహి ఛహి దివసేహి దుతియం చక్కం నిట్ఠాపేతు’న్తి? ‘సక్కోమి దేవా’తి ఖో, భిక్ఖవే, రథకారో ఛహి దివసేహి దుతియం చక్కం నిట్ఠాపేత్వా నవం చక్కయుగం ఆదాయ యేన రాజా సచేతనో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా రాజానం సచేతనం ఏతదవోచ – ‘ఇదం తే, దేవ, నవం చక్కయుగం నిట్ఠిత’న్తి. ‘యఞ్చ తే ఇదం, సమ్మ రథకార, చక్కం ఛహి మాసేహి నిట్ఠితం ఛారత్తూనేహి యఞ్చ తే ఇదం చక్కం ఛహి దివసేహి నిట్ఠితం, ఇమేసం కిం నానాకరణం? నేసాహం కిఞ్చి నానాకరణం పస్సామీ’తి. ‘అత్థేసం, దేవ, నానాకరణం. పస్సతు దేవో నానాకరణ’’’న్తి.

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, రథకారో యం తం చక్కం ఛహి దివసేహి నిట్ఠితం తం పవత్తేసి. తం పవత్తితం సమానం యావతికా అభిసఙ్ఖారస్స గతి తావతికం గన్త్వా చిఙ్గులాయిత్వా భూమియం పపతి. యం పన తం చక్కం ఛహి మాసేహి నిట్ఠితం ఛారత్తూనేహి తం పవత్తేసి. తం పవత్తితం సమానం యావతికా అభిసఙ్ఖారస్స గతి తావతికం గన్త్వా అక్ఖాహతం మఞ్ఞే అట్ఠాసి.

‘‘‘కో ను ఖో, సమ్మ రథకార, హేతు కో పచ్చయో యమిదం [యదిదం (క.)] చక్కం ఛహి దివసేహి నిట్ఠితం తం పవత్తితం సమానం యావతికా అభిసఙ్ఖారస్స గతి తావతికం గన్త్వా చిఙ్గులాయిత్వా భూమియం పపతి? కో పన, సమ్మ రథకార, హేతు కో పచ్చయో యమిదం చక్కం ఛహి మాసేహి నిట్ఠితం ఛారత్తూనేహి తం పవత్తితం సమానం యావతికా అభిసఙ్ఖారస్స గతి తావతికం గన్త్వా అక్ఖాహతం మఞ్ఞే అట్ఠాసీ’తి? ‘యమిదం, దేవ, చక్కం ఛహి దివసేహి నిట్ఠితం తస్స నేమిపి సవఙ్కా సదోసా సకసావా, అరాపి సవఙ్కా సదోసా సకసావా, నాభిపి సవఙ్కా సదోసా సకసావా. తం నేమియాపి సవఙ్కత్తా సదోసత్తా సకసావత్తా, అరానమ్పి సవఙ్కత్తా సదోసత్తా సకసావత్తా, నాభియాపి సవఙ్కత్తా సదోసత్తా సకసావత్తా పవత్తితం సమానం యావతికా అభిసఙ్ఖారస్స గతి తావతికం గన్త్వా చిఙ్గులాయిత్వా భూమియం పపతి. యం పన తం, దేవ, చక్కం ఛహి మాసేహి నిట్ఠితం ఛారత్తూనేహి తస్స నేమిపి అవఙ్కా అదోసా అకసావా, అరాపి అవఙ్కా అదోసా అకసావా, నాభిపి అవఙ్కా అదోసా అకసావా. తం నేమియాపి అవఙ్కత్తా అదోసత్తా అకసావత్తా, అరానమ్పి అవఙ్కత్తా అదోసత్తా అకసావత్తా, నాభియాపి అవఙ్కత్తా అదోసత్తా అకసావత్తా పవత్తితం సమానం యావతికా అభిసఙ్ఖారస్స గతి తావతికం గన్త్వా అక్ఖాహతం మఞ్ఞే అట్ఠాసీ’’’తి.

‘‘సియా ఖో పన, భిక్ఖవే, తుమ్హాకం ఏవమస్స – ‘అఞ్ఞో నూన తేన సమయేన సో రథకారో అహోసీ’తి! న ఖో పనేతం, భిక్ఖవే, ఏవం దట్ఠబ్బం. అహం తేన సమయేన సో రథకారో అహోసిం. తదాహం, భిక్ఖవే, కుసలో దారువఙ్కానం దారుదోసానం దారుకసావానం. ఏతరహి ఖో పనాహం, భిక్ఖవే, అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో కుసలో కాయవఙ్కానం కాయదోసానం కాయకసావానం, కుసలో వచీవఙ్కానం వచీదోసానం వచీకసావానం, కుసలో మనోవఙ్కానం మనోదోసానం మనోకసావానం. యస్స కస్సచి, భిక్ఖవే, భిక్ఖుస్స వా భిక్ఖునియా వా కాయవఙ్కో అప్పహీనో కాయదోసో కాయకసావో, వచీవఙ్కో అప్పహీనో వచీదోసో వచీకసావో, మనోవఙ్కో అప్పహీనో మనోదోసో మనోకసావో, ఏవం పపతితా తే, భిక్ఖవే, ఇమస్మా ధమ్మవినయా, సేయ్యథాపి తం చక్కం ఛహి దివసేహి నిట్ఠితం.

‘‘యస్స కస్సచి, భిక్ఖవే, భిక్ఖుస్స వా భిక్ఖునియా వా కాయవఙ్కో పహీనో కాయదోసో కాయకసావో, వచీవఙ్కో పహీనో వచీదోసో వచీకసావో, మనోవఙ్కో పహీనో మనోదోసో మనోకసావో, ఏవం పతిట్ఠితా తే, భిక్ఖవే, ఇమస్మిం ధమ్మవినయే, సేయ్యథాపి తం చక్కం ఛహి మాసేహి నిట్ఠితం ఛారత్తూనేహి.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘కాయవఙ్కం పజహిస్సామ కాయదోసం కాయకసావం, వచీవఙ్కం పజహిస్సామ వచీదోసం వచీకసావం, మనోవఙ్కం పజహిస్సామ మనోదోసం మనోకసావ’న్తి. ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బ’’న్తి. పఞ్చమం.

౬. అపణ్ణకసుత్తం

౧౬. ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అపణ్ణకపటిపదం [అపణ్ణకతం పటిపదం (సీ. పీ.) టీకాయ పన సమేతి] పటిపన్నో హోతి, యోని చస్స ఆరద్ధా హోతి ఆసవానం ఖయాయ. కతమేహి తీహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో హోతి, భోజనే మత్తఞ్ఞూ హోతి, జాగరియం అనుయుత్తో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వా న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం [యత్వాధికరణమేతం (సీ.)] చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి, రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. సోతేన సద్దం సుత్వా… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం మనిన్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి, రక్ఖతి మనిన్ద్రియం, మనిన్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు భోజనే మత్తఞ్ఞూ హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఆహారం ఆహారేతి – ‘నేవ దవాయ న మదాయ న మణ్డనాయ న విభూసనాయ, యావదేవ ఇమస్స కాయస్స ఠితియా యాపనాయ విహింసూపరతియా బ్రహ్మచరియానుగ్గహాయ, ఇతి పురాణఞ్చ వేదనం పటిహఙ్ఖామి, నవఞ్చ వేదనం న ఉప్పాదేస్సామి, యాత్రా చ మే భవిస్సతి అనవజ్జతా చ ఫాసువిహారో చా’తి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు భోజనే మత్తఞ్ఞూ హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు జాగరియం అనుయుత్తో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు దివసం చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతి, రత్తియా పఠమం యామం చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతి, రత్తియా మజ్ఝిమం యామం దక్ఖిణేన పస్సేన సీహసేయ్యం కప్పేతి పాదే పాదం అచ్చాధాయ సతో సమ్పజానో ఉట్ఠానసఞ్ఞం మనసి కరిత్వా, రత్తియా పచ్ఛిమం యామం పచ్చుట్ఠాయ చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు జాగరియం అనుయుత్తో హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అపణ్ణకపటిపదం పటిపన్నో హోతి, యోని చస్స ఆరద్ధా హోతి ఆసవానం ఖయాయా’’తి. ఛట్ఠం.

౭. అత్తబ్యాబాధసుత్తం

౧౭. ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా అత్తబ్యాబాధాయపి సంవత్తన్తి, పరబ్యాబాధాయపి సంవత్తన్తి, ఉభయబ్యాబాధాయపి సంవత్తన్తి. కతమే తయో? కాయదుచ్చరితం, వచీదుచ్చరితం, మనోదుచ్చరితం. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో ధమ్మా అత్తబ్యాబాధాయపి సంవత్తన్తి, పరబ్యాబాధాయపి సంవత్తన్తి, ఉభయబ్యాబాధాయపి సంవత్తన్తి.

‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా నేవత్తబ్యాబాధాయపి సంవత్తన్తి, న పరబ్యాబాధాయపి సంవత్తన్తి, న ఉభయబ్యాబాధాయపి సంవత్తన్తి. కతమే తయో? కాయసుచరితం, వచీసుచరితం, మనోసుచరితం. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో ధమ్మా నేవత్తబ్యాబాధాయపి సంవత్తన్తి, న పరబ్యాబాధాయపి సంవత్తన్తి, న ఉభయబ్యాబాధాయపి సంవత్తన్తీ’’తి. సత్తమం.

౮. దేవలోకసుత్తం

౧౮. ‘‘సచే వో, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – ‘దేవలోకూపపత్తియా, ఆవుసో, సమణే గోతమే బ్రహ్మచరియం వుస్సథా’తి? నను తుమ్హే, భిక్ఖవే, ఏవం పుట్ఠా అట్టీయేయ్యాథ హరాయేయ్యాథ జిగుచ్ఛేయ్యాథా’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘ఇతి కిర తుమ్హే, భిక్ఖవే, దిబ్బేన ఆయునా అట్టీయథ హరాయథ జిగుచ్ఛథ, దిబ్బేన వణ్ణేన దిబ్బేన సుఖేన దిబ్బేన యసేన దిబ్బేనాధిపతేయ్యేన అట్టీయథ హరాయథ జిగుచ్ఛథ; పగేవ ఖో పన, భిక్ఖవే, తుమ్హేహి కాయదుచ్చరితేన అట్టీయితబ్బం హరాయితబ్బం జిగుచ్ఛితబ్బం, వచీదుచ్చరితేన… మనోదుచ్చరితేన అట్టీయితబ్బం హరాయితబ్బం జిగుచ్ఛితబ్బ’’న్తి. అట్ఠమం.

౯. పఠమపాపణికసుత్తం

౧౯. ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతో పాపణికో అభబ్బో అనధిగతం వా భోగం అధిగన్తుం, అధిగతం వా భోగం ఫాతిం కాతుం. కతమేహి తీహి? ఇధ, భిక్ఖవే, పాపణికో పుబ్బణ్హసమయం [మజ్ఝన్తికసమయం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] న సక్కచ్చం కమ్మన్తం అధిట్ఠాతి, మజ్ఝన్హికసమయం న సక్కచ్చం కమ్మన్తం అధిట్ఠాతి, సాయన్హసమయం న సక్కచ్చం కమ్మన్తం అధిట్ఠాతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి అఙ్గేహి సమన్నాగతో పాపణికో అభబ్బో అనధిగతం వా భోగం అధిగన్తుం, అధిగతం వా భోగం ఫాతిం కాతుం [ఫాతికత్తుం (సీ.), ఫాతికాతుం (స్యా. కం. పీ.)].

‘‘ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అభబ్బో అనధిగతం వా కుసలం ధమ్మం అధిగన్తుం, అధిగతం వా కుసలం ధమ్మం ఫాతిం కాతుం. కతమేహి తీహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పుబ్బణ్హసమయం న సక్కచ్చం సమాధినిమిత్తం అధిట్ఠాతి, మజ్ఝన్హికసమయం న సక్కచ్చం సమాధినిమిత్తం అధిట్ఠాతి, సాయన్హసమయం న సక్కచ్చం సమాధినిమిత్తం అధిట్ఠాతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అభబ్బో అనధిగతం వా కుసలం ధమ్మం అధిగన్తుం, అధిగతం వా కుసలం ధమ్మం ఫాతిం కాతుం.

‘‘తీహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతో పాపణికో భబ్బో అనధిగతం వా భోగం అధిగన్తుం, అధిగతం వా భోగం ఫాతిం కాతుం. కతమేహి తీహి? ఇధ, భిక్ఖవే, పాపణికో పుబ్బణ్హసమయం సక్కచ్చం కమ్మన్తం అధిట్ఠాతి, మజ్ఝన్హికసమయం…పే… సాయన్హసమయం సక్కచ్చం కమ్మన్తం అధిట్ఠాతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి అఙ్గేహి సమన్నాగతో పాపణికో భబ్బో అనధిగతం వా భోగం అధిగన్తుం, అధిగతం వా భోగం ఫాతిం కాతుం.

‘‘ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు భబ్బో అనధిగతం వా కుసలం ధమ్మం అధిగన్తుం, అధిగతం వా కుసలం ధమ్మం ఫాతిం కాతుం. కతమేహి తీహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పుబ్బణ్హసమయం సక్కచ్చం సమాధినిమిత్తం అధిట్ఠాతి, మజ్ఝన్హికసమయం…పే… సాయన్హసమయం సక్కచ్చం సమాధినిమిత్తం అధిట్ఠాతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు భబ్బో అనధిగతం వా కుసలం ధమ్మం అధిగన్తుం, అధిగతం వా కుసలం ధమ్మం ఫాతిం కాతు’’న్తి. నవమం.

౧౦. దుతియపాపణికసుత్తం

౨౦. ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతో పాపణికో నచిరస్సేవ మహత్తం వేపుల్లత్తం [మహన్తత్తం వా వేపుల్లత్తం వా (పీ. క.)] పాపుణాతి భోగేసు. కతమేహి తీహి? ఇధ, భిక్ఖవే, పాపణికో చక్ఖుమా చ హోతి విధురో చ నిస్సయసమ్పన్నో చ. కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పాపణికో చక్ఖుమా హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, పాపణికో పణియం జానాతి – ‘ఇదం పణియం ఏవం కీతం, ఏవం విక్కయమానం [విక్కీయమానం (?)], ఏత్తకం మూలం భవిస్సతి, ఏత్తకో ఉదయో’తి [ఉద్దయోతి (సీ.)]. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పాపణికో చక్ఖుమా హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పాపణికో విధురో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, పాపణికో కుసలో హోతి పణియం కేతుఞ్చ విక్కేతుఞ్చ. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పాపణికో విధురో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పాపణికో నిస్సయసమ్పన్నో హోతి? ఇధ భిక్ఖవే, పాపణికం యే తే గహపతీ వా గహపతిపుత్తా వా అడ్ఢా మహద్ధనా మహాభోగా తే ఏవం జానన్తి – ‘అయం ఖో భవం పాపణికో చక్ఖుమా విధురో చ పటిబలో పుత్తదారఞ్చ పోసేతుం, అమ్హాకఞ్చ కాలేన కాలం అనుప్పదాతు’న్తి. తే నం భోగేహి నిపతన్తి – ‘ఇతో, సమ్మ పాపణిక, భోగే కరిత్వా [హరిత్వా (సీ. స్యా. కం.)] పుత్తదారఞ్చ పోసేహి, అమ్హాకఞ్చ కాలేన కాలం అనుప్పదేహీ’తి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పాపణికో నిస్సయసమ్పన్నో హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి అఙ్గేహి సమన్నాగతో పాపణికో నచిరస్సేవ మహత్తం వేపుల్లత్తం పాపుణాతి భోగేసు.

‘‘ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు నచిరస్సేవ మహత్తం వేపుల్లత్తం పాపుణాతి కుసలేసు ధమ్మేసు. కతమేహి తీహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖుమా చ హోతి విధురో చ నిస్సయసమ్పన్నో చ. కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖుమా హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖుమా హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు విధురో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఆరద్ధవీరియో విహరతి అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ, కుసలానం ధమ్మానం ఉపసమ్పదాయ, థామవా దళ్హపరక్కమో అనిక్ఖిత్తధురో కుసలేసు ధమ్మేసు. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు విధురో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు నిస్సయసమ్పన్నో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యే తే భిక్ఖూ బహుస్సుతా ఆగతాగమా ధమ్మధరా వినయధరా మాతికాధరా తే కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమిత్వా పరిపుచ్ఛతి పరిపఞ్హతి – ‘ఇదం, భన్తే, కథం, ఇమస్స కో అత్థో’తి? తస్స తే ఆయస్మన్తో అవివటఞ్చేవ వివరన్తి, అనుత్తానీకతఞ్చ ఉత్తానీకరోన్తి, అనేకవిహితేసు చ కఙ్ఖాఠానియేసు ధమ్మేసు కఙ్ఖం పటివినోదేన్తి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు నిస్సయసమ్పన్నో హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు నచిరస్సేవ మహత్తం వేపుల్లత్తం పాపుణాతి కుసలేసు ధమ్మేసూ’’తి. దసమం.

రథకారవగ్గో దుతియో.

పఠమభాణవారో నిట్ఠితో.

తస్సుద్దానం –

ఞాతో [ఞాతకో (స్యా. కం.)] సారణీయో భిక్ఖు, చక్కవత్తీ సచేతనో;

అపణ్ణకత్తా దేవో చ, దువే పాపణికేన చాతి.

౩. పుగ్గలవగ్గో

౧. సమిద్ధసుత్తం

౨౧. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. అథ ఖో ఆయస్మా చ సమిద్ధో [సవిట్ఠో (సీ. స్యా. కం. పీ.)] ఆయస్మా చ మహాకోట్ఠికో [మహాకోట్ఠితో (సీ. స్యా. కం. పీ.)] యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా సారిపుత్తేన సద్ధిం సమ్మోదింసు. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో ఆయస్మన్తం సమిద్ధం ఆయస్మా సారిపుత్తో ఏతదవోచ –

‘‘తయోమే, ఆవుసో సమిద్ధ, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే తయో? కాయసక్ఖీ, దిట్ఠిప్పత్తో [దిట్ఠప్పత్తో (క.)], సద్ధావిముత్తో. ఇమే ఖో, ఆవుసో, తయో పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. ఇమేసం, ఆవుసో, తిణ్ణం పుగ్గలానం కతమో తే పుగ్గలో ఖమతి అభిక్కన్తతరో చ పణీతతరో చా’’తి?

‘‘తయోమే, ఆవుసో సారిపుత్త, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే తయో? కాయసక్ఖీ, దిట్ఠిప్పత్తో, సద్ధావిముత్తో. ఇమే ఖో, ఆవుసో, తయో పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. ఇమేసం, ఆవుసో, తిణ్ణం పుగ్గలానం య్వాయం [యోయం (క.)] పుగ్గలో సద్ధావిముత్తో, అయం మే పుగ్గలో ఖమతి ఇమేసం తిణ్ణం పుగ్గలానం అభిక్కన్తతరో చ పణీతతరో చ. తం కిస్స హేతు? ఇమస్స, ఆవుసో, పుగ్గలస్స సద్ధిన్ద్రియం అధిమత్త’’న్తి.

అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో ఆయస్మన్తం మహాకోట్ఠికం ఏతదవోచ – ‘‘తయోమే, ఆవుసో కోట్ఠిక, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే తయో? కాయసక్ఖీ, దిట్ఠిప్పత్తో, సద్ధావిముత్తో. ఇమే ఖో, ఆవుసో, తయో పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. ఇమేసం, ఆవుసో, తిణ్ణం పుగ్గలానం కతమో తే పుగ్గలో ఖమతి అభిక్కన్తతరో చ పణీతతరో చా’’తి?

‘‘తయోమే, ఆవుసో సారిపుత్త, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే తయో? కాయసక్ఖీ, దిట్ఠిప్పత్తో, సద్ధావిముత్తో. ఇమే ఖో, ఆవుసో, తయో పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. ఇమేసం, ఆవుసో, తిణ్ణం పుగ్గలానం య్వాయం పుగ్గలో కాయసక్ఖీ, అయం మే పుగ్గలో ఖమతి ఇమేసం తిణ్ణం పుగ్గలానం అభిక్కన్తతరో చ పణీతతరో చ. తం కిస్స హేతు? ఇమస్స, ఆవుసో, పుగ్గలస్స సమాధిన్ద్రియం అధిమత్త’’న్తి.

అథ ఖో ఆయస్మా మహాకోట్ఠికో ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘తయోమే, ఆవుసో సారిపుత్త, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే తయో? కాయసక్ఖీ, దిట్ఠిప్పత్తో, సద్ధావిముత్తో. ఇమే ఖో, ఆవుసో, తయో పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. ఇమేసం, ఆవుసో, తిణ్ణం పుగ్గలానం కతమో తే పుగ్గలో ఖమతి అభిక్కన్తతరో చ పణీతతరో చా’’తి?

‘‘తయోమే, ఆవుసో కోట్ఠిక, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే తయో? కాయసక్ఖీ, దిట్ఠిప్పత్తో, సద్ధావిముత్తో. ఇమే ఖో, ఆవుసో, తయో పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. ఇమేసం, ఆవుసో, తిణ్ణం పుగ్గలానం య్వాయం పుగ్గలో దిట్ఠిప్పత్తో, అయం మే పుగ్గలో ఖమతి ఇమేసం తిణ్ణం పుగ్గలానం అభిక్కన్తతరో చ పణీతతరో చ. తం కిస్స హేతు? ఇమస్స, ఆవుసో, పుగ్గలస్స పఞ్ఞిన్ద్రియం అధిమత్త’’న్తి.

అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో ఆయస్మన్తఞ్చ సమిద్ధం ఆయస్మన్తఞ్చ మహాకోట్ఠికం ఏతదవోచ – ‘‘బ్యాకతం ఖో, ఆవుసో, అమ్హేహి సబ్బేహేవ యథాసకం పటిభానం. ఆయామావుసో, యేన భగవా తేనుపసఙ్కమిస్సామ; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేస్సామ. యథా నో భగవా బ్యాకరిస్సతి తథా నం ధారేస్సామా’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో ఆయస్మా చ సమిద్ధో ఆయస్మా చ మహాకోట్ఠికో ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పచ్చస్సోసుం. అథ ఖో ఆయస్మా చ సారిపుత్తో ఆయస్మా చ సమిద్ధో ఆయస్మా చ మహాకోట్ఠికో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో యావతకో అహోసి ఆయస్మతా చ సమిద్ధేన ఆయస్మతా చ మహాకోట్ఠికేన సద్ధిం కథాసల్లాపో తం సబ్బం భగవతో ఆరోచేసి.

‘‘న ఖ్వేత్థ, సారిపుత్త, సుకరం ఏకంసేన బ్యాకాతుం – ‘అయం ఇమేసం తిణ్ణం పుగ్గలానం అభిక్కన్తతరో చ పణీతతరో చా’తి. ఠానఞ్హేతం, సారిపుత్త, విజ్జతి య్వాయం పుగ్గలో సద్ధావిముత్తో స్వాస్స [స్వాయం (స్యా. కం. పీ.), సోయం (క.)] అరహత్తాయ పటిపన్నో, య్వాయం పుగ్గలో కాయసక్ఖీ స్వాస్స సకదాగామీ వా అనాగామీ వా, యో చాయం పుగ్గలో దిట్ఠిప్పత్తో సోపస్స [సోయం (క.)] సకదాగామీ వా అనాగామీ వా.

‘‘న ఖ్వేత్థ, సారిపుత్త, సుకరం ఏకంసేన బ్యాకాతుం – ‘అయం ఇమేసం తిణ్ణం పుగ్గలానం అభిక్కన్తతరో చ పణీతతరో చా’తి. ఠానఞ్హేతం, సారిపుత్త, విజ్జతి య్వాయం పుగ్గలో కాయసక్ఖీ స్వాస్స అరహత్తాయ పటిపన్నో, య్వాయం పుగ్గలో సద్ధావిముత్తో స్వాస్స సకదాగామీ వా అనాగామీ వా, యో చాయం పుగ్గలో దిట్ఠిప్పత్తో సోపస్స సకదాగామీ వా అనాగామీ వా.

‘‘న ఖ్వేత్థ, సారిపుత్త, సుకరం ఏకంసేన బ్యాకాతుం – ‘అయం ఇమేసం తిణ్ణం పుగ్గలానం అభిక్కన్తతరో చ పణీతతరో చా’తి. ఠానఞ్హేతం, సారిపుత్త, విజ్జతి య్వాయం పుగ్గలో దిట్ఠిప్పత్తో స్వాస్స అరహత్తాయ పటిపన్నో, య్వాయం పుగ్గలో సద్ధావిముత్తో స్వాస్స సకదాగామీ వా అనాగామీ వా, యో చాయం పుగ్గలో కాయసక్ఖీ సోపస్స సకదాగామీ వా అనాగామీ వా.

‘‘న ఖ్వేత్థ, సారిపుత్త, సుకరం ఏకంసేన బ్యాకాతుం – ‘అయం ఇమేసం తిణ్ణం పుగ్గలానం అభిక్కన్తతరో చ పణీతతరో చా’’’తి. పఠమం.

౨. గిలానసుత్తం

౨౨. [పు. ప. ౯౪] ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, గిలానా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే తయో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో గిలానో లభన్తో వా సప్పాయాని భోజనాని అలభన్తో వా సప్పాయాని భోజనాని, లభన్తో వా సప్పాయాని భేసజ్జాని అలభన్తో వా సప్పాయాని భేసజ్జాని, లభన్తో వా పతిరూపం ఉపట్ఠాకం అలభన్తో వా పతిరూపం ఉపట్ఠాకం నేవ వుట్ఠాతి తమ్హా ఆబాధా.

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో గిలానో లభన్తో వా సప్పాయాని భోజనాని అలభన్తో వా సప్పాయాని భోజనాని, లభన్తో వా సప్పాయాని భేసజ్జాని అలభన్తో వా సప్పాయాని భేసజ్జాని, లభన్తో వా పతిరూపం ఉపట్ఠాకం అలభన్తో వా పతిరూపం ఉపట్ఠాకం వుట్ఠాతి తమ్హా ఆబాధా.

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో గిలానో లభన్తోవ సప్పాయాని భోజనాని నో అలభన్తో, లభన్తోవ సప్పాయాని భేసజ్జాని నో అలభన్తో, లభన్తోవ పతిరూపం ఉపట్ఠాకం నో అలభన్తో వుట్ఠాతి తమ్హా ఆబాధా.

‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, య్వాయం గిలానో లభన్తోవ సప్పాయాని భోజనాని నో అలభన్తో, లభన్తోవ సప్పాయాని భేసజ్జాని నో అలభన్తో, లభన్తోవ పతిరూపం ఉపట్ఠాకం నో అలభన్తో వుట్ఠాతి తమ్హా ఆబాధా, ఇమం ఖో, భిక్ఖవే, గిలానం పటిచ్చ గిలానభత్తం అనుఞ్ఞాతం గిలానభేసజ్జం అనుఞ్ఞాతం గిలానుపట్ఠాకో అనుఞ్ఞాతో. ఇమఞ్చ పన, భిక్ఖవే, గిలానం పటిచ్చ అఞ్ఞేపి గిలానా ఉపట్ఠాతబ్బా. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో గిలానా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం.

‘‘ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, తయోమే గిలానూపమా పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే తయో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో లభన్తో వా తథాగతం దస్సనాయ అలభన్తో వా తథాగతం దస్సనాయ, లభన్తో వా తథాగతప్పవేదితం ధమ్మవినయం సవనాయ అలభన్తో వా తథాగతప్పవేదితం ధమ్మవినయం సవనాయ నేవ ఓక్కమతి నియామం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తం.

‘‘ఇధ, పన, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో లభన్తో వా తథాగతం దస్సనాయ అలభన్తో వా తథాగతం దస్సనాయ, లభన్తో వా తథాగతప్పవేదితం ధమ్మవినయం సవనాయ అలభన్తో వా తథాగతప్పవేదితం ధమ్మవినయం సవనాయ ఓక్కమతి నియామం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తం.

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో లభన్తోవ తథాగతం దస్సనాయ నో అలభన్తో, లభన్తోవ తథాగతప్పవేదితం ధమ్మవినయం సవనాయ నో అలభన్తో ఓక్కమతి నియామం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తం.

‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, య్వాయం పుగ్గలో లభన్తోవ తథాగతం దస్సనాయ నో అలభన్తో, లభన్తోవ తథాగతప్పవేదితం ధమ్మవినయం సవనాయ నో అలభన్తో ఓక్కమతి నియామం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తం, ఇమం ఖో భిక్ఖవే, పుగ్గలం పటిచ్చ ధమ్మదేసనా అనుఞ్ఞాతా. ఇమఞ్చ పన, భిక్ఖవే, పుగ్గలం పటిచ్చ అఞ్ఞేసమ్పి ధమ్మో దేసేతబ్బో. ‘‘ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో గిలానూపమా పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’న్తి. దుతియం.

౩. సఙ్ఖారసుత్తం

౨౩. ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే తయో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో సబ్యాబజ్ఝం [సబ్యాపజ్ఝం (సబ్బత్థ) ఏవముపరిపి] కాయసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, సబ్యాబజ్ఝం వచీసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, సబ్యాబజ్ఝం మనోసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి. సో సబ్యాబజ్ఝం కాయసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరిత్వా, సబ్యాబజ్ఝం వచీసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరిత్వా, సబ్యాబజ్ఝం మనోసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరిత్వా సబ్యాబజ్ఝం లోకం ఉపపజ్జతి. తమేనం సబ్యాబజ్ఝం లోకం ఉపపన్నం సమానం సబ్యాబజ్ఝా ఫస్సా ఫుసన్తి. సో సబ్యాబజ్ఝేహి ఫస్సేహి ఫుట్ఠో సమానో సబ్యాబజ్ఝం వేదనం వేదయతి ఏకన్తదుక్ఖం, సేయ్యథాపి సత్తా నేరయికా.

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో అబ్యాబజ్ఝం కాయసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, అబ్యాబజ్ఝం వచీసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, అబ్యాబజ్ఝం మనోసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి. సో అబ్యాబజ్ఝం కాయసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరిత్వా, అబ్యాబజ్ఝం వచీసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరిత్వా, అబ్యాబజ్ఝం మనోసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరిత్వా అబ్యాబజ్ఝం లోకం ఉపపజ్జతి. తమేనం అబ్యాబజ్ఝం లోకం ఉపపన్నం సమానం అబ్యాబజ్ఝా ఫస్సా ఫుసన్తి. సో అబ్యాబజ్ఝేహి ఫస్సేహి ఫుట్ఠో సమానో అబ్యాబజ్ఝం వేదనం వేదయతి ఏకన్తసుఖం, సేయ్యథాపి దేవా సుభకిణ్హా.

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో సబ్యాబజ్ఝమ్పి అబ్యాబజ్ఝమ్పి కాయసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, సబ్యాబజ్ఝమ్పి అబ్యాబజ్ఝమ్పి వచీసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, సబ్యాబజ్ఝమ్పి అబ్యాబజ్ఝమ్పి మనోసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి. సో సబ్యాబజ్ఝమ్పి అబ్యాబజ్ఝమ్పి కాయసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరిత్వా, సబ్యాబజ్ఝమ్పి అబ్యాబజ్ఝమ్పి వచీసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరిత్వా, సబ్యాబజ్ఝమ్పి అబ్యాబజ్ఝమ్పి మనోసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరిత్వా సబ్యాబజ్ఝమ్పి అబ్యాబజ్ఝమ్పి లోకం ఉపపజ్జతి. తమేనం సబ్యాబజ్ఝమ్పి అబ్యాబజ్ఝమ్పి లోకం ఉపపన్నం సమానం సబ్యాబజ్ఝాపి అబ్యాబజ్ఝాపి ఫస్సా ఫుసన్తి. సో సబ్యాబజ్ఝేహిపి అబ్యాబజ్ఝేహిపి ఫస్సేహి ఫుట్ఠో సమానో సబ్యాబజ్ఝమ్పి అబ్యాబజ్ఝమ్పి వేదనం వేదయతి వోకిణ్ణసుఖదుక్ఖం, సేయ్యథాపి మనుస్సా ఏకచ్చే చ దేవా ఏకచ్చే చ వినిపాతికా. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’న్తి. తతియం.

౪. బహుకారసుత్తం

౨౪. ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా పుగ్గలస్స బహుకారా. కతమే తయో? యం, భిక్ఖవే, పుగ్గలం ఆగమ్మ పుగ్గలో బుద్ధం సరణం గతో హోతి, ధమ్మం సరణం గతో హోతి, సఙ్ఘం సరణం గతో హోతి; అయం, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఇమస్స పుగ్గలస్స బహుకారో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, యం పుగ్గలం ఆగమ్మ పుగ్గలో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి; అయం, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఇమస్స పుగ్గలస్స బహుకారో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, యం పుగ్గలం ఆగమ్మ పుగ్గలో ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి; అయం, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఇమస్స పుగ్గలస్స బహుకారో. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో పుగ్గలా పుగ్గలస్స బహుకారా.

‘‘ఇమేహి చ పన, భిక్ఖవే, తీహి పుగ్గలేహి ఇమస్స పుగ్గలస్స నత్థఞ్ఞో పుగ్గలో బహుకారోతి వదామి. ఇమేసం పన, భిక్ఖవే, తిణ్ణం పుగ్గలానం ఇమినా పుగ్గలేన న సుప్పతికారం వదామి, యదిదం అభివాదనపచ్చుట్ఠానఅఞ్జలికమ్మసామీచికమ్మచీవరపిణ్డపాతసేనాసన-గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానుప్పదానేనా’’తి. చతుత్థం.

౫. వజిరూపమసుత్తం

౨౫. ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే తయో? అరుకూపమచిత్తో పుగ్గలో, విజ్జూపమచిత్తో పుగ్గలో, వజిరూపమచిత్తో పుగ్గలో. కతమో చ, భిక్ఖవే, అరుకూపమచిత్తో పుగ్గలో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో కోధనో హోతి ఉపాయాసబహులో అప్పమ్పి వుత్తో సమానో అభిసజ్జతి కుప్పతి బ్యాపజ్జతి పతిత్థీయతి కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, దుట్ఠారుకో [దుట్ఠారుకా (సీ.)] కట్ఠేన వా కఠలాయ [కథలాయ (స్యా. కం. క.), కఠలేన-కథలేన (అట్ఠకథా)] వా ఘట్టితో [ఘట్టితా (సీ.)] భియ్యోసోమత్తాయ ఆసవం దేతి [అస్సవనోతి (సీ.)]; ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో కోధనో హోతి ఉపాయాసబహులో అప్పమ్పి వుత్తో సమానో అభిసజ్జతి కుప్పతి బ్యాపజ్జతి పతిత్థీయతి కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అరుకూపమచిత్తో పుగ్గలో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, విజ్జూపమచిత్తో పుగ్గలో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. సేయ్యథాపి భిక్ఖవే, చక్ఖుమా పురిసో రత్తన్ధకారతిమిసాయం విజ్జన్తరికాయ రూపాని పస్సేయ్య; ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, విజ్జూపమచిత్తో పుగ్గలో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, వజిరూపమచిత్తో పుగ్గలో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, వజిరస్స నత్థి కిఞ్చి అభేజ్జం మణి వా పాసాణో వా; ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ఆసవానం ఖయా…పే… ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, వజిరూపమచిత్తో పుగ్గలో. ‘ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’’న్తి [పు. ప. ౧౦౨]. పఞ్చమం.

౬. సేవితబ్బసుత్తం

౨౬. ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే తయో? అత్థి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో న సేవితబ్బో న భజితబ్బో న పయిరుపాసితబ్బో. అత్థి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో సేవితబ్బో భజితబ్బో పయిరుపాసితబ్బో. అత్థి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో సక్కత్వా గరుం కత్వా సేవితబ్బో భజితబ్బో పయిరుపాసితబ్బో. కతమో చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో న సేవితబ్బో న భజితబ్బో న పయిరుపాసితబ్బో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో హీనో హోతి సీలేన సమాధినా పఞ్ఞాయ. ఏవరూపో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో న సేవితబ్బో న భజితబ్బో న పయిరుపాసితబ్బో అఞ్ఞత్ర అనుద్దయా అఞ్ఞత్ర అనుకమ్పా.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో సేవితబ్బో భజితబ్బో పయిరుపాసితబ్బో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో సదిసో హోతి సీలేన సమాధినా పఞ్ఞాయ. ఏవరూపో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో సేవితబ్బో భజితబ్బో పయిరుపాసితబ్బో. తం కిస్స హేతు? సీలసామఞ్ఞగతానం సతం సీలకథా చ నో భవిస్సతి, సా చ నో పవత్తినీ [పవత్తనీ (సీ. స్యా. కం. పీ.) పు. ప. ౧౨౨ పస్సితబ్బం] భవిస్సతి, సా చ నో ఫాసు భవిస్సతి. సమాధిసామఞ్ఞగతానం సతం సమాధికథా చ నో భవిస్సతి, సా చ నో పవత్తినీ భవిస్సతి, సా చ నో ఫాసు భవిస్సతి. పఞ్ఞాసామఞ్ఞగతానం సతం పఞ్ఞాకథా చ నో భవిస్సతి, సా చ నో పవత్తినీ భవిస్సతి, సా చ నో ఫాసు భవిస్సతీతి. తస్మా ఏవరూపో పుగ్గలో సేవితబ్బో భజితబ్బో పయిరుపాసితబ్బో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో సక్కత్వా గరుం కత్వా సేవితబ్బో భజితబ్బో పయిరుపాసితబ్బో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో అధికో హోతి సీలేన సమాధినా పఞ్ఞాయ. ఏవరూపో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో సక్కత్వా గరుం కత్వా సేవితబ్బో భజితబ్బో పయిరుపాసితబ్బో. తం కిస్స హేతు? ఇతి అపరిపూరం వా సీలక్ఖన్ధం పరిపూరేస్సామి, పరిపూరం వా సీలక్ఖన్ధం తత్థ తత్థ పఞ్ఞాయ అనుగ్గహేస్సామి; అపరిపూరం వా సమాధిక్ఖన్ధం పరిపూరేస్సామి, పరిపూరం వా సమాధిక్ఖన్ధం తత్థ తత్థ పఞ్ఞాయ అనుగ్గహేస్సామి; అపరిపూరం వా పఞ్ఞాక్ఖన్ధం పరిపూరేస్సామి, పరిపూరం వా పఞ్ఞాక్ఖన్ధం తత్థ తత్థ పఞ్ఞాయ అనుగ్గహేస్సామీతి. తస్మా ఏవరూపో పుగ్గలో సక్కత్వా గరుం కత్వా సేవితబ్బో భజితబ్బో పయిరుపాసితబ్బో. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’న్తి.

‘‘నిహీయతి పురిసో నిహీనసేవీ,

న చ హాయేథ కదాచి తుల్యసేవీ;

సేట్ఠముపనమం ఉదేతి ఖిప్పం,

తస్మా అత్తనో ఉత్తరిం భజేథా’’తి. ఛట్ఠం;

౭. జిగుచ్ఛితబ్బసుత్తం

౨౭. ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే తయో? అత్థి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో జిగుచ్ఛితబ్బో న సేవితబ్బో న భజితబ్బో న పయిరుపాసితబ్బో. అత్థి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బో న సేవితబ్బో న భజితబ్బో న పయిరుపాసితబ్బో. అత్థి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో సేవితబ్బో భజితబ్బో పయిరుపాసితబ్బో. కతమో చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో జిగుచ్ఛితబ్బో న సేవితబ్బో న భజితబ్బో న పయిరుపాసితబ్బో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో దుస్సీలో హోతి పాపధమ్మో అసుచి సఙ్కస్సరసమాచారో పటిచ్ఛన్నకమ్మన్తో, అస్సమణో సమణపటిఞ్ఞో, అబ్రహ్మచారీ బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞో, అన్తోపూతి అవస్సుతో కసమ్బుజాతో. ఏవరూపో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో జిగుచ్ఛితబ్బో న సేవితబ్బో న భజితబ్బో న పయిరుపాసితబ్బో. తం కిస్స హేతు? కిఞ్చాపి, భిక్ఖవే, ఏవరూపస్స పుగ్గలస్స న దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జతి, అథ ఖో నం పాపకో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతి – ‘పాపమిత్తో పురిసపుగ్గలో పాపసహాయో పాపసమ్పవఙ్కో’తి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, అహి గూథగతో కిఞ్చాపి న దంసతి [డంసతి (సీ. స్యా.), డస్సతి (పీ.)], అథ ఖో నం మక్ఖేతి; ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, కిఞ్చాపి ఏవరూపస్స పుగ్గలస్స న దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జతి, అథ ఖో నం పాపకో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతి – ‘పాపమిత్తో పురిసపుగ్గలో పాపసహాయో పాపసమ్పవఙ్కో’తి. తస్మా ఏవరూపో పుగ్గలో జిగుచ్ఛితబ్బో న సేవితబ్బో న భజితబ్బో న పయిరుపాసితబ్బో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బో న సేవితబ్బో న భజితబ్బో న పయిరుపాసితబ్బో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో కోధనో హోతి ఉపాయాసబహులో, అప్పమ్పి వుత్తో సమానో అభిసజ్జతి కుప్పతి బ్యాపజ్జతి పతిత్థీయతి, కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, దుట్ఠారుకో కట్ఠేన వా కఠలాయ వా ఘట్టితో భియ్యోసోమత్తాయ ఆసవం దేతి; ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే…పే… సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, తిన్దుకాలాతం కట్ఠేన వా కఠలాయ వా ఘట్టితం భియ్యోసోమత్తాయ చిచ్చిటాయతి చిటిచిటాయతి; ఏవమేవం ఖో భిక్ఖవే…పే… సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, గూథకూపో కట్ఠేన వా కఠలాయ వా ఘట్టితో భియ్యోసోమత్తాయ దుగ్గన్ధో హోతి; ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో కోధనో హోతి ఉపాయాసబహులో, అప్పమ్పి వుత్తో సమానో అభిసజ్జతి కుప్పతి బ్యాపజ్జతి పతిత్థీయతి, కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి. ఏవరూపో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బో న సేవితబ్బో న భజితబ్బో న పయిరుపాసితబ్బో. తం కిస్స హేతు? అక్కోసేయ్యపి మం పరిభాసేయ్యపి మం అనత్థమ్పి మం కరేయ్యాతి. తస్మా ఏవరూపో పుగ్గలో అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బో న సేవితబ్బో న భజితబ్బో న పయిరుపాసితబ్బో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో సేవితబ్బో భజితబ్బో పయిరుపాసితబ్బో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో సీలవా హోతి కల్యాణధమ్మో. ఏవరూపో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో సేవితబ్బో భజితబ్బో పయిరుపాసితబ్బో. తం కిస్స హేతు? కిఞ్చాపి, భిక్ఖవే, ఏవరూపస్స పుగ్గలస్స న దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జతి, అథ ఖో నం కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతి – ‘కల్యాణమిత్తో పురిసపుగ్గలో కల్యాణసహాయో కల్యాణసమ్పవఙ్కో’తి. తస్మా ఏవరూపో పుగ్గలో సేవితబ్బో భజితబ్బో పయిరుపాసితబ్బో. ‘ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’’న్తి.

‘‘నిహీయతి పురిసో నిహీనసేవీ,

న చ హాయేథ కదాచి తుల్యసేవీ;